#Article 1: Aamir Khan (260 words)


Mohammed Aamir Hussain Khan (kaucapang [ˈaːmɪr ˈxaːn]; lekad 14 Maret 1965), ketahné kasub pinaka Aamir Khan, ento aktor, sutradara, pangeter acara TV, muah pangarya film uli India. Karirné di film-film Hindi suba ngalebihin 30 tiban; krana ento Ida suba dadi silih tunggal aktor populér tur kasub sajan uli India. Ida dadi kasub tusing di India dogén, nanging masih di Asia tur di makejang guminé. Newsweek taén nyambat Ida pinaka Bintang Paling Gedé di Guminé. Khan taén nerima paica liu, buka Filmfare Awards, patang National Film Awards, muah AACTA Award. Ida taén nerima paica Padma Shri uli Pamarintah India duk 2003, paica Padma Bhushan duk 2010 muah paica uli Pamarintah Cino duk 2017.

Aamir Khan dadi aktor dugas Ida enu cenik di film Yaadon ki Baaraat (1973) ané gaéna tekén pamanné, Nasir Hussain. Dugas Ida suba kelih filmné ané kapertama ento maadan Holi (1984) lantas Ida ngawitin magaé pinaka aktor profesional sekat 1988 di film Qayamat Se Qayamat Tak. Ida nerima paica National Film Award ané kapertama duk 1989, krana film Raakh. Suud ento Ida macanda di film kasub liu, buka Dil (1990) muah Raja Hindustani (1996); ento mawinan Ida nerima paica Filmfare Award marupa Best Actor. 

Duk 1999 Aamir Khan ngaé Aamir Khan Productions. Filmné ané kapertama pesu ditu maadan Lagaan (2001) maan paica National Film Award di katégori Best Popular Film muah duang Filmfare Awards di katégori Best Actor muah Best Film. 

Film-film Aamir Khan ketahné mabligbagan unduk sosial di India tur sai nyampuh ngarumrum cara film populér Bollywood ajak satua muah pesen lebih kuat uli Parallel Indian Cinema.




#Article 2: Abu Bakar (201 words)


Abu Bakar (embas ring Dénpasar warsa 1944) inggih punika silih tunggil pangawi Bali sané sampun kasub ring jagat sastrané. Ida ngawitin ngranjing ring sekolah dasar sané magenah ring Kediri, Tabanan, sakéwanten muputang masekolah dasar ring Debong Tengah, Tegal, Jawa Tengah. Raris nglanturang ngranjing ka SMP ring Tegal, Jawa Tengah. SMA raris kalanturang ring Semarang, sakéwanten puput ring Kalimantan. Sasampunné muputang SMA, Ida mawali malih ka Dénpasar nglanturang ngranjing ring Perguruan Tinggi Jurusan Sosial Politik ring Universitas Mahéndradata. Sakéwanten durung prasida kapuputang, Ida nénten malih nglanturang ngranjing ring Perguruan Tinggi. Abu Bakar marabian duk warsa 1975 sareng Ramini, raris madué sentana istri kakalih, dr. Injil Abu Bakar miwah dr. Ossyris Abu Bakar.

Abu Bakar ngawitin mlajah masastra wantah sangkaning antuk seneng kémanten, ngraris mlajah ngraga taler saking ngwacén cakepan indik sastra. Indik kawéntenan Abu Bakar ring jagat sastra ring Bali miwah Indonésia sampun nénten malih kasangsayain, punika mawinan Ida akéh pisan sampun ngamolihang penghargaan saking makudang-kudang lomba utawi pacentokan. Minakadi:

Sasuratan sastra sané sampun kamedalang inggih punika:

Abu Bakar sadina-dina tiosan ring masasusatan taler ngurukang téater ring alit-alit sané seneng téater, punika mawinan ring pakubon, dané makarya genah péntas téater. Genahé puniki sané dados kalangan ri kala alit-alité pacang nyolahang lampahan téater.




#Article 3: Adolf Hitler (308 words)


Adolf Hitler inggih punika silih tunggil politisi Jérman tur pamimpin Partai Nazi (Nationalsozialistische Deutsche Arbeoterpartei/NSDAP). Ida embas ring Braunau am Inn, Austria-Hongaria, tanggal 20 April 1889, tur séda ring Bérlin, Jerman, tanggal 30 April 1945, ri tatkala mayusa 56 warsa. Ida dados Kanselir Jerman mawit saking warsa 1933 ngantos 1945, tur dados diktator Jerman Nazi (ida mapuspata Fuehrer und Reichskanzler) mawit saking warsa 1934 ngantos warsa 1945. Ida manados jadma sané pinih utami ring Jerman Nazi, Yuda Gumi II ring Éropa, miwah Holokaus. Hitler punika véteran Yuda Gumi I sané madué akéh puspita.

Ida sareng ring Partai Pekerja Jerman ring warsa 1919, tur dados pamimpin NSDAP ring warsa 1921. Ring warsa 1923, ida ngalaksanayang kudéta ring München, sané ketah kawastanin Peristiwa Beer Hall Putsch. Kudéta punika nénten berhasil tur Hitler katangkep. Ring penjara Ida nyuratang memoarnyané sané mamurda Méin Kampf (siyat tiangé). Sasampun medal saking penjara ring warsa 1924, ida ngamolihang dukungan saking krama sané nulak Perjanjian Versailles tur ngukuhang Pan-Jermanisme, antisémitisme, miwah anti-komunisme saking pidartanyané miwah propaganda Nazi.

Sasampun katunjuk dados kanselir ring warsa 1933, ida ngawuwah Republik Weimar dados Reich Ketiga, silih tunggil kediktatoran partai sané madasar antuk idéologi Nazisme. Manut ring Nazisme punika, anak Jerman sareng anak saking Éropa kalér kasengguh pinaka Arya, inggihnyané ras sasiwyan. Jadma saking negari tiosan katunayang, utamannyané anak Yahudi, anak Slav, homoséksual, miwah anak Roma. Ida mamerintahang mangda Jerman madué senjata malih tur Wehrmacht nginvasi Polandia ring bulan Septémber 1939, nika sané mawinang wénten ̪Perang Dunia II ring Éropa. Ring tanggal 30 April 1945 ida sareng Éva Braun, gegelan idané nyedayang padéwékannyané mangda nénten katangkep. Kebijakan sané kalaksanayang olih Hitler punika mawinan kirang langkung 50 yuta jadma padem ring Perang Dunia II, rumasuk 6 yuta kaum Yahudi miwah 5 yuta soroh non-Arya (Roma, homoséksual, Slav dll) sané kapademang mawinan idéologi rasis Nazi sané nyengguh jadma-jadma punika pinaka jadma kirang maaji.




#Article 4: Agama Buddha (171 words)


Agama Buddha inggih punika silih tunggil agama sané wénten ring jagat guminé. Agama puniki kadadosang agama sané pihih ageng nomer pat ring jagaté. Krama sané manut ring Agama puniki kabaosang Buddhis. Agama Buddha embas ring India kuno dados tradisi Sramana kirang langkung abad ka-6 miwah ka-4 SM, selanturnyané agama puniki nglimbak, utamanyané ring Asia. Wénten kalih aliran Buddhisme sané sampu kaakuin oleh kramané, inggih punika Theravada (aliran para sesepuh) miwah Mahayana (kendaraan Agung). Yéning Buddhisme Theravada tetujonnyané sané pinih utama inggih punika mrasidayang ngamolihang kebahagiaan sané pihnih tegehe nganggén Jalan Mulia Berunsur Delapan, nika mawinan mrasidayang nglepasang raga saking siklus kasangsaran utawi embas malih. Yéning Buddhisme Mahayana tetujonnyané inggih punika mrasidayang ngamolihang kebahagiaan punika nganggén marga bodhisattva, inggih punika siklus antuk ngwantu makhluk sané lianan. Kitab Suci agama Buddha inggih punika Tripitaka, sané madaging sabda miwah ajah-ajahan saking Buddha Gautama. Ajah-ajahan punika kakepah dados tigang buku, inggih punika Sutta Piṭaka (madaging khotbah-khotbah Sang Buddha), Vinaya Piṭaka (awig-awig utawi tata tertib antuk para bhikkhu) miwah Abhidhamma Piṭaka (ajah-ajahan hukum metafisika tur psikologi).




#Article 5: Agama Hindu (144 words)


Hindu inggih punika silih tunggil agama sané wénten ring jagat guminé. Kruna Hindu mawit saking kruna Sindhu saking Basa Sanskerta, inggih punika wastan silih tunggil tukad sané magenah ring Subbenua India. Agama Hindu kadadosang agama sané pinih tua sané wénten ngantos mangkin. Umat Hindu ngabaosang Agama Hindu punika Sanātana-dharma sané artosnyané darma sané abadi utawi marga sané abadi tur ngaliwatin asal mula manusané. Agama puniki ngapatutang umatnyané  ngalaksanayang swadharma utawi kewajiban mangda makasami umatné nénten madasar antuk kasta miwah sekte-sekte sané wénten. Susastra Hindu kakepah dados kalih kepahan, inggih punika Sruti sané artosnyané napi sané kapiragiang, tur Smerti sané artosnyané napi sané kainget. Susastra punika madaging filsafat, teologi, mitologi, yadnya utawi kurban sané suci miwah tulus ikhlas, prosesi upakara, miwah arsitektur Hindu. Kitab-kitab sané pinih utama inggih punika Wéda, Upanishad, Mahabharata, Ramayana, Bhagawadgita, Purana, Manusmerti, tur Agama. Kitab suci Agama Hindu inggih punika Wéda.




#Article 6: Agama Islam (114 words)


Agama Islam inggih punika silih tunggil agama sané wénten ring jagat guminé. Kruna Islam mawit saking Basa Arab aslama-yuslimu sané artosnyané tunduk utawi patuh, kruna Islam dados kabaosang karahayuan utawi keselamatan. Agama Islam kadadosang agama sané pinih ageng nomer kalih ring jagaté sasampun Agama Kristen. Islam artosnyané penyerahan utawi penyerahan raga majeng ring Tuhan. Krama sané manut ring agama puniki kawastanin Muslim, sané maarti anak sané bhakti ring Tuhan, sané lanang kawastanin Muslimin, tur sané isteri kawastanin Muslimat. Islam ngicénin ajahan sané maosang indik Allah puniki taler sané pinih utama kabhaktinin, tur Muhammad inggih punika nabi tur rasul sané pinih untat sané kautus ka guminé olih Allah. Kitab Suci agama Islam inggih punika al-Qur'an




#Article 7: Agama Kristen (103 words)


Agama Kristen inggih punika silih tunggil agama sané wénten ring jagat guminé. Agama Kristen kadadosang agama sané pinih ageng ring jagaté, sané pengikutnyané wénten kirang-langkung 2,4 miliar diri. Umat Kristen precaya indik Yésus inggih punika pianak Allah tur Juru Selamat umat manusa sané rauh dados Mesias (Kristus) manut saking Alkitab Perjanjian Lama. Téologi umat Kristen wénten ring syahadat-syahadat Para Rasul miwah Syahadat Nikea. Syahadat punika madaging indik Yésus sampun ngamolihang kasengsaran. Kitab Suci umat Kristen inggih punika Injil, injil maarti catetan-catetan riwayat kauripan tur ajah-ajahan saking Yésus. Injil puniki kakepah dados pat, inggih punika Injil Matius, Injil Markus, Injil Lukas, miwah Injil Yohanes.




#Article 8: Agama Tao (127 words)


Agama Tao inggih punika agama sareng filosofi mawit saking Cino sané mlajahin tur ngicénin uratian ring urip sané adung sareng Tao utawi Dao (basa Cino: 道). Artos saking Tao inggih punika margi utawi cara. Ring basa Cino agama Tao punika kabaosang Dàojiào, sané artinnyané ajahan Tao miwah filosofi Tao kabaosang Dàojiā sané artinyané pasametonan Tao.

Laozi kasengguh manados dasar agama Tao. Ngantos rahinané mangkin nénten wénten ubaya indik kawéntenan Laozi sakéwanten karya sané kasengguh kasurat olih Laozi ipun - Tao Te Ching wastanné - kasurat ring abad ka-4 SM.

Agama Tao ngajahin akéh indik saking Tao Te Ching, sakadi: jadma patut manut sayuwaktinné, patut dumalada, rarud saking manahnyané, miwah sané pinih utama, wu wei. Artosnyané inggih punika wu wei (ngeseh tan pangeseh) puniki sukil mangda nyalinang basa.




#Article 9: Airlangga (105 words)


Airlangga utawi Rakai Halu Sri Lokeswara Dharmawangsa Airlangga Anantawikramottunggadéwa (embas ring warsa 990 M ring Bali, séda ring warsa 1049 ring Jawa) inggih punika Raja Krajan Kahuripan. Krajaan punika kaadegang ring jagat Krajan Medang sané katitah olih paman idané, Raja Dharmawangsa Teguh, sasampun Medang kajajah olih Raja Lwaram, Wurawari wastannyané. Sasampunné kadadosang punika, Airlangga ngardiang krajannyané malih raris dados silih tunggil raja Jawa sané jaya ring rat. Wastan Airlangga artosnyané toya sané nincap, utawi dané sané nincap toya. Airlangga embas ring Bali raris daweg ida kantun alit ida nglintangin Selat Bali mangda prasida meneng ring Jawa miwah dados rajannyané. Idané masoroh wangsa Isyana miwah Warmadéwa.




#Article 10: Aksara Swalalita (106 words)


Aksara swalalita kepah dados kakalih inggih punika aksara suara swalalita (vokal) miwah aksara wianjana swalalita (konsonan). Aksara suara swalalita kakepah malih dados kakalih inggih punika aksara suara hreswa (hembusan nafas pendek) miwah dirgha (hembusan nafas panjang). Punika taler aksara wianjana swalalita manut titik artikulasi kepah dados inggih punika kanthya, talawia, murdania, danthya, miwah ostia. Yéning cingakin ring wargan aksaranyané kepah dados nem inggih punika alpa prana (hembusan nafas kecil), maha prana (hembusan nafas besar), anusuara (suara sengau), arddha suara (semi vokal), usma (desis), dan wisarga (bunyi h). Aksara swalalita sakadi punika akéh kanggén ring karya sastra minakadi  kekawin, parwa, kidung, tutur, wariga, usadha, miwah sané lianan.




#Article 11: Al-Qur'an (128 words)


Al-Qur'an inggih punika kitab suci ring Agama Islam. Alquran punika maartos sasuratan sané kawacén, tur kitab punika mawit saking Tuhan tur kaicén ka Nabi Muhammad. Kita punika kakepah dados makudang-kudang bab utawi ring basa Arab mawasta surah, surah punika taler kakepah dados makudang-kudang ajak utawi ayat. Ring makasami daging kitab punika wénten 70 kruna Quran sané kabaosang. Nabi Muhammad nyuratang wahyu sané sampun kapolihang saking Tuhan punika, sasampun Nabi Muhammad padem, para sawitrannyané ngalanturang nyuratang wahyu punika tur kaadegin olih Khalifah Abu Bakar Ash-Shiddiq miwah kausulang olih Umar bin Khattan. Ring Alquran kabaosang indik Alquran punika madaging indik tatacara, carita indik sejarah, tur kaweruhan indik moral miwah étika. Jadma sané ngwacén kitab punika kawastanin Al Hafidz, tur antuk ngresepang kitab punika, para umatnyané nganggén sumber sané mawasta tafsir.




#Article 12: Alaa Salah (191 words)


Alaa Salah (basa Arab: آلاء صلاح‎) ento adan siswa tur silih tunggil tokoh protés anti-pamerintah warsa 2018-2019 ring Sudan. Abedik maan uratian dugas fotonné ané kajuang olih Lana Haroun dadi viral ring sosial média. Gambar Salah kasub pinaka Anak Istri Mabaju Putih wiadin Luh Kabébasan.

Alaa Salah lekad ring 1996 wiadin 1997. Ibunné dadi tukang jait tur bapanné ngelah usaha bangunan. Alaa mlajah Téknik ajak Arsitektur ring Sudan International University di Khartoum.

Sasukat Désémber 2018 ada protés gedé tur sawai-wai ring Khartoum nglawan pamerintah. Ring tanggal 8 April 2019 Lana Haroun nyemak foto silih tunggal anak luh ané mabaju thoub putih sedek majujuk baduur mobil, mamunyi tur magending ajak anak-anak luh lénan ané marengin protés di paek kantor Istana Kaprésidénan. Potoné ento dadi viral di sosméd tur maan uratian liu pesan di guminé. Potonné ento dadi ciri kontribusi anak-anak luh ané protésé sawai-wai, ento krana kuang-lebih 70% uli makejang anaké ané nglaksayang ento anak luh-luh.

Bajuné putih ané kaanggo olih Alaa Salah ento, thoub adanné, ngélingang anak-anak luh ané taén mrotés lawan diktator-diktator di masa ring Sudan muah anak-anak luh ané kakadén pinaka Kandake, adan ratu-ratu luh Nubia (Karajan Sudan kuna).




#Article 13: Aladdin (pilem Disney 1992) (122 words)


Aladdin inggih punika animasi sané karipta olih Ron Clements miwah John Musker tur kamedalang sareng Walt Disney Feature Animation duk warsa 1992. Film punika nyritayang indik anak lanang sané madué geginan sadina-dina dados maling ring marginé sané ageng. Wastannyané wantah Aladdin sané kayun tresna sareng Putri saking Raja sané ngamong ring Agrabah mawasta Jasmine. Mawinan kadaut antuk tresna, ida prasida makarya punapi ja mangda masikian sareng Putri Jasmine. Jafar pinaka bhagawanta ring krajaan Agrabah nganikain Aladdin mangda medal ka tengahing gua ngrereh lampu sané sakti. Sasampun madué lampu punika, kahuripan Aladdin ngancan ngamecikang mawinan wènten Genie, jin sakti sané meneng ring tengahing lampuné tur prasida ngaturang napi sané jagi katunas antuk jadma sané ngusap lampu punika. Pamuputné, Aladdin sareng Jasminé prasida masikian.




#Article 14: Albert Camus (146 words)


Albert Camus (basa Prancis: [al'bɛʁ ka'my]; ) inggih punika filosof, panyurat, miwah wartawan saking Prancis. Ida menang Paica Nobél Sastra duk 1957, ri tatkala Ida mayusa 44.

Camus embas ring Aljazair ring kulawarga anak Prancis. Ida meneng ring wewidangan sané tiwas raris malajah filosofi ring Univérsitas Aljir, ibukotan Aljazair. Ida wénten ring Paris ri tatkala Jerman njajah Prancis duk Yuda Gumi II. Sané mula Camus indayang medal saking Prancis nanging raris Ida maiketan sareng Palawan Prancis. Sasampuné perang Ida dados jadma sané kaasub tur ngicénin pidato akéh ring majebag jagaté. Ida marabian ping kalih.

Saking sisi filosofi, Camus inggih punika silih tunggil filosof sané ngadegang filosofi absurdisme. Absurdisme punika piorah yéning nénten wénten Tuhan tur artosnyané kauripan inggih punika artos sané kaicénin olih jadma soang-soang. Silih sinunggil karyannyané sané paling kaasub inggih punika L’Étranger (Anak Uli Jaba) sané basannyané sampun kasalin ka basa Indonésia miwah Jawa.




#Article 15: Alu (105 words)


Alu (Varanus salvator) inggih punika sarwa buron sané rupannyané sakadi lelasan nanging awaknyané agengan. Alu mabatis patpat, mawarna selem utawi abu, madué layah sakadi lelipi. Akéh krama Baliné maboros ngalih alu ring alasé, alu punika taler prasida kanggén ajeng-ajengan sakadi dados saté alu. Alu taler dados kaanggén tamba. Alu sané kaanggén tamba kagoreng, kaambil dados lengis. Alu nongos di teba, dibet-beté. Amah-amahan aluné inggih punika soroh ulam tur buron sané lianan.

Alu idup ring India kaja-kangin, Bangladesh, Kapuloan Andaman, Nikobar, Tiongkok (propinsi Guangxi, Hainan, Yunnan), Hong Kong, Myanmar, Laos, Viétnam, Kamboja, Thailand, Malaysia (rumasuk Serawak miwah Sabah), miwah Indonésia (Sumatra, Jawa, Kalimantan, Nusa Tenggara, Sulawesi).




#Article 16: Aléksander Agung (126 words)


Aléksander III saking Makédonia (basa Yunani: Αλέξανδρος Γ΄ ὁ Μακεδών; 20/21 Juli 356 SM – 10/11 Juni 323 SM), sané kauningin pinaka Aléksander Agung (basa Yunani kuna:  Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας, kaucapang Aléksandros ho Mégas) inggih punika raja ring Karajaan Makédonia kuna, sané wénten ring Yunani kalér. Aléksander warih saking wangsa Argéadai. Ida embas ring Pélla duk warsa 356 SM raris ngantos Ajinnyané Philipos II miwah dados raja daweg mayusa 20 warsa. Aléksander dados kasub mawinan ida nuntun bala ka Asia miwah Afrika kalér-wetan raris daweg ida mayusa 30 sampun madué silih tunggil kaprabon (kekaisaran) sané nahén wénten ring jagaté kuna, kaprabon sané nglimbak saking Yunani ngantos India kalér-kulon. Aléksander Agung tan nahéning kakaosang ring yuda miwah kasengguh pinaka silih tunggil pimpin yuda pinih polih ring babadé.




#Article 17: Andréa Bocélli (177 words)


Andréa Bocélli inggih punika silih tunggil pagending pop ténor sané buta utawi nénten mrasidayang nyingakin malih. Andréa punika berkebangsaan Italia, ida embas ring Lajatico, Toscana, tanggal 22 Septémber warsa 1958, tur mangkin ida mayusa 60 warsa. Ida madué suara sané khas Italia tur akéh krama sané seneng nyingakin ida magending ring panggung-panggung operané.

Ritatkala mayusa nem warsa, ida ngawitin malajah piano, fluté, saksofon, trumpét, trombon, harpa, gitar, miwah drum. Ida ngawitin karrier ring magending inggih punika ri tatkala ida manadados jayanti ring pacentokan magending Margherita d'Oro ring Viareggio, tur ngendigang O Sole Mio. Ida malajah indik hukum, tur nglanturang malajah indik gending-gendingan. Ida madué guru sané mawasta Luciano Bettarini. Ring warsa 1992, silih tunggil pagending rock, Zucchero ngaryanin démo tapé gending Miserere nganggén suaranyané Andréa Bocélli tur kakirim ka Pavarotti. Ring sajebag jagaté ida kasub sangkaning magending sareng Sarah Brightman ngendingan Time to Say Goodbye. Ring warsa 1998, ida magending sareng Celiné Dion, ngendingang The Prayer. Gending sané mamurda The Prayer punika ngamolihang penghargaan Kusala Golden Globe kadadosang gending sané pantes kaanggén ring film Quest for Camelot.




#Article 18: Anne Frank (127 words)


Annelies Marie Anne Frank (kabaos ring Belanda: [ʔɑnəˈlis maːˈri ˈʔɑnə ˈfrɑŋk], ring basa Jerman: [ʔanəliːs maˈʁiː ˈʔanə ˈfʁaŋk] inggih punika silih tunggil pangawi miwah sang sané nyurat indik buku harian. Ida embas ring kota Frankfurt, Jerman Weimar duk tanggal 12 Juni 1929 tur séda ring bulan Fébruari 1945. Ida punika silih tunggil Yahudi korban Holocaust sané pinih akéh kabaosang. Buku harian punika kasurat ri tatkala wénten payudhan, mamurda The Diary of a Young Girl, bukuné punika sampun kadadosang makudang-kudang drama miwah film. Ida ngamargiang kahuripannyané ring Amsterdam, Belanda, tur status kewarganegaraannyané kaicalang ring warsa 1941. Sasampun ida séda, ida kasub ring sajebag jagaté mawinan buku harian idané kacétak tur kasobyahang. Bukuné punika nyitayang indik ida sané nylametang padéwékannyané ri tatkala Jérman ngaonang Belanda duk Yuda Gumi II.




#Article 19: Antelope Canyon (100 words)


Antelope Canyon inggih punika silih tunggil ngarai sané kasub tur magenah ring Page, Coconino, Arizona, Amérika Serikat. Wawengkon ngarai puniki ngranjing ring kompléks Navajo Indian Reservation, genah meneng antuk wong India Diné saking Amérika Utara, sané taler kabaosang Navaho utawi Navajo. Antelope Canyon kawentuk olih érosi Batuan Pasir Navajo, utamannyané krana blabar. Blabar sané pinh untat ring tanggal 30 Oktober 2006, tur ngantos 36 jam. Mika mawinan Otoritas Taman Suku nutup Ngarai Antelope Bawah ngantos makudang-kudang bulan. Ngarai punika taler kaanggén antuk genah pariwisata, genah sané pinih becik punika Ngarai Antelope Atas (The Crack) miwah Ngarai Antelope Bawah (The Corkscrew).




#Article 20: Babad Dalem (234 words)


Babad Dalem ento babad uli Bali ané ada vérsinné liu. Vérsi ané kapertama katulis dugas abad ka-18. Panulisné koné Brahmana di puri Klungkung, ané paling gengsi di pantarané 9 singgasana pra-kolonial di Bali.

Babad ento kagaénin aji mitos abesik, satua ajak babad ané sekenan. Manut di Babad Dalem krajan Bali mawit uli Krajan Hindu-Buddha Majapahit, di pulo Jawa (1293 - 1527 M). Prajurit Gajah Mada nyajah Bali (di taun 1343 manut Negarakretagama), lantas madeg ménak Jawa madan Sri Aji Kresna Kepakisan, cucu uli anak Brahmana, pinaka raja Bali di betén Raja Majapahit, apang nitah uli Samprangan, di Gianyar. Lantas, di générasi sasubané, puriné makisid ka Gélgél ané salawasné dadi krajan ané sakti. Runtuhné Majapahit ngaé Gélgél dadi krajan ané nutugang budaya Jawa klasik. Babad milu kadadénan di Krajan Gélgél nganti runtuhné di taun 1686 M.

Tutugan Babad Dalem ento madan Babad Ksatria tur nyaritayang babad Krajan Klungkung, ané ngwarisin Krajan Gélgél. Babad Ksatria katulis suud abad ka-19 lantas ada vérsi suud énto ané nyaritaang runtuhné Klungkung di taun 1908.

Ajiné Babad Dalem pinaka sumber budaya tur pamineh Bali unduk krajan énto gedé tur kaakuin olih para sarjana. Nanging ajinné pinaka sumber kaweruhan babad Bali ento dadi kontrovérsi. Vérsi-vérsi ané kapertama tusing nganggo tanggal-tanggal tur babadé lebih kagaé sulur padaang tekén tanggal kadiang ané beneh. Lamun bandingang tekén matéri babad Belanda wiadin Jawa suba dadi terang yan kadiang anggo katinggalang wiadin kaubah di Babad Dalem.




#Article 21: Bali (732 words)


Bali inggih punika wastan nusa utawi propinsi ring Indonésia. Bali kawéntenané ring negara Indonésia. Kaapit antuk Nusa Jawa miwah Nusa Lombok, Nusa Bali jimbarnyané wantah 5.561 km². Propinsi Bali kakepah antuk makudang nusa, sané sampun subaga sakadi: Nusa Bali, Nusa Penida, Nusa Ceningan, Nusa Lémbongan, tur nusa-nusa sané alitan. Ibukota Propinsi Bali magenah ring Dénpasar.

Ring warsa 2014, propinsi Bali madué panjak kirang langkung 4.25 yuta diri. Propinsi Bali punika dados genah antuk pinih akéh wang sané maderbe Agama Hindu ring Indonésia.

Nusa Bali sampun kasub ring duranegara seantukan kaasrian palemahan miwah budayanyané. Akéh toris sané rawuh meriki makardiang wawengkon ekonomi ring Provinsi Bali punika sanget megantung ring pariwisata. Toris-toris sané mawisata ring bali pinih akéh saking Cina, Malaisia, Jepang miwah Ostrali.

Mawit saking katahné wénten pura sané kaantukan mepuja ring dewa-dewi, Baliné kabaos Pulo Seribu Pura miwah Pulo Dewata.

Saking kirang langkung warsa 2000 SM (Sadurung Masehi) , Bali punika sampun katongosin olih wang Austronesia sané megingsir saking Asia kelod-kangin miwah Oséania ngelintangin segara Nusantara punika. Wantah cingakin basa miwah budaya ring Bali, punika madué kanti saking basa miwah budaya ring Nusantara, Malaisia, Pilipina, miwah Oséania. Peranti watu kapining warsa punika sampun kapanggihan ring désa Cekik,  Nusa Bali kanginan.

Ring masa kuna, Ugama Hindu ring Bali punika kabagi antuk sanga soroh luir ipun :  Pasupata, Bhairawa, Siwa Shidanta, Waisnawa, Bodha, Brahma, Resi, Sora miwah Ganapatya.  Sabilang soroh punika madué dewa miwah dewi sané nglingsir.

Paruman wang Bali kaping wang Éropa sané ka ping siki pawiakti ring 1512, ri tatkala kapal-kapal Portugis pamucukin olih  Antonio Abreu miwah Francisco Serrão kacingakin ring Nusa Bali segara sané kaleran. Wangsa Portugis punika polih ngambarang Nusa Bali ring 1512

Ring warsa 1597, Belanda, kamanggalanin antuk Cornelis de Houtman mewali ka Nusa Bali. Pamréntahan Belanda ngagegang kuasa ipun nyané ring Bali ri tatkala warsa 1840an saking segara kaler Nusa Bali punika. Belanda ipun mepaduang kerajaan-kerajaan ring Bali mangda polih makuasa. Ri tatkala pamuput warsa 1890an, Belanda mapikolih kuasa ring  Nusa Bali kidul.

Ri tatkala sasih Juni 1860, nabe prani miwah tumbuhan Alfred Russel Wallace saking Wales, mewali ka Nusa Bali. Pawalian idané mebuaka antuk pemineh biologi sané kabaosan Guwet Wallace. Guwet Wallace inggih punika guwet angen sané ngelintangin selat Lombok. Guwet punika masahang soroh prani miwah tumbuhan antuk wawengkon punika.

Belanda mangutus makudang-kudang wadua miwah kapal ring Sanur ri tatkala warsa 1906 antuk megegebugin Bali. Kaantukin mapurinin wadua punika, wangsa raja ring puri Denpasar ngemargiang perang puputan. Mawit puputan punika, 200 wang Bali seda pikolih manyedayang ragane. Puri Klungkung taler ngaturang puputan kaantukin mapurinin wadua Belanda. Pamuput yuda punika, Belanda mapikolih makuasa ring Bali, sakewanten pikolih Belandané nenten mrebawa antuk agama miwah budaya. Pikolih Belandané ring Bali nenten taler kuat sakadi ring Jawi tur Maluku.

Watuan-watuan ring Bali puniki kantun nguda, antuk pentang aab ipun saking manggala miosén ngantos kuarter. Formasi Ulakan manados watuan pinih kuna, selanturné Formasi Sorga ring miosén tengah, taler Formasi Selatan ring ungkur miosén. Formasi Selatan puniki akéh magenah ring Bukit Jimbaran taler Nusa Penida, asapunika 3 formasi punika manados watuan pinih kuna ring Bali.

Ring aab pliosén kamanggalain saking watuan Vulkanik Pulaki, selanturné Formasi Prapatagung miwah Formasi Asah. Ring aab kuarter puniki makehan watuan sané kawentuk marupa watuan vulkanik, tiosan Formasi Palasari sané minengahin aab manggala kuarter sareng aab kuarter. Manggala kuater wénten Vulkanik Jembrana, Vulkanik Batur, Buyan miwah Beratan Kuna, taler Vulkanik Seraya.

Ring watuan pinih nguda wénten parilaksana vulkanis saking Batur, Buyan, Beratan Kuna. Sesampun nyané gunung vulkanis ageng punika rusak, kawéntenang Vulkanik Batur, Vulkanik Agung, Vulkanik Batukau miwah Vulkanik Pohen, Sengayang, miwah Lesong.

Ring warsa 1970an, ékonomi ring Propinsi Bali punike pilih akéh mandasar kapining metani miwah meabian. Nanging saking mangkin, maakéh toris sané rawuh meriki ka Bali makardiang wawengkon ékonomi ring Provinsi Bali punika sanget magantung ring pariwisata, mawitan Propinsi Bali puniki dados silih tunggil propinsi sané pinih sugih ring Indonésia. Ri tatkala 2003, kirang langkung 80% ékonomi ring Propinsi Bali punika mekanti kapining industri pariwisata. Sakewanten, petaka bom Bali ring 2003 miwah 2005 mangardiang industri pariwisata runtuh. Saking mangkin industri pariwisata ring Bali ngindayang ajeg mawali.

Sakewanten Nusa Bali punika subaga kapining wawengkon industri pariwisata. Matani tur maabian inggih punike ngaturang tenaga kerja sané pinih akéh.

Seni budaya ring bali, sampun kasor ring mancanegara. Sawiréh punika, akéh toris e rawuh meriki. Seni budaya ring Bali mepadu antuk agama Hindu Dharma. Pepaduan punika ngawéntenan budaya sané luwih miwah agung.

Basa Bali sané keangge wénten telung soroh, inggih punika:




#Article 22: Bandar Udara I Gusti Ngurah Rai (110 words)


Bandar Udara Internasional I Gusti Ngurah Rai (IATA: DPS, ICAO: WADD) inggih punika bandara sané utama ring Bali. Bandarané punika magenah 13 km ngidul Dénpasar. Bandara Ngurah Rai inggih punika bandara pinih sibuk ring Indonésia sasampun Soekarno-Hatta ring Jakarta. Duk warsa 2018 23.779.178 diri nganggé Bandara Ngurah Rai. Bandarané punika katégorinnyané IX tur prasida ngayah pesawat sané ageng taler, sakadi Boeing 747-8 miwah Airbus A380.

Bandara Ngurah Rai ngamolihang paica pinaka bandara sané pinih becik ring jagaté nomer tiga duk warsa 2016 saking Airport Council International.

Wastan Bandara Ngurah Rai kapolihang saking I Gusti Ngurah Rai, pahlawan Bali sané padem duk 20 Novémber 1946 ring puputan Marga, Tabanan, lawan Belanda.




#Article 23: Banjar (Bali) (115 words)


Banjar inggih punika pah-pahan administratif ring Bali, genahnyané ring sor désa, mapaiketan sareng désa dinas, pateh sakadi Rukun Warga. Banjar pinaka panunggalan krama sané madué wates-wates wewidangan sané prasida ngatur miwah ngurus makasami indik krama banjar. Malarapan antuk adat istiadat sané sampun kaangkenin miwah kasinggihang ring sistem negara Indonésia.

Duké riin para pkrama Baliné makasami kantun ngutamayang asil-asil ring kahuripan sakadi asil mamacul utamanyané padi, kawigunan banjar sané anyar wantah ngurus pamargin toya ring sawah para krama kawastanin suba, majeng ring jadma sané ngranjing dados krama banjar. Ring panglimbak jagaté mangkin, kawigunan banjar sampun nglimbak miwah sayan nincap kantos ngurus makasami parindikan administratif sakadi makarya KTP, Kipem utawi indik lianan sané mapaiketan sareng upacara adat.




#Article 24: Bantal (117 words)


Jaja Bantal inggih punika silih tunggil sanganan sané kasub ring Bali. Bantal punika kakaryanin antuk ketan makuskus sané madaging nyuh usané makihkih. Bantal punika wénten sané madaging biu kawastanin bantal biu, wénten sané madaging nangka, wénten taler sané madaging kacang barak kawastanin bantal kacang. Bantal punika kakaput antuk busung sané maulat tur kawastanin kulit bantal. Kulit bantal punika wénten sané kaiket antuk tutus wénten taler sané masemat lidi.

Bantal kadadosang sanganan sané nénten dados palas ri kala krama Bali madué karya. Yéning wénten krama Baliné madué karya pastika sampun wénten bantal.

Indik genah sané kasub bantalnyané wantah ring wewidangan Panelokan, Kintamani. Indik pangarga, bantal punika yéning ring pasar-pasar nénten ja langkungan ring duang tali rupiah duk 2019.




#Article 25: Basa Bali (119 words)


Basa Bali inggih punika silih tunggil basa sané  rumasuk soroh basa Austronésia (kasambat rumpun bahasa Austronesia ring basa Indonésia). Basa Bali kaanggén olih semeton Bali ring sajeroning miwah sajabaning nusa Bali, upaminyané ring Lombok miwah Jawa Kangin. Akéh panutur basa Bali punika sawatara 3,3 yuta diri (manut sénsus warsa 2000); panutur punika nganggén basa Bali pinaka basa asli utawi basa ibu. Akéhan kramané sané mabasa andap, tur maliha akéh sané ririh mabasa Indonésia.

Basa Bali punika madué undag-undagan sané mawasta sor singgih basa. Sor singgih basa taler kabaosang anggah ungguhing basa, taler kaangkat kabaos unda-usuk basa. Sakéwanten sané lumrah kabaos ring désa pakraman inggih punika sor singgih basa. Basa Bali wénten pepalihannyané minakadi:

Wénten 18 konsonan ring Basa Bali:




#Article 26: Basa Indonésia (105 words)


Basa Indonésia (aksara Bali, ᬩᬲ​ᬇᬦ᭄ᬤᭀᬦᬾᬲᬶᬬ, Bahasa Indonésia) ento basa ané resmi di Indonésia. Basa Indonésia ento versi basa Melayu ané suba kastandardisasiang. Basa Melayu suba makelo kaanggon pinaka basa parantaran di Nusantara tongos ada basa liu. Indonésia ngelah krama liu tur anak Indonésia paling liu bisa nganggo basa Indonésia; ento mawinan basa Indonésia suba dadi silih tunggal basa ané ngelah panutur paling liu di Guminé.

Anak Indonésia paling liu bisa nganggo basa Indonésia di samping silih tunggal 700 basa daérah ané ada di Indonésia, luiré basa Bali, basa Jawa, basa Sunda mll. Nanging, pangajahan umum, média paling liu, administrasi negara, muah pangadilan nganggo basa Indonésia.




#Article 27: Basa Inggris (182 words)


Basa Inggris ento basa asli uli pulo Inggris, ané suba dadi lingua franca di makejang guminé. Basa Inggris masoroh basa Jermanik kauh. Basa Inggris kaanggon pinaka basa pretama di gumi liu, ngranjing Inggris, Amérika Serikat, Irlandia, Kanada, Australi, Afrika Selatan miwah Sélandia Baru kuang-lebih olih 360 yuta diri muah kaanggon pinaka basa ping dua olih 380 yuta diri di makejang guminé jani.

Bahasa Inggris nglimbak simalu di  Kerajaan Anglo-Saxon Inggris miwah di wewidangan ane jani ngwangun Skotlandia tenggara. Disubane nglinggahang  Britania Raya di abad ka-17 miwah ka-20 sangkaning Imperium Britania, basa Inggris nglimbak pesan di jagate. Lenan tekén ento, liu anake nganggon basa Inggris masi ane ngawinang nglimbak budaya miwah teknologi Amérika Serikat ane ngebekin di pantaraning abad ka-20. Ento awinan basa Inggris dadi basa ane utama di jagate.

Yen alih uli lelintihane, basa Inggris mawit uli leburnyane makudang kudang dialek ane mapaiketan, ane jani kakenal pinaka bahasa Inggris Kuno, sané kaaba uli pasisi kangin Pulau Britania olih krama Jermanik (Anglo-Saxons) dugas abad ka-5; kruna English mawit uli parinama Angles. Suku Anglo-Saxons ene ane mawit uli wewidangan  Angeln (ane jani Schleswig-Holstein, Jerman).




#Article 28: Basa Sasak (176 words)


Basa Sasak inggih punika basa utama sané kaanggén olih krama Sasak ring Pulo Lombok, Nusa Tenggara Barat. Basa puniki ketah kaanggén olih para krama irika sadina-dina. Basa Sasak masaih sareng Basa Bali miwah Basa Sumbawa sané kabaosang ring Pulo sané nampek saking Pulo Lombok. Katiga basa punika ngranjing ring pupulan Basa Austronésia. Ring galah sané formal, krama Sasak nganggén basa Indonésia ri tatkala mababaosan utawi ri tatkala nyurat. Ring basa punika taler madué tatacara basa sakadi anggah-ungguhing basa ring Bali tur tatabasa ring Jawa. Tatabasa punika manut saking sira sané kabaosang utawi sareng mababaosan. Manut saking K. Alexander Adelaar, ida ngepahang basa Sasak dados kepahan saking kelompok Melayu-Sumbawa saking pupulan basa Melayu-Polinesia ring suratannyané sané kasobyahang ring warsa 2005. Basa sané pinih nampek saking Basa Sasak inggih punika Basa Sumbawa, selanturnyané Basa Bali. Basa Sasak madué makudang-kudang dialék, manut saking krama sané ngebaosang basa Sasak, basa punika madué limang dialék, inggih punika Kutó-Kuté, Nggetó-Nggeté, Menó-Mené, Ngenó-Ngené, miwah Meriaq-Meriku. Krama Sasak taler wénten sané nyurat ring lontar, kasurat nganggén basa Sasak, basa Kawi, miwah makakalih basané punika.




#Article 29: Basa genep (117 words)


Basa Genep inggih punika olah-olahan bebasan ring Bali sané dados dasar basa ring sakancan olahan ring Bali. Olahan sané nganggén basa genep punika minakadi olahan marupa ulam utawi olahan jangan. Basa genep puniki kaolah antuk makudang-kudang babungkilan sané katektek dados siki kantos dekdek. Babungkilan sané katah kaanggén ring makarya basa genep puniki minakadi kunyit, cekuh, jaé, isén, kénten taler madaging makudang-kudang pala wija minakadi katumbah, tingkih, mica, bawang, kesuna, lémo, séé, tabia krinyi, wiadin tabia bun.

Basa genep puniki yéning sampun dekdek katektek raris kaincuk mangda sayan becik ri kala anggén makarya olah-olahan. Yéning pacang makarya ajengan sané marupa kuah, basa genep punika pacang kakaryanin tipat basa mangda basa punika nénten campuh ring kuah ulam utawi jangan.




#Article 30: Basuki Tjahaja Purnama (100 words)


Ir. Basuki Tjahaja Purnama (adan Cina Zhong Wan Xue / 鍾萬學, lekad 29 Juni 1966) ento adan politikus Indonésia ané taén dadi Gubernur Jakarta sekat 19 Novémber 2014 nganti 9 Méi 2017. Ida kasub masih baan adanné ané Hakka, Ahok (aksara Cina: 阿学), lantas sekat Januari 2019 ida ngidih apang kasambatang BTP. Ida dadi kraman Komisi II DPR masa 2009-2014 uli Partai Golkar. Sané maluan ida taén dadi Bupati Belitung Timur masa 2005-2006.

Di tanggal 14 Novémber 2014, ida kaortaang dadi Gubernur Jakarta aji resmi, ngentinin  Joko Widodo, ané ngresmiang Basuki Tjahaja Purnama di tanggal 19 Novémber di Istana Negara.




#Article 31: Batik (164 words)


Batik inggih punika kain sané kagambarin olih malam (lilin), tur prosés ri tatkala ngaryanin khusus miwah khas pesan. UNESCO ngamutusang indik Batik kadadosang Warisan Kamanusiaan antuk Budaya Lisan miwah Nonbedawi (Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) mawit saking tanggal 2 Oktober warsa 2009. Manut saking krunanyané Batik mawit saking Basa Jawa ambhatik saking kruna amba sané maartos lebar, jimbar, kain miwah titik utawi matik (ring Basa Jawa madué artos ngaryanin titik) kruna punika salanturnyané nglimbak dados istilah Batik, sané maartos nyambungang titik-titik ngantos dados gambar ring sarana marupa kain sané jimbar. Silih situnggil cihna Batik inggih punika tata cara ngambar motif utawi wentuk nganggén téknik pemalaman, inggih punika ngambarang malam utawi lilin sané kagenahang ring wadah sané mawasta canting miwah cap. KRT. DR. HC. Wénten pikayunan Kalinggo Hanggopuro ring warsa 2002 sané kasurat ring buku Bathik sebagai Busana Tatanan dan Tuntunan nyaritayang indik para pangawi sané sasampunnyané sampun nganggén istilah Batik, nanging r sané sayuwakti istilah punika kasurat sakadi puniki Bathik.




#Article 32: Batun bedil (153 words)


Batun bedil wantah silih tunggil sanganan ring Bali sané kakaryanin antuk tepung beras, wénten taler sané nagingin campuhan tepung kanji. Tepung beras sané sampun kadagingin toya kacampuh antuk tasik raris maulet kantos legit mangda prasida jagi makarya pulung-pulung. Pulung-pulung punika sané raris kalablab ring toya sané sampun ngrodok. Nénten ja sué nyantosang, pulung-pulung punika pacang kambang sané nyihnayang Batun Bedil punika sampun rateng.

Jaja batun bedil punika bunter-bunter sakadi mimis bedil, mawinan asapunika kawastanin batun bedil. Batun bedil punika madaging gendis bali sané sampun kaencehang antuk toya, wénten sané nagingin gendisé punika antuk tepung kanji mangda prasida kentelan sakadi kolek. Batun bedil punika taler madaging kelapa sané makihkih. Wénten taler sané nagingin malih antuk pisang sané makuskus, punika mawinan pamuputnyané sakadi kolek.

Batun bedil punika nénten ja méweh yéning jagi arsa ngrereh, katahan ring anaké sané maadolan sanganan namping batun bedil punika. Indik pangargan Batun bedil punika nénten langkungan saking duang tali rupiah.




#Article 33: Bawang (177 words)


Bawang inggih punika entikan hérba sané madué tegeh kirang langkung petang dasa kanti nem dasa céntiméter (40–60 cm). Entikan punika nénten madué bongkol, umbinnyané malapis mawarna barak, leser tur mabolong. Tegehnyané kirang-langkung séket céntiméter (50 cm) tur lumbangnyané kirang langkung atenga céntiméter (1/2 cm). Donnyané nunggal ngelut umbi lapisnyané. Bungannyané ngarumpyuk mawentuk bongkol, macarang silindris tegehnyané kirang-langkung petang dasa céntiméter, mawarna gadang saha madué nenem benang sari, tur ring tengahnyané madué garis mawarna putih. Wohnyané bunter tur mawarna gadang, madué akah serabut.

Umbi lapis Allium cepa madué kawigunan anggén basa taler kanggén ngilangin gelem panes. Yéning jagi kanggén ubad gelem panes, ambil kirang-langkung duang dasa gram (20 gr) umbi Allium cepa, wasuh tur kihkih. Ri sampunné makihkih, kihkihané punika kacampuhin aséndok lengis nyuh, saha usapin ring angga. Umbi lapis Allium cepa madué kandungan saponin, flavonoida, polifenol, miwah minyak atsiri.

Wewidangan tumbuhnyané bawang punika ring Indonésia inggih punika ring 24 saking 34 propinsi. Propinsi sané paling akéh ngasilang entikan bawang punika minakadi Sumatra Utara, Sumatra Barat, Jawa Barat, Jawa Tengah, DIY, Jawa Timur, Bali, NTB, miwah Sulawesi Selatan.




#Article 34: Tri Datu (126 words)


Benang Tri Datu inggih punika benang sané madué tigang warna, inggihnyané barak, putih, miwah selem. Warna saking benang punika nyobiyahang cihna saking kasaktian Tri Murti. Warna barak pinaka cihna Déwa Brahma sané madué aksara suci Ang, uripnyané 9 tur saktinnyané Déwi Saraswati. Taler wénten warna selem pinaka cihna Déwa Wisnu sané madué aksara suci Ung, uripnyané 4 tur saktinnyané Déwi Sri. Warna putih pinaka cihna saking Déwa Siwa sané madué aksara suci Mang, uripnyané 8 tur saktinnyané Déwi Durga. Lelintihan benang Tri Datu kakawitin antuk pica saking Pura Dalem Péd sané magenah ring Nusa Penida. Ring mangkin, benang punika sampun nglimbak ring sajeroning krama sajebag jagat Bali tur prasida kapasupatiyang ring Pura lianan sané wénten ring Bali. Ketahnyané benang punika kapercaya prasida ngamolihang karahayuan antuk kramané.




#Article 35: Benggala (157 words)


Bénggala (basa Bénggala: বাংলা/বঙ্গ, aksara latin: Bānglā/Bôngô, kaucapang: [bɔŋgo]) inggih punika wewidangan mababad ring Asia kidul, ring Celukan Bénggala. Bénggala kawentuk olih délta tukad Gangga-Brahmaputra sané kauningin taler pinaka délta Sunderbhan. Bénggala kailehin olih Gunung Himalaya, negara Népal, miwah Bhutan ring sisi kalér miwah Myanmar ring sisi wetan.

Bénggala sampun kapah dados Bangladesh sané madué 2/3 saking Bénggala miwah wewidangan Bénggala Kauh, Tripura miwah Assam, ring India. Akéh krama ring wewidangan Bénggala kirang-langkung 250 yuta diri duk warsa 2011, tegesné Bénggala inggih punika silih tunggil wewidangan sané kramannyané pinih padet ring jagaté. Saking 250 yutané punika, 160 urip ring Bangladesh tur 91,3 yuta ring Bénggala Kauh, India. Pinih akéh jadma ring Bénggala nganatin soroh wangsa Bénggala (basa Bénggala: Bengali), tur nganggé basa Bénggala sané masoroh basa-basa Indo-Arya. Pinih akéh kraman Bangladesh Muslim tur pinih akéh kraman Bénggala Kauh Hindu. Jadma saking wangsa Bénggala taler urip ring jaban Bénggala, ring wewidangan Jharkhand, Bihar miwah kapuloan Andaman miwah Nicobar.




#Article 36: Berkibarlah Bendéraku (197 words)


Berkibarlah Bendéraku inggih punika silih tunggil gending nasional ring Indonésia. Gending punika kariptayang olih Saridjah Niung utawi Ibu Soed, tur kawantu olih Joesoef Ronodipoero. sané dados pimpinan ring Radio Républik Indonésia (RRI). Gending punika karipta duk warsa 1947.

Berkibarlah bendera negeriku
Berkibarlah engkau di dadaku
Tunjukkanlah kepada dunia
Semangatmu yang panas mambara
Daku ingin diri raga ini
Selaraskan keanggunan
Daku ingin jemariku ini
Menuliskan karismamu

Berkibarlah bendera negeriku
Berkibar di luas nuansamu
Tunjukkanlah kepada dunia
Ramah tamah budi bahasamu
Daku ingin kepal tangan ini
Menunaikan kewajiban
Putra bangsa yang mengemban cita
Hidup dalam kesatuan
Berkibarlah selalu
Bendera negeriku
Menghias langit biru

Oh Indonésiaku
Tunjukkan dirimu kepada dunia
Dan torehkan warnamu di dalam dada

Berkibarlah bendera negeriku
Berkibarlah engkau di dadaku
Tunjukkanlah kebanggaanku dan semangatmu
Yang panas membara

Berkibarlah bendera negeriku
Berkibarlah engkau di dadaku
Tunjukkanlah kepada dunia
Semangatmu yang panas mambara

Daku ingin diri raga ini
Selaraskan keanggunan
Daku ingin jemariku ini
Menuliskan karismamu
Daku ingin kepal tangan ini
Menunaikan kewajiban
Putra bangsa yang mengemban cita
Hidup dalam kesatuan
Daku ingin diri raga ini
Selaraskan keanggunan
Daku ingin jemariku ini
Menuliskan karismamu
Daku ingin kepal tangan ini
Menunaikan kewajiban
Putra bangsa yang mengemban cita
Hidup dalam kesatuan




#Article 37: Bingin (122 words)


Punyan Bingin wiadin Waringin (adan ilmiah: Ficus benjamina) ento soroh punya mabunga tur gedé sajan ané masoroh kulawarga Moraceae. Punyané ento uling di Asia muah Ostrali. Bingin suba kadadéyang punyan resmi kota Bangkok tur masih maiketan ajak Punyan Bodhi (Ficus religiosa) uli India, tongos Siddharta Gautama (Buda) maan sasuluh dugas Ida matapa di betén punyané ento.

Yén tuuhné Bingin suba 15 tiban, tegehné nyidang nganti 15 méter tur besehné nganti 20 méter. Tegehné Bingin nyidang nganti 30 méter. Buahné ané cenik liu dadi amahan kedis-kedis.
Punyan Bingin maguna masih di budaya Indonésia muah Bali. Punyané sai kaangkenin suci tur ngraksayang anak ané idup paekné. Anak sai ngemaang sesajén krana percaya Punyan Bingin ngelah kakuatan magis tur di tengah punyané ento ada dedemit.




#Article 38: Biu (137 words)


Biu inggih punika silih tunggil sarwa taru-taruan. Taru puniki katahnyané kacunduk ring abian. Punyan biu madué akéh kawigunan. Kapertama carangnyané sané kawastanin gedébong dados kaanggén lakar ngaryanina jukut ares. Donnyané sané nguda dados kaanggén wadah ngaput sakancan ajeng-ajengan miwah sarana ri tatkala makarya bebantenan. Sané tuh saking donnyané  mawasta kraras taler prasida kaanggén lakar makarya sarana banten sakadi tapé, tangkih miwah sané lianan. Salanturnyané, wénten pusuh biu sané dados kaanggén jangan. Cihna utama saking punyan biu wantah woh biu. Woh puniki prasida kaajeng tur mabuat pisan majeng ring krama Hindu Bali ri tatkala wénten upacara agama.

Biu inggih punika soroh woh-wohan sané madaging kandungan serat, vitamin B6, vitamin C, Potassium (kalium). Biu madué akéh kawigunan, minakadi:

Makasami biu punika mawarna kuning yéning sampun tasak, yadiastun wénten sané mawarna barak, gadang, tangi utawi selem yéning sampun kaliwat tasak.




#Article 39: Bola basket (173 words)


Bola basket ingih punika olahraga bola berkelompok ané luhur dua tim beranggotakan soang soang 5 orang sané saling mepadu mencetak poin dengan memasukan bola ke dalam keranjang musuh. Bola basket pesan pantes awanan caluh sid rong ngep tur dogén ané cenik. Selain itu, permainan bola basket Masih lebih séndéh lebih gencang ajak bola ané Len, sekadi voli tur sepak bola. 
wénten 3 tongos dalem bermain basket, ingih punika : 1) Forward, pemain yang tugas utamanya adalah mencetak poin dengan dengan memasukkan bola ke keranjang lawan, 2) Defense, pemain yang tugas utamanya adalah menjaga pemain lawan agar pemain lawan kesulitan memasukkan bola, dan 3) Playmaker, pemain yang menjadi tokoh kunci permainan dengan mengatur alur bola dan strategi yang dimainkan oleh rekan-rekan setimnya.

Bola basket ingih punika salah satu olahraga ané Pinih antuk krama Amérika Serikat tur krama ring gumi liyane, inggih punika ring Amérika Selatan, Éropa Selatan, Lithuania, tur mase ring Indonésia. Banyak kompetisi bola basket yang diselenggarakan setiap warsa, seperti British Basketball League (BBL) di Inggris, National Basketball Association (NBA) di Amérika, dan Indonésia Basketball League (IBL) di Indonésia




#Article 40: Bora Bora (109 words)


Bora Bora inggih punika silih tunggil pulo sané magenah ring gugus Leeward saking Kepuloan Masyarakat, Polinesia Prancis, ring Samudra Pasifik. Pulo puniki magenah sawatara 230 kilométér barat laut Papeete. Pulo puniki kakelilingin olih laguna miwah barisan terumbu karang. Ring tengah-tengahing pulo wénten sisan gunung merapi sané madué kalih puncak, inggih punika Gunung Pahia miwah Gunung Otemanu, sané madué tegeh 727 méter. Bora Bora kadadosang tetujon utama pariwisata internasional sané kasub krana resor aqua-centric sané unik. Genah meneng sané utama inggih punika Vaitape, sané magenah ring kauh pulo utama. Hasil utama pulo puniki sakadi pasih miwah punyan nyuh. Manut saking sénsus ring warsa 2008, populasi krama irika nyantos 8.880 diri.




#Article 41: Bruno Mars (257 words)


Peter Gené Hernandez (embas 8 Oktober warsa 1985) kasub kabaos Bruno Mars inggih punika silih tunggil pagending-pangripta gending miwah pragina saking Amérika Serikat. Ring warsa ida ngwangun tim produksi mawasta The Smeezingtons. Mars kasub ring warsa 2010 antuk gending mamurda Nothin' on You olih B.o.B miwah Billionaire olih Travie McCoy. Pupulan gending sané mawasta Doo-Wops  Hooligans (2010) ngamolihang genah katiga ring Billboard 200 Amérika Serikat miwah wénten ring tangga gending ring negara sakadi Kanada, Jerman, Irlandia, Belanda dan di Britania Raya. Pupulan punika ini madué gending sané kaloktah mamurda Just the Way You Are, Grenade dan The Lazy Song. Just the Way You Are, ngamolihang jayanti ring Grammy Award manados Best Male Pop Vocal Performance ring warsa 2011. Mars taler ngawé gending mamurda It Will Rain kaanggén ring The Twilight Saga: Breaking Dawn – Part 1. Pupulan kaping kalih saking Brunp Mars mamurda Unorthodox Jukebox (2012) ngamolihang genah pinih ajeng ring Billboard 200 AS, Australia, Kanada, Swiss, dan di Britania Raya tur ngamolihang jayanti Grammy Award manados Best Pop Vocal Album. Gending-gending saking pupulan punika sakadi Locked Out of Heaven miwah When I Was Your Man tur ngamolihang genah pinih ajeng ring Billboard Hot 100 AS. RIng warsa 2014, Mars taler duet Mark Ronson mamurda Uptown Funk tur ngamuncukin ring akéh tangga gending ring jagaté sakadi Amérika Serikat, Australia, Kanada, Selandia Baru dan Britania Raya. Akéh rekaman gending sané kaadol ngantos 130 yuta ring sajebag jagaté. Mars taler ngamolihang jayanti manados silih tunggil janma saking 100 janma sané pinih mabuat ring warsa 2011 manut suratan majalah Time.




#Article 42: Buahan, Payangan, Gianyar (161 words)


Désa Buahan inggih punika silih tunggil désa sané wénten ring wawengkon Kecamatan Payangan, Kabupatén Gianyar, Provinsi Bali, Indonésia. Pakantenan désané puniki kantun asri saha becik kaanggén matatanduran minakadi abian miwah tatanduran sawah. Pakantenan palemahan ring Désa Buahan dahat asri pisan, minakadi prasida nyingakin pakantenan gunung Watukaru, miwah bukit-bukitnyané. yéning katilik saking swagina krama Désa Buahan akehan sané manados petani, sakéwanten naler wénten sané manados PNS, Wiraswasta, Guru, miwah sané lianan. Indik genah pusat Pemerintahan Désa magenah ring Banjar Buahan. Indik wates Désa Buahan kawatesin antuk: ring sisi kangin Tukad Ayung, ring sisi kauh Tukad Ayung, ring sisi kaler Kecamatan Kintamani, sisi kelod pacampuhan Tukad Ayung.

Wates wewidangan désa Buahan inggih punika:

Désa puniki gelah limang Banjar Dinas, inggih punika:

Liyanan tekén nika, ring Désa puniki masih wénten limang Désa Adat, inggih punika:

Ring warsa 2014, akéh krama ring désa Buahan (proyéksi BPS) kirang langkung 3.803 diri sané kakepah antuk 1.853 lanang miwah 1.950 istri, taler tingkat sex rasionyané kirang langkung 95,03.




#Article 43: Bulung (109 words)


Bulung inggihnyané sarwa taru-taruan sané prasida katemonin ring Pasih. Taru puniki madué makudang-kudang soroh inggih punika bulung kawat, bulung putih, bulung gadang, bulung boni miwah sané lianan. Manut saking warnannyané wénten putih, gadang miwah badeng. Bulung prasida kaangén jangan utawi rujak bulung. Rujak bulung madaging bulung boni utawi bulung kawat, nyuh makihkih, kaicén isén akidik, tur kuah sané malakar aji kuah pindang. Yéning kayun lalah dados kajangkepin antuk tabia barak. Ring wewidangan désa Pupuan, bulung sané sampun karereh raris kajemuh. Risampunné kering kaintuk tur kacampur sareng gula bali laut kalablab. Wus punika kadinginang tur manados jaja bulung sané rasannyané manis. Hargannyané ring peken kirang langkung duang tali rupiah aplastik.




#Article 44: Bunga Sumapang (130 words)


Bunga Sumpang, Bunga Sumpang pinaka silih tunggil piranti pepayasan sané langgéng olih praginané (seniman) ri tatkala masolah. Bunga sumpange puniki sayuwaktinyané wantah bunga reragragan pragina inucap sané ngawinang sesaluk ipuné lengut.ring sajeroning makarya Bunga Sumpang, para praginané nganggén kalih soroh sekar Miwah asiki soroh don-donan. Sekar sané langgéng nenten ja tios wantah Sekar Jepun Miwah Sekar Merak. Inggiam Don nyané wantah kanggén Don entik Gegirang. Katigang sarana puniki kaiket kadadosang siki antuk benang.

Sakemaon ring aab jagat mangkin sampun akeh prasidha kapanggihin Bunga Sumpang imitasi. Bunga Sumpang puniki kekaryanin antuk serana plastik. Kadol ring toko-toko seni sané ngadol busana sesolahan Bali. Yadiastun Kadi asapunika, kehanan Bunga Sumpang sané kekaryanin antuk Sekar Jepun,Sekar Merak, Miwah gegirang pakibehnyané nenten prasidha kekasorang, semaliha Sekar Sumpang puniki prasidha nguntap taksu pragina sané pacang masolah.




#Article 45: Bungaya, Bebandem, Karangasem (224 words)


Désa Bungaya inggih puniki silih tunggil désa sané magenah ring Kecamatan Bebandem, Kabupatén Karangasem, Provinsi Bali, Indonésia. Désa Bungaya kakepah dados 15 banjar adat, 2 désa dinas, miwah 17 désa adat sané nyanggra Usaba Dangsil. Désa Bungaya dados silih tunggil désa purwa utawi tua sané wénten ring Bali. Ring désa adat puniki wénten 15 banjar adat sané madaging 15.000 jadma miwah 3.021 kulawarga. Désa Bungaya naenin dados pusat pamerintahan Dalem Waturénggong miwah ring désa puniki dados genah I Gusti Batan Jeruk padem.  Wénten tradisi sané kalaksanayang ring désané punika, sakadi Usaba Dangsil, Usaba Dalem, miwah Usaba Memedi. Wastan Désa Bungaya mawit saking kruna Bung miwah Aya, Bung mawit saking Bong/Wong sané maarti jadma, miwah Aya maarti ageng. Punika mawinan Désa Bungaya kapanggil Nyuh Aya/Nyah Aya, kalanturang dados Bungaya/Bungaya sané maarti keturunan jadma sané agung, wénten taler sané ngabaosang Bungaya punika dados simbul saking kajegégan utawi kalemuhan para anak luh bajangné (daha) sané ngigel rejang drika. Ring pamerintahan I Gusti Ketut Alit Ngurah Bungaya, désa Bungaya punika ngamolihang puncak karahayuanné tur Ida taler ngalaksanayang piodalan désa inggih punika Usaba Dangsil.

Mawit administrasi Désa Bungaya kakepah antuk 7 banjar dinas inggih punika:

Mawit adat ring Désa Bungaya manados genah Désa Pakraman Bungaya, sané kakepah dados limolas banjar adat inggih punika:

Krama désa Bungaya mawit warsa 2016 kawéntenang 4.354 lanang taler 4.348 istri mawit sex ratio 100.




#Article 46: Béji (100 words)


Béji inggih punika genah masucian Ida Peranda miwah Ida Sasuhunan sané wénten ring Bali. Béji ring bahasa Indonésia kabaosang pemandian. Béji marupa pancuran utawi taman pasiraman. béji nénten ja genah pasiraman umum. Béji wantah kaanggén genah masucian sang sané sampun maraga suci miwah ri kala Ida sasuhunan nglaksanayang pamlastian. Lianan ring pasisi utawi pasih makéh taler ida dané krama Bainé sané malasti ring béji. Wénten taler beji sané magenah nampek ring genah'genah suci sakadi pura.

Nyuciang Ida sesuhunan ring beji wantah kamargiang mangda macihna kemanten nénten sakadi para jana yéning masiram. Ketahnyané krama Baliné mamargi ri kala ngiringang ida sesuhunan.




#Article 47: Cakra Sudarsana (108 words)


Cakra Sudarsana inggih punika manut ring mitologi Hindu marupa sanjata sané malingser krura-kara mawentuk sakadi cakram tur madaging 108 gigi sané kalintang landep ring tepinyané. Sanjata puniki kadruénang olih Déwa Wisnu. Cakra Sudarsana puniki kabakta olih Ida ring tangan Ida sané tengenan ring ungkur, tiosan ring papat tangan Ida sané lianan, sané soang-soang makta Sangkakala (tangan kiwa ring ungkur), Gada (tangan kiwa ring arep), tur Sekar Padma (tangan tengen ring arep). 

Manut ring kitab Purana, Cakra Sudarsana inggih punika sanjata pamralina. Cakra Sudarsana mapasangan sareng Wisnu taler madrué artos tur nyihnayang Déwa Wisnu pinaka déwa sané ngupapira (nyaga) tur sané nruénang swarga miwah daging jagaté ring akasa sinamian.




#Article 48: Camila Cabello (231 words)


Karla Camila Cabello Estrabao embas tanggal 3 Maret warsa 1997 inggih punika silih tunggil pagending saking Kuba miwah Amérika Serikat. Ida kasub sangkaning manados sekaa Fifth Harmony sané kawentuk ri tatkala masan kaping kalih The X Factor ring warsa 2012. Salanturnyané Camila makarya gending praragan nénten masekaa malih sareng Fifth Harmony. Pinih rihin ida magending sareng Shawn Mendes mamurda I Know What You Did Last Summer miwah sareng Machiné Gun Kelly sané mamurda Bad Things tur ngamolihang jayanti kaping pat ring Billboard Hot 100 ring Amérika Serikat. Camila Cabello ngawi gending sané mamurda Crying In The Club ring sasih Désember warsa 2016. Pupulan gendingnyané sané mamurda Camila (2018) ngamolihang jayanti kapertama ring Billboard 200 antuk gending utamannyané sané mamurda Havana tur prasida kasub ring akéh negara rumasuk ring Britania Raya miwah Amérika Serikat. Gending lianan sané mamurda Never Be The Same taler ngamolihang jayanti ring tangga pagendingan ring makudang-kudang negara.

Cabello embas ring Cojimar, Havana Timur, Kuba putri saking Sinuhe Estrabao miwah Alejandro Cabello. Ajinnyané saking Meksiko nanging sué meneng ring Kuba. Ida madué ari asiki mawasta Sofia. Kahuripan sané kapurwa, Cabello sareng kulawarganyané nénten madué paumahan sané tetep tur prasida meneng ring Miami, Florida, Amérika Serikat ring warsa limang tiban. Cabello ngamolihang kewarganegaraan Amérika Serikat ring warsa 2008. Ida ngranjing ring Miami Palmetto High Scool nanging nénten prasida puput ring kelas sia warsa 2012-2013 mawinan jagi nglanturang geginanyané manados pagending.




#Article 49: Canang (150 words)


Canang inggih punika sarana sané mabuat pisan majeng ring krama umat Hindu ring Bali. Wénten makudang-kudang soroh canang inggihnyané canang bunter, canang don, canang sari, miwah canang sodan. Canang madasar antuk ceper utawi don sané matékor.

Ritatkala makarya canang, kapertama patut kadagingin antuk baas, biu matah, tebu, miwah porosan. Canang taler kadagingin antuk sekar sakadi pacah, gemitir, kembang seribu, jepun, kembang kertas, sandat, tunjung, cempaka miwah sané lianan. Ritatkala nanding canang, sekar sané mawarna putih kagenahang ring sisi kangin, sekar sané mawarna kuning kagenahang ring sisi kauh, sekar sané mawarna badeng utawi ungu kagenahang ring sisi kaja, miwah sekar sané mawarna barak kagenahang ring sisi kelod.

Sekarkembang seribu ketahnyané kagenahang ring sisi kaja utawi sisi kelod. Baduur sekaré punika kagenahang kembang rampé sané malakar aji don pandan masirsir. Jangkepnyané kasarengin antuk uras miwah lengis miik. Canang dados katumbas ring peken utawi warung-warung yéning nénten wénten galah antuk ngaryanin canangé punika.




#Article 50: Candi Dasa (103 words)


Candi Dasa inggih punika kota ring pasisi kangin Bali sané magenah ring tepi laguna toya sané tawar. Kota punika kadadosang genah para wisatawanné marérén tur dados objék wisata pasih sané kasub pateh tekén Kuta tur Nusa Dua. Wénten kuil nampek ring lagunané, tur wénten patung déwi kesuburan Hariti sané kaiderin olih anak cerik. Wénten akéh sané maosang wénten désa bendéga sané kawangun irika ring abad 12. Sadurung genahé punika kawastanin Candi Dasa, genah punika kawastanin Teluk Kehen utawi Cilidasa. Cilidasa maarti dasa anak cerik , akéh anak Bali sané durung madué pianak, ngaturang bhakti irika. Candi Dasa marupa genah antuk snorkling tur menyelam.




#Article 51: Carik (153 words)


Carik inggih punika genah antuk anaké sané mamula padi utawi entik-entikan palawija sakadi jagung, séla, kedelé, miwah sané tiosan. Carik malakar aji tanah sané linggah utawi jimbar tur katanemin padi utawi palawija. Carik ketahnyané matumpul tumpuk sané mawasta terasering, terasering punika maguna apang tanahé nénten embid utawi longsor. Ring cariké wénten sistem pengairan sané mawasta Subak tur kamanggala olih Pakaséh. Pakaséh puniki sané ngurusang indik pembagian yéh ring carik, nika mawinan makasami cariké polih yéh tur nénten nyat. Ring aab jagaté mangkin, akéh carik sané kaadep tur kagentosin antuk beton utawi wangunan-wangunan sané ageng. Nika mawinan carik ring Bali mangkin sayan abedik minakadi ring kota-kota ageng. Carik punika akéh kawigunannyané, carik kaanggén olih para petani antuk nanem entik-entikan, selanturnyané kaadol ring pasar. Carik taler ngranayang jagaté tis krana akéh oksigen sané kamedalang. Carik taler dados genah sané kaanggén maumah olih buron-buron sané genahnyané ring cariké sakadi balang, kakul, kedis cetrung, lindung, tur capung.




#Article 52: Caru (164 words)


Caru (aksara Bali: ᬘᬭᬸ) inggih punika pah-pahan saking upacara agama Hindu sané pinaka pahan saking upacara Bhuta Yadnya. Upacara caru punika kalaksanayang majeng ring para Bhutakala miwah sarwa prani. Caru mawit saking Basa Sansekerta car sané maarti jegeg, luwih, becik, trepti, yéning rereh saking basa jawa kuna utawi kawi caru maartos ngaturang (beburon). Caru kabaosang pinaka upaya ngemit kasukertan jagat sané mapaiketan sareng sarwa bhuta antuk ngaturang beburon. Nganggén beburon miwah sarwa tumuwuh pinaka sarana upacara yadnya munggah ring Manawa Dharmasastra V.40: Sarwa tumuwuh miwah beburon sané kaanggén upacara yadnya punika pacang nincapang pamargin buron miwah sarwa tumuwuh punika ri kala numitis malih. Manusané ngicén pamargi ring para beburon miwah tumuwuhé mangda ngamolihang phala sané utama. Sakadi sané mungguh ring Manawa Dharma Sastra V.39-40 puniki:

Yajnártham paúvah srstáh
svam eva sayambhuvá
yajno'sya bhutyai srvasya

artosnyané:
Svayambhu ngwetuang beburon mangda tetujonnyané mamargi, punika sampun kaatur mangda kahanan ring bhuwanané sayan becik, punika mawinan nyamléh beboruon anggén upacara nénten ja maarti nyamleh sakadi arti lumrah kemantén.




#Article 53: Celepuk (151 words)


Celepuk (utawi Clepuk) (ring basa Indonèsia ketah kabaosang burung hantu) inggih punika silih tunggil soroh beburon kedis sané mangkin taler wantah pinaka beburon sanè ngalih amah ri kala wengi. yéning dumun, arang pisan krama Bali miara beburonè puniki, nanging sanè mangkin sayan akèh kapiara olih krama, napi malih kantos wénten budidaya ipun. Sekadi sanè kapanggihin ring Désa Timpag kabupatén Tabanan. Celepuk akeh kawigunanipun majeng petani. Paksiné puniki prasida nambakin kawèntenan merana ring carikè saantukan tatedaan ipun wantah bikul.

Clepuk madué adan sané lianan inggih punika Tuu-tuu. Clepuk madué kampid kalih sané kanggén makeber. Amah-amah clepuké inggih punika daging utawi bé. Clepuk punika beburon nocturnal utawi beburon sané aktif ri tatkala wengi, ri tatkala semeng clepuké pules. Clepuk seneng meneng ring punyan-punyan kayuné. Bulun clepuké mawarna abu-abu tur madué panyingakan sané ageng. Clepuk madué rupa sané serem sakadi hantu, punika mawinan kaadanin Burung Hantu. Clepuk mrasidayang ngitehin sirahné 180 derajat ka pungkur.




#Article 54: Cerpén (106 words)


Cerpén inggih punika satua cutet sané marupa prosa. Cerpén punika cutetan tekén sastra sané lianan sakadi novél utawi novélla. Karya sastra puniki madasar antuk téknik-téknik sastra minakadi tokoh, plot, téma miwah basa. Cerpén wénten kapertama saking tradisi liwat omongan (tradisi lisan) sané ngamedalang carita-carita sané kasub sakadi Odyssey sané kakaryanin olih Homer. Carita-carita kuno punika kacritayang marupa puisi sané mawirama. Wentuk kuno cerpén sané lianan inggih punika anekdot. Anékdot punika maguna antuk perumpamaan, carita cutet sané madaging antuk piteket utawi tetujon.

Carita cutet utawi cerpén puniki ngemusatang carita antuk abesik manten kajadiannyané tur nganggén galah sané akidikan saking novél. Unsur intrinsik sané ngawangun cerpén puniki minakadi:




#Article 55: Cesária Évora (206 words)


Cesária Évora (kaucapang [sɨˈzaɾiɐ ˈɛvuɾɐ], embas ring tanggal 27 Agustus warsa 1941, séda duk 17 Désémber  warsa 2011) inggih punika pagending saking Tanjung Gadang, kasub ring sajebag jagat, kasengguh taler pinaka Ratu Morna utawi Diva Tanpa Sepatu.

Ring warsa 1960-an ida ngawitin magending ring kapal-kapal pesiar Portugis ring Mindélo miwah ring radio lokal. Ring warsa 1985, ida wawu kaundang olih pagending Tanjung Gadang Bana antuk magending ring Portugis. Irika ida kauningin sareng José da Silva, produser raris kanikain ngaryanin album ring Paris.

Cesária Évora magending Ausência, gending sané kakaryanin olih Goran Bregovic, pamusisi saking Bosnia. Gendingé punika kaanggén ring film Underground (warsa 1995) olih Emir Kusturica, sané salanturnyané dados kasub pisan.

Évora wawu kasub ring makasami jagaté duk warsa 1988, sasampun ngwedarang albumnyané sané kapertama, mamurda La Diva Aux Pieds Nus. Sadurungé punika ida makarya LPné sané kaping pertama, mamurda Cesária ring warsa 1987. Salanturnyané, albumnyané sané mamurda Miss Perfumado ring warsa 1992 kaadol langkungan saking 300.000 kaset ring jagat. Silih sinunggil gendingné sané pinih kasub mamurda Sodade ngranjing album punika.

Ring 1997 Cesária Évora ngamolihang jayanti KORA All African Music Awards ring tigang soroh: Best Artist of West Africa, Best Album miwah Merit of the Jury. Ring 2003, albumnyané mamurda Voz d'Amor ngamolihang piagam Grammy.




#Article 56: Chairil Anwar (101 words)


Chairil Anwar (26 Juli 1922 - 28 April 1949) inggih punika pangawi Indonésia miwah silih tunggil kraman soroh pangawi Angkatan 1945. Ida naenon ngagurit kirang-langkung 96 guritan.

Anwar embas miwah duur ring Médan, Sumatra Utara, raris ngihid ka Batavia sareng ibunné duk 1940. Ring Batavia Anwar ngawit masuwitra sareng pangawi lokal. Anwar mangawi guritanné sané kapertama ring 1942 miwah ngraris nyurat, sakéwanten hasil karyané kadang kasensor olih panjajah Jepang. Ida urip cara nénten lumrah miwah nyurat akéh, sarahina indik séda. Anwar séda ring Jakarta santukan penyungkan sané nénten kauningin. Karya ida sané ketah ring kramané inggih punika puisi sané mamurda Aku.




#Article 57: Charlie Chaplin (113 words)


Charlie Chaplin  () inggih punika pangawi pilem, miwah aktor bebaudan ring Inggris. Charlie Chaplin sané madié wasta sujati inggihnyané Sir Charles Spencer Charlie Chaplin embas ring tanggal 16 April warsa 1889 tur padem ring tanggal 25 Désémber warsa 1977, ri tatkala ida mayusa 88 warsa. Ida kasub ri tatkala zaman pilem bisu tur ida kadadosang cihna ring industri pilem.

Ring warsa 1919, Chaplin masawitra ngadegang perusahaan distribusi United Artist sané kalaksanayang olih Ida. Pilem pertama sané kamedalang inggih punika ring warsa 1921 sané mamurda The Kid, salanturnyané ida taler ngamedalang pilem ring warsa 1923 mamurda A Woman of Paris, ring warsa 1925 mamurda The Gold Rush, miwah ring warsa 1928 mamurda The Circus.




#Article 58: Chulalongkorn (115 words)


Chulalongkorn utawi Raja Rama V (20 Séptémber 1853 – 23 October 1910) inggih punika raja Siam saking warsa 1868 ngantos warsa 1910. Ida mapuspata Phra Bat Somdet Phra Paramin Maha Chulalongkorn Phra Chula Chom Klao Chao Yu Hua (Basa Thai: พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว). Rikala ida kantun nitah, rakyat Siam nyambatang ida pinaka Phra Phuttha Chao Luang (พระพุทธเจ้าหลวง, artinyané Raja Buda). Chulalongkorn kasub mawinan ida ngamodérnisasiang Siam, makarya réformasi pamarintah miwah makasami krama, miwah ngicénin tanah ring Inggris miwah Prancis. Rikala masa punika Siam ajerih ring impérialisme miwah kolonialisme Kulon, sakéwanten Chulalongkorn polih nylametang krajannyané. Makasami réformasinnyanné matatujon nylametang Siam saking kolonialisme Kulon. Punika mawinan Chulalongkorn kasub taler pinaka Phra Piya Maharat (พระปิยมหาราช, Raja Agung Sané Kasayangin).




#Article 59: Ciciplukan (105 words)


Ciciplukan utawi Kopok-kopok inggih punika silih tunggil punya sané mentik ring wewidangan carik. Ciciplukan puniki madon bunter sakadi taluh miwah mamuncuk lanying. Ciciplukan madué bunga sané maciri nunggal, madué asiki putik sané mawarna putih tur madué mahkota sané dawa tur mawarna kuning. Ciciplukan madué buah sané mawentuk bunter, pengaput buah sané mawarna gadang miwah kuning. Ring tengahing buah Ciciplukan puniki madaging wiji sané alit-alit mawentuk lempeh tur mawarna kuning. Punya Ciciplukan punika madué akah tunggang tur mawarna putih. Buah Ciciplukan puniki madué kawigunan anggén nambanin sungkan untu, bisul miwah méncrét. Woh ciciplukan punika, ring don miwah akahnyané madaging saponin miwah flavonoida miwah donnyané madaging polifenol.




#Article 60: Cinderella (139 words)


Cinderélla inggih punika carita dongeng saking susastra tradisional sané akéh madué vérsi ring sakancan negara. Sané pinih rihin kakawitin ring Cina duk 860. Kasurat ring The Miscellaneous Record of Yu Yang buku sané sampun kawedar duk masa dinasti Tang. Vérsi sané pinih kasub katulis olih Charles Perraault jadma Prancis duk warsa 1697 manut saking satua sané kapicayang olih Giambattista Balise ring warsa 1634. Kalanturang antuk rupannyané kadadosang film olih Walt Disney Production. Cinderélla nyritayang indik anak isteri sané sampun katinggalin olih biangnyané lantar Ajinnyané masakapan malih. Nanging biang anyar sareng sametonnyané nénten seng ring Cinderélla. Ritatkala sampun bajang, Cinderélla matemu sareng anak lanang sané bagus mawinan ida manados tamiu undangan tur sepatuné ical drika. Pamuputné anak lanang punika prasida kacunduk malih sareng Cinderélla pinaka anak isteri sané prasida nganggén sepatuné. Punika mawinan Cinderélla miwah anak lanang punika prasida makaronan.




#Article 61: Crayon Shin-chan (142 words)


, tasih dados kasub maaran Shin Chan, inggih punika silih tunggil séri manga Jepang sané kasurat miwah kailustrasiang olih Yoshito Usui. Séri punika nyaritayang indik pajalan anak alit lanang sané mayusa limang warsa, mawasta Shinnosuke Shin Nohara kasarengin antuk reramannyané, rainyanné, konyong, miwah para sawitrané, tur kacritayang magenah ring Kasukabe, Prefektur Saitama. Crayon Shin-chan pinih kapertama kamedalang ring warsa 1990 ring majalah Jepang sané mamurda Weekly Manga Action sané kamedalang olih Futabasha. Sangkaning Yoshito Usui padem, manga sayukti sané pinih untat kawedar ring tanggal 11 Séptémber warsa 2009. Manga salanturnyané kakawitin ring warsa 2010 olih para anggota Usui, sané kabaosang New Crayon Shin-chan. Animasi punika sampun nglimbak ngantos ring 46 negara, 970 episode, miwah 26 film durasi sané lantang. Crayon Shin-chan dados animasi sané pinih lais nomer 24 ring jagaté tur lebih saking 100 juta manganyané sané sampun kaadol ring makasami jagaté.




#Article 62: Dalem Baturenggong (315 words)


Dalem Baturenggong, alias Waturenggong utawi Enggong inggih punika Raja Bali sané kasengguh nitah ring tengah abad ka-16, ri tatkala masa jaya Krajan Gélgél. Ring jeroning babad Bali ida kadadosang cihna raja sané ririh miwah dados conto majeng ring raja-raja sané lianan.

Kaweruhan indik Dalem Baturenggong wénten saking sumber sané kasurat sasampun Ida séda. Ring suratan agama Usana Bali miwah Rajapurana Besakih, ida kabaosang pinaka Enggong. Langkung akéh sasuratan indik ida wénten ring Babad Dalem sané kasurat ring abad ka-18. Manut babad punika ida pinaka putra saking Dalem Ketut, raja Gélgél sané kapertama, sané nitah ri tatkala Majapahit ngawit runtuh utawi uug (mawit abad ka-16). Dalem Baturenggong kasengguh pinaka satru Islam miwah krajan Pasuruan miwah Mataram ring Jawa. Ida taler kauningin tur ngancan kaloktah ri kala Brahmana Nirartha rauh saking Jawa raris ngentegang madué prakanti becik sareng sang Raja miwah ngaryanin akéh susastra. Silih tunggil karyanyané kasurat ring warsa 1537. Punika mawinan prasida kauningin yéning Dalem Baturenggong taler urip ring masa sané sami.

Dalem Baturenggong kayun marabian sareng oka istriné Sri Juru, Raja Blambangan ring Jawa Kawin, sakéwanten putriné nénten kayun. Punika dados mawinan parajurit kautus ka Blambangan miwah ngawé Sri Juru mangda séda. Pianak Sri Juru rarud ka Pasuruan, ring segara Jawa kalér raris Blambangan dados praduén Gélgél. Selanturnyané Sumbawa kulon miwah Lombok taler prasida kadadosang wawengkon Gélgél. Dalem Baturenggong madué kalih pianak lanang, Dalem Bekung miwah Dalem Seganing, sané nitah sasampun sédané ajinnyané.

Lelintihan indik masa nitahné Dalem Baturenggong nénten prasida tureksa ring sumber kontémporér. Panulis Portugis Fernão Mendes Pinto (1509-1583) kémanten sané nyurat yéning Bali dados nusa sané nganut agama pagan ring sor Krajan Muslim Demak ring Jawa sakéwanten tilar ring 1546. Kaweruhan puniki minab nénten pastika sakéwanten sumber akéh saking anak Éropa ring wusan abad ka-16 miwah awit abad ka-17, ngraremang Gélgél sakadi makasami sakadi babad-babad Bali, miwah kocap yéning Gélgél matatang daweg runtuhné Majapahit (~1527) ngantos sapangrauh jadma Belanda ka Bali.(1597).




#Article 63: Dalem Bekung (222 words)


Dalem Bekung utawi Pamayun inggih punika raja Bali ring abad ka-16. Ida anggan wangsa raja sané mawit saking Kamaharajan Majapahit ring pulo Jawa, miwah nitah saking puri Gélgél.

Sumber utama indik masa nitahné Dalem Bekung inggih punika Babad Dalem, babad saking abad ka-18. Dalem Bekung inggih punika putran raja Dalem Baturenggong, raja sané jaya ring rat. Dalem Bekung kadadosang raja ri kala ida kantun alit. Pamanné Déwa Anggungan meled dados raja miwah kasarengin olih bangsawan Batan Jeruk sané ngrampas Dalem Bekung miwah sametonné Seganing pinaka pangemongné. Batan Jeruk pramangkin arepin palawan ageng saking makasami bangsawan lianan raris kalih raja putra kaslametang. Batan Jeruk rarud raris kasédaang olih parajurit. Raris pasametonanné Batan Jeruk ngadegang Krajan Karangasem ring Bali wétan. Yéning Déwa Anggungan nénten kasédaang sakéwanten kaicalan kastanné pinaka Ksatria.  Lelintahan punika kirang-langkung dados ring warsa 1556-1558.

Dalem Bekung dados raja sané nénten mapikolih; punika mawinan bangsawan-bangsawan sampun nénten ngajinang miwah nyinggihang ida malih. Dalem Bekung ninggalang indik-indik negara ring Patih Agungé, Nginte.

Nuju wusan urip Dalem Bekung, ida ngutus parajurit mangda nulungin Krajan Blambangan ring Jawa wétan sané kantun Hindu lawan Pasuruan, labuhan miwah krajan ring pasih kalér Jawa sakéwanten kakaonang miwah Jelantik sané dados murdané kasédaang. Malih ajebos sasampun kaonyanné punika Dalem Bekung taler séda. Wastannyané sajatinné pungkusan sané artiné sané nénten madué pianak. Sasampun sédané Dalem Bekung, sametonné Seganing kadadosang raja.




#Article 64: Dalem Seganing (364 words)


Dalem Seganing inggih punika wastan Raja Bali sané nitah ring abad ka-17. Ida masoroh raja-raja sané mawit saking Kamaharajan Majapahit ring nusa Jawa. Dalem Seganing nitah saking puri Gélgél.

Kaweruh indik Dalem Seganing mawit saking Babad Dalem, babad punika kasurat ring abad ka-18. Dalem Seganing puniki putera pinih alit saking Raja Gélgél Dalem Baturenggong. Seganing dados panganut sametonné Dalem Bekung ri kala ida nitah yadiapin Dalem Bekung dados raja sané nénten mapikolih. Dalem Bekung wiadin Dalem Seganing dados raja sané manggihin anak-anak Belanda kapertama sané rauh ring Bali ring warsa 1597. Dalem Seganing katulungin nitah olih kalih patih mawasta sameton Kiyayi Agung miwah Kiyayi Lér. Kiyayi Lér puniki kasambatang Kijloer olih anak Belanda. Manut suratan Belanda, Kijloer puniki inggih anak pinih agung ring makasami nusa Bali sasampun Rajané, miwah nénten wénten sané prasida bebas rauh ring puri pidan kémanten sajawaning ida.

Nitahné Dalem Seganing ngarep piwal olih bangsawan Pinatih ring warsa 1605 manut ring babad Bali. Sakéwanten, Pinatih kalilig olih Kiyayi Agung mangda muputang yudané. Sajawaning pariindikan punika, masa nitahné Dalem Seganing kasengguh pinaka masa sentosa miwah landuh. Nénten kauningin pidan Dalem Seganing séda. Manut ring siki suratan sédannyané dados ring warsa 1623, sakéwanten manut ring suratan tiosan, ida kantun urip ngantos warsa 1651. Ida madué 14 pianak lanang miwah silih suninggilné, Dalem Di Madé dados raja sasampun sédannyané Dalem Seganing. Manut Babad Buléléng sané kasurat ring warsa 1920, Gusti Panji Sakti sané ngawangun Krajan Buléléng taler putera Dalem Seganing. Déwa Manggis I, leluhurné raja-raja Gianyar taler kasengguh pinaka putrané.

Saking sumber Belanda prasida uningin yéning Krajan Gélgél rahayu miwah mawisésa ring awit abad ka-17. Raja-raja saking Gélgél mapikolih kawisésaan ring Blambangan ring Jawa kangin, Lombok miwah Sumbawa. Sakéwanten raris wisésa puniki ring Lombok miwah Sumbawa kawatésin olih aktivitas Krajan Makasar. VOC kayun ngawit ubaya sareng Bali mawinan ékonomi miwah stratégis taler Bali pinaka krajan Hindu sané nglawan Krajan Muslim Mataram. VOC meled mangsa ngamolihang beras, ubuh-ubuhan miwah sapangan istri. VOC ngadeg kampung dagang ring Bali kirang-langkung ring warsa 1620 sakéwanten ajebos kémanten.

Dalem Seganing sareng istrinnyané maparab putri Kiyayi Lér miwah taler Gusti Luh Madé, putri Gusti Ketut Bebengan. Ida taler madué akéh selir. Ida madué 14 putra miwah putri asiki inggih punika:




#Article 65: Daluman (189 words)


Daluman wantah silih tunggil sanganan sané marupa ineman. Daluman akéh taler sané maosang Kedaluman. Daluman puniki kakaryanin antuk Don Daluman. Wénten makudang-kudang Don Daluman, wénten Don Daluman Kebo, Don Daluman Cina, Don Daluman Kayu. Don Daluman Kebo puniki rupannyané sakadi don basé, sakéwanten donnyané mabulu. Yéning anggén makarya daluman, katosan mejek, santukan donné katos tur tebel. Kénten taler risampuné mabejek, suéan kentel mangda dados daluman. Don Kedaluman Cina puniki donnyané alitan ring Don Kedaluman Kebo. Don Daluman Cina punika tipis, nénten mabulu, taler gelis pisan mlembung napi malih ring masan sabeh.

Don Kedaluman Kayu puniki donnyané sakadi Don Kedaluman Kebo, donnyané tebel, bunter, sakéwanten nénten mabulu. Don Daluman Kayu puniki witnyané matiosan sareng Don Daluman Kebo miwah Don Daluman Cina. Yéning jagi anggén daluman, Don Daluman kayu puniki taler gelisan dados, yéning bandingang sareng Don Daluman Kebo. Don Daluman Kayu mawit sakadi wit tiosan taler macarang, yéning Don Daluman Kebo miwah Don Daluman Cina witnyané malilit ring wit sané tiosan, nénten macarang kayu.

Daluman katahnyané dados inem-ineman ri kala masan endang utawi panes ngentak. Daluman kadagingin santen kelapa miwah gendis. Wénten taler sané makarya daluman kadagingin bijik utawi bluluk




#Article 66: Dauh Puri Kangin, Dénpasar Barat, Dénpasar (118 words)


Désa Dauh Puri Kangin inggih punika silih tunggil désa sané magenah ring Kecamatan Dénpasar Barat, Kota Dénpasar, Provinsi Bali, Indonésia.

Désa Dauh Puri Kangin inggih punika mawit saking désa lianan sané kalaksanayang ring warsa 1979. Ring galah punika, perbekel Dauh Puri (sané mangkin dados Kelurahan Dauh Puri) kakepahang dados 1 kelurahan miwah 4 désa, inggih punika:

Ring warsa 1982, Désa Dauh Puri Kangin gelah status Désa Persiapan sané kadadosang Désa Dipinitip manut saking Surat Keputusan Gubernur Kepala Daérah Tingkat I Bali tertanggal 1 Juni 1982, Nomor 57 Warsa 1982.

Ring warsa 2016, akéh krama ring désa Dauh Puri Kangin kirang langkung wénten 5.929 diri, kapah antuk 2.982 lanang miwah 2.947 istri, taler tingkat sex rasionyané kirang langkung 101.




#Article 67: Ida Dewa Agung Istri Kanya (150 words)


Ida Dewa Agung Istri Kanya inggih punika anak isteri kapertama sané manados ratu ring Bali duk warsa 1814 ngantos warsa 1850. Ida kaloktah santukan pinaka sang ngamong jagat sané dados pamucuk ngamargiang perang puputan sané kaabih olih krama Klungkung majeng ring wangsa Belanda ring wewidangan Désa Kusamba. Ratu Istri Kanya sané ngawi siasat ri tatkala jagi ngebug wangsa Belanda, nika mawinan Jendral Belanda sané mawasta Mayor Jenderal A.V. Michiels prasida kapademang. Nika mawinan Ida madué parab anak isteri wesi. Ida durung marabian ri tatkala kari maurip. Tiosan ring punika, Ida taler kabaos nyastra santukan akéh makarya sastra ri tatkala madeg ratu. Umpaminnyané Pralambang Bhasa Wewatekan miwah Kidung Padem Warak sané maosang indik pamargin kahuripan Dewa Agung Istri Kanya. Sareng pangawi lianan Ida taler madué parab sakadi: Naranatha Kanya (kasurat ring Astikayana), Wirya Kanya (kasurat ring Babad Dalem), Nrpakanya (kasurat ring Prthadharma) taler sané lianan wénten Nrpatiwadhu, Rajadayita, miwah Narendra Dayita.




#Article 68: Dipha Barus (233 words)


Dipha Kresna Aditya Barus utawi sané kasub kabaos Dipha Barus (embas ring Jakarta, 4 Januari warsa 1986) inggih punika silih tunggil disjoki (DJ) saking Indonésia. Ida taler dados pangripta utawi produser sané akéh kaundang ring acara sané ageng-ageng tur kaloktah ring Indonésia. Sané lianan ida taler kaundang ring panggung EDM nasional ngantos dura negara utawi internasional. Dipha Barus kasub ring jagaté sekat kawéntenan gending sané mamurda No Oné Can Stop Us duét sareng Kallula tur kacingakin ring YouTube ngantos 2,5 yuta kali tur kasub ring radio Indonésia.

Dipha Barus ngawinin maplalian sekat kantun SD antuk instrumén bass. Salanturnyané ida ngamolihang pustaka indik musik saking misannyané sané taler ngripta Irama Nusantara, David Tarigan. Kaweruhan musik Dipha nglimbak ri tatkala ring SMP. Ida ngawitin geginannyané ring DJ ri tatkala ngatehin ajinnyané maubad ka Singapura. Drika ida matemu sareng anak sané ngauningin indik drum miwah bass, taler kaundang ngranjing ka sekaa. Dipha Barus numbas Aphex Twin miwah musik-musik éléktronik. Wusan punika ida nglanturang mlajahin indik musik éléktronik utamannyané DJ. Dipha jagi nglanturang sekolah indik musik nanging nénten kadurusang olih ajinnyané tur nglanturang ring Limkokwing University, Malaysia jurusan désain grafis. Anak alit saking Suku Karo puniki makarya dados désainer grafis ring Malaysia. Ring bulan Juli warsa 2019, Ultra Music produser saking New York, Amérika Serikat ngawi kontrak sareng Dipha tur ngaryanin gending mamurda You Move Me duét sareng Monica Karina tur kaanggén ring iklan mobil Toyota Yaris.




#Article 69: Disneyland (115 words)


Disneyland inggih punika silih tunggil genah malancaran marupa taman sané magenah ring Anaheim, California, Amérika Serikat. Dohnyané kirang langkung 28 mil saking Los Angeles. Genah punika resmi kasobyahang duk tanggal 17 Juli 1955. Disneyland wantah genah malancaran sané pinih kaasub ring sajebag jagat buminé. Sané madué pikayun jagi ngaryanin genah punika wantah Walt Disney. Ida kayun madué taman praragan mangda prasida kaanggén masandekan ri tatkala ngrasayang leleh. Sané pinih rihin taman punika wantah nyobyahang watek Mickey Mouse, nanging peneliti saking Institut Riset Stanford ngicénin tetimbang indik panglimbak Disneyland sané becik pisan, yéning taman punika kadagingin makasami watek sané wénten ring Studio Disney. Genah puniki akéh karauhin olih wisatawan lokal wiadin wisatawan sané mawit saking duranegara.




#Article 70: Djelantik Santha (173 words)


Djelantik Santha utawi I Gusti Gedé Djelantik Santha (aksara Bali: ᬤ᭄ᬚᭂᬮᬦ᭄ᬢᬶᬓ᭄ᬲᬦ᭄ᬝ, ) inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali modérn. Mawit saking alit, masekolah ring Sekolah Rakyat 1949, kantos truna, dané sampun ngalintasin genah ring Bali. Dané naéning ring Selat, ngelantur ke Klungkung miwah Singaraja. Wusan tamat ring SMEAN Singajara warsa 1961. Ida naenin dados guru SMP Gunung Agung ring Selat sadurung makarya dados karyawan Bank BRI kantos pénsiun warsa 1997. Dané seneng nyurat sampun tumbuh ri tatkala dané kari belia. Ritatkala dané kari mayusa kelas 4 sekolah rakyat, dané mengarang tembang miwah pantun.

Warsa 1979, satua cutet dané sané mamurda Gamia Gamana polih juara II mengarang cerpen ri kala Pesta Kesenian Bali. Warsa 2001, dané ngamolihang penghargaan cakepan saking Majalah Sarad antuk dédikasiné ring sastra Bali modéren. Warsa 2002, dané ngamolihang hadiah Sastra Rancagé antuk novél sané mamurda Sembalun Rinjani. Warsa 2003, dané taler polih juara harapan II ring lomba penulisan novel sané kaselenggaraang olih Bali Post antuk novél san mamurda Di Bawah Letusan Gunung Agung.

Cakepan-cakepan sané sampun kamedalang, inggih punika:




#Article 71: Dodol (156 words)


Dodol inggih punika silih tunggil soroh jaja bali. Dodol mawentuk bunder tur lantang. Dodol malakar saking santen, gula bali, gula pasir, don pandan, nyuh miwah baas ketan putih tur selem. Tata cara ngaryanin dodol sané kapertama inggih punika santen kaengseb, sasampunnyané kaimbuhin gula bali, tepung, tur ketan, makasami adonan punika kaaduk ngantos alus. Adonan punika kaaduk malih ngantos lebeng tur nénten magempel-gempel. Sasampun lebeng,  adonan kadinginang tur kawungkus nganggén kulit jagung. Mangda nénten pasil, dodol kajemuh mangda tetep tuh tur nénten oongan.

Dodol lumrahnyané mawarna selem, nanging wénten dodol sané sampun bervariasi minakadi mawarna barak, gadang, miwah sané lianan. Tiosan variasi warna, rasan dodolé masih bervariasi minakadi durian, nangka, kacang, miwah sané lianan. Ring krama Bali, dodol kaanggén sarana upacara. Sadurung wénten dodol, krama Bali nganggén jaja iwel ring banten. Ring wawidangan Kabupatén Karangasem, dodol kaanggén ring upacara usaba sané mawasta Usaba Dodol. Dodol kakaput nganggé kulit jagung miwah plastik. Dodol ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisonal.




#Article 72: Doraémon (122 words)


Doraémon inggih punika anime sané karipta olih jadma saking Jepang sané mawasta Fujiko F. Fujio duk tanggal 1 Juni warsa 1969. Drama puniki nyritayang indik anak alit sané mayusa solas tiban mawasta Nobi Nobita sané mayus pisan tur sampun masekolah ring kelas 5 SD. Anak alit punika madué sawitra robot mesin mawasta Doraémon. Robot puniki kamedalang saking aab jagat warsa 2200 sané jagi rauh. Doraémon sané ngwantu mangda trah saking Nobita nénten ngamolihang mala ring aab salanturnyané. Komik Doraémon punika kamedalang ring bulan Désémber 1969 akéhnyané nem cakepan. Ring Indonésia stasiun TV sané kapertama nyobyahang Doraémon inggih punika RCTI duk tanggal 13 November 1988. Doraémon marupa kartun sané mawarna biru, tur seneng ngewantu Nobita ring kauripannyané. Doraémon madué rai sané mawasta Dorami.




#Article 73: Dunia Fantasi (334 words)


Dunia Fantasi inggih punika obyék wisata malilacita sané magenah ring wewidangan Taman Impian Jaya Ancol, Jakarta, Indonésia. Jimbar genahé punika ngantos 9,5 hektare. Kawéntenan Dunia Fantasi utawi Dufan kapurwanin duk tanggal 29 Agustus warsa 1985. Genah punika madué makudang-kudang wewidangan sané sampun kakepah tur madué tetujon soang-soang. Kapertama, wénten Kawasan Jakarta sané madué Turangga-Rangga manados cihna saking tetamanan genah maplalianan ring Jakarta. Sané kaping kalih wénten Kawasan Kalia. Wewidangan punika tetujonnyané nyanggra masa kasaman ri tatkala muridé libur masekolah antuk sarana animatronik sané pinih jangkep kapertama ring guminé. Ring Kawasan Kalia taler wénten Ubangga miwah Safari Game. Kalanturang wewidangan kaping tiga mawasta Kawasan Indonésia kaanggén nincapang adrénalin tamiu wisatawanné antuk sarana sakadi: Alap-Alap miwah Tornado. Sané kaping pat wénten genah Kawasan Éropa antuk sarananyané Beng Beng miwah Kicir-Kicir. Sarana punika kamedalang saking negara Zamperia, Italia duk warsa 2002. Sarana sané lianan inggih punika wénten Hysteria sané tegehnyané 56 méter, miwah Panggung Maksima marupa genah para seniman magending utawi ngawedarang pentas drama. Wewidangan kaping lima inggih punika Kawasan Fantasi Hikayat sané matetujon nlatarang punapi kahuripan ring masa sané jagi rauh antuk sarananyané marupa Burung Tempur, Perang Bintang miwah Rajawali. Sané kaping nem wénten Kawasan Fantasi Yunan, genah sané kasenengin mawinan akéh madué sarana kanggén nglipurang manah sakadi: Halilintar, Ombang Ambing, Ontang Anting, Pontang Pontang, Arung Jeram, Hikayat Games, Teater Simulator, Historical Dunia Fantasi, miwah Pentas Prestasi. Wewidangan kaping pitu wénten Kawasan Amérika sané madué sarana sakadi: Lorong Sesat, Niagara, Poci Poci, Rango Rango, miwah Tembok Jitu. Kaping kutus, wénten genah mawasta Kawasan Istana antuk wewidangan Istana Boneka. Genah punika madué pupulan cihna arsitektur 10 wangunan saking Indonésia. Irika taler wénten makasami tetamian saking sajebag jagat wawengkon nusantara. Sané kaping sia wénten genah sané mawasta Kawasan Asia, antuk sarananyané inggih punika: Baku Toki, Dufan Indoor Hall. Pinih untat, irika wénten wewidangan Kawasan Terdahulu sané kagenahang sakadi: Puri Misteri utawi Bima, Rama Shita, Yunior Bogati, Balon Race, Undur undur, Beruang Madu, Kunang kunang, Panggung Jakarta, Panggung BNI, Teater Animatronik, Teater Animatronik Sarcos, Red Baroon, miwah Balada Kera.




#Article 74: Démonstrasi lawan ékstradisi ring Hong Kong duk 2019 (125 words)


Démonstrasi lawan ékstradisi di Hong Kong duk 2019 ento antén démonstrasi krama di Hong Kong muah kota-kota lénan di makejang guminé, ngidih apang Pamarintah Hong Kong tusing mikukuhang awig-awig ékstradisi ka Cina daetan (daratan). Kraman uli Hong Kong sangsaya krana awig-awigé ento lakar ngaé awig-awig uli Cina daetan nyidang anggona di Hong Kong tur kraman Hong Kong lakar kena sistém Pangadilan Cina.

Makudang-kudang protés suba gaéna di Hong Kong tekén krama muah sekaa-sekaané. Silih tunggal ané paling mabuat ento démonstrasiné tanggal 9 Juni, dugas ento kuang-lebih 1 yuta diri protés di jalané. Démonstrasiné ento kapenga tekén Civil Human Rights Front (Organisasi HAM) tur maan uratian gedé uli média.

Yadiastun démonstrasiné ento liu tur gedé, Pamarintah Hong Kong nganti dinané ené tusing nerima muungang awig-awigé ento.




#Article 75: Déwa Wisnu (162 words)


Déwa Wisnu inggih punika déwa sané kapercayanin olih Agama Hindu pamekasnyané ring Indonésia. Ring Bali, Ida ngranjing ring Tri Murti, pinaka tetiga Déwa sané motama. Ida mabiséka Stiti (ngupapira) sané madrué tetujon nyaga jagaté puniki. Manut ring filsafat Hindu Waisnawa, Ida ketah kauningin pinaka roh sané pinih suci tur pinaka pucuking sakancan Déwa ring jagaté puniki.

Manut ring kitab Purana, Déwa Wisnu sering nyrewadi ka jagaté jagi nylametang jagat saking pralaya, ketah kauningin panyrewadian. Déwa Wisnu ring jagaté kabaos Awatara, minakadi Rama awatara, Kresna awatara, Buddha awatara, miwah sané lianan. Déwa Wisnu langsung medal ka jagaté jagi nylametang jagat, ngupapira gumi miwah budayannyané, ngicalang sakancan adharma, taler nyobiahang dharma ring jagaté puniki. Rikala Déwa Wisnu nyrewadi, Dewi Laksmi pastika nyarengin Ida nyrewadi ring jagaté. Déwi Laksmi nénten lian pinaka saktin Ida utawi istri Déwa Wisnu.

Déwa Wisnu taler silih tunggil Déwa sané rumasuk ring Déwata Nawa Sangha. Ida masthana ring Utara tur madrué urip 4. Ida Déwa Wisnu masanjata antuk Cakra Sudarsana.




#Article 76: Ed Sheeran (310 words)


Ed Sheeran utawi Edward Christopher Sheeran () inggih punika silih tunggil pagending, pangripta gending, produser, miwah aktor sané berkebangsaan Inggris. Ida embas ring Halifax, West Yorkshire, tur kelihnyané meneng ring Framlingham, Suffolk. Ida ngranjing ring Academy of Contemporary Music ring Guildford tur dados sarjana ri tatkala mayusa plekutus tiban ring warsa 2009. Ring warsa 2011, ida nyobyahang extended play sané mamurda No. 5 Collaboration Project. Salanturnyané ida ngamedalang album debutnyané sané mamurda + (plus) ring bulan Septémber warsa 2011. Album punika manados album sané pinih utami ring Britania Agung miwah Australia, dados nomer lima ring AS. Album punika ngamedalang single The A Team, punika mawinan ida ngamolihang Ivor Novello Award manados Best Song Mussically and Lyrically. Ring warsa 2012, Sheeran dados jayanti ring Brit Award pinaka Best British Male Solo Artist miwah British Breakthrough Act.

Album studionyané sané kaping kalih inggih punika x (multiply), kasobyahang ring bulan Juni 2014. Album punika manados sané nomer pertama ring Britania Raya miwah AS. Ring warsa 2015, ida manados jayanti ring Brit Award dados Album of the Year, tur ngamolihang Ivor Novello Award dados Songwritter of the Year saking British Academy of Songwritters, Composers and Authors. Single saking album punika mamurda  Thinking Put Loud ngamolihang kalih jayanti ring Grammy Award ring warsa 2016 antuk kategori Song of the Year miwah Best Pop Solo Perfomance. Ring bulan Méi album punika manados album sané pinih akéh kaadol ring sajebag jagaté duk warsa 2015.

Album sané kaping tiga inggih punika: Mamurda (Divide), kasobyahang ring bulan Maret 2017. Album punika dados nomer pertama ring Britania Raya, AS, miwah negara sané lianan. Gending sané wénten ring album punika, minakadi Shape of You miwah Castle on the Hill, sané kasobyahang ring bulan Januari 2017. Kakalih single puniki kasub ring makasami krama jagaté. Ring bulan April 2018, album punika kadadosang pinaka album sané pinih lais ring sajebag jagaté duk warsa 2017.




#Article 77: Eka Kurniawan (149 words)


Eka Kurniawan (embas ring Tasikmalaya, Jawa Barat, 28 Novémber 1975), inggih punika silih tunggil panyurat sané mawit saking Indonésia. Ida muputang  sekolahnyané ring Fakultas Filsafat Universitas Gadjah Mada, Yogyakarta.

Ida kapilih pinaka silih tunggil Global Thinkers of 2015 olih jurnal Foreign Policy.

Eka Kurniawan embas ring Tasikmalaya raris duur ring Pangandaran. Ida malajah filosofi ring UGM, Yogyakarta. Ida nyurat novel, satua cendek, skénario film, blog miwah ésai. Karyannyané sampun kasalinang ring langkung saking 24 basa. Novelnyané Cantik itu Luka ngranjing bacakan 100 buku sané mabuat olih New York Times. Nika mawinan ida nganggén Magic Realism ring sajeroning satuannyané, sarahina kabanding ring Gabriel García Márquez. Kurniawan naehan piorah yén Cantik itu Luka punika nénten novel babad utawi buku indik babad Indonésia. Ida naehan kagambarang pinaka panyurat Indonésia pinih ririh daweg Pramoedya Ananta Toer.

Duk warsa 2016, Kurniawan dados panyurat Indonésia kapertama sané ngranjing nominasi panjang kanggé Man Booker International Prize.




#Article 78: Facebook (171 words)


Facebook inggih punika silih tunggil layanan jejaring sosial sané kantor utamannyané magenah ring Menlo Park, California, Amérika Serikat tur kaluncurang ring Pébruari 2004. Ritatkala jagi ngranjing ring facebook patut ngaryanin akun soang-soang. Ring facebook dados ngrereh sawitra antuk sané kawastanin add friend, dados ngunggahang potrékan, dados ngirim pesan, miwah ngemolihang atur piuning sané kawastanin (pemberitahuan). 
Facebook kaadegang olih Mark Zuckerberg sareng sawitrannyané ring Universitas Harvard tur wastan sawitranyané Eduardo Saverin, Andrew Mccollum, Dustin Moskovitz, tur Chris Hughes. Sané sareng ring situs web puniki kapertama wantah mahasisya sané taler ngranjing ring Harvard. Selanturnyané kasarengin antuk Universitas lianan, miwah sisya Sekolah Menengah Atas.
Manut saking Studi Compete.com ring Januari 2019, ngegenahang Facebook dados layanan jejaring sosial sané paling akéh kaanggén olih pengguna sané aktif ring wawengkon jagaté. Wastan Facebook mawit saking murdan buku sané kaicen ka mahasisya ring warsa akademik kapertama olih pihak administrasi Universitas ring Amérika Serikat. Tetujonnyané inggih punika ngwantu mahasisya uning mahasisya sané lianan. Facebook nguningayang indik wates yusa sané dados nganggén Facebook inggih punika paling alit mayusa 13 warsa.




#Article 79: Farewell My Concubine (117 words)


Farewell, my Concubine (Selamat tinggal selirku) inggih punika filem drama 1993 saking Cina sané kasutradaranin olih Chein Kaige. Filem puniki silih tunggil karyannyané gerakan Générasi ka-5 sané gatos pisan. Filemé puniki makarya Générasi ka-5 dados kasub ring jabaning Cina. Pateh minakadi filem-filem Générasi ka-5 sané tiosan, Farewell My Concubine maosang owahan politik duk tengah abad ka-20 ring Cina miwah éféknyané ring manungsa, kulawarga miwah sekaa-sekaa. Filem puniki nyatuaang indik kalih aktor ring Opéra Beijing miwah istri sané ngranjing ring pantarnyané.

Filem Farewell My Concubine kaadhaptasiyang saking novèl karyan Lilian Lee. Aktor-aktor sané wénten ring filemé ngranjing Leslie Cheung, Zhang Fengyi, miwah Gong Li. Farewell My Concubine ngamolihang Palm d'Or ring féstival filem ring Cannes duk warsa 1993.




#Article 80: Ferdinand de Saussure (136 words)


Ferdinand de Saussure (embas ring Jenewa, 26 November 1857 – seda ring Vufflens-le-Château, 22 Pébruari 1913 ring warsa 55 tiban) inggih punika linguis saking Swiss sané kasengguh manados silih tunggil Bapak Linguistik Modern miwah sémiotika. Kriya sané pinih utama sakadi Cours de linguistique générale kamedalang duk warsa 1916. Tigang warsa sasampun ida seda, sisyanyané sané mawasta Bally miwah Albert Sechehaye nglanturang kaweruhan-kaweruhan sané karipta olih gurunyané Saussure ring Paris. Pikayunan Saussure prasida kasurat unteng-untengnyané antuk wentuk sakadi kaweruhan diakronis miwah sinkronis. Taler kawedar indik langue, parole, signifiant miwah signifié. Sané pinih untat madaging paiketan pantaraning sintagmatik miwah paradigmatik. Ring semiologi, Saussure ngamaosang indik basa manados silih tunggil sistem utawi tanda sané ngamedalang pikayunan dados kakepah kalih inggihnyané langue (basa), sistem sané gamang tur druén makasami janmané tur kaanggén manados sarana ri tatkala mababaosan umpaminyané marupa dialék.




#Article 81: Galiléo Galiléi (138 words)


Galiléo Galiléi inggih punika astronom, filsuf, miwah fisikawan Italia sané akéh ngwantu antuk revolusi ilmiah. Ida embas ring Pisa, Toscana tanggal 15 Pébruari 1564, tur padem ring Arcetri, Toscana tanggal 8 Januari 1642 ri tatkala mayusa 77 warsa. Ida ngranjing ring Universitas Pisa, nanging nénten mrasidayang nglanjutang krana nénten madué jinah. Ring warsa 1589 ida dados guru matematika ring Universitas Pisa punika. Salanturnyané Ida magingsih ka Universitas Padua antuk ngajahin geometri, mekanika, taler astronomi ngantos warsa 1610. Ida kabaosang dados bapak astronomi observasional, bapak ilmu fisika modern, bapak metode ilmiah, miwah bapak ilmu pengetahuan. Ida akéh mapunia ring kaweruhan minakadi nyempurnayang téléskop, penelitian indik astronomi, taler indik hukum gerak sané kapertama tur sané kaping kalih sané mawasta dinamika. Galélio Galiléi ngedukung Copernicus indik Bumi ngitehin matan ai tur matan ai kadadosang sané pinih utami ring sistem tata suryané.




#Article 82: Galungan (241 words)


Galungan inggih punika silih tunggil rahina jagat krama Hindu utamannyané ring Bali. Rahina punika kalaksanayang nyabran nem sasih utawi 210 rahina nuju Budha Kliwon wuku Dungulan. Galungan pinaka cihna indik dharma sané menang yéning kalawan antuk adharma. Manut lelintihannyané rahina punika  taler simbol saking payudhan Déwa Indra (dharma) sané ngaonang raksasa Mayadenawa (adharma).

Dudonan rahina Galungan kakawitin antuk rahina Sugihan Jawa miwah Sugihan Bali. Sugihan Jawa kalaksanayang duk Wrespati Wagé wuku Sungsang, nem rahina sadurung Galungan pinaka sarana mareresik ring makasami sané wénten ring saluir Bhuana Agung. Limang rahina nuju Galungan ring Sukra Kliwon wuku Sungsang kabaos Sugihan Bali. Sugihan punika taler satmaka sarana mareresik ring sajeroning soang-soang padéwékan utawi Bhuana Alit.

Salanturnyané malih kalih rahina, ri tatkala rahina Redité Paing wuku Dungulan kamargiang Penyekeban Galungan pinaka cihna nyekeb indriya. Benjangnyané wénten rahina Panyajahan Galungan. Manut kalénder Bali rahina punika kalaksanayang duk Soma Pon wuku Dungulan. Arahina sadurung Galungan kawastanin Penampahan Galungan. Ring rahina punika krama Hinduné makarya pénjor miwah sarwa ulam sané jagi kaanggén ring bebantenan sakadi saté, lawar, tum, bé kakak miwah sané lianan madasar siap utawi bawi. Ring rahina Budha, rahina sané pinih utama umat Hindu ring sajebag jagaté ngaturang sembah bhakti mawit saking paumahan soang-soang nglantur ka pura-pura ring sanè nampek ring wewidangan druwéné. Apisan sawusan rahina Galungan kabaos Umanis Galungan sané kalaksanayang nuju rahina Wrshpati Umanis wuku Dungulan. Pacang kalaksanayang Dharma Santi tur malancaran majeng ring pasemetonan jadmané soang-soang pinaka sarana ngrumaketang rasa masikian ring kulawarga.




#Article 83: Gde Artawan (127 words)


Gde Artawan (aksara Bali: ᬕ᭄ᬤᬾ​ᬅᬃᬢᬯᬦ᭄, ) inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali sané mangkin ngelanjutang kuliah S3 anggén ngalih gelar doktor linguistik, dané nyemak studi wacana sastra ring Fakultas Sastra Univérsitas Udayana, Denpasar, Bali. Dané embas ring Buléléng tanggal 20 Pébruari warsa 1959, nanging dané kelih di Klungkung. Disubané lulus SMA, Gdé ngelanjutang Studi ring Fakultas Keguruan Univérsitas Udayana sané suud ento dados Fakultas Keguruan miwah Ilmu Pendidikan Univérsitas Udayana, Singaraja. Sédek ento dané ngaénin liu karya puisi miwah carita bawak ané liunan adé di rubik Pos Budaya Bali Post ané kekembangan tekén Umbu Landu Paranggi. Di kotané, dané ngaryanang Dermaga Seni Buléléng anggén nyobyahang minat satra anggo aprésiasi miwah lomba nulis puisi ngerebutin Singa Ambara Raja Award. Dané magenah ring Jalan Pulau Samorir IV/15, Singaraja.




#Article 84: Gde Aryantha Soethama (190 words)


Gde Aryantha Soethama (aksara Bali: ᬕ᭄ᬤᬾ​ᬅᬃᬬᬦ᭄ᬝ​ᬲᭀᬯᬾᬝᬫ, ) inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Ida ngawitin nyurat puisi saking kantun truna. Ring warsa 1970, suratan pertamannyané kamuat ring majalah Selecta, ring rubrik Apakah Anda berbakat Jadi Wartawan? saking galahe punika, tiosan nyurat Gde taler madué sesenengan ring kesenian. Ida dados Ketua II ring Sanggar Pos Remaja, komunitas kreatif binaan harian ring Bali Post, sané magelaran ring Malam Kesenian Remaja II ring Dénpasar (1978), nyuratang skénario penyuluhan ring RRI Dénpasar (1979-1981).

Idané kauningin ring makudang-kudang sasuratan sastrannyané sané marupa satua cutet, novel, miwah esai sané kawedar ring media massa, sekadi ring Kompas, Bali Post, Sinar Harapan, miwah sané siosan. Muputang ajah-ajahan ring Fakultas Peternakan Universitas Udayana. Dané naenin maka pamucuk redaksi mingguan Karya Bhakti 1981-1987 miwah maka redaktur harian Nusa Tenggara 1989-1990. Duk warsa 1979 ngantos warsa 1981, nyabran kalih wuku, dané ngaryanin skenario penyuluhan peternakan raris kasolahang ring Stasiun TVRI Denpasar. sané mangkin dané aktif nyurat esai budaya miwah satua cutet, sinambi ngaremba penerbitan miwah percetakannyane.

Ring warsa 2006, buku pupulan satua cutetnyané sané mamurda Mandi Api ngamolihang panugrahan Kusalya Sastra Khatulistiwa ring widang prosa. Karya sastra Idané inggih punika:




#Article 85: Gedong Kirtya (487 words)


Gedong Kirtya inggih punika perpustakaan lontar sané magenah ring Jalan Veteran Nomer 20, Kelurahan Paket Agung, Kecamatan Buléléng, Kabupatén Buléléng, Provinsi Bali. Perpustakaan punika kaadegang ring tanggal 2 Juni warsa 1928 tur kasobyahang antuk kramané ring tanggal 14 Séptémber warsa 1928 olih krama Belanda ring Singaraja, Bali, sané ring galahé punika kadadosang pinaka Ibukota Sunda Alit.

Gedong Kirtya taler kabaosang Museum Gedong Kirtya. Kruna kirtya kausulang olih I Gusti Putu Djelantik, Raja sané ngamong Buléléng ring galahé punika. Kirtya mawit saking kruna kr dados krtya, saking basa Sansekerta sané maartos utsaha. Gedung punika magenah ring kompléks Sasana Budaya, inggih punika istana tua saking kerajaan Buléléng. Museum punika jimbarnyané 300 méter persegi.

Ring perpustakaan punika, wénten siuan koléksi manuskrip don lontar, prasasti, manuskrip kertas mabasa Bali tur maaksara Romawi rumasuk dokumén saking zaman kolonial (1901-1953) sané kasimpen ring kotak sané kawastanin keropak, keropak punika lantangnyané 60 centimeter. Makasami kasusun madasar antuk kelompok utawi klasifikasi. Barisan sané pinih ajeng inggih punika Lontar Sasak, madagin gindik budaya Sasak. Salanturnyané Matrastawa madaging indik mantra/puja/wéda, Niticastra madaging indik étik, Wariga madaging indik astronomi miwah astrologi, Tutur madaging indik piteket, Usadha madaging indik tamba tradisional, Geguritan madaging indik kidung utawi gegitaan, Babad Pamancangah madaging indik kapurwanan, miwah Satua madaging antuk satua kramané. Makasami lontarné mabasa Jawa Kuno miwah Sansekerta. Lontar Satua kémanten sané nganggén basa Bali. Museum punika sadurungné kasub mawasta Kirtya Liefrinck Van der Tuuk mawit saking Liefrinck Van der Tuuk, asistan resident pamerintah Belanda ring Bali, tur seneng indik kebudayaan Bali miwah Lombok.

Wewidangan museum punika mapah dados petang pahpahan inggih punika, pahpahan sané kapertama nyimpen lontar utawi buku sané tua; pahpahan sané nomer kalih genah antuk salinan lontar; pahpahan sané nomer tiga kaanggén genah administrasi; miwah pahpahan sané pinih untat kadadosang genah paméran.

Genah puniki jimbarnyané kirang langkung 72 méter persegi, magenah ring kelod wangunan Gedong Kirtya. Antuk ngrereh genahé puniki wénten kalih pintu ngranjing, pintu sané kapertama saking kelod tur pintu sané lianan ngliwatin genah penyimpenan koléksi II. Nanginn pintu sané ring kelod puniki nénten malih kaanggén ngranjing, mangda koléksi-koléksi sané wénten irika aman. Genahé puniki mawiguna antuk nyimpen makasami koléksi lontar sané sayuwakti utawi asli ring Gedong Kirtya.

Genah puniki jimbarnyané pateh sareng sané kapertama inggih punika 72 méter persegi. Genahé puniki magenah ring madya sareng pintu sané pinih utami tur ring kangin. Genah puniki kaanggén genah antuk nyimpen koléksi miwah genah maca antuk para atiti sané rauh.

Genah puniki jimbarnyané kirang langkung 27 méter persegi, tur kanggén antuk genah kantor, kamar mandi, miwah dapur.

Genahé puniki kaanggén genah paméran.

Gedong Kirtya madué kalih gapura sané kuno. Ring gapura-gapura puniki wénten suratan galah ri tatkala ngwanunyané. Gapura sané ring sisi kaadegang tanggal 3 Juni warsa 1939, tur gapura sané ring madya kaadegang tanggal 31 Méi warsa 1933.

Ring warsa 2011, koleksi lontar Gedong Kirtya kirang langkung wénten 5.381 cakep. Ring warsa 2017, masisa 5.057 cakep lontar, 203 cakep usak. Koléksi lontar sané wénten ring Gedong Kirtya inggih punika:




#Article 86: Gili Trawangan (100 words)


Gili Trawangan inggih punika silih tunggil nusa/pulo ring sisin kaja kauh nusa Lombok ring propinsi Nusa Tenggara Barat, negara Indonésia. Nusa puniki dados nusa sané pinih ageng ring pantaran tiga pulo utawi Gili sané wénten ring Lombok.Trawangan madados Gili sané tegehnyané signifikan, lantangnyané 3 km miwah lebarnyané 2 km, madué krama sané akéhnyané sawatara 800 diri. Trawangan dados Gili sané pinih alit tur madué bar Irlandianyané. Trawangan madué nuansa pesta mawinan makéh wisatawané mapesta irika ri tatkala peteng. Sané pinih kasub irika inggih punika Scuba Diving, snorkling, kayak, tur maselancar, wénten taler para wisatawan sané menek jaran ngiderin puloné punika.




#Article 87: Gitar (150 words)


Gitar inggih punika silih tunggil piranti musik sané nganggén 6 senar. Senar punika patut kapetik utawi kagenjréngin nganggén jriji apang sida suaran nyané kapiragiang. Gitar kawangun antuk wangun utama tur madaging genah ngiket senar ring muncukné. Gitar ketah kauningin madué senar nenem. Sakéwanten wénten sané madaging roras senar. Lakar sané kaanggén makarya gitar nika akéh, sakéwanten pamekas lakar nyané nganggén kayu. Punika taler lakar senar nyané wénten sané nganggén nilon (tali pancing) utawi waja.

Gitar kakepah dados kalih, minakadi gitar akustik tur gitar éléktrik. Yéning gitar akustik, wangun utama nyané madaging bolong. Gitar akustik puniki kakepah malih dados tiga, minakadi gitar akustik masenar nilon, gitar akustik masenar waja, tur gitar sémi-akustik (archtop). Gitar éléktrik inggih punika gitar sané nénten madaging bolong ring wangun utama nyané. Gitar puniki patut nganggén listrik apang suaran nyané kapiragi. Gitar éléktrik ketah kauningin pinaka piranti musik blues, country, reggae, jazz, metal, rock, miwah musik pop.




#Article 88: Google (113 words)


Google (aksara Bali: ᬕᬸᬕᭂᬮ᭄) inggih punika silih tunggil perusahaan sané magenah ring Amérika Serikat. Perusahaan punika khusus makarya ring jasa miwah produk internet. Google kawangun olih Larry Page tur Sergey Brin ri tatkala kantun dados mahasiswa Ph.D. ring Universitas Stanford. Larry Page mirah Sergey Brin ngisiang 16 persen saham perusahaan punika tur ngawuwah Google dados perusahaan swasta ring 4 Séptémber warsa 1998, miwah slogannyané inggih punika Don't be evil.

Ring warsa 2006, kantor pusat Google punika kakisidang ka Mountain View, California. Perusahaan punika ngoperasiang sawatara asiki juta server sané kawedar ring makudang-kudang pusat data ring jagaté. Ring wulan Désémber 2012, Alexa maosang indik google.com kadadosang situs web sané pinih akéh kacunduk ring jagaté.




#Article 89: Greta Thunberg (290 words)


Greta Ernman Thunberg (kaucapang: [²ɡreːta ²tʉːnbærj], lekad tanggal 3 Januari 2003) ento silih tunggil aktivis iklim uli Swédia. Sekat bulan Novémber 2018, ida suba ngentahang gerakan suud utawi buung masekolah, apang ngidaang nindihin iklim, lantas ida ngamaang panglalah di sajebag jagaté sasubané kaadayang konférénsi COP24 di bulan Désémber. Aktivismenné ené padidi ada sekat bulan Agustus 2018 dugas médiané nyumu ngamaang uratian tekén protés idané di arepan para Parlémén Swédia. Duk tanggal 14 Maret 2019 kuang-lebih 1,4 yuta diri siswa di 112 nagara ngamarengin Greta Thunberg tusing buin nyak masekolah (mogok sekolah) tur ngmiluin protés indik iklim ka pamerintahné. Gerakan tusing buin masekolah cara kéto ada buin duk tanggal 24 Méi taun 2019.

Duk tanggal 13 Maret 2019, kraman Parlémén Norwégia ajak telu ngarékoméndasiang Greta kadadiang Paican Nobél Santi 2019. Greta ngraos yan Ida ajum krana maan rékoméndasiné ento.

Ibunné Greta Thunberg maadan Greta Malena Ernman. Ida dadi tukang gending di opéra. Bapanné Greta, maadan Svante Thunberg, magaé dadi pragina.

Di TEDx November 2018 Greta nyritaang, taén ningeh indik salinan iklim (perubahan iklim) dugasé Ida matuuh kutus tiban, ida tusing nawang ngudiang anaké ané lénan tusing ngalih cara apang ngidang nyuudang kahanané ento. Dugas Ida matuuh solas tiban, Ida marasa strés lantas suud mamunyi. Greta kena déprési, sindrom Asperger ajak OCD. Greta mamunyi yan Ida marasa atinné padem krana tusing ngidang protés. Ida masih taén mamunyi yan Ida anak ané matiosan tur matiosan ento panugrahan.

Duk tanggal 20 Agustus 2018 Thunberg netepang buung luas ka sekolah (mogok sekolah) nganti pemilu ané kaadayang di tanggal 9 Séptémber di Swédia, lantas ida negak di arepan Parlémén Swédia wai-wainan tur ngaba tulisan Skolstrejk för klimatet ané tegesné buung masekolah apang nindihin iklim. Sasubané pemilu di Swédia kaadayang, Ida nglanjutang buung masekolah nyabran dina Sukra.




#Article 90: Gunung Agung (112 words)


Gunung Agung ento gunung ané ada di pulo Baliné. Gunung ento kasambatang dadi gunung paling tegeh di Pulo Bali ané tegehné 3,142 mdpl. Gunung ento ada di kecamatan Rendang, Kabupatén Karangasem, Bali, Indonésia.

Gunung Agung ento giri tipé stratovolcano, gunung ento ngelah kawah ané kaliwat gedé miwah dalem sajan, ané dikénkéné mesuang andus miwah gas. Uli Pura Besakih gunung ento gobané kerucut mangan, nanging puncakné Gunung Agung dawa miwah marérén ring kawan bunder miwah lombeng.

Uli puncakné Gunung Agung, bisa ningalin puncak Gunung Rinjani di Pulo Lombok di sisi kangin, wiadin puncakné kasineb antuk gulem. Nusa Penida ring sisi kelod nganggé pesisié, miwah Pesisi Sanur, danu miwah Gunung Batur di sisi kaja.




#Article 91: Gunung Batur (131 words)


Gunung Batur (aksara Bali: ᬕᬸᬦᬸᬂᬩᬢᬸᬃ᭟) inggih punika silih tunggil gunung sané wénten ring Bali, Indonésia. Gunung punika magenah ring kecamatan Kintamani, kabupatén Bangli. Ring wewidangan Indonésia gunung Batur kabaos kantun aktif. Manut sané kasurat saking dumunan gunung punika sampun makeplug ping 26, saking warsa 1084 ngantos warsa 2005. Durgama sané pinih ageng inggih punika ring tanggal 2 Agustus ngantos 21 Séptémber warsa 1926. Ring sisi kelod kauhnyané wénten danu sané mawasta Danu Batur. Drika wénten pura sané kaaptiang majeng ring Dewi Danu. Yéning tilebin ring sisi pariwisatané, wénten jadma sané majalan ka pucuk gunung Baturé mangda mrasidayang nyingakin endag suryané sané becik tur ngulangunin pisan. Punika taler Danu Batur akéh wisatawan lokal miwah dura negara tur krama Baliné sané nampekin ri tatkala jagi malancaran utawi jagi ngaturang sembah utawi matirta yatra.




#Article 92: Gunung Bromo (141 words)


Gunung Bromo inggih punika silih tunggil gunung sané wénten ring Indonésia. Gunungé puniki aktif tur magenah ring propinsi Jawa Timur. Gunung Bromo wastané saking kruna Brahma, silih singgil déwa sané kautamayang. Tegehnyané sawatara 2.329 méter ring ajeng pasihé, miwah magenah ring kapat wawengkon, inggih punika Kabupatén Probolinggo, Kabupatén Pasuruan, Kabupatén Lumajang, tur Kabupatén Malang. Gunung Bromo ngranjing ring Taman Nasional Bromo Tengger Semeru.

Ri kala aab 20 miwah 21, Gunung Bromo sesai meletus tur letusan sané paling tegeh inggih punika ring warsa 1974. Krama ring wawengkon Gunung Bromo sané mawasta wong Tengger, precaya indik Gunung Bromo utawi Gunung Brahma punika gunung sané suci. Punika mawinan atiban apisan krama irika pastika ngelaksanayang Yadnya Kasada utawi Kasodo. Upakara punika kalaksanayang ring batis gunung tur salanturnyané kalaksanayang ring muncuk gunungé. Upakara punika kalaksanayang ri kala tengah peteng ring bulan purnama madasar antuk pinanggal Jawi.




#Article 93: Gunung Ijén (128 words)


Gunung Ijén inggih punika silih tunggil gunung sané aktif sané magenah ring wates Kabupatén Banyuwangi miwah Kabupatén Bondowoso, Jawa Timur, Indonésia. Gunung punika madué tegeh 2.779 mdlp miwah genahnyané nampek sareng Gunung Merapi. Gunung Ijén maletus sané kaping ungkur duk warsa 1999. Sané pinih kasub ring Gunung Ijén inggih punika kawahnyané sané magenah ring puncak gunung punika.

Kawah Ijén marupa danu kawah sané maciri asam tur madué tegeh 2.443 hektaré. Danu Kawah Ijén kasub dados danu sané masifat asam pinih ageng ring jagaté. Kawah Ijén ngranjing ring wawengkon Cagar Alam Taman Wisata Ijén Kabupatén Bondowoso miwah Kabupatén Banyuwangi, Jawa Timur. Rikala semengan ring sawatara 02.00 ngantos 04.00 ring wewidangan Kawah Ijén wénten fenomena blue fire utawi api mawarna biru, pemandangan punika wénten ring Islandia miwah di Ijén kémanten.




#Article 94: Gunung Merapi (118 words)


Gunung Merapi (aksara Bali: ᬕᬸᬦᬸᬂᬫᭂᬭᬧᬶ) inggih punika silih tunggil gunung sané kantun aktif ring wewidangan Indonésia. Gunung punika magenah ring tengahing nusa Jawa. Sisi kelodné rumasuk wewidangan Kabupatén Sléman, Yogyakarta. Sisannyané magenah ring wewidangan Jawa Tengah, ring sisi kauh rumasuk Kabupatén Magelang, sisi kaja miwah kangin rumasuk Kabupatén Boyolali, taler ring sisi kelod kauh rumasuk Kabupatén Klatén.

Wénten wewidangan alas ring Gunung Merapi sané kawastanin Taman Nasional Gunung Merapi, mawit saking warsa 2004.

Tegeh gunungé punika wantah 2.930 méter.

Nyabran duang ngantos limang warsa gunung Merapi makeplug utawi érupsi, punika mawinan gunung punika kabaos madué baya sané ageng turmaning akéh paumahan krama sané nampek sareng bongkol gunungé punika. Mawit saking warsa 1948 Gunung Merapi sampun makeplug ping 68.




#Article 95: Gunung Tangkuban Perahu (160 words)


Gunung Tangkuban Perahu inggih punika silih tunggil gunung sané magenah ring Propinsi Jawa Barat, Indonésia. Wénten akéh punyan pinus tur kebun téh ring sakelilingné. Gunung Tangkuban Perahu madué tegeh 2.084 méter. Wentuk gunung puniki marupa Stratovulcano. Wawengkon Gunung Tangkuban Perahu kaurus olih Perum Perhutanan (Perum Peralasan?). Suhu udarané sawatara 17 derajat Celsius ring tengai, miwah 2 derajat ring petengné. Gunung Tangkuban Perahu madué kawasan hutan dipterokarp Bukit, hutan dipterokarp Atas, alas Montane, miwah hutan Ericaceous utawi alas gunung.

Asal-usul saking Gunung Tangkuban Perahu puniki kabosang makaitan ring legénda Sangkuriang, sané kacritayang tresna ring ibunyané, Dayang Sumbi. Dayang Sumbi nénten prasida makaronan sareng pianaknyané, nika mawinan Dayang Sumbi ngandika Sangkuriang antuk ngawé telaga miwah perahu apetengan manten. Krana galahné kasep, Sangkuriang nénten mrasidayang ngawe perahu tur telagané punika. Sangkuriang gedég tur nendang perahuné punika ngantos mebading. Perahu punika sané dados Gunung Tangkuban Perahu. Gunung Tangkuban Perahu rumasuk gunung api aktif sané kaawasin olih Direktorat Vulkanologi Indonésia. Wénten kawahnyané sané kantun aktif.




#Article 96: Gus Martin (123 words)


Ida Bagus Martinaya utawi Gus Martin (aksara Bali: ᬇᬤᬩᬕᬸᬲ᭄ᬫᬃᬢᬶᬦᬬ utawi ᬕᬸᬲ᭄ᬫᬃᬢᬶᬦ᭄, ) inggih punika silih tunggil sastrawan sané wénten ring Bali. Ida tamat saking Prodi Senirupa Hindu FPAS Univérsitas Hindu Indonésia, sakéwala Ida kantun makarya dados wartawan, rédaktur utawi kartunis kirang langkung tigang dasa warsa ring Bali Post, Dewata Post, Warta Bali miwah Koran RENON, sareng masih magabung ring Pos Bali. Gus Martin meneng ring Dénpasar kasarengin istrinyané sané mawasta A.A. Dewi Dharmapatni, tur madué anak alit mawasta I.A. Tira Shakuntala miwah I.A. Gita Phalasukma.

Gus Martin tasih dados Pendiri Kelompok Teater Agustus miwah Bengkel Musik Teater Agustus (1981). Ida menerima Penghargaan saking Fakultas Sastra Universitas Udayana dados Tokoh Sastra-Teater (1990). Ida tasih taén dados Ketua Paguyuban Kartunis Indonésia (Pakarti) Bali.

Makudang-kudang penghargaan:




#Article 97: Krajan Gélgél (624 words)


Gélgél ento krajan sané matongos di Kabupatén Klungkung, di pulo Bali. Krajanné ento matongos 4 kilométer ngelodang uli ibukota kabupaténé, Semarapura, tur ditu liu ada situs budaya. Gélgél kasub masih krana kain songkét muah clebingkahné (tembikar). Nanging, désané ento dadi lebih kasub buin krana Krajan Gélgél ané nguasayang Bali uli abad ka-16 nganti kuang-lebih warsa 1686 M. Dinané ené suba tusing ada dérésan buin uli puri kuna nanging enu ada pura dadia raja aab malu, Pura Jero Agung. Nganginang uli Purané ada buin besik pura kuna ané maadan Pura Dasar, banding Pura Besakih. Di Gélgél ada masih masjid ané kasambatang paling kuna ring Bali.

Babad Gélgél paling dadi kasub uli Babad Dalem ané katulis ring abad ka-18. Manut suratanné ento, sasubané Krajan Majapahit nyajah Bali, pasametonan raja kadegang di Samprangan, di kuubé Gianyar, paek Bedulu. Kadadénané ento dadi duk masa Gajah Mada. Raja Samprangan ané kapertama, Sri Aji Kresna Kepakisan madué putra tetelu. Silih tunggalné, Dalem Samprangan, dados raja sasuba bapanné lebar, nanging tusing dadi raja ané mawiguna. Adinné ané paling cenik, Dalem Ketut ngadegang krajan anyar di Gélgél sedekan Samprangan ngamong di Gianyar. Lantas, Dalem Ketut teka ka Majapahit tur maan pusaka uli Raja Hayam Wuruk. Salawasné Majapahit ngrayaang lantas ilang. Kranané Dalem Ketut ajak krajanné dogén ané enu nutugang budaya Hindu-Jawa. Nanging di babadé ento ada detail ané tusing bisa mentug krana Hayam Wuruk séda duk taun 1389 sedekan Majapahit ilang duk awit abad ka-16.

Duk abad ka-16 Gélgél dadi gumi ané sakti. Putrané Déwa Ketut, Dalem Baturenggong nitah di tengah abad ka-16. Idané nampi anak Brahmana mawasta Nirartha ané rarud uli payudan di Jawa. Nirartha ento ngaé tulisan liu. Di masa Dalem Baturenggong Lombok, Sumbawa kauh ajak Blambangan (Jawa Timur) kakuasaang tekén Gélgél. Nanging sasuba sédané Dalem Baturenggong, putrané Dalem Bekung dadi raja ané tusing prasida tur mawiguna lantas arep duang piwal uli bangsawan-bangsawan (duk 1558 lantas duk 1578) ajak kalah tekén Krajan Pasuruan di Jawa. Nyamanné Dalem Seganing dadi raja ané mawiguna ané nitah di masa ané damé. Manut di sumber lokal, Dalem Seganing séda duk 1623. Putranné Dalem Di Madé indayang buin nutus parajurit nglawan Jawa nanging kalah tekén Raja Mataram. Nuju suud uripné kuasa liu kajuang olih Patihné, Anglurah Agung (Gusti Agung Maruti). Manut sumber lokal Dalem Di Madé séda di taun 1642 nanging ahli babad liu gugu yan ento dadi duk tiban 1651 wiadin 1665.

Sumber Belanda tur Portugis masih negegang kadadénan krajan ané ceteng ring abad ka-17 ajak ka-17, ané makuasa ring Lombok, Sumbawa kauh ajak Blambangan. Raja kabarengin olih bangsawan tur patih uli panyaman Agung ajak Lér muah Brahmana. Krajan Géglgél arep baya uli Krajan Makasar ring 1619 ané juang Sumbawa ajak bayuhan Lombok. Gélgél maperang ajak Mataram masih krana Blambangan ring 1635-1647 nganti Gélgél menang. Anak Belanda pertama ané teka ka Bali duk 1597 lantas dadi paek ajak Raja Gélgél. Anak Portugis nutus misionaris ka Bali duk 1635. Manut di sumber Éropa, Bali dugasé ento ngelah cacah diri lebih uli 300.000 diri.

Manut sumber lokal muah Belanda, prang ngawit di Bali duk tiban 1651. Patih Anglurah Agung dadiang diri Raja Gélgél nanging arep piwal lantas kasédaang di prang tekén bangsawan Batulepang. Sasubané kadadénané ento, Cokorda Déwa Agung Jambé dadi raja anyar tur nitah uli Semarapura di Klungkung. Krajan Klungkung enu ada nganti abad ka-20 nanging tusing dadi pada ceteng tur makuasa tekén Gélgél. Sabenehné di pulo Bali suba ada liu krajan cenik (Karangasem, Sukawati, Buléléng, Tabanan, Badung dll) nganti panjajahan Belanda (1849-1908). Gélgél dadi désa cenik ané katitah tekén bayuhan brayané Déwa Agung. Duk taun 1730an ménak Gélgél kasédaang tekén telung putra raja Karangasem krana idané malu, satondéné ento, sédaang bapanné. Duk taun 1908 dugas prang ajak Belanda, ménak lokal ngebug parajurit Belanda. Kadadénané ento dadi awanan puputan di puri Klungkung (18 April 1908).




#Article 98: Hak asasi manusia (272 words)


Hak Asasi Manusia (HAM) inggih punika pikayunan sané negesang indik soang-soang jadma madué kawenangan ring kahuripannyané sangkaning manumadi dados manusa. Wenang puniki tan pawates sakantun jadmané punika urip tur nénten kapiambeng olih genah tur makasami manusa sampun madué ri tatkala metu ka jagaté. HAM nénten dados kakepah nangih satata mapaiketan. Negara sané madué amongan mangda Hak Asasi Manusia prasida mamargi antar ring jadma sami.

Manut kaweruhan, HAM kadasarin antuk waranugraha saking Déwa miwah Bhuanané puniki. Taler wénten sané maosang wenang punika wantah silih tunggil pabuat jadma sané tiwas tur satata kapisuna olih jadma sané mautama. Ring aab sané sampun lintang tur purwa, wacana Hak Asasi Manusia kakawitin antuk wenang kodrati saking aab pencerahan. Raris kalanturang ring wewidangan politik Revolusi Amérika miwah Revolusi Prancis. Pamuputné medal Hak Asasi anyar ring aab kalih dasa. Kasobyahang nganggén Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia (PUHAM) warsa 1948 magenah ring Paris. Pabuat hak asasi manusia ring tincapan internasional kamanggalain olih Déwan Hak Asasi Manusia, Komite Hak Asasi Manusia PBB miwah Komite Hak Ekonomi, Sosial taler Budaya.

Hak Asasi manusia kabaos universal duaning nénten wénten sané prasida ngalangin wenang puniki ri tatkala kalaksayanang ring kahuripan ngantos mangkin. Tetujon wenang punika wantah mangda sami jadma pateh nénten wénten sané kalintang utama utawi kalintang sor. HAM satata mapaiketan sareng jadma saking ida embas ngantos lebar. Hak asasi manusia madué kawigunan inggih punika antah pinaka wenang saking soang soang manusa nanging taler madaging napi sané patut kabuat ring soang-soang mangda prasida ngamolihang wenangnyané. Malarapan punika HAM taler kaiket antuk awig-awig utawi hukum ring negara. Proklamasi Taheren ring warsa1968 taler maosang yéning HAM wantah wenang sané masikian tur nénten patut kakepah (indivisible).




#Article 99: Halo Halo Bandung (141 words)


Halo-Halo Bandung inggih punika silih tunggil gending perjuangan Indonésia sané karipta olih Ismail Marzuki. Gending punika nyritayang indik semangat perjuangan krama ring kota Bandung ri tatkala sasampun kamahardikaan Indonésia ring warsa 1946. Gending punika kadadosang cihna antuk peristiwa Bandung Lautan Api sané kalaksanayang ring tanggal 23 Maret warsa 1946.

Wénten tigang soroh lirik saking gending Halo, Halo Bandung, inggih punika:

Halo, halo Bandung, ibu kota Periangan
Halo, halo Bandung, kota inget-ingetan
Atos lami abdi patebih, henteu patingal
Mugi mugi ayeuna tiasa teupang deui
'tos tepang 'teu panasaran

Hallo-hallo Bandung, ibu kota Pasundan
Hallo-hallo Bandung, kota kenang-kenangan
Lama sudah beta, ingin berjumpa pada mu
S'lagi hayat dan hasrat masih dikandung badan
Kita 'kan jumpa pula

Halo, halo Bandung, ibu kota Periangan
Halo, halo Bandung, kota kenang-kenangan
Sudah lama beta tidak berjumpa dengan kau
Sekarang telah menjadi lautan api
Mari bung rebut kembali.




#Article 100: Harry Potter (104 words)


Harry Potter inggih punika film saking Inggris Amérika, caritané manut ring novel-novel Harry Potter sané kasurat oleh J.K. Rowling tur kalimbakang olih Warner Bros. Film punika kakepah dados kutus film fantasi, kakawitin oleh film sané mamurda Harry Potter dan Batu Bertuah ring warsa 2001 miwah kapuputang olih film sané mamurda Relikui Kematian. Film punika akéh sané kasutradarain antuk David Heyman, tur tokohnyané inggih punika Daniel Radcliffe Rupert Grint miwah Emma Watson sané kadadosang tokoh pinih utama minakadi Harry Potter, Ron Weasley, miwah Hermioné Granger. Ring film puniki nyritayang indik kauripan Harry Potter sané dados penyihir tur ri tatkala Harry Potter ngranjing ring sekolah Hogwarts.




#Article 101: Hayam Wuruk (408 words)


Hayam Wuruk utawi Rajasanagara, Pa-ta-na-pa-na-wu, miwah Bhatara Prabhu inggih punika raja krajan Hindu Majapahit ka-4 sané nitah saking warsa 1350 ngantos 1389, Ida mapuspata Maharaja Sri Rajasanagara. Ring masa Hayam Wuruk puniki ngamolihang kuasa sané pinih ageng. Kaweruhan pining akéh indik uripnyané Hayam Wuruk mawit saking Nagarakretagama miwah Pararaton.

Wastan Hayam Wuruk artosnyané ayam sané mapangajahan (berpendidikan). Ida pinaka putra saking Tribhuwana Tunggadéwi miwah Sri Kertawardhana, utawi Cakradhara. Ibunnyané manados putri Raden Wijaya sané ngadegang Majapahit, miwah bapannyané dados raja beténan (bawahan) ring Singhasari, sané mapuspata Bhre Tumapel. 
Hayam Wuruk embas ring warsa 1334. Ring warsan embasné wénten lindu gumi ring Pabanyu Pindah miwah Gunung Kelud makeplug. Manut Prapanca sané nyurat Nagarakretagama punika dados cihna yéning Batara Gurunata (wastané Jawa Shiwa Mahadewa) manumadi pinaka raja Jawa anyar. Ring warsa sané sami Gajah Mada ngarah Sumpah Palapa. 
Hayam Wuruk madué sameton isteri mawasta Dyah Nertaja alias Bhre Pajang miwah sameton angkat alit mawasta Indudéwi alias Bhre Lasem.

Manut Nagarakretagama miwah taler Pararaton, Hayam Wuruk pinaka pianak dados siswa sané ririh miwah césta, kasengguh taler pinaka parigel sané ririh.

Hayam Wuruk dados raja ring warsa 1350, ri kala ida nitah, 16 kémanten miwah kuasané Mahapatih Gajah Mada ageng pisan. Ring sor kuasanyané Majapahit nitah wewidangan ageng ring kapuloan Nusantara. Manut Pararaton miwah Kidung Sunda, ring warsa 1357 Raja Hayam Wuruk sapatutné marabian sareng Dyah Pitaloka Citraresmi, putri karaton Sunda mangda ngadegang ubaya ring pantaraning kalih krajané. Sakéwanten, sadurung upakarané, pasametonan Sunda macengilan sareng parajurit Majapahit raris makasami kasédaang, ngranjing putri Dyah Pitaloka Citraresmi. 
Sasampun warsa akéh, Hayam Wuruk marabian sareng Prameswariné (permaisuri) sané mawasta Sri Sudéwi tur mapuspata Paduka Sori, putri Wijayarajasa Bhre Wengker. Paduka Sori miwah Hayam Wuruk taler adi paperasan, madué bapa sané pateh, sakéwanten ibu sané tiosan. Pianakné Kusumawardhani marabian sareng Wikramawardhana, putra Bhre Pajang. Hayam Wuruk taler madué putra saking selir sané mapuspata Bhre Wirabhumi, sané marabian sareng Nagarawardhani, putri Bhre Lasem.
Ring warsa 1365 (1287 Saka), Mpu Prapanca nyurat Kakawin Nagarakretagama indik Hayam Wuruk.
Hayam Wuruk ngutus duta ring Cino saking warsa 1370 ngantos 1381.
Hayam Wuruk madué putri mawasta Kusumawardhani sané marabian sareng silih tunggil kadangné, Wikramawardhana. Sakéwanten, Hayam Wuruk madué taler putra saking selir. Wastané putra puniki Wirabhumi. Sasampun sédané Hayam Wuruk ring warsa 1389, Krajannyané maadur-aduran mawinan prang ring pantaraning Wikramawardhana miwah Wirabhumi. Ring prang Paregreg, Wirabhumi kaon raris Wikramawardhana dados Raja Majapahit.

Pringle, Robert (2004). A Short History of Bali: Indonésia's Hindu Realm. Short History of Asia. Allen  Unwin ISBN 978-1865088631




#Article 102: Herman Neubronner van der Tuuk (616 words)


Herman Neubronner van der Tuuk () ento juru panyalin basa, linguis muah peneliti basa-basa asli Hindia Belanda, buka Basa Melayu, Jawa, Sunda, Toba, Lampung, Kawi muah Basa Bali.

Van der Tuuk lekad di Malaka ané dadi pahan Hindia Belanda dugasé ento. Ajinné anak Belanda tur ibunné Éropa atenga tur atenga pribumi. Duk 1825 Malaka kajuang olih Britania tur kulawargan Van der Tuuk magingsir ka Surabaya, di pulo Jawa.

Dugas Van der Tuuk matuuh 12 ida masekolah lantas dugas ida 16, duk taun 1840, ida macelep ka Universitas Groningen, tongos ida malajahin hukum. Nanging ida lebih demen malajahin linguistik lantas duk 1845 ida magingsir ka Universitas Leiden apang malajah basa Arab muah basa Pérsia ajak Th.W. Juynboll, ahli basa Arab. Van der Tuuk masih malajahin basa Sansekerta muah basa Melayu.

Aktivitas linguistik di Hindia Belanda matetujon nyalin basan Al Kitab tekén basa-basa asli uli Indonésia, ngawit uli basa Jawa muah basa Melayu. Di tengah abad ka-19 linguis-linguis misionaris suba sayaga ngawit nyalin basa Nusantara lénan masih. Silih tunggal basa ané kapilih ento basa Batak. Basané ento kapilih mapan politik muah agama. Misionaris Katolik ané satondené dugasé ento tusing dadi magaé. Sekat 1807 suba dadi macelep koloniné buin tur ngawit adu ajak misionaris Kristen Protéstan. Dané dot ngandeg Islam masih. Kraman Sumatera Timur paling liu ané dadi Muslim nanging krama di tengah pulo, buka anak Batak, tonden dadi Muslim wiadin Kristen tur kaankenin animis ané enu dadi ka-islamang wiadin ka-kristenang. Misionaris Kristen Belanda kautus tekén Nederlands Bijbel Genootschap / NBG (Sekaa Nyalinang Basan Al Kitab).

Van der Tuuk sekat cenik dadi dueg malajah basa lén, ento mawinan ida kautus tekén NBG ka tanah Batak apang malajah basa-basané. Kuubé ento tondén tawanga anak Belanda dugasé ento. Ento mawinan van der Tuuk dadi milih dot malajah basa encén. Ida milih basa Toba Batak.

Van der Tuuk rauh di pulo Jawa duk taun 1849. Ditu ida gelem sajan lantas sai-sai kena pinakit muah deprési satuuhan. Duk 1851 ida suba seger tur lunga ka tanah Batak nanging di pasih ida tusing mapikolih krana ditu ada masih anak Melayu liu. Ento mawinan duk 1852 ida lunga ka kuub di tengah pulo, kuang-lebih 90 km uli pasih tur dadi anak Éropa kapertama ané ngiwas danu Toba.

Pagaénné Van der Tukk ada dua: nulis kamus muah tata basa muah nyalinang basan Al Kitab ka basané ento. Sakéwala, duk 1854 ida gelem buin; ento mawinan ida balik ka Belanda nganti taun 1868. Ditu ida nyalinang basan Al Kitab ka basa Batak (1859), pesuang kamus basa Batak (1861), ngaé awig-awig linguistik tur ngamolihang PhD uli Univérsitas Utrecht duk 1861.

Duk taun 1862 NBG ngutus Van der Tuuk ka Hindia Belanda buin apang nyalinang basan Al Kitab ka basa Bali. Nanging Van der Tuuk nulak majalan ka Hindia Belanda tur nongos di Belanda; ditu Ida pesuang Tata Basa Batak duk 1864 muah 1867, nutugang malajah basa, buka basa Bali muah basa Kawi, tur pesuang buku-buku unduk basa Melayu.

Duk 1868 Ida kautus ka Hindia Belanda tekén Akadémi Seni miwah Sains Belanda. Ané mula, Ida majalan ka Lampung nanging ditu gelem buin; ento mawinan Ida balik ka Jawa tongos Ida malajah basa Sunda lantas duk 1870 majalan ka Bali. Di Bali Ida ngawit nulis kamus basa Bali nanging nawang yan patut malajah basa Kawi malu. Ento mawinan Ida mapikayun nulis kamus telung basa: Kawi, Bali muah Belanda. Sakéwala, NBG kalingu nyalinang basan Al Kitab tur tusing ngamaang uratian ka pagaénné Van der Tuuk. Ento mawinan Ida pesu uli gaénné anggo NBG lantas dadi pegawai sipil duk 1873. Suud ento Ida nutugang ngaé kamus telung basané, ané kapesuang sasubané sédané. Ida masih ngaé kamus basa Melayu, basa Kawi muah basa Jawa modéren. Van der Tuuk séda di Surabaya, tuuh 70.




#Article 103: Hindia Belanda (128 words)


Hindia Belanda (basa Belanda: Nederlands(ch)-Indië) ento koloni Belanda dugas ipidan ané nguub kapuloan ané jani suba maadan Indonésia. Hindia Belanda gaéna baan koloni-koloni Kongsi Dagang (VOC) ané kajuang olih pamarintah Belanda ring 1880. Koloniné ento dadi silih tunggal koloni paling gedé anggona tekén Belanda tur ngaé Belanda bisa dadi dagang basa-basa paling utama ring guminé dugas abad ka-19 ajak ka-20. Tata panegara ajak sosial Hindia Belanda kadasarin piramid ajak anak Belanda ring muncuké. Di panyumun abad ka-20 intelektual lokal nyumu ngaé pamineh Indonésia pinaka nagara ajak bangsa mardika, lantas nyumu kiselan kamerdékaan.

Kekencan nyahjah olih Jepang nguug bagian gedé gumi ajak ékonomi Hindia Belanda. Sasubané kaserahang ajak Jepang duk Agustus 1945, soroh nasionalis Indonésia ngarah kamerdékaan Indonésia. Belanda ngakuang kamerdékaané ento baan resmi ring taun 1949, ngampihang Papua.




#Article 104: IDK Raka Kusuma (109 words)


IDK Raka Kusuma () inggih punika guru Basa Bali ring Sekolah Dasar Saraswati, Amlapura. Dané sampun kasub kauningin dados pngawi sané sayukti nyalanang éksplorasi ring tradisi Bali. Raka Kusuma sampun aktif makarya sesuratan ngawit saking dané dados guru Sekolah Dasar ring désa Kamasan, Klungkung. Saking dewasané punika sesuratan dané sampun kawedarang ring média daérah miwah nasional sakadi Bali Post, Nusa Tenggara, karya Bhakti, naviri. Swadesi, Pikiran Rakyat, Berita Buana tur sané tiosan. Tiosan nyurat puisi, dané taler kauningin dados pangwacén sané waged. Ring warsa 1987, dané kaundang olih Déwan Kesenian Jakarta antuk ngwacén sesuratan idané ring Forum Puisi Indonésia 1987 ring Taman Ismail Marzuki, Jakarta.

Sesuratan idané inggih punika:




#Article 105: I Gusti Ketut Jelantik (139 words)


I Gusti Ketut Jelantik inggih punika silih tunggil pahlawan Indonésia sané mawit saking Karangasem, Bali. Ida dados patih ring Buléléng tur sareng ring Perang Bali I, Perang Jagaraga, miwah Perang Bali III sané kalaksanayang ring Bali, warsa 1849. Paperangan punika mawit saking Belanda sané kayun ngicalang tawan karang inggih punika hak para raja antuk ngambil kapal sané kandas ring genahnyané. Belanda madué tetujon antuk ngambil rempah utawi bebasan sané wénten ring Bali. Ritatkala jagi ka Bali, kapal Belandané kelem tur kaambil olih Kerajaan Buléléng.

I Gusti Ketut Jelantik nénten kayun Belanda ngambil genah ring Bali, nika mawinan ida nglawan Belanda, tur ida ngandika saenun tiang urip, tiang nénten pacang nrima Belanda ring negeri puniki. Perang punika kapuputang antuk puputan, inggih punika makasami kramané mertahanang genahnyané ngantos puput utawi padem. Selanturnyané ida magingsir ka Gunung Batur, Kintamani, tur padem irika.




#Article 106: I Gusti Ngurah Parsua (190 words)


I Gusti Ngurah Parsua ento madan sastrawan, penyair, miwah esais, ia masé anak ané ahli ternak krana ia anak Fakultas Peternakan Universitas Udayana. Ia uli Bondalem, Singaraja. Karya-karyané taen dimuat di Bali Post, Karya Bakthi, Nusa Tenggara, Bali Cuier, Merdeka, Berita Buana, Beritha Yudha, Suara  Karya, Sinar Harapan, Simponi, Swadesi, Eksperimen, Srikandi, Suara Pembangunan, Mutu, Arena, Bukit Barisan Minggu Pagi, Prioritas, Suara Pembaharuan, El Horas. Majalah Umum dan Budaya: Ekspresi, Basis, Horison, Topik, Tifa Sastra, Déwan Budaya maupun Déwan Sastra, Malaysia.

Pupulan puisi: 

Ring prosa, karyané inggih punika:

Puisiné same majudul “Khabar” katerjemahang olih Kemala (penyair miwah peneliti Sastra saking Malaysia) mawit kamuat ring majalah Asia Week (1983). Puisinya berjudul “Kepada Bali” diterjemahkan ke dalam bahasa Inggris oleh Vern Cork dam terbit bersama penyair Bali lainnya dengan judul “The Morning After” (2000).

Sementara I Nyoman Tingkat adalah penulis yang juga Kepala Sekolah di SMA Negeri 1 Kuta Selatan. Selain menulis berbagai resensi buku, dan artikel ia juga kerap meraih penghargaan sebagai guru berprestasi serta menjuarai beragam perlombaan menulis. Beberapa karyanya yang telah diterbitkan antara lain: Berguru dalam Jejak Sastra (Arti Foundation, 2007), Tergantung Guru (Arti Foundation, 2009), miwah sané tiosan.




#Article 107: I Gusti Ngurah Rai (130 words)


I Gusti Ngurah Rai () inggih punika pahlawan nasional Indonésia sané wit saking Propinsi Bali. Ida pinaka pamucuk pasukan Indonésia ring Bali ri tatkala wadua Belanda rauh mawali ring Bali. Pasukan punika mawasta Ciung Wanara, sané matempur ring Puputan Margarana, Tabanan, Bali.

Ida embas ring tanggal 30 Januari 1917 ring désa Canangsari tur Ida mawali ring pralina daweg Puputan Margarana, 20 Nopémber 1946. Ida ngamolihang penghargaan Bintang Mahaputra tur pangkatnyané dados Brigjen TNI Anumerta. Ida taler kawangunang nisan ring Kompléks Monumén de Kleiné Sunda Elladen, Candi Marga, Tabanan.

Wastan idané kadadosang wastan Bandara sané wénten ring Bali, inggih punika Bandara Internasional I Gusti Ngurah Rai. Wastan idané taler kaanggén wastan kapal perang, inggih punika kalih kapal perang KRI Ngurah Rai D-344 miwah sané anyar KRI I Gusti Ngurah Rai (332).




#Article 108: I Gusti Putu Bawa Samar Gantang (106 words)


I Gusti Putu Bawa Samar Gantang () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Ida seleg nyurat ring basa Indonésia utawi basa Bali saking warsa 1968. Ragané mawit saking sastra Jawi Kuna, tur sastra Bali modérn miwah Indonésia. Sesuratan ipun ring basa Bali anyar kasobyahang ring warsa 2000. Ragané ngembasin papat judul buku, minakadi pupulan carita bawak Macan Radén miwah tiga pupulan sajak: Puisi Modré Samar Gantang, Sagung Wah, miwah Onyah.

Ring Tabanan, Samar Gantang seneng nguningayang ka para truna truniné antuk nyenengin miwah nyurat nganggén basa Bali modérn. Antuk yasa miwah kekaryan, Samar Gantang kapica Panugrahan Sastra Caképan Sarad (2001), miwah Panugrahan Sastra Rancage (2003).




#Article 109: I Madé Suarsa (274 words)


I Madé Suarsa () inggih punika silih tunggil sastrawan ring Bali. Ida akéhan nyurat sastra Bali klasik sakadi geguritan nanging sané mangkin Ida taler nyurat sastra Bali modérn. Sastrawan puniki sampun kaping kalih ngmolihang penghargaan sastra Rancage. Kapertama ring warsa 2004 antuk pupulan puisinyané, Ang Ah miwah Ah Ang. Kaping kalih ring warsa 2006 antuk buku pupulan puisinyané, Gedé Ombak Gedé Angin. Ida ring sadina-dinané dados dosén ring Jurusan Sastra Indonésia, Fakultas Sastra Univérsitas Udayana, Dénpasar puniki gumanti sampun madué kesenengan ring wewidangan sastra Bali modérn.

I Madé Suarsa wantah pangawi sastra Bali modéren sané embas ring Banjar Gelulung, Désa Sukawati, Kecamatan Sukawati, Kabupatén Gianyar, 15 Méi 1954. Dané wantah oka saking pangawi sastra Bali modéren I Madé Sanggra (almarhum), putra kaping kalih saking pitung raka rai. Dané masekolah ring SPG Negeri Dénpasar warsa 1972, miwah sausan punika dané nglanturang masekolah ring PGSLP Negeri Dénpasar warsa 1974, raris masekolah ring Fakultas Sastra Universitas Udayana Jurusan Sastra Indonésia warsa 1975 kantos lulus dados sarjana sastra Indonésia warsa 1981. Warsa 1986 ngalanturang masekolah ring Jurusan Humaniora Fakultas Pascasarjana Universitas Gadjah Mada Yogyakarta tur tamat warsa 1988.

Ngawit warsa 1983 dané dados dosén ring Fakultas Sastra Universitas Udayana. Dané nyurat makudang-kudang satua cutet, puisi, ésai, geguritan, miwah prosa liris. Kakawian-kakawian dané akeh kawedar ring surat kabar minakadi Bali Orti (Bali Post), Médiaswari (Pos Bali), miwah sané lianan. Lianan ring punika, dané taler dados pembina ring makudang-kudang sekaa santi. Dané ngamolihang Hadiah Sastra Rancagé ping kalih, inggih punika ring warsa 2005 antuk pupulan puisi “Ang Ah miwah Ah Ang”, miwah warsa 2007 antuk pupulan puisi “Gdé Ombak  Gdé  Angin”.

Dané nyurat makudang-kudang cakepan sastra Bali modéren, luir ipun:




#Article 110: I Nyoman Manda (107 words)


I Nyoman Manda () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Ida mawit saking SMA Negeri Singaraja (1955-1958). Nanging nénten wénten sané prasida kakalimbakang. Ritatkala dados guru ring Lombok Timur (1962-1965), ida ngawit nyuratang sasuratan drama miwah dados sutradara antuk acara - acara ring sekolah miwah kabupatén. niki mawit ri tatkala ida magingsir ka SMAN 1 Gianyar. Ida naenin malancaran ring wewidangan jagat Gianyar tur matetujon antuk nyolahang dramannyané Sakuntala, Désaku. Ring aab punika taler ida nyuratang akéh puisi, cerpén miwah ésai budaya ring surat kabar minakadi Suara Karya, Indonésia Raya, Mingguan Merdeka, Zaman dan Bali Post, Media Muda Balai Pustaka, Simponi, Bali Post miwah Nusa Tenggara.




#Article 111: I Nyoman Nuarta (328 words)


I Nyoman Nuarta (embas ring Tabanan, 14 Novémber 1951) inggih punika tokoh togog sané mawit saking Bali miwah silih tunggil pelopor Gerakan Seni Rupa Baru (1976). Ida kadadosang anak sané pinih kasub riantukan mahakaryanné, sakadi Togog Garuda Wisnu Kencana ring Badung, Monumén Jalasveva Jayamahe ring Surabaya miwah Monumén Proklamasi Indonésia ring Jakarta. Nyoman Nuarta ngamolihang pepasih sarjana seni rupané saking Institut Téknologi Bandung tur ngantos sané mangkin meneng ring Bandung.

I Nyoman Nuarta inggih punika pianak sané kaping nem saking sia diri pianakné Wirdjamidjana miwah Samudra. Ida ngamolihang pangajahan saking pamannyané, Ketut Dharma Susila, guru seni rupa.

Nyoman Nuarta ngranjing ring Institut Téknologi Bandung duk warsa 1972. Ring pangawit, Nuarta milih jurusan seni lukis, sakéwanten sasampun kalih warsa idané magingsir ka jurusan seni patung. Ritatkala ida kantun dados mahasisya, ring warsa 1979 Nyoman Nuarta ngamolihang jayanti Lomba Patung Proklamator Republik Indonésia. Sareng taler seni sakadi pelukis Hardi, Dede Eri Supria, Harsono miwah kritikus seni Jim Supangkat, Nyoman Nuarta ngawitin Gerakan Seni Rupa Baru ring Indonésia daweg warsa 1977.

I Nyoman Nuarta sampun ngasilang langkung saking satus karya seni togog. Karyané sami inggih punika seni togog modérn miwah naturalistik, miwah matéri sané kaanggén inggih punika temaga miwah kuningan.

Nuarta sampun ngawangun Taman Patung, sané mawasta NuArt Sculpture Park, ring kelurahan Sarijadi, Bandung. Ring genahé punika wénten makudang-kudang togog antuk makudang-kudang gagulak, miwah bangunan tumpang papat sané kaanggén anggén paméran.

Ring warsa 1993 I Nyoman Nuarta makarya monumén raksasa mawasta Jalesveva Jayamahe, sané taler ngantos rahinané mangkin wénten ring Dermaga Ujung Madura, Komando Armada Republik Indonésia Kawasan Timur (Koarmatim) Kota Surabaya. Monumén punika ngambarang Perwira TNI Angkatan Laut mabusana Pakaian Dinas Upacara (PDU). Duurné monumén punika 60,6 méter.

Karyané Nyoman Nuarta sané pinih ageng miwah maambisi inggih punika Monumén Garuda Wisnu Kencana (GWK) sané kakawitang daweg 8 Juni 1997 miwah karesmiang ring tanggal 22 Séptémber 2018 olih Présidén RI Joko Widodo. Duurné togog GWK ipun 75 méter miwah duurné pedestal 60 méter; punika mawinan duurné monumén sané jangkep 126 méter.




#Article 112: I Wayan Arthawa (147 words)


I Wayan Arthawa inggih punika Sastrawan Bali sané ngaryanin syair. Ida embas ring Karangasem warsa 1961, Ida dados guru. Ida ngawitin dados penulis ring warsa 1983 Ida sampun ngawedar puluhan karya sané kawedar ring média daérah miwah ibukota sakadi Bali Post, Nusa Tenggara, Nafri, Karya Bhakti, Swadesi, Pikiran Rakyat, Berita Buana, Hai, Pusara, Horison miwah sané lianan. Puisi-puisi punika kapupulang ring buku pupulan puisi.

Perahu Samsara inggih punika pupulan puisi kapertama sané terbit ring warsa 2008. Sadurung nika, karya-karyané punika mapupul ring antologi sané kasarengin olih penyair Indonésia utawi Asia. Buku - buku Ida inggih punika: Gelang Semesta (1991), Spektrum (1991), Potret Pariwisata Indonésia ring puisi (1991), Teh Gingseng (1993), Antologi Puisi Nusantara I (1995), Antologi Puisi Nusantara III (1996), Songket (1996), Kesaksian Burung Sukma (1996), Bonsais Morning (1996), Mimbar Penyair Abad 21 (1996), Antologi Puisi Indonésia (1997), miwah Bali After Morning kumpulan puisi penyair Asia (1997).




#Article 113: Ida Bagus Gde Parwirta (189 words)


Ida Bagus Gde Parwita (aksara Bali: ᬇᬤᬩᬕᬸᬲ᭄ᬕ᭄ᬤᬾᬧᬃᬯᬶᬃᬢ, ) inggih punika Sarjana Pendidikan tur pengawi sastra Bali. Saking warsa 1980, dané sampun ngajahin ring SMP PGRI miwah SMA Pariwisata PGRI Klungkung. Ida sampun nyurat puisi tur ngalimbakang kaweruhanyané ring sesuratan saking sanggar Binduana. Pekaryanan ida sampun kawedar ring sajebag média daérah tur nasional sakadi Bali Post, Nusa Tenggara, Karya Bhakti, Burat Wangi, Canang Sari, Bali orti, tur berita Buana. Dané mangkin meneng ring Dusun Tihingan, Banjarangkan, Klungkung. Dané seneng nyurat nganggén basa Bali. Sesuratan dané sané kapertama kaanggén buku ring antologi puisi sané mamurda Puputé Tan Sida Puput (2001). Novél mabasa Bali sané mamurda Satwa Sutasoma sané kasurat miwah ngranjing ring Mingguan Prima (Mangkin mamurda Bisnis Bali) sané dados cerita bersambung.

Ngawitin makekawian duk warsa 1980, tur polih nyarengin Forum Puisi Indonésia 87 ring TIM Jakarta Antologi Puisi Indonésia 1997 ring TIM Jakarta, Himpunan Penulis, Pengarang dan Penyair Nusantara(HP3N). Kakawian dané marupa puisi taler katerjemahang ka Basa Inggris ring Ubud Writers and Readers Festival. Sasuratan budaya Ida kawedar ring Nusa Tenggara warsa 1983, Mingguan Prima, Bali Post, Majalah Burat Wangi, Canang Sari, Bali Orti, miwah Majalah Onliné Suara Saking Bali.




#Article 114: Ida Bagus Made Dharma Palguna (145 words)


Ida Bagus Madé Dharma Palguna () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Ida muputang pendidikan S1 ring Fakultas Sastra Universitas Udayana, Denpasar (1985). S-2 miwah S-3 ring Facultiet der Leterren, Rijksuniversitiet, Leiden (1992, 1999). Ida naenin makarya dados dosén ring maka kalih almamater punika. Ida dados dosen tamu sajabaning ring Universitas, peneliti Jawa Kuno, nyurat éséi, fiksi, puisi ring sajabaning média massa.

Pupulan buku sané sampun terbit minakadi:

Karya-karyan idané sakadi Dharma Shunya : Memuja dan Meneliti Shiwa (1999), Cara Mpu Monaguna Memuja Siwa (2000), Pedofilia dan Tindak Kekerasan Lainnya (2005), Bom Teroris dan Bom Sosial, Narasi dari Balik Harmoni Bali (2006), Dewa Manusia Raksasa (2007), Budaya Kepintaran Sampai Budaya Keke-rasan Pikiran (2007), Kala : Waktu dan Kematian, Pengantar Mati Cara Bali, Buku ke - satu (2008), Sumanasantaka, Pengantar Mati Cara Bali, Buku ke-dua (2008), miwah Tiga Anak Pembual dan Cerita Terpilih Lainnya (2008).




#Article 115: Indonésia Raya (485 words)


Indonésia Raya inggih punika gending kebangsaan ring Negara Kesatuan Républik Indonésia. Gending punika karipta olih Wagé Rudolf Soepratman, duk tanggal 28 Oktober warsa 1928 ri tatkala kalaksanayang Kongrés Pemuda II sané magenah ring Batavia. Gending punika nyihnayang embasnyané rasa nasionalismé sajebag nusantara ring Indonésiané. Gending Indonésia Raya kapilih dados lagu kebangsaan ri tatkala Indonésia nyobyahang kamahardikannyné ring tanggal 17 Agustus 1945. Indonésia Raya kagendingan ring upacara bendéra. Upacara bendéra pinih utama kalaksanayang nyabran awarsa tanggal 17 Agustus antuk nyambrama rahina kamahardikayan Negara Indonésiané, upacara sané pinih utama ketahnyané kapimpin olih Présidén Indonésia sané ring Jakarta.

Indonésia RAJA

Indonésia, tanah airkoe,
Tanah toempah darahkoe,
Disanalah akoe berdiri,
Mendjaga Pandoe Iboekoe.
Indonésia kebangsaankoe,
Kebangsaan tanah airkoe,
Marilah kita berseroe:

Hidoeplah tanahkoe,
Hidoeplah neg'rikoe,
Bangsakoe, ddirikoe, semoea,
Bangoenlah rajatnja,
Bangoenlah badannja,
Oentoek Indonésia Raja.

Indonésia, tanah jang moelia,
Tanah kita jang kaja,
Disanalah akoe hidoep,
Oentoek s'lama-lamanja.
Indonésia, tanah poesaka,
Poesaka kita semoea,
Marilah kita mendoa:

Soeboerlah tanahnja,
Soeboerlah ddirinja,
Bangsanja, rajatnja, semoeanja,
Sedarlah hatinja,
Sedarlah boedinja,
Oentoek Indonésia Raja.

Indonésia, tanah jang soetji,
Bagi kita disini,
Disanalah kita berdiri,
Mendjaga Iboe sedjati.
Indonésia, tanah berseri,
Tanah jang terkoetjintai,
Marilah kita berdjandji:

S'lamatlah rajatnja,
S'lamatlah poet'ranja,
Poelaoenja, laoetnja, semoea,
Madjoelah neg'rinja,
Madjoelah Pandoenja,
Oentoek Indonésia Raja.

Indones', Indones',
Moelia, Moelia,
Tanahkoe, neg'rikoe jang koetjinta.
Indones', Indones',
Moelia, Moelia,
Hidoeplah Indonésia Raja.

Indonésia RAJA

Indonésia tanah airku,
Tanah tumpah darahku,
Disanalah aku berdiri,
Djadi pandu ibuku.
Indonésia kebangsaanku,
Bangsa dan tanah airku,
Marilah kita berseru,
Indonésia bersatu.
Hiduplah tanahku,
Hiduplah neg'riku,
Bangsaku, Rajatku, sem'wanja,
Bangunlah ddirinja,
Bangunlah badannja,
Untuk Indonésia Raja.

Indonésia, tanah jang mulia,
Tanah kita jang kaja,
Disanalah aku berdiri,
Untuk s'lama-lamanja.
Indonésia, tanah pusaka,
P'saka kita semuanja,
Marilah kita mendoa,
Indonésia bahagia.
Suburlah tanahnja,
Suburlah ddirinja,
Bangsanja, Rajatnja, sem'wanja,
Sadarlah hatinja,
Sadarlah budinja,
Untuk Indonésia Raja.

Indonésia, tanah jang sutji,
Tanah kita jang sakti,
Disanalah aku berdiri,
Ndjaga ibu sedjati.
Indonésia, tanah berseri,
Tanah jang aku sajangi,
Marilah kita berdjandji,
Indonésia abadi.
S'lamatlah rakjatnja,
S'lamatlah putranja,
Pulaunja, lautnja, sem'wanja,
Madjulah Neg'rinja,
Madjulah pandunja,
Untuk Indonésia Raja.

Indonésia Raja,
Merdeka, merdeka,
Tanahku, neg'riku jang kutjinta!
Indonésia Raja,
Merdeka, merdeka,
Hiduplah Indonésia Raja.

NDONESIA RAYA

Indonésia tanah airku,
Tanah tumpah darahku,
Di sanalah aku berdiri,
Jadi pandu ibuku.
Indonésia kebangsaanku,
Bangsa dan tanah airku,
Marilah kita berseru,
Indonésia bersatu.
Hiduplah tanahku,
Hiduplah negeriku,
Bangsaku, Rakyatku, semuanya,
Bangunlah dirinya,
Bangunlah badannya,
Untuk Indonésia Raya.

Indonésia, tanah yang mulia,
Tanah kita yang kaya,
Di sanalah aku berdiri,
Untuk selama-lamanya.
Indonésia, tanah pusaka,
Pusaka kita semuanya,
Marilah kita mendoa,
Indonésia bahagia.
Suburlah tanahnya,
Suburlah dirinya,
Bangsanya, Rakyatnya, semuanya,
Sadarlah hatinya,
Sadarlah budinya,
Untuk Indonésia Raya.

Indonésia, tanah yang suci,
Tanah kita yang sakti,
Di sanalah aku berdiri,
Jaga ibu sejati.
Indonésia, tanah berseri,
Tanah yang aku sayangi,
Marilah kita berjanji,
Indonésia abadi.
Selamatlah rakyatnya,
Selamatlah putranya,
Pulaunya, lautnya, semuanya,
Majulah Negerinya,
Majulah pandunya,
Untuk Indonésia Raya.

Indonésia Raya,
Merdeka, merdeka,
Tanahku, negeriku yang kucinta!
Indonésia Raya,
Merdeka, merdeka,
Hiduplah Indonésia Raya.




#Article 116: Instagram (116 words)


Instagram (aksara Bali: ᬇᬦ᭄ᬲ᭄ᬢᬕ᭄ᬭᬫ᭄) inggih punika silih tunggil aplikasi sané prasida ngenahang potrek miwah video. Kawigunan sané lianan instagram punika dados kaanggén motrék, ngambil video, nganggén filter, tur mrasidayang ngunggahang ka jejaring sosial sané lianan. Instagram dados kaaksés ring iPhone, iPad, miwah iPod Touch, Android miwah Windows 8. Aplikasi punika prasida kapolihang ring Apple App Store miwah Google Play. Ring tanggal 9 April warsa 2012, kauningayang indik Facebook ngambil Instagram katumbas aji $1 miliar. Instagram kaadeg olih Perusahaan Burbn, Inc. Instagram kawentuk saking kruna insta sané mawit saking kruna instan, sakadi kaméra polaroid ring aabnyanné kasub kaucap foto instan, miwah kruna gram sané mawit saking kruna telegram sané kaanggén antuk ngirimang informasi ka jadma sané lianan.




#Article 117: Institut Pertanian Bogor (172 words)


Institut Pertanian Bogor (wasta ring basa Inggris: IPB University, sadurungnyané Bogor Agricultural University) inggih punika silih tunggil perguruan tinggi sané magenah ring Bogor, Jawa Barat, Indonésia. Sadurung karesmiang ring warsa 1963, IPB wantah fakultas pertanian ring Univérsitas Indonésia. Ring tanggal 1 Séptémber 1963, présiden kapertama Indonésia, Ir. Soekarno ngelaksanayang pagenahan batu pertama sané kaanggén ngwangun sinambi ngresmiang kampus pinaka kampus praragan. Mangkin, sané manados Réktor IPB saking warsa 2017 ngantos 2022 mawasta Dr. Arif Satria, SP, M.Si. Manut katetepan rapet Badan Akreditasi Nasional Perguruan Tinggi (BAN-PT) ring tanggal 7 Novémber 2017 ngamutusang yéning Institut Pertanian Bogor ngamolihang akréditasi A (kalintang becik).

Institut Pertanian Bogor kawentuk saking paguyuban pertanian miwah kedokteran hewan sané kamargiang mawit saking pangawit aab ka-20 ring Bogor. Sadurung Yuda Gumi II sekaa kaweruhan mawasta Middelbare Landbouwschool, Middelbare Bosbouwschool miwah Nederlandsch Indische Veeartsenschool. IPB mangkin magenah ring Kecamatan Dramaga, Kabupatén, Bogor, Jawa Barat. IPB embas duk tanggal 1 Séptémber 1963 manut kaputusan Menteri Perguruan Tinggi miwah Ilmu Pengetahuan (PTIP) No. 92/1963 sané karesmiyang olih Presiden Ra nganggén Keputusan No. 279/1965.




#Article 118: Jagung (184 words)


Jagung inggih punika silih tunggil soroh entik - entikan sané madué aran ilmiah Zea mays L.Entikan jagungé punika  mentiknyané ngrumpyuk, jegjeg miwah tegehnyané ±15 m. Jagung punika madué punya utawi giing sané bunter, punya jagungé punika maruas-ruas sané kawungkus antuk papah, akéh, nénten macarang, bongkol punyanyané maakah, mawarna kuning utawi jingga. Jagung punika madué don sané tunggil, bunter miwah lantang, muncuknyané tajep, tepinyané asah, lantang donnyané 35–100 cm, lumbang donnyané 3–12 cm miwah mawarna gadang. Don entikan jagung madué stomata sané mawentuk halter pinaka ciri khas entik- entikan sané rumasuk ring kulawarga utawi suku poaceae. Tiosan punika entikan jagung madué sekar sané ngrumpyuk, maumah tunggal, sekar jagungé sané muani miwah sané luh mawentuk bulih, sekaré punika magenah ring muncuk punya miwah ring paang donnyané, sekar jangungé punika madué benang sari sané mawarna tangi, bakal wohnyané bunternyané sekadi taluh, miwah mawarna putih. Woh Jagungé mawentuk bongkol, lantangnyané 8–20 cm, wohé punika mawarna gadang masawang kuning. Wiji Jagungé punika mawentuk bunter, miwah wijiné punika mawarna kuning utawi petak. Tiosan ring punike entikan jagung madué akah sané wawentuk pasarawé utari serabut miwah mawarna putih daki utawi krem.




#Article 119: Iwel (129 words)


Jaja iwel inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja iwel malakar saking baas ketan ireng tur putih sané manyahnyah. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja iwel minakadi ketan, gula bali, santen, uyah, miwah nyuh makihkih. Tata cara ngaryanin Iwel sané kapertama tepung ketan selem miwah putih kasangrai, ngantos akidik lebeng. Salanturnyané gula bali kaengseb ngantos cair, sasampun gula baliné nénten panes, makasami tepung kacampurang irika tur kaimbuhin nyuh makihkih. Adonan punika kaadung ngantos kalis tur lebeng. Sasampun lebeng adonan punika kakaput.

Jaja iwel rasannyané manis. Jaja punika mawarna ireng. Ring krama Bali, jaja iwel kaangén sarana upacara minakadi ring banten. Jaja iwel rupannyané pateh sareng dodol nanging kaliwat katos. Jaja iwel dados kaanggén ring banten Galungan miwah piodalan ageng sané tiosan. Jaja iwel kakaput sareng don biu miwah upih.




#Article 120: Laklak (137 words)


Laklak inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali sané kakaryanin antuk tepung baas sané mawarna putih wiadin gadang. Bahan sané kaanggén ngaryanin laklak minakadi tepung, don kayu manis, don pandan, santen, tasik, miwah pamor. Tata cara ngaryanin jaja laklak sané kapertama inggih punika tepung, don kayu sugih miwah don pandan kaulet saha kaimbuhin antuk santen, tasik, miwah pamor mangda laklaké prasida empuk. Yéning sampun raket adonannyané raris kakukus ring panyangkaan sané malakar antuk tanah liat saha kapunpunin ring jalikané nyantos rateng. Yéning sampun rateng raris kacacarang antuk don biu miwah kadagingin kelapa sané makikih maibuh gula barak.

Laklak punika lumbrah kaadol ring warung sisin margané. Laklaké punika beciknyané karasayang anget–anget katimpalin kopi wiadin téh. Indik pangargan laklaké wantah siu tali atebih tur kasarengin antuk unti sané malakar aji campuran nyuh makihkih miwah gula bali baduurnyané.




#Article 121: Sabun (jaja) (122 words)


Jaja sabun inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja sabun mawentuk segitiga tipis tur tuh. Jaja sabun mawarna coklat tur malakar saking tepung ketan. Bahan sané kaanggén garyanin Jaja Sabun minakadi tepung baas, tepung ketan, gula Bali, uyah, miwah santen. Tata cara ngaryanin Jaja Sabun sané kapertama inggih punika tepung beras ketan kacampurang sareng santen. Adonan punika kaaduk ngantos alus, tur kacampuh gula Bali sané sampun malablab. Makasami adonan punika kaaduk malih ngantos lebeng. Sasampun lebeng, raris jaja punika kasusun rata ngantos tipis ring don biu. Sasampun makasami kagenahang, jaja punika kajemuh kantos tuh. Sasampunné kering, jaja sabun sampun dados kaajeng. Ring krama Bali jaja sabun kaanggén pagenep ring Banten. Jaja sabun rasannyané manis. Jaja punika ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 122: Satuh (123 words)


Jaja Satuh utawi Satuh inggih punika silih tunggil soroh sanganan khas saking Bali. Jaja satuh mawentuk bunter gilik, tur mawarna putih. Jaja satuh malakar saking tepung baas ketan sané manyahnyah. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja satuh minakadi baas ketan, gula bali, miwah uyah. Jaja satuh rasannyané manis tur renyah. Tata cara ngaryanin jaja satuh inggih punika gula Bali kabenyahang kantos alus miwah kalis. Sasampun adonan punika alus, raris kacampuhin antuk tepung baas ketan ngantos  adonan punika lengket ring tangan. Salanturnyané adonan punika raris kacétak ring cétakan sané mawentuk bunter. Sasampun lebeng tur kacétak, jaja satuh kawungkus nganggén don biu.

Ring Bali, jaja satuh kaanggén sarana upacara, minakadi banten. Jaja satuh kaanggén pagenep banten olih krama Bali. Jaja satuh ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 123: Uli (jaja) (105 words)


Jaja uli inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali. Jaja puniki malakar saking ketan putih sané sampun malablab. Wus punika kacampurang sareng nyuh, tepung baas, gula pasir tur kaintuk mangda sami lakarnyané dados asiki. Sasampun dados asiki, adonan punika kawungkus nganggén kulit jagung, tur kalablab ngantos lebeng. Sasampun lebeng jaja uli punika kajemuh mangda tuh. Sanganan puniki ketahnyané mawarna putih sareng abang. Yéning meled makarya sané mawarna abang wantah ngicénin gula bali sadurung maintuk.

Sanganan puniki akéh kaanggén ri tatkala makarya banten. Sané lianan, jaja uli dados langsung kaajeng tur prasida kasarengin antuk tapé utawi kopi. Jaja uli ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 124: Wajik (jaja) (123 words)


Jaja wajik inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja wajik malakar saking baas ketan. Bahan sané kaanggén antuk ngaryanin Jaja wajik minakadi baas ketan, gula Bali, don pandan, miwah santen. Tata cara ngaryanin jaja wajik inggih punika makasami bahan punika kacampurang ngantos alus. Sasampun kacampur, adonan punika kacétak ring cétakan sané mawentuk segi patpat. Sasampun kacétak, Jaja wajik kakaput nganggén busung.

Jaja wajik mawarna coklat, nanging ring aab jagaté mangkin wénten sané mawarna barak, gadang, miwah sané lianan. Wénten sané kakaput nganggén plastik utawi don biu, tur rupannyané bervariasi. Jaja wajik ketahnyané mawentuk wajik segi patpat. Jaja wajik rasannyané manis tur kaanggén sarana upacara olih krama Bali, minakadi ring banten. Jaja wajik kaangén pajangkep ring banten tur ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisioanal.




#Article 125: Jatakarma (107 words)


Jatakarma inggih punika tradisi sané kalaksanayang ri tatkala wénten rare sané wawu embas. Upakara puniki kadadosang cihna antuk kesenengan reramané krana madué anak cerik. Upakara puniki taler kaprecaya antuk ngicénin kerahayuan ka anak cerik ngantos kelih. Ring upakara puniki kasayagayang tumpeng tur dagingnyané. Wénten taler canang sané matetujon antuk silih tunggil sarana upakara. Selanturnyané pemimpin upakara nunas ica mangda raré punika rahayu. Ari-ari raré punika kabersihang tur kamasukang ka kendi tur katutup. Kendi punika kawungkus nganggén kain putih tur kaicénin bunga kendi sané kasuratin antuk aksara Hindu. Sesampunné makasami kendiné katanem ring natah umahé, yéning lanang kagenahang ring tengen pintu umahnyané, yéning istri kagenahang ring kiwa umahnyané.




#Article 126: Jaé (163 words)


Jaé inggih punika silih tunggil tetanduran herbal sané tegehnyané petengdasa nyantos seket méter, punnyané mawarna gadang madon tunggal mawarna gadang. Jaé punika mabunga sané mamuncuk lanying mawarna gadang masawang barak. Buahnyané bunter lantang mawarna gading miwah maakah serabut putih daki.

Khasiat jaé inggih punika kaanggén ngetisang basang, ubad makohkoan, ubad sakit bangkiang, penawar cetik. Kaanggén ngetisang basang kaanggén limolas gram katunu salanturnyané kaintuk miwah dagingin madu acekit sadurung kaanggén loloh. Kandungan kimia ring jaé inggih punika flavonodia, polifenol miwah lengis atsiri.

Jaé punika wénten tigang soroh kadasarin antuk wentuk, warna miwah rimpang.

Jaé punika kaanggén loloh tradisional ring Bali, rasannyané lalah nanging yéhnyané akidik, lengis atsiri sané akéh ngranayang jaé punika dados lilih.

Jaé marupa sakadi cekuh, mawarna soklat, tur dagingnyané mawarna kuning. Jahé ketahnyané kanggén lakar basa genep ring Bali. Entik-entikan puniki akéh kawigunannyané, yéning kaajeng jahéné puniki ngawé ragané seger tur anget, miwah yéning kainem ketahnyané jahé puniki kaseduh sareng teh, utawi kopi, nika mawinan ragané anget tur penyakité gelis ical.




#Article 127: Jembrana, Jembrana (124 words)


Jembrana (aksara Bali: ᬚᭂᬫ᭄ᬩ᭄ᬭᬦ) inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Jembrana, Provinsi Bali, Indonésia. Wawengkon kecamatan puniki linggahnyané 93,97 km².

Wates wewidanganné inggih punika:

Kecamatan Jembrana madué 6 désa miwah 4 kelurahan, inggih punika:

Madasar sensus BPS warsa 2010, akeh krama kecamatan Jembrana kirang langkung 51.634 diri. Madasar proyéksi BPS warsa 2016, akeh krama kirang langkung 54.290 diri sané kakepah antuk 26.660 lanang miwah 27.630 istri. Madasar data Kemendagri ring warsa 2017, krama kecamatan Jembrana sampun dados luwih tekén 53.900 diri.

Sarana miwah prasarana pendidikan sané wénten ring Jembrana warsa 2016 inggih punika; TK 25 buah, SD 37 buah, SMP 7 buah, miwah SMA 7 buah. Ring Jembrana tasih wénten 2 Rumah sakit, 2 Puskesmas, 8 Puskesmas Pembantu, 1 Poliklinik, miwah 61 Posyandu.




#Article 128: Jero Wacik (237 words)


Ir. Jero Wacik, S.E. () inggih punika  Menteri Kebudayaan miwah Pariwisata Indonésia saking 21 Oktober 2004. Sasampun manados silih tunggil DPR kirang langkung abulan, ida kaprecaya manados Menteri Kebudayaan miwah Pariwisata. Jero Wacik taler manados pinaka manggala kaping kalih Sekjen DPP Parté Demokrat. Ida tamat manados sarjana Teknik Mesin saking Institut Teknologi Bandung ring warsa 1974 taler saking Fakultas Ekonomi Universitas Indonésia duk warsa 1983. Ritatkala ngranjing ring ITB, ida taler makarya ring makudang-kudang kantor tékstil ring Bandung manados peneliti sinambi asistén jurusan ring Téknik Mesin ITB. Ring warsa 1973, Jero Wacik prasida tamat antuk prédikat Mahasiswa Teladan ITB 1973. Salanturnyané, Jero makarya ring PT United Tractors manados Asistant Services Manager tur nglimbakang geginannyané ngantos madué genah manados Government Sales Manager (1990).

Jero Wacik madué tatiga utsaha dagang, kalihnyané sakadi ring wawidangan pariwisata inggih punika biro pariwisata PT Griya Batu Bersinar miwah PT Pesona Boga Suara sané madué kantor ring Jakarta miwah Bali. Silih tunggilnyané PT Putri Ayu sané wawidanganyané ring interior miwah désain tékstil. Jero Wacik taler manados dosén mata kuliah pemasaran miwah kewirausahaan ring Fakultas Ekonomi Universitas Indonésia taler nyurat makudang-kudang buku sakadi Cara Mudah Menjadi Wirausaha sané kamedalang olih Lembaga Penerbit UI (LP UI) ring warsa 2008, Fisika untuk SMA miwah Matematika untuk SMA sané kamedalang olih Ganesha Exact Bandung (1979). Ring tanggal 18 Oktober 2011, mapaiketan sareng reshuffle Kabinet Indonésia Bersatu II, Jero Wacik kaglingsiran manados Menteri Energi miwah Sumber Daya Mineral Indonésia.




#Article 129: Jiddu Krishnamurti (210 words)


Jiddu Krishnamurti (12 Méi 1895 – 17 Fébruari 1986) inggih punika filosof miwah panyurat saking India. Ritkala Ida kantun alit, Ida kasayagayang mangda kadadosang Guru Sajagat anyar, nanging Ida raris nulak kalungguhané punika tur medal saking sekaa Théosofi sané wénten ring ungkurné. Ida miwah pakaryané maiketan sareng révolusi diri, ambekné manahé, méditasi, pitakén, iketan ring pantaraning manusa, miwah uwahan ring sajeroning kramané. Ida maosang indik révolusi diri sané patut kaanggén ring manusa makasami, tur kocap uwahané punika nénten prasida dados mawinan saking jaba, minakadi saking agama, pulitik, utawi sosial.

Duk warsa 1929 Ida piorah:

Titiang ngugu yéning kawiaktiané inggih punika minakadi tanah sané nénten wénten margi-margi; mawinan punika nénten mrasidayang katampekin liwat margi ecén kémanten, agama utawi sekaa ecén kémanten. Puniki sané gugu titiang. Kawiaktiané nénten madué wates, alig-alig tur nénten mrasadiyang kadabdabang. Nénten dados wénten sekaa sané kadadosang mangda manusa ring margi puniki utawi punika nuju kawiaktiané. Titiang nénten kayun manusa nyarengin titiang. Wantah manusa ngawitin milu anak sané tiosan, manusané punika sampun nénten milu kawiaktiané malih. Titiang nénten ikun yéning ragané sami ngrungu utawi nénten. Wénten hal akidik sané kayun karyanin  titiang tur jakti jaga karyanin titiang: makarya manusa manados bébas. Titiang kayun ngebébasang manusa saking guungné sami, ajerihné sami; nénten makarya agama, sekaa, rumus miwah filosofi anyar.




#Article 130: Joglo (197 words)


Joglo ento umah adat wong Jawa ané majujuk di baduur 4 adegan utama. Kruna joglo nujuang ka goban raabné. Raab magoba joglo nyidayang kaanggon di umah ketah wiadin di pendopo. Umah Joglo ketahné mapaiketan ajak warga ménak.

Umah adat Jawa kakepah dua dadi umah induk maimbuh umah ané lénan. Umah induk kawentuk uli pahan liu:

Pahan ené ada di arepan umah. Ketahné kaanggon antuk aktivitas formal, buka sangkepan, balih-balihan igelan muah wayang kulit, masih upakara adat.

Pahan ené matongos di pantarané pendopo muah umah njero. Pringitan sai kaanggon antuk balih-balihan wayang kulit.

Emperan linggahné kuang-lebih 2 méter tur kaanggon antuk nerima tamiu muah tongos marérén. Di emperan ketahné ada apasang korsi kayu muah méja.

Pahan ené sai kasambat omah mburi (umah duri), dalem ageng wiadin omah dogén.

Matongos di samping tengen tur kawentuk uli rong liu. Ada ané matetujon dadi rong mécok, gudang, tongos nyimpen dedaaran muah barang ané lénan.

Pahan ené matongos di tengahné pahan njero. Sai masih kasambat pedaringan, boma, wiadin krobongan. Tetujonné ento dadi tongos nyimpen barang-barang maaji, buka keris.

Pahan ené patuh ajak Senthong kébot, unduk tetujonné tur masih pilpilan rongné.

Gandhok ento bangunan imbuh ané ngiderin sisi duri muah samping bangunané jatu.




#Article 131: John Legend (108 words)


John Legend inggih punika silih tunggil artis Amérika sané kasub, nénten wantah ring negaranyané kémanten sakéwanten ngantos ka dura negara. Lianan saking wikan magending, ipun taler pinaka pangripta gending miwah waged mapiano. Anak lanang sané sujatinnyané mawasta John Stephens puniki embas ring Springfield, Ohio tanggal 28 Désémber warsa 1978. John Legend taler molihang jayanti ring Grammy Awards ping nem. Ipun marabian sareng Chrissy Teigen. Makakalih kacunduk ri tatkala pangriptan gending Stéréo ring warsa 2007. Kalanturang ngalaksanayang pawiwahan duk tanggal 14 Séptémber 2013 ring Como, Italia. Silih sinunggil gending ipun sané kaloktah mamurda All Of Me. Akéh pamiarsa sané miarsayang video saking gending puniki inggih punika ngantos 1.260.000.000.000 akun.




#Article 132: Jonatan Christie (107 words)


Jonatan Christie (alias Jojo, lekad 15 Séptémber 1997) ento pacanda bulutangkis tunggal putra uli Indonésia. Ida mawit uli PB. Tangkas Specs, klub bulutangkis di Jakarta.

Ring Juli 2013 ida menang di gelar internasional sénior ané kapertama, dugas yusané mara limolas tiban, di Indonésia International Challenge, sasubané ngalahang Alamsyah Yunus di final ajak skor 21-17, 21-10.

Di taun 2014, di Indonésia International Challenge masih, ida nganti ka final nanging kalah uli pacanda Koréa Selatan, Lee Hyun-il di 5 sét, 10-11, 11-9, 11-5, 8-11, 3-11.

Di Asian Games 2018 di Jakarta, Jonatan Christie ngalahang Chou Tien-Chen uli Taiwan, 21-18, 20-22, 21-15 tur maan médali emas di soroh tunggal putra.




#Article 133: Justin Bieber (158 words)


Justin Drew Bieber inggih punika artis lanang saking Kanada sané embas duk 1 Maret 1994.  Anak lanang punika satmaka pagending miwah pangawi gending sané kaloktah ring sajebag dura negara. Sané nemonin video Justin Bieber pinih rihin ring Youtube inggih punika manajer Scooter Braun. Raris, Justin kakontrak dados pagending tur ngamedalang gending sané mamurda My World  ring panguntating warsa 2009. Artis punika taler ngamedalang sasolahan film 3D  miwah album kaping kalihnyané Under the Mistletoe ( warsa 2011). Album sané kaping tiga mamurda Believe (warsa 2012) ngamedalang single Boyfriend, pinaka gending sané pinih kasub ring Kanada. Sané kaping pat mamurda Purpose kamedalang ring warsa 2015, sané ngawinang wénten tigang gending sané kaloktah pisan inggihnyané: What Do You Mean?, Sorry, miwah Love Yourself. Selanturnyané Justin Bieber nyarengin pagending lianan mangda magending sinarengan ring gending-gending sané mamurda Cold Water, Let Me Love You, Despacito (Remix), miwah I'm the One. Asil saking ngadol album punika ring Amérika Serikat ngantos sawatara 44.7 yuta kaset.




#Article 134: Juuk (101 words)


Juuk (Latin: Citrus x sinensis wiadin Citrus aurantium) inggih punika wit sané mawit saking wawidangan ring pantarané Assam ring India, Cina kidul miwah Asia Tenggara. Woh juwuk puniki hasil tanah sané janten buat miwah katanem anggé isinné miwah anggé kulitné. Kusumanné, daunné sareng tarunné taler kaanggén cara akéh. Ring jagat Bali wénten makudang-kudang soroh juuk inggihnyané: juuk Bali, juuk Bukit, juuk Bangli, juuk lemo, juuk nipis, juuk peres miwah juuk kuning. Woh puniki madué Vitamin C sané becik tur mawiguna ring kahuripan para janané sami. Rasannyané akéhan manis nanging taler wénten sané masem. Warnan daginnyané kuning kakaput antuk kulit sané tipis.




#Article 135: Kabupatén Bangli (325 words)


Kabupatén Bangli (aksara Bali: ᬩᬗ᭄ᬮᬶ) inggih punika silih tunggil kabupatén ring Propinsi Bali, Indonésia. kabupatén Bangli magenah ring kaler-kangin kota Denpasar, manawi weten 40 km saking tengahing Kota Denpasar miwah pinaka dados kabupatén sané nenten medue pasih.

Saking warsa 1991, Pamréntah Daérah Kabupatén Bangli ngukuhin tanggal 10 Méi 1204 dados dina adegan kota Bangliné. Tanggal punika kaambil saking prasasti Pura Kehen C sané kamedalang olih raja Sri Adikunti Ketana sané madué adikuasa ring Bangli duk 1126 warsa saka utawi 1204 warsa Masehi. Sadurungnyané, ring Bangli duk abad ke-11 wénten wabah penyakit sané nglimbak taler ngawinang akeh parajana Bangliné sané lunga saking Bangli. Risampuné ilang wabah penyakite punika, raja Sri Adikunti Ketana ngicenin putrannyané duk tanggal 10 Méi 1204, manut ring napi sané sampun kasurat ring Prasasti Kehen C. Prasasti sané wénten ring Pura Kehen puniki nyuratang indik pangandikan sang raja mangda ngwehin parajanané mawali ka Désa Bangli mangdané pada-pada ngewangun miwah menain jeroné soang-soang. Sang Raja taler nikaang mangda parajanané ngawi sentana sané akeh, ngicenin parajanané mukak alas dados carik utawi subak. Lianan asapunika, Sang Raja taler ngapus pajeg majeng ring parajanané miwah mikukuhang wates-wates wewidangan Bangline.

Tanggal 10 Méi 1453 kapilih dados tanggal pangeling embasnyané kabupatén Bangli kadasarin antuk pikayun indik Prasasti Kehen C sampun ngawedarang kawéntenan Bangli ri kala punika sané sampun nunggal utawi dados asiki tur kasarengin olih pamikukuhan wates wewidangan Bangli oleih Sang Raja. Taler prasasti puniki sané pinih pertama nyuratang wastan Bangli. Manut ring babad utawi carita rakyat, wastan Bang metu saking kruna Jarak Bang utawi Bangkliki. Ring babad punika taler koné Bangli kajujukang ring genah alas jarak, sakewanten wénten malih sané nyuratang indik Bangli sané mawit saking kruna Banggi sané maartos kirang darma santi.

kabupatén Bangli kewatesin olih kabupatén Buleleng ring sisi kaler, Klungkung miwah Karangasem ring sisi kangin, Klungkung miwah Gianyar ring sisi kelod, taler Badung miwah Gianyar ring sisi kauh. Wewidangan kabupatén puniki jimbarnyané 520,81 km² sané kawatesin antuk;

Silih sinunggil genah wisata ring Bangli inggih punika:




#Article 136: Kabupatén Klungkung (108 words)


Kabupatén Klungkung (aksara Bali: ᬓ᭄ᬮᬸᬂᬓᬸᬂ) inggih punika silih tunggil kabupatén sané wénten ring Bali, Indonésia. Klungkung ibukotanyané inggih punika Semarapura. Wates wewidangan Klungkung ring sisi kauh inggih punika Kabupatén Gianyar. Ring sisi kangin kawatesin olih Kabupatén Karangasem, ring sisi kaja kawatesin oleh Kabupatén Bangli miwah ring sisi kelod kawatesin olih Samudra Hindia. Wawengkon kabupatén puniki linggahnyané 315 km². Kabupatén Klungkung madué wawengkon sané paling alit ring Propinsi Bali. Wawengkon kabupatén puniki linggahnyané 315 km² sané kawatesin antuk Kabupatén Bangli ring kaler, Kabupatén Gianyar ring kauh, Kabupatén Karangasem ring kangin miwah Segara Hindia ring kelod. Kabupatén Klungkung madué 4 kecamatan, inggih punika: Kecamatan Banjarangkan, Dawan, Klungkung, miwah Nusa Penida.




#Article 137: Kadek Sonia Piscayanti (101 words)


Kadek Sonia Piscayanti () inggih puniki silih tunggil sastrawan sané wénten ring Bali. Akéh manyuratang cerpén, artikel, miwah resénsi, akéh sané sampun kamuat ring Bali Post, Jawa Post, Suara Pembaruan, Koran Témpo, Cerita Kita, Jurnal sundih miwah Jurnal Prasi.

Sonia seneng ngamiletin sarwa pacentokan ngantos ngamolihang jayanti. Cerpénnyané sané mamurda Bunga Sepatu Ungu Callista, ngamolihang jayanti kapertama ring lomba Cerpén Pésta Kesenian Mahasiswa Nasional ring Makasar warsa 2006. Kalih cerpénnyané sané lianan, sakadi Negeri Perempuan miwah Aku, Kaler miwah Buyar, ngamolihang Jayanti ring Sayembara nyuratang Cerpén Remaja Balai Bahasa, Dénpasar.

Ida pinaka pamungkah tur sané ngadegang penerbitan indepéndén, Mahima Institute Indonésia.




#Article 138: Kaesang Pangarep (234 words)


Kaesang Pangarep (lekad 25 Désémber 1994) ento YouTuber, narablog, rapper, pangawi kidung, panggénding, aktor muah anak ané ngelah usaha dedaaran. Ida ento panak ka-3 tur paling cenik uli Présidén Indonésia ka-7, Joko Widodo ajak Ibu Negara Iriana. Ida lulus uli ACS International di Singapura, muah maan ijasah International Baccalaureate.

Kaesang bisa kasub krana ngaé narablog nganggo pungkusan diary anak kampung wiadin mister kacang di taun 2011. Isin tulisanné indik idup padéwékan ajak panyamaanné ento dueg tur baud. Kadang ida marengang bapanné yén sedeng blusukan.

Sekat Maret 2016 ida nyumu dadi épot di YouTube lantas videonné liu ané demen di gumi, krana baud. Di Méi 2017 suba ada lebih uli 270.000 anak ané milu vlogné Kaesang di YouTube. Di betén iusné, Présidén Joko Widodo masih ngaé vlog YouTube padidi, ané mapungkusan #JKWVLOG tur kademenin di guminé dugas ida mungguhang ngajeng tengai ajak Raja Salman. Kaesang mungguh di télévisi, di program Mata Najwa lakar nuturang idupné pinaka panak Présidén Indonésia. Di 2017 Kaesang mungguhang kidung mapungkusan Bersatulah tetujonné ngidih anak Indonésia apang briyak-briyuk tur toléran. Ida mungguh masih di film Cek Toko Sebelah pinaka supir taksi.

Kaesang mungguhang vidéo-pamales katuju tekén anak-anak ané magending matiang Ahok dugas ada protés indik kasus Ahok di Jakarta. Lantas ida kalaporang ka polisi krana panistaan agama ajak kebatan kagedégan, nanging polisi tusing maan buktiné.

Kaesang madué anté toko kulinér ané madasar baan biu di makudang-kudang kota ané ada di Indonésia.




#Article 139: Kakawin Aji Palayon (1426 words)


Kakawin Aji Palayon inggih punika silih tunggil soroh kakawin sané mawit saking Kasusastraan Bali Purwa wangun tembang, utamannyané Sekar Agung turmaning katah kaanggén ri kalaning upacara PitraYyadnya. Yéning rerehang saking krunanyané, Aji Palayon kakepah dados kalih kruna, inggih punika “Aji” sané maartos kaweruhan utawi /paplajahan” miwah “Palayon (Pa + layuan)” sané maartos sahananing indik layon”. Kadadosannyané saking kruna pawentuknyané, Aji Palayon maartos sahananing kaweruhan sané nganinin indik layon. Salanturnyané, PitraYyadnya nénten wénten sios wantah yadnya sané kaaturang majeng ring Sang maraga Hyang Pitara utawi leluur pinaka lelangit para prati sentana ring jagaté. Kakawin Aji Palayon kasurat mawentuk paiketan carita sané kakepah dados patpat wirama, inggih punika wirama sronca, sardhula wikridita, malini, miwah basanta tilaka. Inggihan carita sané kasurat ring kakawin Aji Palayon nganinin indik pamargin sang maraga atma luwih ngawit wawu medal saking angga sarira kantos polih genah ring suarga loka. Tetujon kakawin punika  kawacén ri kalaning upacara Pitra Yadnya inggih punika utsaha nunasicayang atman sang kalayu sekar sumangdané prasida ngamolihang genah turmaning pamargi sané becik nyujur kautaman Ida Sang Hyang Widhi Wasa, tan wénten santulan ring salawas margi.

Carita ring sajeroning kakawin Aji Palayon kakawitin ri kalaning sang maraga atma luwih sampun nepud saking guwungnyané. Sané kabaos guwung, nénten wénten sios wantah angga sarirannyané. Tatkala lepas, Sang Atma rumasa dahating lédang, duaning saking dumun Ida kaiket olih I Panca Indria miwah awidya. Sang Atma raris nyingakin guwungnyané mawentuk sakadi barong marambut ireng ngendih angabar-abar, mawinan Sang Atma tangkejut ajebosan. Sakéwanten Ida digelis mawali éling ring guwungnyané turmaning nampekin guwungnyané sakadi nampekin sang sané dahat karumrum kinasih. Irika raris Sang Atma luih ngaturang parama suksma majeng ring guwungnyané pinaka genah malajah sakantun maurip ring jagaté. Sang Atma nguncarang sembah pamit kapining guwungnyané. Nénten doh saking layon sang kalayu sekar sampun tragia sahananing upakara sajangkepnyané, wénten taler sang sané ngwacén kekidungan, miwah muspa ngregep ngranasika sumangdané Sang Atma ngamolihang genah sané pinih becik manut subha-asubha karmannyané. Ayah-ayahan sané tulus inucap mawinan Sang Atma dahating lédang ring pikayunannyané.

Madasar antuk kalédangan inucap, meled pikayunan Sang Atma jagi mabebaosan majeng ring semeton miwah braya kanti sané wénten irika. Sang Atma nyelang angga sariran silih tunggil sametonnyané pinaka sang sané ngangganin baosnyané. Sang Atma raris mabaos-baos majeng ring makasami ida dané sané rauh. Sang Atma ngaturang suksma majeng ring makasami braya kantinnyané maduluran antuk ngaturang suksma inggian tresna asih sané sampun kapicayang, nunas pangampura sadaweg Sang Atma kantun maurip, turmaning nunas pamargi sané becik majeng ring sang maraga pandita malarapan antuk puja mantra makamiwah sahananing upakara sané katur majeng ring Sang Atma. Wusan punika, Sang Atma raris ngluur turmaning sameton sané kaselang angga sarirannyané nadaksara meneng tan pasuara turmaning paliatannyané doh sawat sakadi nénten ring guminé. Makasami braya kanti sumuyug ngaturang bhakti sumangdané Sang Atma becik-becik mamargi. Sang Atma mawantun rumasa lédang pisan, duaning pasametonan sami dahating tulus ngaturang pangastiti, mawinan sayan dangan turmaning lascarya pamargin Sang Atma nyujur kautaman.

Pamargin Sang Atma luih kalanturang antuk nyujur pamrajan praya mapamit majeng ring Sang Hyang Tiga Sakti, Bhatara Kawitan, miwah Bhatara Hyang Guru. Sang Hyang Sakti, Bhatara Kawitan, miwah Bhatara Hyang Guru ngicénin waranugraha kautaman majeng ring Sang Atma, raris Sang Atma nglungsur pamit miwah nglanturang pamarginnyané nyujur Pura Dalem. Rikalaning ayat jagi manangkil, Sang Atma dahating tangkejut ngatonang panjak-panjak Ida Bhatari Durga, sakadi Kumangmang, Rarégék, Papengka, Kalika, Keteg-Keteg, miwah  Bregala nampekin turmaning sayaga pacang nadah Sang Atma. Sang Atma melaib pati purug sangkaning jejehnyané. Irika raris Ida Bhatari Durga nikain panjak-panjak Idané mangda nénten morosin Sang Atma turmaning nikain sumangdané Sang Atma nénten rumasa takut. Risampuné makasami degdeg, Sang Atma raris nampekin buk padan Ida Bhatari Durga kalanturang antuk nguningayang inggian atur-aturan pasemetonannyané sumangdané lédang katerima. Sang Atma taler nglungsur mapamit miwah nunas pamargi sané becik nyujur suargan. Ida Bhatari Durga rumasa lédang pisan miwah ngicénin waranugraha sumangdané becik pamargin Sang Atma kantos ring genah sané katuju.

Sang Atma nglanturang pamargi ngalér kanginan sinambi macecingak miwah kalanguan pisan ring kaasrian tetamanan salawas margi. Sué Ida mamargi, kacaritayang Sang Atma sampun rauh ring tukad Serayu sané toyannyané dahating ening. Irika raris Sang Atma masiram sinambi nglepas lelehnyané, duaning sampun doh mamargi. Sedek iteh masiram, nadaksara Sang Atma dahating tangkejut, sangkaning wénten buaya sané nampekin miwah sampun sayaga pacang nyarap. Sang Atma gelis makecos saking toyan tukadé, duaning tamis-tamis kacegut. Gelis Sang Atma nikain buaya inucap inggian ipun kasujatiannyané wantah arin Sang Atma sané kasarengin embas duk ring marcapada, inggih punika panrestian ari-ari. Wusan mirengang pangandikan Sang Atma, buaya punika raris dahating pranamya turmaning bhakti pisan ring Sang Atma. Raris Sang Atma kagandong ring tundunipun turmaning kaater nyebrangin tukad Serayu. Sang Atma matur suksma pisan majeng ring I Buaya turmaning nglanturang pamarginnyané. Pamargin Sang Atma kalanturang antuk nglintangin wana asri sané dahat ngulangunin. Paksiné masuara saling sautin, makamiwah satoning alasé pada égar pisan macanda sareng sasaménipun. Ring madyaning margi, raris nadaksara kapireng suara sané dahating banter pisan. Nénten sué, raris medal ipun I Raksasa Sirsa sané dahat ngresresin sang sané ngatonang. Matan ipun nelik, angkihan ipun sakadi angin nglinus, macaling rénggah, turmaning tindakan ipun kadirasa ngawinang jagaté magejeran. Sang Atma nénten rumasa takut, raris mamargi nampekin raksasa inucap. Sang Atma antuk raos sané dahating kinasih nikain inggian I Raksasa Sirsa inucap wantah téjan bhagawasa rumaga Ibun Sang Atma. Rikala mirengang panartan Sang Atma, I Raksasa Sirsa dahat kasih majeng ring Sang Atma, duaning sampun uning ring tattwaning kalepasan. I Raksasa Sirsa ngacepang sumangdané becik pamarginnyané Sang Atma kantos ring suargan. Raris I Raksasa Sirsa nepi turmaning ngicénin margi majeng ring Sang Atma.

Sang Atma gelisang mamargi nglintangin bukit. Nadaksara raris Sang Atma kaangsel olih Macan Bang dahating galak, bilih-bilih pacang nadah Sang Atma. Sang Atma raris nampekin I Macan Bang turmaning maosang indik Macan Bang inucap nénten ja wénten tios wantah rah sané sareng-sareng medal ka marcapada duk Sang Atma kaembasang. Raris ikuh Macan Bang inucap égal-égol maka cihna satinut. Macan Bang raris melaib nuju madyaning wana. Nénten doh Sang Atma nglanturang pamargi, raris malih wénten Asu Ireng dahating ageng sampun nyaga Sang Atma. Raris Sang Atma nampekin turmaning nikain kasujatiannyané Asu Ireng inucap wantah semeton marupa yéh nyom sané nyarengin Sang Atma duk embas ring marcapada. Asu inucap nadaksara ngetélang yéh mata turmaning ngacepang Sang Atma sumangdané selamat kantos ring genah tetujon, raris makaon saking margi. Alon-alon Sang Atma nglanturang pamargi. Wénten raris I Kedis Kakelik masuara turmaning makeber makacihna wénten kala sané jagi rauh. Sang Atma raris masila ring batu lémpéh miwah nénten rumasa jejeh kapining kahanan inucap. Nénten ja sué nyantos, raris para bhuta kala dahating kaluén ngrauhang Sang Atma turmaning sayaga pacang nadah. Sang Atma raris nguningayang majeng ring makasami kala inucap sumangdané nadah sahananing upakara sané sampun katragiang ring paumahan Sang Atma. Makasami raksasa inucap masuryak égar turmaning melaib nuju paumahan Sang Atma praya nadah sarana upakara sané sampun katragiang.

Sang Atma nglanturang pamarginnyané nuju kasunyatan. Nénten sué mamargi, raris malih Sang Atma karauhang olih Sang Suratma, Sang Jogor Manik, Sang Maha Kala, miwah Sang Dorakala. Raris Sang Atma nampekin turmaning nikain inggihan makasami sané ngrauhang wantah sameton Sang Atma sadaweg kantun maraga Sang Jati, inggih punika Sang Anggapati, Prajapati, Banaspati, miwah Banaspati Raja. Raris Sang Atma nikain makapatpat sametonnyané inucap lunga ka paumahan Sang Atma, duaning irika wénten caru tarpana sané sampun katragiang. Sang semeton makapatpat ngacepang sumangdané Sang Atma gelis kapendak olih para widyadari. Raris makapatpat nuju genah Sang Atma sada gésonan. Sang Atma nglanturang pamarginnyané sinambi macecingak ring wewengkoning margi sané dahat utama. Risampuné sué mamargi, raris Sang Atma rauh ring genah pasiraman kalintang utama sané kabaos Pancaka Tirta. Nénten ja sué nyantos, Sang Atma gelis maraup turmaning masiram ring genah inucap. Nadaksara anggan Sang Atma masunaran kadi slaka kasepuh antuk mas putih. Kacaritayang mangkin Sang Atma kapendak olih widyadara-widyadari miwah wadwa suargané sapatitah Sang Hyang Siwa. Irika raris Sang Atma sané masunaran inucap malinggih ring jempana mas turmaning kapayasin antuk wastra, kuaca, miwah gelungan sané dahat mautama. Risampuné rauh ring pintu kahyangan, Sang Atma luwih kasiramang turmaning kaicén mantra utama olih para déwa miwah Rsi suargané. Risampunné ngranjing ring kahyangan, Sang Atma nyingakin makéh pisan sametonnyané turmaning sareng-sareng nangkil ring Ida Bhatara Siwa. Irika raris para atma sami kaicén pitutur nganinin indik upadésa olih Ida Bhatara Siwa. Nadaksara raris wénten utusan Ida Bhatari Durga nguningayang inggihan Sang Atma luwih pacang kapendak ka marcapada, duaning guwungnyané pacang kaabénang. Riwusan upacara ring marcapada, Sang Atma pacang kairing mawali ka suargan. Raris Sang Atma luwih kairing turmaning ri kalaning sampun ring marcapada, antuk kaniskalan Sang Atma matur suksma majeng ring makasami pasametonan sané sampun ngupacarayang guwungnyané malarapan antuk upacara Pitra Yadnya. Pamuputnyané, semeton Sang Atma wantah ngastiti sumangdané Sang Atma ngamolihang genah sané becik manut tetujon.




#Article 140: Kakawin Siwaratrikalpa (171 words)


Kakawin Siwaratrikalpa inggih punika silih tunggil kriya sastra sané kasurat olih pangawi Bali mawasta Mpu Tanakung sané anggén basa Kawi.

Daging caritanyané indik Lubdaka sané madué gegina sarahina-rahina manados juru boros. Punika mawinan akeh buron sané kamatiang olih Lubdaka. Kacritayang ring tanggal 14 sasih kapitu ida luas maboros nanging ring semengan ngantos wengi Lubdaka nénten prasida ngrereh beburon anggén kamatiang. Salanturnyané Ida nongos ring ajeng taruné mangda nénten kaamah olih beboron. Ida nénten sirep ring wengi ngantos semeng sawiréh jejeh. Lubdaka ngepik don-donan sané mawasta don maja utawi bila. Don-don punika sami turun ring ajeng lingga. Semengnyané ida budal antuk manah sané sungsut. Malih makudang-kudang warsa, ida lebar. Déwa Siwa ngaksi atmannyané ngambang ring udara sawiréh jagi ngranjing ka neraka. Déwa Siwa nuturang indik Lubdaka sané prasida ngranjing ka swargan mawinan sampun nglaksanayang yoga ring wengi ri tatkala Siwalatri. Taler wénten payudhan pantaraning Gana miwah Kingkara jagi makta atman Lubdaka ka neraka utawi swargan. Pamuputnyané, Gana sané makta atman Lubdaka nuju swargan tur kaanugrahang swargan sané pinih utama olih Déwa Siwa.




#Article 141: Kaliadrem (113 words)


Kaliadrem utawi Ucur inggih punika silih situnggil jaja Bali. Jaja punika mawentuk segitiga miwah bunter. Akéh krama sané maosang punika sanganan Donat Bali nanging nénten maunti. Kaliadremé punika mawarna coklat santukan kakaryanin antuk tepung beras, gula Bali, gula pasir miwah nyuh sané sampun makikih saha kaulet saka kidik nyantos alus raris kaimbuhin vanili, wusan kénten jantos manawita 5 jam raris kawentuk segitiga.

Ritatkala rahinan ring Bali Galungan wiadin Tumpek sinah sampun akéh kapanggihin ring pasar. Kaliadrem kadadosang jaja utawi sanganan sané khas saking Bali. Ketahnyané jaja puniki kaanggén antuk upakara agama, wénten taler krama sané nganggén jaja puniki antuk amikan. Jaja kaliadrem kaimbuhin wijén ring ajengnyané. Jaja kaliadrem ketahnyané kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 142: Kambing (179 words)


Kambing inggih punika silih tunggil soroh beburon sané mabatis patpat. Dedaaran kambingé inggih punika padang-padangan. Panak kambing madan wiwi. Kambing mawiguna pesan ring kahuripan, minakadi dagingnyané dados kaanggén sanganan. Daging kambing dados kaanggén saté, gulé, miwah sanganan sané lianan. Tiosan punika, susu kambing dados kainem tur becik pisan ring raga. Susu kambing taler dados kaanggén lulur utawi handbody kecantikan olih krama Baliné. Kambing ngranjing ubuh-ubuhan mamalia sané madué jenggot, cunguhné lengkung miwah kukuné genep. Lianan ring punika Kambing madué don kuping sané lantang ka betén. 

Kambing ring Bali dados kaanggén sarana upakara minakadi (1) Kulitnyané utawi kabaos blulang (2) Ulamnyané kamasak, kaolah ngantos kadadosang sate. Upakara ring Bali sané nganggén Kambing minakadi: Caru utawi Tawur Manca Kelud, Caru Balik Sumpah, Caru Tabuh Gentuh, Caru Maligya Bmi, Caru Masesapuh Agunng, Caru Manca Wali Krama, Caru Eka dasa Rudra. Lianan taler upacara Malebu Gentuh, caru ring jadma sané madué pianak buncing, upacara Eka Jati, Nguliang Lakon, Caru Pakelem telajakan puweran sanggar tawan, Caru Eka dasa Rudra, Panca Wali Krama, Tri Buana, Eka Buana, Waras Pati Kalpa, Pedanan, Tawur Agung Pedudusan Agung.




#Article 143: Kanda Pat Raré (290 words)


Kanda Pat Raré inggih punika peséngan para semeton sané satata nyarengin sang maraga raré turmaning maparagayan sakala miwah niskala. Semeton inucap pacang ngraksa sang maraga raré saking kantun ring cecupu manik kantos ipun muputang swadharmannyané ngmargiang kahuripan ring marcapada. Sané kasengguh kanda pat raré wantah patpat kawéntenannyané inggih punika; yéh nyom, rah, lamas, miwah ari-ari. Makapatpat semeton inucap ring kahanan sakala wantah nyarengin sang maraga raré ri kala embas. Yéning kaselehin saking kahanan niskala, Kanda Pat Raré inucap taler madué peséngan sané matios-tiosan manut ring yusan sang maraga raré. Rikala sang raré kantun ring cecupu manik, peséngan semetonnyané inggih punika Babu Lembana, Babu Abra, Babu Ugian/Sugian, miwah Babu Kakéré. Risampunné sang Ibu mobot sia bulan turmaning sang maraga raré sampun medal, raris makapatpat semeton inucap magentos peséngan manados Sang Anta (ari-ari), Sang Preta (lamas), Sang Kala (rah), miwah Sang Dengen (yéh nyom). Salanturnyané, ri kala sampun mayusa awarsa, makapatpat semeton sané nyarengin inucap pacang ninggalin sang maraga raré turmaning malih magentos peséngan manados I Salahir/I Jelair (ari-ari), I Mokair (lamas), I Mekair (rah), miwah I Salabir (yéh nyom). Inggihan pamargin Sang Kanda Pat Raré inucap inggih punika I Salabir lunga nganginang, I Mekair lunga ngelodang, I Salahir/I Jelair lunga ngauhang, miwah I Mokair lunga ngalérang. Pamekasnyané, ritepengan makapatpat semeton sang maraga raré inucap sampun rauh ring genah sané katuju, raris malih magentos peséngan manados I Bhuta Anggapati (yéh nyom), I Bhuta Mrajapati (rah), I Bhuta Banaspati (ari-ari), miwah I Bhuta banaspati Raja (lamas). Yadiastun sampun ninggalin sang sané maraga raré, makapatpat semeton sané kasengguh Kanda Pat Raré punika kantun ngraksa sang maraga raré sairing nincapang kahuripan turmaning pacang nodya ri kala kamargiang upakara sakadi dedinan, otonan, menék kelih, pawiwahan, miwah sahananing upakara manusa yadnya satmaka dados swadharmaning sang maraga semeton.




#Article 144: Kapolagha (137 words)


Kapolagha Inggih punika sekar sané tumbuh ring abianné ngatiban cepok tegehnyané kirang-langkung 1 cm ngantos 2 cm. carangnyané marupa bunter, mawentuk ijengan (pateh sakadi biu). Donnyané tunggal, kawedar, tur muncuknyané lanying, lantangnyané kirang-langkung 25–35 cm, jimbarnyané 10–12 cm. Kawéntenan tulang donnyané menyirip warna gadang. Sekarnyané lebih saking asiki, wentuknyané sakadi bongkol, klopaknyané lantang kirang-langkung 12 cm , mabulu gadang, lantang sarin bunga 1.25 cm madué pucuk sari elips , kirang-langkung 2 mm, tangkainyané punika nénten mabulu, pucuk putik punika mabulu mawentuk kau, pucuknyané mawentuk tabung, lantang kirang-langkung 12 cm, putih sareng puting kekuningan, bonnyané miik, wohnyané marupa kotak, bunter, bengkok warnanyané putih, akahnyané sakadi serabut, putih daki. Kawigunanné buah punikia anggén tamba dekah sareng basang kembung, sané anggén tamba batuk mapaica kirang-langkung 6 gram, ngaris kaumbah nganggé 1 gelas toya kirang-langkung 15 menit. Sampun punika durus inem.




#Article 145: Kaséla (152 words)


Kaséla (Latin: Manihot Esculenta Crantz; Janipha Manihot H.B.K.) inggih punika, wangsa tetanduran sané rumasuk ring pala bungkah. Ring Bali Punyan Kaséla ketah kaanggén olih para janané ring ajeng-ajengan utaminnyané kaanggén ajengan antuk ngentosin ajengan/nasi. Yan risajeroning upakara Punyan Kaséla punika kaanggén ring upakara nyenuk.
Ring Nusantara Punyan Kaséla puniki wénten madué pungkusan wasta minakadi:

Yan dartayang ukuran Punya Kaséla puniki sawetara tigang depa nyantos sangang depa. Bantangnyané bunter, mabongkol, ronnyané manyari, miwah madué bungkah sané matunggilan ring akahnyané. Punyan Kaséla puniki mahurip ring genah sané tanahipun gembur, polih ai sané nyutér, miwah pepes ngamolihang toya. Kawigunannyané risajeroning maubad-ubadan inggih punika: Umbi Manihoat Utillissima sané mranén kaanggén ubad berung, ubad hyunan, miwah ngreredang panes ring angga. Unteng bungkah miwah ron Manihot Utillissima puniki wénten saponin, lianan saking punika ronnyané wénten flavonoida Mawinan kadi asapunika, Punyan Kaséla puniki yan sida kawigunayang manut galah utawi zaman, sida manados unteng perdagangan anggén nyujuh éra Globalisasi puniki.




#Article 146: Kayehan (144 words)


Kayéhan inggih punika genah masiram sané kaanggén olih para krama Baliné ring aab dumunan sadurung madué genah masiram ring paumahan, puri utawi gria soang-soang. Kayéhan punika kakaryanin mangda para kramané prasida masiram ring genah sané becikan ring genah-genah sakadi telabah miwah tukad. Kayéhan pinaka genah masiram umum sané kakaryanin antuk ngambil toya telabah tur marupa pancuran sané mawit saking tiying utawi bungbung mangda toyané prasida membah saking arah sané becik tur tratur.

Mangkin sampun sayan arang anaké sané manjus ring kayéhan. Napi malih ring wewidangan kota sampun nénten wénten kapanggihin kayéhan. Ring désa-dêsa kantun wénten kayéhan sané kanggén genah masiram ri kala toya PDAM nyat. Genah masiram anak lanang miwah anak istri ring kayéhan kapasahang.

Yéning dumun ring Buléléng kayéhan nénten ja wantah genah manusa kémanten sané masiram sakéwanten wénten taler kayéhan jaran punika khusus sané kaanggén mandusang jaran, kayéhan sampi kaanggén mandusang sampi.




#Article 147: Kebo (115 words)


Kebo (latin; Bubalus bubalis) inggih punika silih tunggil soroh beburon sané mabatis patpat. Kebo pateh sakadi sampi, nanging awak miwah tanduk keboné agengan tekén sampi. Amah-amahan keboné inggih punika padang-padangan. Panak kebo madan bedigal. Kebo demen pesan makipu di enduté. Sawiréh madué awak sané ageng tur kuat, kebo taled kaanggén matekap ring carik olih kramané. Kebo mawarna selem. Wénten kebo sané mawarna putih, kawastanin Misa.

Kebo pinaka mamalia sané amah-amahannyané don-donan. Tegehnyané kirang langkung 1,8 meter. Malianan sareng sampi, kebo seneng pisan ring yéh. Kebo madué tanduk sané arahnyané kuri miwah ka samping. Tanduk Kebo nenten prasida keles utawi permanen. Kebo madué tundu sané dangsah tan madué punuk. Warna kulitnyané wénten putih, klau miwah selem.




#Article 148: Kedelé (140 words)


Kedelé inggih punika silih tunggil tetanduran sané tumbuh nyabran masa sané madué tegeh duang dasa kantos nem dasa séntiméter (20–60 cm). Bongkolné marupa sakadi kayu, mabulu, macarang, mawarna gadang masawang putih. Don nyané ngarumpyuk, bunter sakadi taluh saha muncuk nyané podol matepi rata. Panjang don nyané kirang langkung kalih kantos limang séntiméter (2–5 cm) tur lumbang nyané kirang langkung kalih kantos papat séntiméter (2–4 cm). Bungan nyané  ngarumpyuk mabulu, tajep mawarna gadang, panjang sarin bunga nyané nenem kantos pitu miliméter (6–7 mm) masawang tangi. Woh nyané sakadi kacang, macarang bawak, pégpég, yéning kari nguda mawarna gadang, risampuné tasak mawarna kuning masawang coklat. Batun nyané bunter sakadi taluh, kuning masawang putih. Akah nyané tunggang putih masawang kuning. Tetanduran puniki pinaka tetanduran legume, inggih punika tetanduran sané madué cara anggén ngawangun nodul (bintil-bintil) sané marupa pupulan bakteri sané ngiket nitrogen Rhizobium japonicum.




#Article 149: Kederat (164 words)


Kederat Inggih punika pepunyan sané tumbuh ring masam panes sané tumbuh ring abian, ceciriné nggih punika tegehnyané 50–80 cm, carang né nika beneng, bunter, sanè ring disisiné don nè nika belig, carang né akeh, mabuku-buku, tumbuh don sareng carang warnané putih. Don nika tunggal, segi tiga, lantang 5–8 cm, linggah 5–10 cm muncukné sané runcing, pangkalnyané tumpul, tepinyané sané rata, pertulangannyané sané menyirip, warnané gadang sareng keputih-putihan.
Sekar Kederat punika asiki, wentuknyané sekadi sompret megenah ring ujung watangné nike, sarin sekarnyané wénten nenem, pucuknyané melengkung ke tengah, pipih né niké warné barak, lantangnyané +3 cm, diameternyané nike 1–2 cm, maketu panjang +5 cm, wentuknyané segi tiga, warnané nike kuning buahné nike abesik wentuk yané segi tiga, ujungnyané bertajuk lelima, tepi sisinyané diameternyané nike +5mm, tengahnyané putih miwah lunak, sareng selem, akahnyané sekadi tunggang,putih. Kagunané inggih punika keanggén ubad bisul, akahnyané angge ubad sambelit sareng wénten bengkak, keanggén bahan kosmetik. sakewala anak luh sanè beling ten dados ngelab-lab don niki jagi ngranayang sungkan ring basang.




#Article 150: Kemuning (174 words)


Kemuning (Latin: Murraya Peniculata) inggih punika silih tunggil soroh pepayonan. Ketahnyané, kemuning puniki prasida tumbuh saking tiga kantos pitung meter.

Kemuning madué punya sané marupa kayu maririgan, macanggah tunggil, miwah mawari coklat. Inggian daunnyané tumbuh ngrumpyuk turmaning mawilangan lima kantos pitung daun, kahanannyané belig, wentuknyané corong, bongkol miwah tutuknyané tajep, tepinnyané rata, tulang daunnyané nyringsing, turmaning mawarni gadang. Sekar kemuning tumbuhnyané ngrumpyuk, widang sekarnyané mawit saking kalih kantos kalih tengah miliméter, madué benang sari sané mawentuk sakadi jaum, mawarni petak, madué putik asiki sané warninnyané taler petak, lepihan sekarnyané kirang langkung prasida tumbuh saking nemnem kantos pitulikur milimeter, miwah lumbangnyané kirang-langkung patpat kantos dasa miliméter turmaning taler mawarni petak. Salanturnyané, buah kemuning mawasta buni utawi jorong sané widangnyané kirang langkung siki centimeter, yéning kantun nguda mawarni gadang, risampuné tasak buahnyané mawarni barak tua. Inggian wiji kemuning wentuknyané alit miwah mawarni petak. Kemuning puniki madué akah tunggang turmaning madué warni masawang petak.

Pamekasnyané, kemuning madué kahanan rasa sané pedes, pait, anget, turmaning prasida kaanggén tamba ring sajeroning pinungkan rematik,tiroid, makamiwah prasida taler kaanggén ngalusang kulit.




#Article 151: Kerobokan Kelod, Kuta Utara, Badung (158 words)


Kerobokan Kelod inggih punika silih tunggil kelurahan sané magenah ring Kecamatan Kuta Utara ring wewengkon Kabupatèn Badung, Bali. Kelurahan puniki, saking genahne, inggih punika kelurahan sané paling kelod ring wewidangan Kecamatan Kuta Utara, Badung. Sadurung kamekarin, kelurahan puniki masuk ring wewidangan Désa Kerobokan.

Kerobokan Kelod magenah ring wilayah dataran rendah sané gelah tegeh kirang saking 100 méter saking muan laut sané kadominasi olih wewidangan marupa persawahan miwah permukiman. Ring kelurahan puniki, wénten dadua pasih, inggih punika Pasih Petitenget miwah Pasih Batu Belig. Ring kelurahan puniki wénten masih Pura Petitenget, silih tunggil Pura Dhang Khayangan ring Bali.

Wates wewidangan Kelurahan puniki, inggih punika:

Sekretariat Kelurahan Kerobokan Kelod magenah ring Jalan Raya Kerobokan No.41 Banjar/Lingkungan Taman, Kerobokan Kelod, Kuta Utara, Badung.

Kelurahan puniki pateh gelah makudang-kudang banjar/lingkungan, inggih punika:

Ring warsa 2016, akeh krama kelurahan Kerobokan Kelod kabagi antuk 5.239 lanang miwah 5.336 istri miwah sex rasio 98. Krama sané embas ring warsa 2016, 8 diri miwah seda 4 diri.




#Article 152: Khalid (130 words)


Khalid Donnel Robinson (embas 11 Fébruari warsa 1998) kasub manados Khalid inggih punika silih tunggil pagending miwah pangripta gending saking Amérika Serikat. Ida ngawé kontrak sareng sekaa Musik Right Hand miwah RCA Records antuk gending mamurda Location medal ring sasih Juli warsa 2016 tur ngrereh genah kaping 16 ring US Billboard Hot 100 miwah jayanti marupa platinum olih Asosiasi saking sekaa Amérika Serikat (RIAA). Pupulan American Teen kamedalang ring 3 Maret warsa 2017.

Khalid Robinson embas tanggal 11 Pébruari 1998, ring Fort Stewart, Georgia. Ida nelasang kahuripan alitnyané ring akéh wewidangan sakadi Fort Campbell ring Kentucky, Fort Drum ring Watertown, New York miwah nem tiban ring Heidelberg, Jerman mawinan geginan ibunnyané manados militér. Ring sekolah madya Khalid mlajah magending miwah téater. Pamuputnyané Khalid miwah kulawarganyané maglingsir ka El Paso, Texas.




#Article 153: Ki Hadjar Dewantara (169 words)


Ki Hadjar Déwantara (embas ring Pakualaman, tanggal 2 Méi warsa 1889, séda ring Yogyakarta tanggal 26 April 1959) inggih punika aktivis kiselan kemerdékaan Indonésia, politikus, panyurat, pelopor pangajahan (pendidikan) miwah wartawan. Sadéréng warsa 1922 ida maparab Radén Mas Soewardi Soerjaningrat. Pakaryan idané majeng ring krama negara Indonésiané mabuat pisan. Ring tanggal 3 Juli warsa 1992, Ki Hadjar Déwantara makarya genah masekolah sané mawasta Nationaal Onderwijs Instituut Tamansiswa utawi sané ketah kabaos Taman Siswa. Sekolah puniki pinaka sarana majeng ring krama Indonésiané sané nénten madué kaluwarga saking trah bangsawan mangda ngamolihang kaweruhan tur nénten sué wantah kadadosang parekan wangsa Belanda. Ida taler ngamedalang lengkara tut wuri handayani, sané ngantos mangkin kaangén pralambang ring Kementrian Nasional Pendidikan Indonésia. Punika sané ngawinan rahina embas idané kariptayang manados Hari Pendidikan Nasional Indonésia ring tanggal 2 Méi nyabran warsa.  Sasampun ida lebar ring Yogjakarta tanggal 26 April 1959, Presiden Soekarno ngicénin ida genah manados Pahlawan Nasional Indonésia sané kaping kalih. Ring warsa 1998, rupan idané taler kaangén ring jinah wilangan duang dasa tali rupiah.




#Article 154: Klepon (119 words)


Klepon inggih punika sanganan sané kasub ring Bali. Klepon mawentuk bunter tur magenyolan. Ketahnyané klepon puniki mawarna gadang. Warna gadang ring klepon kakaryanin antuk don kayu sugih.

Klepon kakaryanin antuk tepung beras utawi tepung ketan. Bahan sané kaanggén ngaryanin Jaja Klepon inggih punika tepung, nyuh makihkih, gula bali, miwah uyah. Sané ngawinang Klepon puniki matiosan ring sanganan lianan wantah ring tengah Klepon puniki madaging gula Bali. Klepon taler madaging nyuh makikih sané kadagingin uyah akidik mangda nyangluh. Ring Bali klepon sané kasub wantah klepon ring tanah lot Tabanan. Klepon puniki wénten sané malakar saking tepung beras kacampur antuk injin.Ring Tanah Lot prasida kapanggihin klepon mawarna ireng miwah gadang. Klepon kakaput antuk don pisang. Klepon akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 155: Kolkata (103 words)


Kolkata, wiadin Calcutta ento kota ané matongos di Bénggala, di India. Kolkata suba kadadiang ibukotan pradésa Bénggala Kauh. Kolkata matongos di sisi kangin Tukad Hooghly, kuang-lebih 75 km dauh bates ajak Bangladesh, tur dadi pusat dagang, budaya muah pangajahan di India kangin. Ditu masih ada labuan Kolkata, labuan ané paling kuna di India. Kolkata kaangkenin ibukota budaya uli India. Manut sénsus 2011 Kolkata ento kota India paling gedé ka-7. Akéh kramanné kuub métropolitan Kolkata 4,5 yuta diri, nanging yan kraman makejang kuubné ento kuang-lebih 14 yuta diri. Kolkata suba dadi kota paling produktif di bidang ékonomi ka-3 di India, sasubané Mumbai muah Delhi.




#Article 156: Kopi (101 words)


Kopi inggih punika silih tunggil sarwa woh-wohan. Bijin kopi puniki dados kaseduh yéning sampun kaseduh miwah kasangrai kadadosang bubuk. Wénten prosés sané kalaksanayang ri tatkala kayun nguwah biji kopiné puniki kadadosang serbuk kopi. Kopi punika kapanén yéning sampun tasak utawi mawarna barak. Salanturnyané bijiné punika kaicalang kulitné tur kajemuh ring sunaran matan ainé. Sasampuné punika biji kopi sané sampun tuh nika kasangrai ring panes sané sampun katentuang. Salanturnyané sesampun kasangrai, biji kopi punika kagiling utawi kaincuk kadadosang bubuk kopi sané sampun prasida kainum. Kopi puniki kainum olih kramanné, kopiné maabo jaen tur nyidayang ngejohang penyakit kanker, diabétes, miwah sekancan penyakit jantung.




#Article 157: Kota Bengkulu (107 words)


Kota Bengkulu (aksara Bali: ᬓᭀᬢ​ᬩᬾᬂᬓᬸᬮᬸ) inggih punika ibu kota saking Propinsi Bengkulu, Indonésia. Kota Bengkulu puniki wantah silih tunggil kota sané ageng ring pulo Sumatra.Sané dumun, Bengkulu puniki wénten ring wawengkon Kerajaan Banten. Bengkulu kasub ring kawéntenan sarwa pala minakadi mica, punika mawinan Bengkulu dados silih tunggil tatujon genah krama duranegara maadolan. Negara Inggris sané dumun ngrejek Bengkulu mangda prasida ngawasayang kawéntenan sarwa pala punika.

Sané mangkin Bengkulu kasub antuk kawéntenan genah malila cita. Silih tunggih genah malila cita ring Bengkulu wantah genah-genah benteng sané dados warisan saking Pamerintah Inggris, wénten Benteng Malborough, Monumen Hamilton, Monumen Parr, wénten taler pondok genah Bung Karno sadawegé kasélong ring Bengkulu.




#Article 158: Kota Jambi (109 words)


Kota Jambi (aksara Bali: ᬓᭀᬢᬚᬫ᭄ᬩᬶ) wantah silih tunggil kota ring Indonésia sapisanan pinaka ibu kota saking Provinsi Jambi, Indonésia. Kota Jambi kapasahang antuk tukad sané mawasta Tukad Batanghari, kekalih wewidangan inucap kasikiang antuk Jambatan Aur Duri. Kota Jambi jimbarnyané kirang langakung 205.38 km² antuk akéh kramannyané 610.854 diri (2018).

Pralambang Kota Jambi mawentuk taméng antuk wagian lanying ring sornyané taler kaiterin antuk tetiga garis mawarna putih, tengahnyané gadang, ring sisinnyané putih. Garis gadang sané ngiterin pralambang inucap lewih jimbar miwah ring tengahnyané madaging sesuratan “Kota Jambi” sané nyinahang aran daerah miwah kaapit antuk kalih bintang. Pralambang inucap nyinahang kahanan kahuripan karma Jambi sané mawit saking makudang-kudang suku miwah agama.




#Article 159: Kota Pangkal Pinang (172 words)


Kota Pangkal Pinang (aksara Bali: ᬓᭀᬢ​ᬧᬂᬓᬮ᭄​ᬧᬶᬦᬂ) silih tunggil daérah otonom sané magenah ring sisi kangin nusa Bangka. Mawit saking tanggal 9 Pebruari 2001 Pangkalpinang kapikukuhang dados ibukota Propinsi Kepulauan Bangka Belitung. Kawéntenan Pangkalpinang mawit saking titah Sultan Susuhanan Ahmad Najamudin Adi Kwsumo, sané ngamong duk 17 Séptémber 1757, kasukserahang majeng Abang Pahang sané mabiséka Tumenggung Dita Ménggala tur majeng ring Depati miwah Batin Pengandang makamiwah majeng ring para Kria sané wénten ring Pulau Bangka sané polih amongan nuréksain parit-parit penambangan timah, nuréksain para buruh sané kasengguh kuli tambang saking Cina, Siam, Kocin miwah Melayu tur nuréksain kawéntenan timah saking parit-parit penambangan nyantos ke Kasultanan Pelémbang Darussalam.

Ring pantaraning Pangkal utawi Pengkal sané kaadegang daweg punika inggihan pangkal Bendul, Bijat, Rambat, Sungai Buluh, Tempilang, Lajang, Sungailiat, Cegal, Pangkal Koba, Balar, Toboali miwah Pangkapinang. Sasampun kaadegang Pangkal utawi Pengkal nglantur Sultan palembang nitahang Demang miwah Jenang saking jagat Palémbang mangdané rigelis ngamongang ring soang-soang Pangkal utawi Pengkal. Ketahnyané Demang miwah Jenang kaadegang olih Sultan Palembang sané mawit saking kulawarga sané tampek sareng Sultan palembang.




#Article 160: Kota Yogyakarta (157 words)


Kota Yogyakarta inggih punika situnggil kota ring propinsi Daérah Istiméwa Yogyakarta, Indonésia. Kawéntenan Kota Yogyakarta mawit saking Perjanjian Gianti duk tanggal 13 Pébruari 1755 sané kakukuhang olih Gubernur Nicholas Hartingh miwah Gubernur Jendral Jacob Mossel. Daging perjanjian Gianti inggih punika Panegara Mataram kakepah antuk kakalih inggihnyané atenga wawengkon dados Hak Kerajaan Surakarta miwah atenga dados Hak Pangéran Mangkubumi. Ring perjanjian punika Pangéran Mangkubumi pinaka raja ring atenga wawengkon pedalaman Kerajaan Jawa mapuspata Sultan Hamengku Buwono Senopati Ing Alega Abdul Rachman Sayidin Panatagaa Khalifatullah.

Wawengkon sané dados genah kekuasaan Pangéran Mangkubumi inggih punika Mataram (Yogyakarta), Pojong, Sukowati, Bagelen, Kedu, Bumigedé miwah wawengkon mancanegara inggih punika Madiun, Magetan, Cirebon, atenga widang Pacitan, Kartosuro, Kalangbret, Tulungagung, Mojokerto, Bojonegoro, Ngawen, Sela, Kuwu, Wonosari, Grobogan.
Sesampun Perjanjian punika puput, raris Pengéran Mangkubumi sané mapuspata Sultan Hamengku Buwono I raris mikukuhang Daérah Mataram sané wénten ring amonganyané kawastanin Ngayogyakarta Hadiningrat miwah maibukota ring Ngayogyakarta (Yogyakarta). kaputusan puniki kasobyahang ring tanggal 13 Maret 1755.




#Article 161: Krarus (148 words)


Krarus inggih punika taru-taruan sané tumbuh ring masan panes sané tegehnyané kirang langkung 75–90 cm. punyan punika medué ubi sané dados kaajeng olih manusa. Punyan Krarus punika madué cecirén sakadi, carangnyané akéh warnin ipun gadang, donnyané asiki-asiki, bunter lantang, muncuknyané lanying, pangkalnyané bunder, sisinnyané asah, petulangannyané menyirip, langtangnyané kirang langkung 10–27 cm, don puniki kakepah miwah mabulu sané warnin ipun gadang. Punyan krarus punika sekarnyané akéh, wentuknyané maijengan, klopak ring sekar puniki mawarni gadang, pucuk miwah sarinyané malekétan,warninnyané putih, miwah muncuk sarinyané mawarni kuning tur putih. Punyan krarus punika medué buah sané wentuknyané kotak, bunter mawarni gadang. Akah ring punyan puniki masrabutan sané warnin ipun putih daki. Kawigunannyané punika wantah dados ubad méncrét, rématik miwah radang usus. Antuk ubad méncrét kaanggén kirang langkung 25 gram krarus, lablab antuk agelas toya sané suényané kirang langkung 15 menit, salanturnyané peres. Asil peresannyané icénin setengah gram tasik laut aduk, salanturnyané inem.




#Article 162: Kresna (259 words)


Kresna utawi Krishna (Déwanagari: कृष्ण; IAST: kṛṣṇa; kabaca [ˈkr̩ʂɳə]) inggih punika silih tunggil tokoh agama Hindu sané sampun kasub ring sakancan sastra Hindu taler ring lelampahan Pawayangan. Ida taler kabawos Vāsudéwa Krishna (Vāsudéwa artinipun 'warih Ida Sang Basudéwa' – Basudéwa punika ajin Ida Sang Kresna). Manut ring Sastra Hindu, Kresna punika Awatara Bhatara Wisnu sané kaping pitu. Ring gumi India, Ida Sang Kresna punika kasungsung pinaka Sang Hyang Pasupati olih sékté Waisnawa.

Kresna puniki tasih pateh tekén awatara Déwa Wisnu sané kaping ulu (kutus) sané marupa anak lanang makulit selem utawi béru, nganggén dhoti kuning miwah magelung kaiyas antuk bulu mayura (merak). Ring sakancan seni rupa, Ida kapindayang makta suling tur ngadeg nganggén cokor sané matekuk ka samping. Manut ring kitab Purana tur Mahabharata kaucap Ida pinaka oka kaping ulu Basudewa miwah Déwaki, pinaka anak ménak saking karaton Suraséna, pinaka karaton sané dados mitologi ring India Utara. Manut tradisi Hindu, sakadi Gaudiya Waisnawa, Ida kabaos panyrewadian saking kawiaktian sané sujati, utawi panyrewadian saking Widi, miwah ring kitab-kitab sané mligbagang indik Wisnu tur Kresna, sakadi Bhagawatapurana, Ida kaucap pinaka angga Ida Sang Hyang Widhi. Ring Bhagawatapurana, ida kapindayang pinaka pangangon nguda sané wikan nyuling, punika taler ring wiracarita Mahabharata, ida kasumbung pinaka pamimpin sané wicaksana, sakti tur mawibawa. Taler Ida kaloktah pinaka angga sané prasida micayang ajah-ajahan sané sujati, tur agama Hindu percaya yéning Bhagawadgita pinaka kitab sané madaging sabda-sabda Kresna kapining Arjuna indik kaweruhan sané suci.

Manut ring kosakata basa Sangsekerta, kruna Krishna punika maarti peteng utawi ireng (selem). Punika macihna Ida Sang Kresna madrebe kulit sané mawarna ireng.




#Article 163: Kruna (166 words)


Kruna inggih punika pupulan suara utawi wianjana sané ngawetuang arti.
Pepalihan kruna kapalih dados 2 soroh luirnyané, inggih punika:

Manut ring wewangsan ipun kruna basa bali kapaih dados solas soroh luirnyané, inggih punika:

Kruna aran kakepah dados 2 soroh;

Kruna Kria kakepah dados 2 soroh;

Conto ipun: Putih, Jegeg, Bagus, Jemet, Lantang, Selem, Bawak, Dueg, msl.

Kruna wilangan kakepah dados 5 soroh;

Kruna Wawastan inggih punika kruna sané ngawatesin kruna aran. Conto: I, Ni, Sang, Hyan, msl.

Inggih punika kruna sané ngraketang kruna-kruna sané wénten ring sajeroning lengkara, kruna pangarep punika tusing dadi atepan ring kruna di ungkurné ri tatkala kasurat. Conto: di, ka, ba, I, ring, ri

Inggih punika; kruna sané kaanggén nyambungang kruna-kruna utawi lengkara sané pateh linggihnyané. Kruna Panyambung kakepah dados 2;

Inggrih punika: kruna sané mapiteges ring sejeronin lengkara
Conto: ya, ja, sih,ke, te

Kruna sané kaanggén nyihnayang rasa utawi pikayun i manusa minakadi rasa bangga, sedih,demen miwah sebet. Conto: aduh, arah,béh, ah, ih, msl.

Conto: dini, ditu, semeng, sanja, peteng, msl.




#Article 164: Layangan (109 words)


Layangan malakar saking tiing utawi lidi sané katambel sareng plastik utawi kain. Lianan ring punika wénten taler benang sané kaanggén ngulur layangannyané mangda prasida makeber. Yéning sampun masan anginné baret akeh jadma Bali utamannyané sané lanang ngeberang layang-layang. Layangan puniki madué makudang-kudang aran inggihnyané layangan cotek, layangan be-bean, miwah layangan janggan. Cenik kelih, bajang tua makejang demen ngeberang layangan ngantos wénten lomba malayangan sané kalaksanayang nuju sasih sané anginnyané becik.

Mangkin ring Bali taler kamargiang festival layangan sané kaéh kasarengin olih para sekaa trun-truni sané wénten ring banjar sajebag jagat Bali. Festival layangan kalaksanayang ring pasisi mangda ngamolihang genah sané jimbar tur dangan ngamolihang angin ri kala ngeberang layangan.




#Article 165: Lempog (108 words)


Lempog inggih punika sanganan Bali sané malakar saking kasela. Lempog mawentuk segipatpat tur akidik katos. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja lempog minakadi kasela, gula bali, uyah, miwah nyuh makihkih. Tata cara ngaryanin jaja lempog sané kapertama inggih punika kasela punika katugel alit-alit tur kaicalang kulitnyané. Sasampun nénten wénten kulitnyané, raris kasela punika kakukus. Risampuné kakukus, kasela punika raris kacampuhang sareng gula Bali. Yéning sampun dingin raris kasela makukus sané sampun macampuh sareng gula bali punika kagiling. Raris risampuné kagiling lempogé katugel dados potongan alit-alit marepat. Salanturnyané, ring ajeng lempogé punika raris kadagingin nyuh makikih.Lempog prasida kapanggihin ring pasar tradisional ring Bali. Yéning ring Jawi lempog punika kabaos getuk.




#Article 166: Leonardo da Vinci (101 words)


Leonardo da Vinci inggih punika pelukis, undagi, tukang ukir, panyurat, tur musisi Rénaisans Italia. Ida saking Vinci, embas ring Vinci, Provinsi Firenze, Italia tanggal 15 April warsa 1452, tur padem ring Clos Luce, Prancis tanggal 2 Méi 1519, ri tatkala mayusa 67 warsa. Ida kabaosang arkétipe jana rénaisans miwah jénius universal. Leonardo da Vinci kasub krana lukisannyané sané piawai sakadi Mona Lisa miwah Perjamuan Terakhir (The Last Supper). Ida taler kasub duaning ngamolihang penemuan sané mangkin kadadosang téknologi sané anyar minakadi indik tank miwah montor sané kabaosang olih Ida nganggén gambar-gambarannyané. Ida taler nglimbakang ilmu anatomi, astronomi, téknik sipil, miwah kulinér.




#Article 167: Lidah buaya (131 words)


Lidah buaya inggih punika pepunyan sané tumbuh atiban cepok, tegehnyané kirang-langkung 30–50 cm. Pepunyan puniki biasanyané tumbuh ring tanah sané tuh. Lidah buaya wentuk carangnyané bunter nénten metaru miwah warnin ipun putih. Donnyané masikian samian pateh, muncuknyané lanying, pangkal carangnyané puntul, sisinyané magigi kirang-langkung lantangnyané 30–50 cm, jimbarnyané 3–5 cm, maisi  tebel, magetah kuning tur gadang. Punyan lidah buaya puniki sekarnyané maakehan, wentuknyané malai ring muncuk carangnyané, panyengker don lidah buaya punika lantangnyané 8–15 mm, benang sarinnyané wénten nenem, muncuk sariné cenik, payasan sekar lidah buaya lantangnyané dua tengah ngantos telu tengah cm. Punyan lidah buaya puniki madué buah sané wentuknyané kotak, langtang kirang-langkung 14–22 cm, batunyané cenik dados mawarni selem. Akah ring punyan puniki mesrabutan warnin ipun kuning. Kawigunan lidah buaya inggih punika dados kaanggén ubad bebasangan miwah penyubur bok.




#Article 168: Linguistik (188 words)


Linguistik ento peplajahan (pelajaran) kaweruhan indik basa. Kruna linguistik mawit uli basa Latin lingua ane artine basa. Anake ane wruh miwah wikan ring kaweruhan linguistik ene kaadanin linguis. Linguistik mesikang peplajahan indik  basa, teges basa, ajak basa di kontéks. Anak kapertama ané épot malajah ajak ngrunti basa ento Pāṇini ané nulis indik basa Sansekerta kuang-lebih di taun 500 SM. Linguistik ento kaweruhan ane mabuat pisan. Ngelah makudang-kudang pah-pahan sané suba nglimbak. Anut ajak objek kajiane ada ane kaadanin mikrolinguistik miwah makrolinguistik. Linguistik mikro utawi makrolinguistik nyelehin indik struktur internal basa inucap. Kerana di soang-soang basa ada subsistem basa, ennto mawinan di makrolinguistik ada subdisipline minakadi fonologi, morfologi, sintaksis, miwah semantik. Ada masi ane nyangkepang kaweruhann fonologi ajak morfologi ane kasengguh morfofonemik, keto masi yening morfologi kajangkepang ajak sintaksis madan kajian morfosintaksis. mikrolinguistik pinaka dasar kaanggon mlajahin struktur eksternal basa ane kaadann makrolinguistik. Makrolinguistik mlajahin indik faktor-faktor eksternal basané ento. Ada liu pah-pahan ane rumasuk makrolinguistik minakadi sosiolinguistik, etnolinguistik, ekolinguistik,antropolinguistik, dialektologi miwwah ane len-lenan.

Linguistik nganggén basa pinaka objek. Ento awanan liu pesan objek kajian ane nyidaang kaselehin di linguistik. Cabang-cabang linguistik ento makadi:

Bidang Teoretis Umum:

Bidang Interdisipliner




#Article 169: Lukat geni (213 words)


Lukat geni inggih punika tradisi sané kamargiang ring krama Puri Satria Kawan, Paksebali, Kecamatan Dawan, Klungkung. Tradisi puniki sampun mamargi saking nguni pateh sakadi siat pandan utawi makaré-karé ring Tenganan. Lukat Geni inggih punika silih tunggil siat sané nganggén api. Api kakaryanin saking danyuh pinaka sanjata. Danyuh punika kaiket makatah 36 katih. Raris para trunané mapasangan saling gebug nganggén api sané kakaryanin saking danyuh maiket sané apinyané ngendih. Api punika sané kasiatang ring awak timpal lianan. Sadurungé ngelaksanayang tradisi lukat geni puniki, makasami pamilet sané jagi nyarengin miwah api sané kanggén masiat kaupacarain riin.

Kruna lukat maarti ngicalang sakancan mala ring angga. Geni punika maarti api. Upacara lukad geni puniki matetujom ngicalang sakancan mala sané wénten ring angga sarira. Lukat geni masuksma nunas panglukatan ring Sang Hyang Brahma. Pangaptiné mangda angga sarirané bresih, suci, jagaté trepti, landuh sekala miwah niskala.

Punika mawinan lukat geni puniki kamargiang ri kala pangrupukan, arahina sadurung hari raya nyepi ri kala tilem sasih kasanga. Lukat geni puniki ketah kemargiang ring catus pata désa Paksebali utawi ring Madya Mandala Merajan Agung Puri Satria Kawan.. Lukat geni mamargi ri kala para trunané nyuryakang ogoh-ogoh. Lukat geni kairingang antuh tabuh bleganjur sané ngawinang sang sané nyarengin gargita pisan. Nénten wénten pamilet sané matatu risampuné siat puniki wusan, yadiastun siaté nganggén api.




#Article 170: Macchu Picchu (203 words)


Macchu Picchu inggih punika genah reruntuhan Inca pra-Columbus sané magenah ring wawangkon pegunungan tur tegehnyané 2,350 méter ring ajeng pasihé. Macchu Picchu taler kabaos Gunung Tua miwah Kota Inca sané ical. Macchu Picchu magenah ring ajeng Lembah Urubamba ring Peru, sawatara 70 kilométér kauh pasih Cusco. Macchu Picchu kadadosang cihna kerajaan Inka sané pinih kasub. Wangunan puniki kawangun sawatara warsa 1450, nanging nénten kamenengin ring satus warsa selanturnyané. Situs puniki naenin nénten kaélingin olih krama mancanegara, nanging kaélingin olih krama sané meneng ring wawengkon situs punika. Situs puniki kacundukang olih para arkéolog saking Universitas Yalé Hiram Bingham III ring warsa 1911.

Saking warsa 1911 punika, Macchu Phiccu kadadosang tetujon malancaran olih para turis lokal utawi mancanegara. Macchu Picchu kawangun nganggén gaya Inka Kuno sakadi batu témbok mapelitur. Wangunan utamanyané inggih punika Intihuatana, Kuil Matahari, miwah Ruangan Tiga Jendela. Genah-genah punika kawastanin Distrik Sakral saking Macchu Picchu. Situs Macchu Picchu kadadosang Situs Warisan Dunia UNESCO saking warsa 1983, Macchu Picchu taler kadadosang silih tunggil Tujuh Keajaiban Dunia Baru. Macchu Picchu ngamolihang uaratian krana wangunannyané sané kausakang olih para wisatawané. Ring bulan Séptémber warsa 2007, Peru ngelaksanayang utsaha-utsaha sané kasetujuin olih Universitas Yale antuk ngamolihang artéfak-artéfak sané kabakta olih Bingham saking situs ring abad 20.




#Article 171: Madé Adnyana Ole (181 words)


Madé Adnyana Ole (aksara Bali: ᬫᬤᬾᬳᬅᬤ᭄ᬜᬦᬳᬑᬮᬾ, ) inggih punika silih tunggil pangawi saking Tabanan, Bali, Indonésia. Salanturnyané Ida dados sastrawan, Ida talér dados wartawan. Ida makarya puisi, carita alit miwah satua cutet, ri tatkala Ida kantun ngeranjing ring SMPN 1 Marga, miwah kamuat ring surat kabar Bali Post Minggu kirang langkung warsa 1985. Ri tatkala punika karyan Ida sané marupa puisi, prosa, liris, ésai miwah puisi miwah satua cutet sampun kawedhar ring média. Kirang langkung warsa 1980-an ngantos warsa 1990-an. Ida ngaryanin karya sastra sawilang minggu ring Surat Kabar Mingguan (SK ) Simponi, Jakarta.

Ida sampun ngamolihang makudang-kudang jayanti tingkat nasional, inggih punika puisi sané pinih becik saking HP3N Malang (1994), SMK Bali (1994), Borobudur Award (1997) miwah Sanggar Sastra Tasik Award (2000). Ring panyuratan satua cutet, ipun sampun kapilih dados jayanti satua cutet sané pinih becik Bali Post (1996). Nganti dina mangkin, suratan dané marupa puisi, cerpen utawi esai kebudayaan sampun katerbitang ring makudang media massa lokal miwah nasional, inggih punika; Bali Post, Nusa, Suara Karya, Jawa Post, Koran Tempo, Kompas, Horison miwah sané liyanan.

Makudang-kudang suratan ida, inggih punika:




#Article 172: Madé Taro (180 words)


Madé Taro () inggih punika silih tunggil sastrawan utawi pangawi sastra Bali, Dané purna Guru SMA Negeri II Dénpasar miwah dados sastrawan sané aktif nyurat kakawian indik anak alit. Dané madué sanggar mawasta Sanggar Kukuruyuk sané ngajakin anak-anak Bali ngajegang plalian tradisional. Dané sampun nyurat 35 judul buku.

Ngawit nyurat puisi miwah cerpén Indonésia daweg ngranjing ring SGB Gianyar (1953). Puisi miwah satua cutet punika akéh sané kamuat ring koran-koran Jakarta luiré Suluh Indonésia, Berita Minggu, Sinar Harapan. Talér kamuat ring koran-koran sané terbit ring Bali luiré Suara Indonésia, Angkatan Bersenjata, miwah Bali Post.

Ngawit pinanggal 15 Juni 1979, dané ngwangun Sanggar Kukuruyuk, genah alit-alité malajah maplalian, magending, masatua, ngwacén puisi, miwah matéater. Ngenénin plalian, gending miwah satua, dané sampun ngamedalang buku (cakepan) akehnyané lintang ring limolas (15). Cakepan-cakepan punika wénten sané kamedalang ring Bali, taler wénten ring Jakarta miwah Yogyakarta.

Cakepan puisin dané sané mamurda Bébék Punyah kapupulang saking puisi-puisi dané sané maanggé rarikrikan ring Sanggar Kukuruyuk, taler wénten sané sampun kamuat ring média cétak Canang Sari, Buratwangi, Bali Post, miwah Bali Aga.

Piagam penghargaan sané sampun kapaica luiripun:




#Article 173: Madé Sugianto (244 words)


I Madé Sugianto () inggih punika silih tunggil pangawi saking Bali. Ipun meneng ring Banjar Lodalang, Désa Kukuh, Kecamatan Marga, Kabupatén Tabanan. Ipun akéh ngawedar karya ring basa Bali miwah basa Indonésia. Ipun sutindih ring basa miwah sastra Bali. Nika mawinan, ring warsa 2009, ipun ngripta genah penerbitan sané mawasta Pustaka Eksprési. Penerbit puniki akéh ngawedar buku-buku sastra sané mabasa Bali miwah basa Indonésia. Tetujon ipun ngripta genah penerbitan puniki sawiréh akéh sastrawan Bali sané bingung ri kala nerbitang karya-karyannyané. Akéh sastrawan Bali sané karyané katerbitang ring Pustaka Eksprési.

Madé Sugianto taler naenin nyalin karya sastra saking Djelantik Santha tur katerbitang ring Pustaka Eksprési. Ritatkala punika, ipun teleb ngaryanin karya sastra Bali modérn. Karya sastran ipun sané kapertama inggih punika satua cutet mabasa Bali sané mamurda Korsi, cerpén punika kakaryanin ri tatkala wentén pemilihan caleg. Cerpén punika kawedar ring majalah Buratwangi druwén Nyoman Manda. Saking galahé punika, ipun seneng ngawi karya sastra modérn tur akéh nerbitang buku ngantos mangkin. Tiosan punika, ipun taler ngripta majalah Eksprési, Kukuh TV, miwah makarya dados wartawan.

Karya-karya sané sampun kawedar olih Madé Sugianto inggih punika:

Ring warsa 2012, ipun ngamolihang Sastra Rancage bidang jasa pengembangan sastra Bali modérn antuk novél mabasa Bali sané mamurda Sentana. Mangkin, Madé Sugianto makarya dados perbekel ring désané, désa Kukuh, Marga, Tabanan. Yadiastun ipun sibuk makarya, ipun tetep ngaryanin karya sastra minakadi ngaryanin cerpén. Cerpén-cerpén ipunné akéh kamedalang ring koran Balipost. Ngantos mangkin, ipun tetep makarya sastra Bali minakadi cerpén, artikel, miwah novél.




#Article 174: Magna Graecia (105 words)


Magna Graecia (Yunani Agung di basa Latin, basa Yunani: Μεγάλη Ἑλλάς, basa Italia: Magna Grecia) ento adan ané kaanggon tekén anak-anak Roma anggon kuub pasih Italia kelod, ané dinané ené kaangkenin pinaka Campania, Apulia, Basilicata, Calabria muah Sicilia. Duk riin, anak Yunani liu ané idup di kuube ento, utamané di kota Kroton muah Sybaris tur di kaja di kota Cumae muah Néapolis. Imigran-imigran ento ngawit makisid uli Yunani ka Italia duk abad ka-8 SM tur ngaba adab Yunani ané panglimbakné di Itali muah di Roma kuna dadi gedé. Utamané, pangawi Ovid uli Roma ané ngandikaang Italia kelod pinaka Magna Graecia di pagaéné ané mamurda Fasti.




#Article 175: Mahatma Gandhi (103 words)


Mohandas Karamchand Gandhi (ring basa Hindustani kaucapang  [ˈmoːɦəndaːs ˈkərəmtʃənd ˈɡaːndʱi], embas duk 2 Oktober 1869, padem ring 30 Januari 1948) inggih punika aktivis miwah sirah utsaha makarya kamahardikan India nglawan pamarintahan kolonial Britania. Ida mapikolih kamahardikan India nganggén pamboyanan sipil nénten nganggén kakerasan tur dados wit inspirasi anggén utsaha-utsaha hak sipil miwah kabébasan sajebag jagaté. Gandhi langkung kasub pinaka Mahātmā (basa Sansekerta: diri agung); paséngan punika kaaturang ring Ida kapertama ring Afrika Kidul duk warsa 1914. Ring India Ida taler kasub pinaka Bapu, kruna sané pinih kapilih Ida, (ring basa Gujarat tegesné bapa sané kasayangang) miwah Gandhiji. Gandhi kasengguh pinaka Bapan Bangsa India.




#Article 176: Mahoni (137 words)


Mahoni inggih punika taru sané dahat maguna ring kahuripan.Taru punika matuwuh tibanan tur tegehnyané 5–25 m. Giing ring taru punika bunter, macarang, taler mawarna putih masawang barak. Sekar ring taru mahoni punika ngerumpyuk, mabentuk bulet taluh, muncuk taler bongkol donnyané lanying, masisi rata, lantang 3–15 cm, warnan donnyané ri kalaning muda barak sakewanten yéning sampun wayah mawarna gadang. Sekar ring taru mahoni punika ngarumpyuk, mawungkus, ring selagan don, unteng bungannyané bunter, gading muda, rupannyané kadi cekot, gadang, gelung sekarnyané bunter,kuning masawang gading, benang sarinyané neket ring gelung bunga. Woh ring mahoni punika merpat, bulet taluh, majuring lalima, gading. Batun mahoni punika pegpeg, selem utawi gading. Akah mahoni puniki maakah tunggil taler mawarna gading.

Mahoni utawi Swietenia mahagoni punika dahat maguna kaanggén tamba pinungkan tekanan darah tinggi, tamba pinungkan encok, miwah tamba pinungkan eksim taler pingkan masuk angin.




#Article 177: Manjus (101 words)


Manjus inggih punika geginan anaké sané pastika kalaksanayang sadina-dina ring kamar mandi. Ring Bali wénten sané ngadanin mandus, kayeh utawi masiram. Ketahnyané anaké manjus tatkala semengan miwah sanja.  Nanging yening marasa panes tur liu pesu peluh, anake demen manjus apang segeran. Manjus mawiguna pisan anggén ngicalang sakancan daki sané wénten ring kulit manusané. Sarana anggén manjus wantah yéh, cédok, sabun, odol, sikat, miwah handuk. Yéh sané kaangén wénten sané mawit saking PDAM taler saking sémér. Sané dumunan, anaké manjus utawi telabah ring tukadé sambilanga ngurut kulitné aji batu bulitan apang pesu dakiné. Mangkin sampun kasayagayang lulur anggén ngurut kulit apang kedas.




#Article 178: Manting (101 words)


Manting inggih punika geginan anaké yéning wénten panganggo sané daki. Panganggo punika sakadi baju, celana, kamen, saput, miwah sané lianan. Ketahnyané anaké manting ring kamar mandi sambilanga manjus. Ipidan, anaké manting nganggo abu saking jalikan utawi wing. Jani, suba nganggo sakancan sabun sané miik tur wénten akéh sané ngadep. Yèning lakar manting, patut wénten: sikat, sabun, pane, miwah yeh. Ring kapurwan, anaké manting di tukadé ngajak sekaa. Mangkin, makejang manting ring umah padidi. Taler sampun wénten mesin cuci apang tusing kéweh nganggo sikat. Sané aluhan malih serahang ka laundry yéning marasa leleh. Wantah maang panganggo ané lakar umbah ajak pipis dogén.




#Article 179: Mapeed (141 words)


Mapeed utawi Mepeed inggih punika silih tunggil tradisi sané wénten ring Bali. Mapeed utawi Mepeed madué artos majalan sinambi mabaris makelompok sareng krama sané lianan, tur sampun sué kalaksanayang olih leluhur krama Baliné.

Tradisi puniki kalaksanayang nyabran nem bulan tur matetujon antuk ngaturang suksma majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa. Mapeed utawi Mepeed puniki kasarengin olih para anak istri sané nyuunang banten gebogan. Gebogan punika banten tradisional Bali sané madaging sntuk makudang-kudang soroh buah miwah jaja tur kahiasin makudang-kudang busung sané tegehnyané sawatara siki méter, selanturnyané gebogan punika kasuun ngantos ka Pura Kahyangan Désa. Iring-iringan anak istri puniki mabaris, nganggén kebaya, makain, miwah maseléndang. Kasarengin taler olih anak lanang sané makta keris, mabaju putih, makain putih, miwah madéstar putih. Ring tradisi puniki sané nyarengin nénten anak sané sampun kelih kémanten, nanging anak sané kantun cerik taler dados nyarengin tradisi puniki.




#Article 180: Martin Luther King Jr (142 words)


Martin Luther King Jr. () inggih punika pastor Kristen Baptis saking Amérika Serikat sané dados wakil pinih kasub saking gerakan swadikara krama (hak sipil) daweg warsa 1955 ngantos Ida kasédayang duk warsa 1968. Martin Luther King embas ring Atlanta, Georgia, AS. Duk warsa 1955. Ida sané mimpin gerakan wangdé nganggé bis ring Montgomery raris duk warsa 1957 Ida dados présidén sané kapertama saking Southern Christian Leadership Conference (SCLC). Sareng SCLC Ida ngentahang protés tan pakakerasan mangda nindihin gerakan swadikara krama cemeng ring AS. Duk warsa 1963 Ida nulung ngantehang démonstrasi mamargi ring Washington, genah Ida piorah baosné sané dados pinih kasub, mamurda I Have a Dream.

Duk tanggal 14 Oktober 1964 King ngamolihang puspatha Nobél Santi krana utsahannyané mangda swadikara krama sané kalaksanayang tan panganggé kakerasan.

Martin Luther King kasédayang duk tanggal 4 April 1968 ring Memphis, Tennessee olih James Earl Ray.




#Article 181: Melasti (220 words)


Melasti inggih punika upakara nyuciang raga antuk nyambrama Rahina Nyepi sané kalaksanayang olih krama Hindu ring Pulo Bali. Upakara Melasti punika kalaksanayang matetujon antuk nganyudang kotoran jelé ring galah sané dumunan tur kakutang ring pasihé. Upakara puniki kalaksanayang ring pesisi pasihé, krana umat Hindu precaya yéning sumber yeh sakadi danau miwah pasih kadadosang cihna yéh kauripan (tirta amerta). Ring upakara Melasti puniki, krama Baliné ngalaksanayang persembahyangan tur ngamersihang miwah nyuciang sarana-sarana suci sané wénten ring Pura sakadi pralingga miwah pratima Ida Bhatara, miwah sarana sané lianan. Sarana-sarana punika kaarak tur kajunjung ngelilingin désa, mangdané mrasidayang mersiang désané punika. Ring upacara puniki krama Baliné kakepah dados makudang-kudang klompok, tur klompok-klompoké punika ka sumber yéh sakadi danau miwah pasih, akelompok nika madaging krama sané meneng ring désa sané pateh. Makasami krama sané nyarengin upakara puniki mapangangge putih. Para pemangkuné makeliling tur ngetisang yéh suci majeng ring krama sané rauh, Ida taler nebarang asap dupa sané kadadosang cihna masucian. Ritatkala ngelaksanayang upakara puniki, kalengkapin antuk makudang-kudang sesajén sané dados cihna Trimuri manut ring Agama Hindu, inggih punika Déwa Wisnu, Déwa Siwa, miwah Déwa Brahma, taler Jumpana, palinggihan Déwa Brahma. Antung nyambrama Rahina Nyepi, upakara Melasti kakepah manut ring wawengkon upakara punika kalaksanayang, kepahannyané inggih punika:

Upakara melasti punika kalaksanayang olih umat Hindu mangda kaicenin kekuatan ri tatkala ngelaksanayang Rahina Nyepi sané pacang kalaksanayang.




#Article 182: Menara Pisa (123 words)


Menara Pisa inggih punika menara loncéng katédral sané magenah ring kota Pisa, Italia. Ring basa Italia, menara punika kawastanin Torre Pendente tur kasingkat dados Torre. Sané kapertama Menara Pisa punika mawangun ajeg utawi majujuk jegjeg nénten miring, nanging manados miring ri tatkala kakaryanin mawit saking bulan Agustus warsa 1173. Wangunan punika magenah ring pungkur katrédal tur wangunan pinih katiga saking Campo dei Miracoli ring kota Pisa.

Wangunan punika tegehnyané 55,86 méter saking tanah sané endep, tur 56,70 méter saking tanah sané pinih tegeh. Jimbar wangunannyané ring sor sawatara 4,09 méter, tur ring puncak 2,48 méter. Baat saking wangunan punika kirang langkung 14.500 ton. Menara Pisa madué 294 tangga, akéh para wisatawanné sané malancaran irika. Menara Pisa kadadosang silih tunggil Situs Warisan Dunia UNESCO.




#Article 183: Menuh (104 words)


Menuh (Latin: Jasminum sambac) inggih punika silih tunggil soroh punya sané madué akah mawarna putih kacoklatan. Punyan puniki madué canggah sané tegehnyané siki ngantos tigang méter. Punyan Menuh puniki madué katik sané mawarna coklat dawannyané kirang-langkung pitung sentiméter, madiaméter lima ngantos kutus méli méter. Menuh puniki madué don sané mawarna gadang. Menuh puniki mawarna putih sentak. Menuh puniki madué kasidian pinaka tamba anggén nambanin sané madué sungkan kebet-kebet ring waduk miwah dados kaangén lakar kosmétik. Menuh puniki taler madaging minyak atsiri, taler don miwah akahnyané madaging saponim, flavonoida miwah polifenol. Punyan menuh kakayunin saantukan sekarnyané miik, punika mawinan sekar menuh puniki prasida kaanggén parfum.




#Article 184: Mepandes (195 words)


Mepandes utawi Matatah tasih maaran Masangih (Dialek Tenganan: Tanggung-tanggungan) inggih punika upakara ngetep (motong) utawi ngeratayang gigi utamanyané gigi seriné patpat tur gigi taring dadua ring rahang sané ajeng, prosés ngeratayang punika kalaksanayang simbolik kapahat miwah kaasah kaping tiga. Mapandes kawentuk saking kruna alus (singgih) inggihnyané masangih, masangih artosnyané gigi sané sampun karatayang. Upakara punika rumasuk ring upakara nganyuciang raga tur nampekin raganyanné saking Tuhan Yang Maha Esa, para déwata, miwah para pitara.

Makna saking upakara mepandes, inggih punikaː sané kapertama kadadosang simbolis utawi cihna antuk peuwahan saking anak alit dados anak sané sampun kelih, sané kaping kalih ngelaksanayang swadharma utawi kewajiban rerama antuk ngelaksanayang yadnya, tur nglimbakang pianaknyané manados kelih, sané kaping tiga sang sané sampun mepandes prasida malih nampekang raga ka Tuhan miwah para pitaranyané.

Upakara Mapandes kabaosang upakara sané mabuay ring krama Hindu mawinan upakara punika prasida ngicalang makudang-kudang sané nénten becik ring ragané sané kawastanin Sad Ripu inggih punika nemnem musuh sané magenah ring madya ragané. Lianan saking Sad Ripu upakara punika taler ngicalang parisolah sakadi raksasa, sané kawastanin Asuri-Sampad. Upakara punika kadadosang cihna rasa pangubhakti majeng ring rerama miwah para pitarayané sané numitis dados pianaknyané, mangda dados pianak sané suputra.




#Article 185: Merlion (106 words)


Merlion inggih punika patung sané manados cihna saking negara Singapura. Patung punika marupa patung sané prabunnyané marupa singa utawi sangmong tur awaknyané marupa mina. Sané ngaryanin patung punika mawasta  Fraser Brunner miwah Perdana Menteri Lee Kuan Yew, ngresmiang pagenahang Merlion duk 15 Septémber warsa 1972. Patung sané pinih utama wénten ring cangkem tukad Singapurané. Tegehnyané 8,6 méter tur baatnyané ngantos 70 ton. Manut saking pakéling Badan Pariwisata Singapura, patung punika satmaka cihna utawi simbol saking carita Sang Nila Utama. Ida nyingakin sangmong ri tatkala maboros ring pulo sané durung madué aran nuju Malaka. Pulo punika mangkin kabaos Singapura. Patung Merlion sané lianan wénten ring Pulo Sentosa.




#Article 186: Mica (123 words)


Punyan Mica yan kaparinama antuk basa Latin inggih punika Piper Ningrum L. lianan ring punika, Punyan Mica mauwahan saking wijinyané sané numbuhang papunyanané. Raris ring Nusantara, Punyan Mica puniki madué nami sané lumrah ring makudang-kudang genah sané nyiriang genahé niki ring Nusantara. Minakadi; 

Punyan Mica puniki yan kawedarang saking genah ipun tumuwuh nyantos cacirénnyané kadi asapuniki;

Kawigunanyané nganinin pariindikan Punyan Mica niki, sida kaanggén ubad masuk angin, ubad ancab déning rah, ubad sesek miwah marusang papeluh ring angga. Yan kaanggén ubad masuk angin, ron Punyan Mica sané sampun kaulig kaanggé sawetara tigang jumput, wusan nika seduh nganggén wedang rateng. gentosin nyantos tis, raris kadadah. Wusan nika dados sampun nginem. Punyan mica niki yan risajroning kasusastraan Jawa Kuno kapanggih ring Lontar Usadha Taru Pramana.




#Article 187: Michelangelo (104 words)


Michelangelo Buonarroti inggih punika pelukis, pemahat, panyurat, miwah undagi ring aab Renaissance. Wastan ida sané lantang inggih punika  Italia Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni. Mawit saking basa Prancis, wastan Ida maartos malaikat Mikail. Ida embas ring Caprese nampek saking Arezzo, Républik Florence (ring galahé puniki mawasta Toskana, Italia) tanggal 6 Maret warsa 1475, tur padem ring Roma, Negara Gereja (sané mangkin mawasta Italia) tanggal 18 Pébruari warsa 1564, ri tatkala mayusa 88 warsa. Ida kasub duaning akéh mapunia ring ajah-ajahan astronomi sané mawentuk seni rupa. Karyan idané sané sampun kamedalang, sané pinih becik inggih punika togog David, Piéta, miwah Fresko ring baduur Kapel Sistina.




#Article 188: Monumén Pérs Nasional (105 words)


Monumén Pérs Nasional inggih punika genah sané khusus kaanggén pérs nasional Indonésia, sané magenah ring Surakarta, Jawa Tengah. Ring genah puniki wénten makudang-kudang téknologi sakadi téknologi komunikasi, inggih punika mesin tik, télépon, miwah kentungan ageng. 

Muséum puniki kadaftarang ring Cagar Budaya Indonésia. 

Monumén Pérs Nasional Puniki kaadegang ring warsa 1978 tur kepahan monuménnyané kaanggén pinih pertama antuk Persatuan Wartawan Indonésia (PWI). Genah puniki madué akéh pupulan sané madaging antuk langkungan saking siki yuta koran miwah majalah tur makudang benda-benda sané kadadosang warisan indik pérs Indonésia. Wénten ruang multimédia sané dados kaanggén miwah wénten makudang-kudang koran miwah majalah sané dados kawacén antuk para atitiné ring perpustakaan.




#Article 189: Mr. Bean (152 words)


Mr. Bean inggih punika serial balih-balihan utawi sesolahan televisi ring Inggris sané kaperanang olih Rowan Atkinson. Program punika kawangun olih Tiger Television, sané salanturnyané magentos wasta manadados Tiger Apect (perusahaan ring Atkinson ngenanam sahamnyané) , antuk Thames Television kakawitin kasiarang ring ITV manten. Ring Britania Raya, acara puniki ketah kasiarang olih PBS ring makudang-kudang warsa tur ring galahé punika sampun kamedalang mawentuk DVD. Ring serial punikq Atkinson kadadosang anak muani sané banyol, tur akéh dayannyané. Ida ketah ngawenang adegan sané banyol-banyol. Kacritayang wastannyané ring film inggihnyané Mr. Bean sané negakin montor Mini Cooper. Ring makudang-kudang adegan Mr. Bean ketahnyané nénten mababaosan napi-napi, Ida wantah maparilaksana manten. Acara punika ngenahang geginan Mr. Bean seneng ngelangi, ngemecikang jeronné utawi ngaryanin ujianné. Mr. Bean kadadosang pemeran utama sané wénten ring acara punika, Ida madué boneka beruang sané pinih tresnanina. Film sané mamurda Bean kamedalang ring warsa 1997. Film punikia akéh perannyané nénten sekadi serial punika.




#Article 190: Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi (154 words)


Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (basa Pérsia: محمد بن موسى خوارزمی, embas k.l. 780 M, padem k.l. 850 M) inggih punika sang maraga wikan sané akéh karyannyané ring matématika, astronomi, miwah géograpi. Duk 820 M Ida kadadosang juru astronomi miwah murdan perpustakaan ring Umah Kaweruhan, ring Baghdad.

Ida embas ring kulawarga anak Pérsia, ring kota Khwarizm sané rahinané mangkin magenah ring Uzbékistan.

Ida nyurat buku sané mamurda Indik Milang Anggén Angka Hindu. Bukuné punika kasalinang basané ka basa Latin, kirang-langkung 300 warsa salanturnyané, tur ngranjingang angka India-Arab ka bangsa Wétan. Raris angka-angka India-Arab punika ngganti angka-angka Latin sané kaanggén ring Éropa ngantos daweg punika. Ring basa Latin, wastan Al-Khwarizmi kadadosang Algoritmi; punika mawinan rahinané mangkin wénten kruna algoritm sané kaanggén ring ilmu matématika. Kruna algébra taler mawit saking silih tunggil bukunnyané Al-Khwarizmi. Ring buku-bukunnyané, Al-Khwarizmi midartayang solusi indik matématika meweh akéh. Ida nyurat buku indik geograpi miwah astronomi taler. Ida dados kasub pinaka Bapan Algébra.




#Article 191: Myanmar (111 words)


Myanmar inggih punika silih tunggil negara sané rumasuk wawengkon Asia Tenggara. Negara punika taler kabaos Birma utawi Burma. Ring sisi kulon Myanmar,  negara puniki masebrangan sareng India miwah Bangladesh, tur masebrangan sareng Thailand miwah Laos ring sisi wetan. Taler madué wates, negara Cino ring sisi kaler miwah kaler-wetan. Jimbarnyané ngantos 676.578 km² miwah madué ibukota sané mawasta Naypyidaw. Myanmar manados kepahan saking ASEAN mawit saking warsa 1997. Kahuripan irika kakawitin antuk para jadma sané nganggé basa Tibeto-Burma sadina-dina. Ring abad ka-16, negara punika kabaos negara sané manados kekaisaran pinih ageng ring wewidangan Asia Tenggara. Ngawitin abad ka-19, negara Myanmar kajajah olih Inggris tur prasida ngrereh kamahardikaan duk 4 Januari warsa 1948.




#Article 192: Nasi Goréng (100 words)


Nasi Goréng inggih punika silih tunggil sarwa ajengan. Ajengan punika kakaryanin saking nasi sané magoréng ring lengisé tur kacampuh antuk kécap, bawang, kesuna, miwah basa sané lianan. Nasi goréng puniki ketahnyané kacampuh sareng taluh, bé siap, miwah kerupuk. Wénten taler soroh nasi goréng sané kacampuh sareng telur asin miwah soroh bé sané wénten ring pasihé.

Nasi goréng kasub kabaosang ajengan nasional ring Indonésia. Ring warsa 2011, wénten polling ring internet sané kalaksanayang olih CNN International tur kasarengin sawatara 35.000 jadma sané milih nasi goréng, punika mawinan nasi goréng kadadosang pinih kalih ring daftar 50 Makanan Terlezat di Dunia sasampun rendang.




#Article 193: Neil Armstrong (184 words)


Neil Armstrong inggih punika astronot, profésor, miwah téknisi penerbangan. Ida mawasta Neil Alden Armstrong, embas ring Ohio, Amérika Serikat, tanggal 5 Agustus 1930 tur padem ring tanggal 25 Agustus 2012 ri tatkala mayusa 82 warsa sangkaning wénten penyumbatan ring artéri koroner idané. Ida kadadosang anak sané pinih kapertama majalan ring Bulan.

Ida naeni  makarya ring Angkatan Laut Amérika Serikat, tur sareng ring Korps Astronot NASA ring warsa 1962. Ida ngalaksanayang penerbangan antariksa sané kapertama inggih punika misi Gemini 8 NASA ring warsa 1966, ri tatkala punika ida taler dados pilot komado, tur ida taler dados krama negara Amérika Serikat sané pertama ka luar angkasa. Penerbangan ida sané kaping kalih miwah sané pinih untat inggih punika misi mendarat ring Bulan Appolo ring tanggal 11 Juli warsa 1969, ring misi punika Armstrong miwah Buzz Aldrin tuun ka Bulan tur nelasang galah sawatawa 2 tengah jam antuk ngiderin Bulan.

Neil Armstrong ngamolihang Medali Kebébasan Présidén olih Présidén Richard Nixon, kasarengin antuk Collins miwah Aldrin. Ida taler ngamolihang Medali Kehormatan Antariksa Kongrés ring warsa 1978 olih Présidén Jimmy Carter, miwah ring warsa 2009, ida ngamolihang Medali Emas Kongrés.




#Article 194: Ngelawang (232 words)


Ngelawang (aksara Bali: ᬗᭂᬮᬯᬂ) inggih punika silih tunggil sarana sajeroning nulak bala majeng krama Hindu ring Bali. Ngelawang ketah ipun kasolahang nyabran satak dasa rahina utawi nganem sasih apisan. Kruna ngelawang mawit saking kruna lawang sané mapiteges pintu utawi jelanan, riantukan kasolahang ring ajeng paumahan krama. Daweg rihin, ngelawang pinaka upacara pingit saantukan pralinggan ida sané marupa barong utawi rangda sané sampun mapasupati sané kasolahang ngiderin désa. Nanging sané mangkin, ngelawang ketah ipun nganggén Barong bangkung, marupa sakadi bawi sané nénten kapasupati. Ngelawang sané mangkin ketah kamargiang antuk alit-alité ring Bali. Sasampun nyolahang barong bangkung, alit-alité raris kaicén upah antuk krama. Ring makudang genah, ngelawang taler kalaksanayang ri kalaning wénten gering kameranan nibénin désa. Ngelawang  kapercaya prasida nyayubin krama mawinan luput saking gering kameranan.

Ngelawang nulak sahanan kaon ri kala Galungan miwah Kuningan. Ngelawang wantah pinaka silih tunggil tetamian anak lingsir ring Bali, sané kapercaya sida ngicalang sahanan parindikan kaon pamekas panulak bala, sané kamargiang ri kala rerahinan jagat Galungan miwah Kuningan. Drestané puniki ketahipun kamargiang olih alit-alite kantos ring para yowana Bali. Piranti sané kaanggén ketahipun marupa barong bangkung wiadin bangkal. Ngelawang wit krunanipun wantah saking kruna lawang sané teges ipun wantah jelanan / pintu, riantukan sesolahan puniki kamargiang saking umah ka umah, ngrauhin paumahan soang-soang krama. Sesolahan puniki wantah kategepin taler antuk tetabuhan sané taler kabaktayang antu alit-alite. Ngelawang dados tontonan anak sané nglintang ring margine, wiadin tontonan krama désa.




#Article 195: Ni Luh Djelantik (209 words)


Ni Luh Djelantik () inggih punika jadma sané mabuat pisan ring Bali. Ida madué wastan Ni luh Putu Ary Pertami Djelantik. Ida embas ring Bangli, 15 Juni warsa 1975. Wastan Niluh Putu Ary Pertami kaicénin olih kakiang idané sané madué arti inggih punika pianak sané kapertama. Raraman idané sampun mapalasan saking ida mayusa atiban. Ngantos ida kelih, ida kaasuh olih ibunnyané. Ida mawit saking kulawarga sané sederhana. Ida meneng sareng ibu, sepupu, paman, bibi, kakiang miwah nininyané. Kulawarganyané ngrereh pangupadiri antuk madagang ring pasar Badung. Ring warsa 1994, ida luas ngranjing ring jurusan manajemen keuangan Univérsitas Gunadarma, Jakarta. Drika, sambilanga masuk, ida ngrereh pangupadiri antuk makarya ring perusahaan tékstil.

Ida madué mérek toko sepatu sané mamurda Niluh Djelantik. Sadurung ida menekuni bidang rancang sepatu, ida ngamolihang penghargaan Best Fashion Brand  Designer The Yak Awards ring warsa 2010. Sawiréh ida seneng tekén sepatu, ida ngaryanin bisnisnyané tur kasub ngantos ka dura negara. Sané ngawinang ida makarya toko sepatu puniki inggih punika sawiréh ida kayun madué sepatu sané pas ring cokornyané. Rikala ida kari alit, ibunnyané nénten madué jinah antuk numbasang sepatu sané luung. Nika sané ngawinang ida semangat nyalanang bisnis ri tatkala ida mawali ka Bali ring warsa 2001. Ngantos mangkin, wastan ida kasub ring Bali tur ka dura negara.




#Article 196: Nirartha (216 words)


Danghyang Nirartha utawi Pedanda Shakti Wawu Rauh utawi Danghyang Dwijendra inggih punika tokoh agamawi Saiwa ring Bali miwah pamargi Hindu ring abad ka-16. Ida ngadegang  ajahan Saiwa miwah pasametonan padanda Saiwa ring Bali.

Nirartha rauh ring Bali ring warsa 1537 mangda ngwarah Raja Gélgél Dalem Baturenggong. Ida ninggal kraton Blambangan sareng pamasetonannyané mawinan silih tunggil rabinnyané Raja Blambangan kasemaran sareng ida. Manut satua, Nirartha mamargi ka Bali nglinggihin labu. Punika dados mawinan para Brahmin ring Bali nénten dados ngajeng labu.

Sasampun ida rauh ka Bali, ida rauh ka puri Dalem Baturenggong. Sadaweg warsa-warsa sadurung rauhné, Bali kena sangkaon akéh. Nirartha ngaturang silih tunggil rambutné ring Raja miwah ngendikaang yén rambuté punika jagi nylametang Bali saking sangkaon. Rambuté kagenahang ring silih tunggil pura ring Bali raris dados genah ziarah anggé panganut Saiwa sami.

Nirartha kasengguh pinaka jadma sané makarya arsitéktur padmasana ring pura-pura Hindu Bali. Pura-pura puniki kasengguh pinaka panumadian déwa Siwa sané Agung. Sadaweg ida malancaran ring Bali, padmasana akéh pisan kawangun ring pura-pura pasisi.
Nirartha taler makarya sistem kahyangan tiga ring désa-désa Bali. Ring kalér désa wénten puran Brahma, ring tengah puran Wisnu miwah ring kelod wénten puran Siwa. Sistemé punika kaanggén antuk makukuhin pamineh Trimurti.

Nirartha munggahang pamineh moksha ring Indonésia. Ida ngadegang pasametonan pedanda Saiwa miwah kantun kasengguh pinaka leluhur sami pedanda Saiwa.




#Article 197: Nyepi (138 words)


Nyepi inggih punika silih tunggil rahina jagat sané wénten ring Bali pinaka pagentos warsa anyar manut ring warsa Saka. Rahina Nyepi kalaksayanang ring pinanggal apisan Sasih Kadasa. Dudonan acara Nyepi sané jagi kalaksanayang mawit saking kalih utawi tigang rahina sadurungnyané jagi kamargiang upakara Melasti utawi Melis/Makiyis. Upakara punika kamargiang ngicén bebantenan nuju ka toyan sané nampek ring désa pakraman soang-soang sakadi ring segara utawi tukad.

Benjangnyané ring Tilem Sasih Kasanga umat Hinduné makarya caru manut ring tincapang upacara Butha Yadnya soang-soang. Ring rahina punika taler jagi kasobyahang ogoh-ogoh. Ogoh-ogoh irika pinaka cihna saking para butha mangda meneng tur nénten ngusak-asik jadma sané wénten ring guminé.

Ring rahina penyepian jagi kalaksanayang Catur Brata Penyepian sakadi: Amati Geni, Amati Karya, Amati Lelungan, miwah Amati Lelanguan. Apisan sasampun rahina Nyepi kawastanin Ngembak Geni pinaka sarana nglaksanayang Dharma Santi ring sameton soang-soang.




#Article 198: Nyuh (175 words)


Nyuh (Cocos nucifera) inggih punika silih tunggil soroh woh-wohan sané mawiguna pisan ring Bali. Nyuh punika silih tunggil anggota ring marga Cocos saking suku arén-arénan utawi Arecaceae. Nyuh dados kaanggén sanganan utawi jaja. Tiosan punika, nyuh prasida kaanggén sarana upacara olih krama Bali minakadi ring banten. Yéh nyuhnyané dados kainem anggén nyegerang raga, daging nyuhnyané dados kaanggén ajeng-ajengan miwah dados kaanggén ngaé lengis. Wénten akéh pah-pahan nyuh, minakadi:

Lianan tekén nika nyuh taler mawiguna antuk krama Baliné krana makasami pah-pahan nyuhé maguna pisan, sakadi daging nyuh wiadin dados kaanggén lengis taler dados ngicalang gelem ring ragane, kulit nyuhé utawi sambuk dados kaanggén sarana ri kala ngelaksanayang upakara bhuta yadnya (mecaru), daging nyuh sané alit utawi tombong dados kaajeng tur rasannyané manis pisan, kayu nyuhé dados kanggén mangawe umah tur bangunan sané lianan, don nyuh sané nguda dados kaanggon lakar majejaitan ring banten, don nyuh sané wayah dados kabakar tur kanggén api antuk maratengan.

Don nyuh sané nguda keanggén upakara ring sajebag wewidangan Asia Kelod-Kangin, ring Bali nentén sané nguda kemanten keanggén taler kewantasin soang-soang, sinunggil:




#Article 199: Omed-omedan (122 words)


Oméd-Omédan wantah pinaka dresta sané ketah kamargiang ring Banjar Kaja, Désa Sesetan, Dénpasar Selatan, Kota Dénpasar, Bali. Tetamian budaya puniki saking lelingsir désa irika. Drestané puniki ketah kamargiang ri kalaning rahina ngembak geni, sané nyarengang kakepah dados dasaan yowana. Tetamian budaya marupa oméd-omédan sané kalaksanayang ring Banjar Kaja Désa Sesetan setata kadulurin antuk nglaksanayang pangubaktian saha kalanturang antuk ida sesuhunan sané marupa barong bangkal tedun napak pertiwi. Ri kalaning Ida sesuhunan tedun, krama raris ngicen galah saha nyayagayang genah majeng pamargin oméd-omédan nyihnayang pangawit pamargin drestané puniki. Tetabuhan bleganjur sayan ngramianin pamargin oméd-omédan. Sasampuné kalih daha truna sané kausung sareng truna tiosan sampun pada nampek, daha truna sané kausung magelut saha kasiram antuk toya. Samian masuryak girang, ngawinang pamargin omed-omedan sayan ramia.




#Article 200: One Direction (210 words)


Oné Direction inggih punika silih tunggil grup pagending ring Inggris-Irlandia tur magenah ring London. Ring grup punika wénten petang diri pagending, inggih punika Niall Horan, Liam Payne, Harry Styles, Louis Tomlinson, miwah Zayn Malik, nanging ring warsa 2015, Zayn Malik medal saking grup punika. Oné Direction kasub ring dura negara krana nyobyahang limang album Oné Direction, minakadi Up All Night (2011), Take Me Home (2012), Midnight Memories (2013), Four (2014), miwah Madé in the A.M. (2015). Grup punika sampun akéh ngamolihang penghargaan, inggih punika nem Brit Awards, pat MTV Video Music Award, solas MTV Europe Music Awards, pitu American Music Awards, miwah ulu likur Teen Choice Awards. Ring warsa 2012, Oné Direction ngamolihang $50 tur kadadosang Top New Artist olih Billboard ring warsa 2012. Ring warsa 2013 Oné Direction kadadosang Global Recording Artist of 2013 olih International Federation of the Phonographic Industry. Oné Direction kadadosang grup sané pinih pertama ring lelintihan Billboard 200 AS sané madué petang album tur album sané kapertama wénten ring posisi nomer pertama. Album grup punika sané ketiga, Midnight Memories kadadosang album sané pinih akéh kaadol ring warsa 2013. Ring warsa 2014, Oné Direction kadadosang Artist of The Year olih Billboard. Ring warsa 2017 grup puniki sampun ngadol 50 yuta rekaman ring sajebag jagaté.

Opening act




#Article 201: One Punch Man (182 words)


Oné Punch Man (basa Jepang: ワンパンマン Wanpanman) inggih punika silih tunggil séri animé sané nyaritayang indik ksatrya sané mawasta Saitama. Oné Punch Man karipta olih panyurat saking Jepang sané kapungkusan ONE. Karangan puniki kāpus ngawit ring warsa 2009. Sérial puniki gelis ketah ring parajanané asapunika taler sida nincap kantos 7,9 yuta pamiarsa ring bulan Juni warsa 2012. Oné Punch Man inggih punika marupa ringkesan kruna wanpanchi (Oné Punch) sané masuksma asiki puh-puhan.

Silih tunggil kadwiriptayang ka séri digitalnyané, kagambarang olih Yusuké Murata, ngawit kadartayang ring situs Wéb Komédi Langsung Jumpa Shuéisha ring warsa 2012. Adiyaya-adiyaya punika kapupulang dados siki miwah kacétak ring daging buku tankōbon, buku punika madué roras kanda sané kadartayang ring tanggal 2 Désémber 2016. Vis Média madué pangraksa antuk kadwiriptayang mantuka ring sérial mabasa Inggris ring majalah digital Weekly Shonén Jump.

Saduran carita puniki katerima ring Télépisi Animé olih Madhouse sané kasolahang ring Jepang sawetara bulan Oktober nyantos Desémber warsa 2015. Punika kapungkusang ring basa Inggris sapanjang masa ping kalih sané karancanain kawedarang. Ring tanggal 25 Séptémber 2017, kawedarang wantah sang sané ngaripta pacang nguwahang riptanyané ping kalih pamucuknyané.




#Article 202: Pancasila (284 words)


Pancasila inggih punika idéologi dasar utawi idéologi sané pinih utama majeng ring negara Indonésia. Wasta Pancasila punika mawit saking Basa Sansekerta inggih punika kruna panca sané maartos lima, miwah kruna sila sané maartos prinsip, asas, utawi kapercayaan. Pancasila punika artosnyané rumusan, pupulan, utawi pedoman antuk kahuripan berbangsa miwah bernegara majeng ring makasami krama Indonésiané.

Wénten limang sendi sané ngwangun Pancasilané, inggih punika Ketuhanan Yang Maha Esa, Kemanusiaan yang adil dan beradab, Persatuan Indonésia, Kerakyatan yang dipimpin oleh hikmat kebijaksanaan dalam permusyawaratan/perwakilan, miwah Keadilan sosial bagi seluruh rakyat Indonésia. Makasami sendiné punika kasurat ring pada kaping pat Preambule (pembukaan) utawi pamahbah Undang-Undang Dasar 1945. Tanggal 1 Juni kadadosang antuk rahina nyanggra embasné Pancasila.

Ring tanggal 1 Maret warsa 1945 kaadegang sekaa sané mawasta Badan Penyelidik Usaha Persiapan Kemerdekaan Indonésia tur kapimpin olih Dr. Kanjeng Raden Tumenggung (K.R.T) Radjiman Wedyodiningrat. Ritatkala ngrumusang Pancasila pinaka dasar negara sané resmi, wénten makudang-kudang usulan sané kabaosang ring Badan Penyelidik Usaha Persiapan Kemerdekaan Indonésia, inggih punika:

Sadurung sidang sané kapertama, kawentuk malih prawartaka sané mawasta  Panitia Kecil sané kawigunannyané, inggih punika:

Saking Panitia Kecil punika, kapilih sia diri sané kabaosang Panitia Sembilan, antuk ngaryanin pakaryan punika. Rencanannyané kasetujuin ring tanggal 22 Juni warsa 1945 sané salanturnyané kaicénin wasta Piagam Jakarta. Sasampun rumusan Pancasila punika katerima pinaka dasar negara sané resmi, kabuktiyang sareng:

Ring tanggal 30 Séptémber warsa 1965, wénten kajadian sané mawasta Gerakan 30 Séptémber (G30S). Ring G30S punika kabaosang Pancasila dados kagentosin pinaka ideologi komunis. Ring rahina punika wénten nemnem Jéndral, Kaptén asiki, miwah makudang-kudang jadma sané lianan kapademang. Salanturnyané gerakan punika kaicalang olih militér Indonésiané. Pamerintah Orde Baru maosang indik tanggal 30 Séptémber manados Rahina Peringatan Gerakan 30 Séptémber G30S miwah tanggal 1 Oktober manados Rahina Kesaktian Pancasila.




#Article 203: Pandan (109 words)


Pandan inggih punika silih tunggil soroh taru-taruan. Don pandannyané mawarna gadang. Pandan madué kalih soroh. Sané kapertama wénten pandan sané madui tur donnyané lumbang-lumbang. Yéning punyannyané sampun tegeh tur donnyané akéh raris kaalap. Ring wewidangan Bukit, don pandan puniki duinnyané kaicalang lantas kajemuh ngantos warnannyané manados kuning. Wus punika, kaulat tur prasida kadadosang tikeh. Tikeh kaanggén ri tatkala negak utawi malinggih taler tatakan banten ring upakara adat Jagat Balinnyané. Soroh don pandan sané lianan nénten madué dui tur donnyané gelesang. Don pandan soroh puniki dados kaanggén campuhan ri tatkala makarya ajengan sakadi jaja Bali utawi inem-ineman sakadi kolek. Sané lianan, taler kairis tur kagenahang ring baduur bunga ring canangnyané.




#Article 204: Pandan arum (131 words)


Pandan Arum, inggih punika soroh taru sané dahat mautama kadadosang tamba. Pandan Arum punika maguna pisan kaanggén tamba minakadi lemah syaraf. Pandan Arum punika dahat mabuat pisan kaanggén tamba ri kalaning nénten seleg ngajeng taler pandan arum punika dados kawigunyang antuk kosmétik. Bantang pandan arum punika bunter tur macarang, donnyané asiki taler marupa sakadi pita, muncuknyané lanying, lantang donnyané kirang langkung 2 m, lumbangnyané kirang-langkung 10 m, madui ring betén unteng donnyané, taler mawarna gadang. Sekar ring pandan arum puniki ngrumpyuk, mawentuk bongkol, maumah kalih, bunga sané luh punia jeg-jeg, bakal buahnyané lima ngantos plekutus besik, mabenang sari patpat, lantang putiknyané 5–18 cm, taler mawarna putih. Woh ring pandan arum punika magantung, marupa sakadi bola, lumbangnyané 4–7 cm, kulitnyané mabulu, taler mawarna jingga. Ring Basa Latin pandan arum mawasta Pandanus amaryllifolius.




#Article 205: Pasih Pandawa (114 words)


Pasih Pandawa (aksara Bali: ᬧᬲᬶᬄ​ᬧᬦ᭄ᬤᬯ) inggih punika silih tunggil genah malancaran sané wénten ring Bali. Obyék puniki magenah ring wewidangan Désa Kutuh, Kecamatan Kuta Selatan, Kabupatén Badung, Bali. Yéning rereh saking Bandara Ngurah Rai dohnyané sawatara plekutus kilométér. Pasih puniki madué tebing sané becik taler bias mawarna putih sané kasenengin oleh para torise. Sané mangkin obyek wisata puniki sampun kaloktah ngantos ka dura negara. Akéh para janané mlancaran irika tur madué tetujon sakadi: mapotrek di sisin pasihe, majemuh ri tatkala tengai tepet, tur ngerereh tebingnyané. Yéning jagi ngranjing patut naur tiket ngranjing sané hargannyané kutus tali rupiah antuk siki jadma, anggén parkir mobil wantah limang tali rupiah taler parkir montor wantah duang tali rupiah.




#Article 206: Parallel Cinema (451 words)


Parallel Cinema (Perfilman Samping) inggih punika gerakan perfilman India sané mawit saking pradésa Bénggala Kauh duk warsa 1950an pinaka alternatif ring film-film komérsial Hindi mainstream sané kasengguh pinaka Bollywood.

Parallel Indian Cinema mainspirasi saking Néoréalisme Italia tur mawit sadurungnyané French New Wave miwah Japanese New Wave. Indian New Wave mawit saking Parallel Cinema ring warsa 1960-an. Gerakan Parallel Cinema mawit ring Bénggala tur ngamolihang makarya pangaryan film kasub ring majebag jagaté, makadi Satyajit Ray, Mrinal Sen, Ritwik Ghatak, miwah Tapan Sinha.

Cihna-cihna PIC inggih punika daging sané sérius, réalis tur naturalis, nénten madué igel-igelan miwah gending-gending sané khas sakadi film Bollywood. Film-film Parallel Cinema lumrahné maosang indik-indik sosial tur politik sané wénten ring India.

Réalisme ring perfilman India sampun wénten daweg warsa 1920an miwah 1930an. Silih sinunggil umpama sané pinih awal inggih punika Savkari Pash (1925), film sané nénten madué suara, karya Baburao Painter.

Kruna Parallel Cinema wiwit kaanggén malih daweg 1990-an indik film-film non-komérsial sané kakaryanin ring jaban Bollywood. Umpamanyané film sané ngranjing Parallel Cinema modéren punika wénten Utsab (2000) miwah Dahan(1997), karya Rituparno Ghosh, Yuva (2004), karya Mani Ratham, 3 Deewarein (2003) miwah Dor (2006), karya Nagesh Kukunoor, Matrubhoomi (2004), karya Manish Jha, Hazaaron Khwaishein Aisi (2005), karya Sudhir Mishra, Maine Gandhi Ko Nahin Mara (2005), karya Jahnu Barua, Valley of Flowers (2006), karya Pan Nalin, My Brother… Nikhil (2005) miwah Bas Ek Pal (2006), karya Onir, Black Friday (2007), karya Anurag Kashyap, Udaan (2009), karya Vikramaditya Motwane, Dhobi Ghat (2010), karya Kiran Rao, Sonchidi (2011), karya Amit Dutta, miwah Ship of Theseus (2013), karya Anand Gandhi.

Taler wénten film-film sané nganggé basa Inggris, minakadi Mitr, My Friend (2002), karya Revathi, Mr. and Mrs. Iyer (2002) and 15 Park Avenue (2006), karya Aparna Sen, Being Cyrus (2006), karya Homi Adajania, The Last Lear (2007), karya Rituparno Ghosh, miwah Little Zizou (2009), karya Sooni Taraporevala.

Sutradara Parallel Cinema sané kantun aktif ngantos rahinané mangkin sakadi Buddhadeb Dasgupta, Aparna Sen, Gautam Ghose, Sandip Ray (putran Satyajit Ray), Kaushik Ganguly, Suman Mukhopadhyay miwah Kamaleshwar Mukherjee ring film mabasa Bénggala; Adoor Gopalakrishnan, Shaji N. Karun, T. V. Chandran, M.P. Sukumaran Nair, Shyamaprasad, Dr. Bijuand Sanal Kumar Sasidharan ring film-film mabasa Malayalam; Kumar Shahani, Ketan Mehta, Govind Nihalani, Shyam Benegal, Amit Dutta, Manish Jha, Ashim Ahluwalia, Anurag Kashyap, Anand Gandhi, miwah Deepa Mehta ring film-film mabasa Hindi; Mani Ratnam miwah Bala ring film-film mabasa Tamil, Rajnesh Domalpalli miwah Narasimha Nandi ring film-film mabasa Telugu, Jahnu Barua ring film-film mabasa Hindi miwah Assam, Amol Palekar miwah Umesh Vinayak Kulkarni ring film-film mabasa Marathi.

Aamir Khan makarya film-film sané nénten tatas ngranjing Bollywood utawi Parallel Cinema. Ida nulungin mangda Parallel Cinema punika dados langkung kasub tur film-filmné mapikolih dados populér taler maosang indik-indik sosial sané sérius.




#Article 207: Paribasa (104 words)


Basita Paribasa inggih punika basa rerasmen wiadin panglengut basa. Kanggén panglengut basa sajeroning mabebaosan kalih magegonjakan, sajeroning basa pakraman wiadin basa pasawitrayan. Seosan ring punika, Sang Kawi sané sampun wibuhing Basa Basita, tan mari ngunggahang Basitha Paribasa puniki, sakadi Uperenga miwah Pralambang, sané makardi lengut kakawian punika.  Manut Tinggen Basita Paribasa punika teges ipun basa rinengga, punika dados rerasmén wiadin panglengut basa, ri kala mabebaosan kalih magegonjakan, taler anggén pasimakraman. Basa rinengga punika, sakadi piranti pacang ngamedalang dafing pakayunan kalih pangarsa, nganggé rerengan wiadin sesemon indik kahanan kalih laksanan jadma, sané kaimbangang ring laksana kalih kahanan barang wiadin buron. Sané ngranjing Basita Paribasa minakadi:




#Article 208: Parthénon (114 words)


Parthénon (basa Yunani kuna: Παρθενών; Yunani moderen: Παρθενώνας, Parthenónas) inggih punika kuil duk riin sané  magenah ring Akropolis ring tengah kota Athéna, Yunani. Parthénon inggih punika kuil anggén Déwi Athéna sané ngraksayang Kota Athéna. Parthénon ngawit kawangun duk warsa 447 SM, daweg Kota Athéna neked muncuk kajayaan. Kuil punika sampun jangkep duk warsa 438 SM. Parthénon inggih punika bangunan pinih mabuat sané kantun wénten saking masa Yunani kuna tur umpama pinih sempurna saking seni Yunani kuna. Parthénon mabuat pisan mawinan sampun dados cihna Yunani kuna, démokrasi Athéna, Kabudayaan Wétan tur silih tunggil monumén pinih mabuat ring jagaté. Anggén bangsa Athéna kuna, Parthénon inggih punika cihna nyanggra kadigjayan lawan Pérsia tur matur suksma ring déwa-déwi.




#Article 209: Patung Liberty (105 words)


Patung Liberty inggih punika silih tunggil patung raksasa sané ageng tur magenah ring Pulo Liberty, New York Harbor, Amérika Serikat. Patung punika kaicén olih negara Perancis majeng ring negara Amérika Serikat mangda kaanggén pinaka cihna ngaturang rahajeng rauh ring para tamiu wisatawanné sané rauh mrika duk abad ka-19. Patung Liberty karesmiang ring tanggal 28 Oktober warsa 1886 ri tatkala rahina wanti warsa negara Amérika Serikat sané kaping satus tur satmaka sarana ngrumaketang pasawitran kakalih negara punika. Sang sané ngaryanin patung punika mawasta Frederic Auguste Bartholdi miwah Gustave Eiffel (sané taler ngaryanin Menara Eiffel). Duk warsa 1984, Patung Liberty kasurat pinaka silih tunggil tetamian jagat UNESCO.




#Article 210: Pemogan, Dénpasar Selatan, Dénpasar (153 words)


Désa Pemogan (aksara Bali: ᬧᭂᬫᭀᬕᬦ᭄) inggih punika silih tunggil désa dinas sané magenah ring wewidangan Dénpasar Selatan, Kota Dénpasar, Propinsi Bali, Indonésia.

Indik désa pakraman/adat kekepah dados tiga inggih punika: Désa Pakraman Pemogan, Désa Pakraman Kepaon, miwah Kampung Islam Kepaon. Saking désa pakraman punika kekepah malih limang banjar sakadi : Banjar Pemogan Kaja, Banjar Panti Sari, Banjar Panti Gedé, Banjar Gunung, miwah Banjar Gelogor Carik. Désa puniki madué tukad jimbar sané kawastanin Taman Pancing ring sisi kelod nampek sareng wates Kota Dénpasar miwah Kabupatén Badung. Ring Taman Pancing sadina-dina akéh anaké mancing tur wénten genah olahraga.

Ring warsa 2016, akéh krama ring désa Pemogan kirang langkung wénten 43.998 diri, kapah antuk 21.964 lanang miwah 22.034 istri, taler tingkat sex rasionyané kirang langkung 101.

Subak ring wewidangan Désa Pemogan wantah wénten satunggal, inggih punika Subak Carik Abasan, jangkep antuk pekaséh, prajuru, awig-awig, balé subak, pura subak miwah ulunsuwi. Wewengkon ipun sané mangkin manados ékowisata.




#Article 211: Pemuteran, Gerokgak, Buléléng (151 words)


Désa Pemuteran inggih punika désa sané megenah ring Kecamatan Gerokgak, kabupatén Buléléng, Propinsi Bali, sawatara 80 km saking Bandara Ngurah Rai, Denpasar. Désa puniki sampun kasub ring duranagara antuk awi arnawa sané becik pisan. Masyarakat, pamerintah, tur pangusaha mekemul ngutsahayang mangda awi arnawa puniki becik idup ring arnawa utawi pesisi.

Akeh toris saking duranagara rauh ring Désa Pemuteran jagi manyilem miwah snorkeling manyingakin ulam sané mawarna-warni miwah patung déwa-déwi sané katumbuhin awi arnawa sané becik pisan. Poto ring sor puniki kaambil ring Désa Pemuteran daweg bulan Septémber 2013. Daweg punika akéh pisan ulam mawarna-warni sareng ngelangi nampek ring patung déwa puniki. Sampun akéh kasayagayang hotél, vila, miwah umah ané kaséwaang buat toris mangdané nginep irika. Réstoran miwah warung makan taler akéh wénten.

Ring sensus warsa 2010, krama désa kirang langkung wénten 8.621 diri sané kakepah dados 4.310 lanang miwah 4.311 istri mawit rasio sex 1,00. Akeh kaluwaraga ring désa puniki 1.567.




#Article 212: Perang Pandan (164 words)


Perang Pandan utawi Mekare inggih punika silih tunggil tradisi sané wénten ring Désa Tenganan, Kecamatan Karangasem, Kabupatén Karangasem, Bali. Perang pandan taler kawastanin makere-kere. Upacara Perang Pandan puniki ngawinang akéh para wisatawan Indonésia miwah dura negara sané rauh mrika. Perang Pandan punika kalaksanayang antuk ngusumayang Déwa Indra utawi déwa perang. Perang Pandan kadadosang kepahan saking ritual Sasih Sembah. Sasih sembah inggih punika ritual sané pinih ageng tur kalaksanayang ring Désa Tenganan. Krama ring Désa Tenganan madué kapercayaan sané malianan tekén krama Bali lianan. Kramané irika nganut agama Hindu Indra, tur nénten madasar kasta. Kramané irika ngenahang Déwa Indra dados Déwa sané pinih utama. Sejarah kawéntenan Perang Pandan puniki inggih punika kacritayang wawengkon Tenganan kapimpin olih Raja sané nénten maparilaksana becik, mawasta Maya Dénawa. Mawa Dénawa nénten ngicénin krama irika ngalaksanayang upakara agama. Punika mawinan Déwa Indra kautus antuk ngematiang Maya Denawa. Paperangan punika kamenangang olih Déwa Indra. Paperangan punika sané ngawinang krama ring Désa tenganan ngalaksanayang Perang Pandan, krana Déwa Indra punika déwa perang.




#Article 213: Pete Buttigieg (148 words)


Peter (Pete) Montgomery Buttigieg (kaucapang: /ˈbuːtəˌdʒɛdʒ/, BU - te - jéj; lekad di South Bend, Indiana, Amérika Serikat, 19 Januari 1982) ento politikus Amérika Serikat ané taén dadi Wali Kota South Bend sekat 1 Januari 2012 nganti 2020. Dané milu kampanye pencalonan Parté Démokrat AS apang dadi calon Présidén AS di pemilu 2020.

Buttigieg tamat uli Harvard College muah Univérsitas Oxford. Uli 2009 nganti 2017 dané dadi perwira intélijén. Dané maang pangkat letnan tur taén kakirim ka Afganistan duk tiban 2014 tongos dané maang penghargaan Joing Service Commendation Medal.

Buttigieg kapilih pinaka walikota South Bend, Indiana ané ka-32. Duk tiban 2015 dané nyiar yén dané gay lantas dané kapilih buin pinaka walikota maang 80% uli total suara. Dané dadi anak gay kapertama ané dadi calon Présidén Amérika Serikat. Duk 2018 dané ngantén ajak anak muani, Chasten Glezman.

Buttigieg nguasaang basa Inggris, Spanyol, Italia, Malta, Pérsia, Prancis muah Norwegia.




#Article 214: Peté (122 words)


Peté inggih punika silih tunggil pepayonan kacang-kacangan sané prasida tumbuh kantos limolas méter. Giing peté marupa taru, mawentuk bunder, macarang, miwah mawarni coklat masawang barak. Daun peté kawéntenannyané marumpyuk, bongkolnyané marupa bunder, muncuknyané tajep, dawannyané kirang-langkung patpat kantos kalih dasa miliméter, lumbangnyané kalih kantos tigang miliméter, turmaning mawarni gadang. Sekar punyan peté kawéntenannyané ngrumpyuk, lepihan sekarnyané matunggilan, benang sarinnyané akéhnyané dasa, bongkol lepihan sekarnyané neket ring wadah benang sari, muncuknyané madué kahanan bancih utawi luh muani, wentuknyané gada, mawarni kuning, turmaning bongkol lepihan sekarnyané mawarni putih masawang kuning. Buah peté mawentuk polong, magantung, miwah mawarni gadang. Wiji peté kawéntenannyané tebel, pépég, miwah mawarni gadang. Peté madué akah tunggang miwah mawarni coklat. Pamekasnyané, peté madué kawigunan nedunang ténsi, ngicalang stroke, miwah ngicalang méncrét.




#Article 215: Pizza (105 words)


Pizza inggih punika ajengan roti sané wentuknyané bunter tipis tur kapanggang nganggén oven. Ajengan punika kadagingin ulam, jangan miwah keju ring ajengnyané sadurung pizza punika kapanggang. Keju sané ketahnyané kaanggén ngaryanin pizza mawasta mozzarella. Kruna pizza mawit saking basa Italia pizza sané madué artos jaja utawi tart. Lelintihan indik pizza kakawitin ring Italia duk warsa 1600 nanging nénten kadagingin saus. Salanturnyané ring warsa 1800-an pizza kaicénin saus olih jadma Italia sané ngungsi ka New York, Amérika Serikat. Ring aab punika taler ring Napoli, Italia wénten pizza sané kaadungan sareng keju mozzarella pinaka cihna kobér saking negara Italia. Ajengan punika sayan nglimbak ngantos ka negara Indonésia.




#Article 216: Poerbatjaraka (263 words)


Poerbatjaraka inggih punika ilmuwan Jawa taler budayawan sané utamannyané sutindih ring sastra Jawa Kuno. Poerbatjaraka madué wasta inggih punika Prof. Dr. Radén Mas Ngabéhi Poerbatjaraka. Ida embas ring Surakarta, warsa 1884 tur séda ring Jakarta, warsa 1964, ri tatkala mayusa sawatara 79-80 warsa.

Ajin idané inggih punika abdi dalem keraton Kasunanan Surakarta sané maparab Radén Tumenggung Purbadipura. Ajin idané silih tunggil sastrawan sané ngaryanin perjalanan-perjalanan Sunan Pakubuwana X ring wentuk tembang. Poerbatjaraka madué wastan alit inggih punika Lesya. Ida ngranjing ring HIS (Hollandsch-Indische School) salami 7 warsa. Drika ida malajah basa Melayu, basa Belanda, miwah kaweruhan sané tiosan. Ida seneng ngewacén buku utawi lontar sastra. Ritatkala ida kantun truna, ida sampun malajah ngawacén kitab-kitab Jawa Kuno sané marupa manuskrip. Ida ngamolihang kitab punika ring perpustakaan ajinnyané. Ida kayun mlajahin sastra Jawa Kuno ri tatkala kacunduk buku sané kasurat olih Prof. Dr. Hendrik Kern.

Poerbatjaraka naenin ngirim séwalapatra ka Résiden Surakarta. Santukan ida wikan ring kaweruhan, Résiden Surakarta ngicénin ida tugas ring Batavia/Jakarta warsa 1910. Irika ida makarya sareng Dinas Purbakala ring Muséum Gajah. Ritatkala punika ida ngamolihang wasta Poerbatjaraka. Wastan puniki mawit saking kruna Purba sakadi wastan ajinnyané miwah Caraka saking aksara Hanacaraka sané madué arti utusan.

Indik kulawarga, Poerbatjaraka marabian sareng R.A Musimah, tur madué pianak istri sané mawasta R.Ay.Ratna Himawati. Sasampun kemerdékaan Indonésia, ida makarya dados profésor ring Univérsitas Indonésia (Jakarta), Univérsitas Gadjah Mada (Yogyakarta) miwah Univérsitas Udayana (Dénpasar, Bali). Sawiréh sutindih ring kaweruhan, ring Dénpasar ida ngwangun Fakultas Sastra. Ring Fakultas Sastra sané mangkin mawasta Fakultas Ilmu Budaya Univérsitas Udayana, wastan ida kaanggén wastan gedung sawiréh ida berjasa ring pendidikan.




#Article 217: Pura Andakasa (143 words)


Pura Andakasa inggih punika pura sané magenah ring wewidangan Désa Angantelu, Kecamatan Manggis, Kabupatén Karangasem. Kawéntenan pura punika wantah ring sisi kelod Pulo Baliné. Manados saking konsep Padmabhuwana sané kapuja ring Pura Andakasa wantah Déwa Brahma utawi Ida Sang Hyang Tugu satmaka sang sané ngripta sakancan kahuripan ring jagaté. Manut lontar Kusumadéwa kawangun olih Mpu Kuturan utawi Mpu Raja Kerta sané taler ngaryanin konsép Kahyangan Tiga mangda sekte-sekte ring sajebag jagat Bali satate rumaket. Sané lianan, pura punika taler mapaiketan sareng Empu Sang Kulputih, brahmana sané nglaksanayang tapa brata drika sadurung ida nglanturang tirta yatra nuju Pura Besakih miwah Lempuyang. Ida taler manados pemangku agung ring Pura Besakih sané mapuspata Empu Sweta Wijaya. Piodalan ring Pura Andakasa kalaksanayang nyabran nem sasih nemonin Anggara Kliwon wuku Medangsia. Ring pura punika taler kalaksanayang ngaturang caru ring rahina Anggara ri tatkala wuku Kulantir, Prangbakat miwah Dukut.




#Article 218: Pura Besakih (361 words)


Pura Besakih (aksara Bali: ᬧᬸᬭ​ᬩᭂᬲᬓᬶᬄ) inggih punika pinaka puser purané ring Bali. Pura Besakih punika silih tunggil pura Sad Kahyangan ring Bali. Pura punika magenah ring bongkol Gunung Agung, Désa Besakih, Kecamatan Rendang, Kabupatèn Karangasem. Para sameton Hindu Bali tan lali pedek tangkil ri nuju piodalan miwah pangusaban ring Pura Besakih.

Pura Besakih pinaka pura pinih ageng ring Bali saha madué palebahan kirang langkung tiga likur. Yening rereh saking kota Denpasar dohnyané nem dasa kilometer, pamarginé nglintang kota Gianyar miwah Klungkung. Saking kota Klungkung ngalerang malih kalih likur kilometer. Pura Besakih punika pinaka puser purané ring Bali, makagenah nyiwi Ida Sang Hyang Widhi. Pamucuk genahé tan seos wantah Pura Panataran Agung. Genah natar purané mapanta-panta wénten pitung panta makalambang sapta patala. Pujawali ring Pura Panataran Agung kamargiang nyabran rahinan Purnama Kapat. Ring Panataran Agung wénten Padma Tiga pinaka linggih Ida Sang Hyang Tri Purusa utawai Sang Hyang Siwa Tiga minakadi Batara Siwa, Sadasiwa, miwah Parama Siwa.

Sajaba punika, nyabran rahinan Purnama Kadasa kawéntenang pujawali sané kawastanin pujawali Batara Turun Kabeh. Ri tatkala punika makasami umat Hinduné patutu pedek tangkil ngaturang pangubakti. Sajaba punika, satunggil dasa warsa taler kawéntenang pangaci sané kabaos Tawur Panca Walikrama. Yening sampun satus warsa kawéntenang malih Tawur Eka Dasa Rudra. Tawur Eka Dasa Rudra sané pinih untat sampun kamargiang duk Tileming Cetra Isaka warsa 1900, tanggal masehi 28 Maret 1979.

Sadurung ngranjing ka Panataran Agung Besakih, ring jabaan wénten wangunan anyar sané mawasta Mandapa Kesari Warmadewa, genah pasamuan agama minakadi pasamuan agung miwah mahasabha Hindu Dharma. Ring asapunapiné taler kanggén genah mararian sarwi nabdabang raga jagi pedek tangkil ka pura. Wewangunan pura Besakih sané ageng tur unik prasida pinaka silih tunggil objek wisata budaya ring Bali sané akeh katuju antuk para wisatané. Sajaba punika, genah Pura Besakih punika wiakti kalintang ngangobin sang ngatonang. Ri kala terang baskarané nenten kaliputantuk sayong, katon Gunung Agungé, gunung sané pinih luhur ring Bali, kakayonan madianing gunung katon gadang lom ngulangunin pesan. Yening macecingak saking ngawewehin kaasriannyané, sané prasida nudut kayung para turisé rauh ka Besakih. Katahmalih yening baosang indik kautamannyané tan samen ring jagaté. Makasami umat Hinduné nenten purun lempas, mautsaha pedek tangkil ri nuju pujawali utawi pangusaban ring Pura Besakih.




#Article 219: Pura Goa Lawah (211 words)


Pura Goa Lawah inggih punika silih tunggil pura sané magenah ring Désa Pesinggahan, Kecamatan Dawan, Kabupatén Klungkung , Bali.

Pura Goa Lawah kacihyanang antuk kawéntenan goa tur manados sarang lelawah ring tengahnyané. Pura punika taler silih tunggil genah paperangan Kusamba utawi Puputan Klungkung sané kaadegang olih Déwa Agung Istri Kanya. Pura Goa Lawah rumasuk silih tunggil Pura Sad Kahyangan sané wénten ring Bali. Manut saking Lontar Dwijéndra Tatwa, sané nyaritayang indik pamargin Dang Hyang Nirartha saking Gélgél nuju Kusamba. Ida nénten masandekan nanging nglanturang pamargi nuju Goa Lawah. Drika Dang Hyang Nirartha nyingakin gunung sané becik pisan tur wewidangan Nusané. Ritatkala ngranjing ka tengah goané, Ida nyingakin lelawah akéh pisan tur ring puncuk gunung goané wénten bunga pakebiah-biah sané aas mawinan kesiran angin. Raris ida angob miwah kalangen turmaning ngwangun padmasana irika. Sasampun wénten pura, dumunan karawat olih Gusti Batan Waringin antuk pawarah-warah saking Ida Penataran. Ida Penataran wantah putran pemangku ring Pura Besakih Ida Tulus Dewa. Ida nuturang yéning sujatinnyané Pura Goa Lawah sareng Pura Besakih mapaiketan. Pura Goa Lawah inggihnyané genah pamedalan Ida Hyang Bhatara Basukih saking gunung Agung ri tatkala jagi masucian ring pasih. Ngantos mangkin, sané kasungsung ring Pura Goa Lawah inggih punika Déwa Mahéswara sareng Sang Hyang Basukih. Pura punika taler pinaka genah utama upakara nyegara-gunung.




#Article 220: Pura Maospahit (114 words)


Pura Maospahit inggih punika pura ring Bali sané magenah ring Kota Dénpasar, Bali. Pura punika kasub mawinan arsitékturnyané sané khas saking Majapahit, nénten saking Bali. Cihnanyané nganggén bata abang polos miwah nénten wénten ukirannyané. Punika mawinan pura punika mawasta Maospahit. Pura Maospahit inggih punika pura sisya ring Bali sané kawangun antuk konsép Panca Mandala. Ring konsép punika, genah pinih suci ring purané wénten ring madya, nénten nuju giriné.

Babad pura Maospahit kasurat ring Babad Wongayah Dalem, prasasti sané nyritayang babad Sri Kebo Iwa, arsiték Bali. Sri Kebo Iwa ngwangun palinggih mawasta Candi Raras Maospahit ring warsa 1200 Saka, utawi warsa 1278 Masehi. Rahinané mangkin Candi Raras Maospahit kantun wénten pinaka bayuhan ring Pura Maospahit.




#Article 221: Pura Payogan Agung Ketéwél (116 words)


Pura Payogan Agung inggih punika Pura Kahyangan Jagat sané magenah ring Désa Pakraman Ketéwél, Kecamatan Sukawati, Kabupatén Gianyar.

Manut saking Raja Purana Pura Payogan Agung miwah prasasti ring Griya Jaya Purna Rangkan Ketéwél, kabaosang indik Pura Payogan Agung punika stanan Sang Hyang Pasupati sané kasengguh Ida Bhatara Hyang Murtining Jagat. Pura Payogan Agung punika ngranjing ring silih tunggil pura kuno sané wénten ring Bali, kacihnayang olih kawéntenan Lingga Yoni, miwah Patung Siwa Mahadéwa. Sadurung kawastanin Pura Payogan Agung, Pura punika mawasta Kahyangan Joran Agung, Kahyangan Puseh Joran Agung, miwah Kahyangan Payogan Siwa Agung. Pura punika kawangun olih Ida Hyang Pasupati miwah Para Déwata ring Gunung Seméru, sané kaanggén genah paruman ri tatkala nglawan I Kala Surya.




#Article 222: Pura Penataran Agung Lempuyang (114 words)


 

Pura Penataran Agung Lempuyang inggih punika pura sané magenah ring léréng Gunung Lempuyang ring Karangasem, Bali. Pura Agung Lempuyang kabaosang pahpahan saking kompléks pura sané wénten ring Gunung Lempuyang. Pura-pura sané wénten ring Gunung Lempuyang kawakilang antuk pura sané pinih tegeh inggih punika pura ring puncak Gunung Lempuyang.

Pura Lempuyang Luhur inggih punika silih tunggil pura Sad Kahyangan Jagad utawi nem genah suci ring jagaté genah suci ngaturang bhakti. Kelompok pura iriki taler kadadosang kelompok pura di Bali sané kasub kawastanin Pura Kahyangan Padma Bhuwana. Makejang pura ring Pura Kahyangan Padma Bhuwana nunjukang kutus arah mata angin. Pura Lempuyang nunjukang arah kangin tur warna putih, sané kasimbolang ring Bali inggih punika genah Déwa Iswara.




#Article 223: Pura Taman Ayun (181 words)


Pura Taman Ayun inggih punika Pura sané wénten ring Kecamatan Mengwi, Kabupatén Badung, Bali. Pura punika sekadi Pura Paibon utawi padarman Raja Mengwi sané kaanggén ngaturang bhakti ring leluhur saking raja-raja. Nika mawinan irika kawangun gedong paibon tur méru-méru sané kaanggén ngaturang bhakti ring para déwa ring krama kerajaan Mengwi antuk nunas karahayuan. Ring warsa 2012 UNESCO ngabaosang indik Pura Taman Ayun kadadosang kepahan saking situs warisan budaya ring jagaté. Sejarahnyané inggih punika Pura Taman Ayun kawangun ring aab ka-17 utawi kakawitin ring 1632, tur kapuputang ring warsa 1634 olih raja Kerajaan Mengwi sané mawasta I Gusti Agung Putu.

Ritatkala ngawangun kerjaanné punika, Ida kawantu olih undagi saking Banyuwangi sané mawasta Ing Khang Ghoew utawi I Kaco. Pura Taman Ayun dados pura kulawarga antuk Kerajaan Mengwi. Pura puniki kakepah dados tigang kepahan, inggih punika:

Katiga kepahan Pura Taman Ayun puniki kadadosang cihna tiga tingkat kosmologi jagaté. Henk Schulte Nordholt nyuratang buku sané mamurda Negara Mengwi indik Taman Ayun kabecikang ring warsa 1750 olih undagi sané mawasta Hobin Ho. Pura Taman Ayun wénten ring acara televisi Around the World in 80 Gardens.




#Article 224: Pura Tirta Empul (195 words)


Pura Tirta Empul inggih punika silih tunggil pura sané magenah ring tangahing pulo Baline, ring Désa Manukaya, Kecamatan Tampak Siring, kabupatén Gianyar, sané kasub ring krama Baliné krana yéh sucinyanné.

Pura Tirta Empul kawangun miwah kakelilingin olih mata air sané ageng ring abad 926 M ri kala wangsa Warmadéwa. Wastan pura punika mawit saking sumber mata air inggih punika Tirta Empul. Mata air punika saking tukad Pakerisan. Pura Tirta Empul kakepah dados tatiga inggih punika Jaba Pura, Jaba Tengah, tur Jeroan. Ring jaba tengah wénten kalih kolam kasarengin antuk telungdasa pancuran sané kawastanin Pengelukatan, Pebersihan, miwah Sudamala taler Pancuran Cetik. Pura niki kawangun antuk Dewa Wisnu.
Kacritayang Raja Mayadénawa nénten patut mamerintah krama Baliné, tur nénten ngadadosang krama Baliné ngalaksanayang upacara agama antuk nunas kerahayuan ring jagaté. Nika mawinan para déwa, sané kapimpin olih Bhatara Indra nyerang Mayadénawa. Mayadénawa kalah lantas malaib kanti ring kaja Désa Tampak Siring. Nganggon kesaktiannyané Ida ngranayang wénten mata air sané misi racun, nika mawinan pasukan Bhatara Indra sané nginem yeh punika padem. Selanturnyané Bhatara Indra nuncebang tombaknyané tur medal yéh saking tanahé. Yéh punika kaanggén kamercikang ring para déwa sané keni racun punika, lantas para déwa punika idup malih.




#Article 225: Putri Marino (133 words)


Putri Marino () inggih punika artis Indonésia sané embas ring Denpasar, Bali, 4 Agustus 1993, tur mangkin mayusa 26 tiban. Ida embas saking aji sané mawasta Franseco Marino miwah biang sané mawasta Marianna Rupadmi,  inggih punika aktris miwah pengeter acara saking Indonésia. Putri marino madué rabi sané mawasta Chicco Jerikho, mangkin Putri Marino sampun madué oka sané mawasta Surinala Carolina Jarumilllnd.

Putri Marino kasub ring silih tunggil pengeter acara ring siaran My Trip My Adventure ring Trans TV.  Ring warsa 2017, ida ngawitin ring dunia seni pragina ring film sané mamurda “Posesif”,  ida taler polih penghargaan Piala Citra dados aktris sané pinih becik,  punika mawinan ida aktris kaping kalih ring sejarah perfilman ring Indonésia sané ngamolihang (méménangkan) Piala Citra punika antuk film perdananyané sasampun Christiné Hakim ring warsa 1974 antuk film “Cinta Pertama”.




#Article 226: Pythagoras (146 words)


Pythagoras saking Samos (k.l. 570 – k.l. 495 SM) inggih punika filosof Yunani kuna miwah sang san'e ngaryanin Pythagoréanisme. Ajahannyané dados kasub pisan ring Magna Graecia. Filosofi Plato, Aristotélés miwah filosof Wetan akéh kena panglimbak saking manah-manah Pythagoras. I raga nénten akéh uning indik kauripannyané. Pythagoras inggih punika putranyané Mnésarkhus, sané mawit saking nusa Samos. Nénten wénten sané uning  ring dija Pythagoras masekolah, sakéwala kauningin yéning duk warsa 530 SM Ida magingsir ka Kroton, genah Ida makarya sekolah. Ring sekolahé punika siswa-siswa patut urip ring jeroning sekaa sané cakupang, singid, tur polos; umpamanyané dané nénten dados ngajeng makudang-kudang ajengan, minab daging.

Ajahan Pythagoras sané pinih kasuh inggih punika metempsychosis, utawi transmigrasi atman, inggihnyané manah yéning atman nénten padem tur sasampun raga padem, atman ngranjing raga anyar. Ida naler makarya téori musik univérsal, inggihnyané Ida gugu yéning planét-planét nggantos genahné manut rumus-rumus matématika; mawinan punika planét-planét masuara minakadi musik.




#Article 227: Pémpék (103 words)


Pémpék wiadin empék-empék inggih punika silih tunggil ajengan saking Sumatera Kelod utamannyané saking wewidangan Palémbang.  Ajengan punika malakar saking ulam, bé sané kagiling ngantos dekdek sareng campuhan tepung kanji taler kaadungan sareng taluh miwah kesuna sané sampun kaalusang, tur tasik miwah basa penyedap. Manut saking lelintihannyané, ajengan pémpék kauningin ngranjing ka Palémbang sinarengan sareng sapangrauh jadma Tionghoa kirang langkung ring abad ka-16 dugas pamrintahan kantun kaadegan olih Sultan Mahmud Badaruddin II. Kruna empék-empék mawit saking apék sané madué artos 'iwa' wiadin anak lanang tua saking Tionghoa. Soroh pémpék sané pinih kasub mawasta pémpék kapal selam sané madaging taluh siap tur ajengan punika kagoreng.




#Article 228: Pésta Kesenian Bali (107 words)


Pésta Kesenian Bali utawi PKB inggih punika silih tunggil acara nyabran awarsa sané kakaryanin olih Pamerintah ring propinsi Bali. Acara punika kalaksanayang ring wewidangan Art Centre, kota Dénpasar. Ring PKB punika jagi kawedar sakancan pakaryan séni sané prasida kabuat olih krama Bali ring makasami kota/kabupatén sané wénten ring Pulo Baliné, sakadi gong kebyar, igel-igelan, arja, sekaa santhi miwah sané lianan. Makasami yusa dados tampil ring PKB mawit saking sané kantun alit ngantos sané sampun tua. Sané madué pikayunan nglaksanayang Pésta Kesenian Bali punika wantah Gubernur Bali dumunan sané mawasta Ida Bagus Mantra. Ida ngawé programé punika sané kapertama duk warsa 1979 tur prasida kalaksanayang ngantos galahi mangkin.




#Article 229: Rabindranath Tagore (132 words)


Rabindranath Tagore (7 Méi 1861 – 7 Agustus 1941) inggih punika pangawi, panyurat miwah filosof saking India. Ida ketah kauningin antuk para janané pinaka Sang Kawiwara. Ida taler seneng nyurat, minakadi puisi, prosa, satua bawak, novel, miwah katattwan sara-sarining magama ring jagaté. Pamargin kahuripan ragané sané abot antuk nyujuh kasukerthan sané sida kapuponin antuk para janané sami ring guminé punika kasurat ring sasuratan ragané. Punika sané ngawinang ragané ngamolihang puspatha Nobél ring jagaté punika.

Rabindranath Tagore embas ring Jorasanko, Kolkata, India, 7 Méi  warsa 1861. Nami ragané akéh para janané nyengguhang Déwaning Guru. Yadiastun sakadi asapunika, ragané sumeken alep ring nampénin para janané. Ragané nyarengin Parisadha Kabrahmanan manados pangawi, pragina drama, welaka, pragina tabuh, miwah sastrawan ring Bénggala. Ragané embas ring kulawarga Brahmana saking Bénggala, inggih punika brahmana sané wénten ring Bénggala.




#Article 230: Banyu pinaruh (150 words)


Rahina Banyupinaruh inggih punika rahina apisan wusan Rahina Saraswati. Banyupinaruh kalaksanayang nemonin rahina Redité Paing Wuku Sinta. Kruna Banyupinaruh mawit saking Banyu miwah Pinaruh. Banyu artosnyané toya pinaka cihna kahuripan. Pinaruh mawit saking pinih weruh artosnyané kaweruhan sané pinih utama.

Ring rahina punika krama Hindu jagat Bali nunas unteng toya kaweruhan. Banyupinaruh taler manados rahina pangawit wuku ring Bali. Wusan ngaturang sembah ring Rahina Saraswati, ring Banyupinaruh makasami krama Baliné malukat. Malukat ketahnyané kalaksayanayang sadurung suryané endag ri kala semengan nanging prasida taler ring galah tengai ngantos peteng. Malukat sané pinih becik kapuputang antuk Ida Peranda utawi pemangku. Akéh taler jadma Bali sané malukat soang-soang utawi sareng kaluwarga. Genah malukat wénten ring klebutan, campuhan, pasih, griya utawi mrajan. Banten panglukatan sané prasida kaanggén inggih punika canang sari utawi pejati satmaka atur piuning nunas toya suci. Rahina Banyupinaruh pinaka simbol nunas toya kaweruhan taler ngicalang mala utawi awidya saking manah jadmané.




#Article 231: Rahina Saraswati (150 words)


Rahina Saraswati inggih punika rahina sané kalaksanayang nyabran nem sasih nemonin rahina Saniscara Umanis Wuku Watugunung. Ring rahina punika makasami krama Hindu Baliné ngaturang sembah bhakti majeng ring Déwi Saraswasti pinaka sang sané ngwetuang kaweruhan ring jagaté puniki tur kapercaya rauh ri tatkala Saniscara Watugunung.

Déwi Saraswati pinaka sakti saking Déwa Brahma kasimbolang antuk anak isteri sané kalintang ayu. Ida matangi ring ajeng bunga tunjungé. Ida taler madué wahana inggih punika angsa utawi merak. Ring gemelan tangan tengawannyané wénten veena miwah ganitri. Ring gemelan tangan kiwannyané wénten pustaka utawi kitab miwah ngemel veena. Ida pinaka simbol kaweruhan, widya miwah sastra manut ring krama Hindu Bali. Makasami buku, lontar, miwah naskah-naskah sané madaging sastra utawi ajah-ajahan sané luwih, kakaryanin banten ring Rahina Saraswati. Para sisya miwah guru ngaturang sembah ring sekolah soang-soang ri tatkala semengan. Kalanturang antuk ngayabin miwah ngetisin tirta ring buku utawi pustaka kitab sané wénten ring paumahannyané soang-soang.




#Article 232: Ramayana (428 words)


Ramayana inggih punika carita sané nyaritayang indik kapahlawanan saking India sané kauwah olih Walmiki utawi Balmiki saking carita Déwi Sita. Ramayanan mawit saking kruna Rāma miwah Ayaṇa sané mateges Pejalan Rama. Ramayana taler wénten ring kabudayaan sastra Jawa sané mawentuk kakawin Ramayana, tur uwahannyané ring basa Jawa Baru nénten makasami manut saking kakawin puniki. Ring basa Melayu wénten Hikayat Seri Rama sané dagingnyané malianan sareng kakawin Ramayana ring basa Jawa miwah Basa Bali Kuno, inggih punika wayang miwah sendra tari.

Balakanda inggih punika carita pamahbah ring Ramayana. Kanda puniki nyaritayang indik Prabu Dasarata sané madué tigang istri, inggih punika Kosalya, Kekayi, miwah Sumitra. Prabu Dasarata madué pat putra, sané mawasta Rama, Bharata, Lakshmana, miwah Satrughna. Balakanda taler nyaritayang indik Sang Rama sané prasida dados jayanti ring swayambara tur ngamolihang anak istri sané mawasta Sita, putri Prabu Janaka.

Ayodhyakanda nyaritayang indik Rama, Sita miwah Lakshmana sané katundung ka alasé. Selanturnyané kacritayang Prabu Dasarata sané sampun lingsir, séda. Bharata nénten kayun dados raja, ida ka alasé ngrereh Rama. Nanging Rama taler nénten kayun antuk mawali ka kerajaan. Nika mawinan Bharata sané ngamong kerajaan manut saking Rama.

Aranyakanda nyaritayang indik Rama, Sita, miwah Lakshmana sané meneng ring tengahing alas. Ring tengahing alas punika Rama seneng ngewantu para petapa sané kausak asik olih raksasané. Kanda puniki taler nyaritayang indi Sita sané kaculik olih Rahwana miwah nyaritayang indik Jatayu sané nglawan Rahwana.

Kiskindhakanda nyaritayang indik Sang Rama sané matemu sareng Raja wanara Sugriwa. Sang Rama ngewantu Sugriwa ngrebut kerjaannyané saking Subali. Ring pertempuran punika Subali seda. Sugriwa kadadosang raja ring Kiskindha, selanturnyané Sang Rama miwah Sugriwa sareng-sareng jagi nyerang kerajaan Aléngkané.

Sundarakanda nyaritayang indik para prajurit saking Sugriwa ngwangun jembatan Situbanda sané ngubungang India sareng Aléngka. Hanuman sané dados wakil saking Rama, lunga ka Aléngka antuk matemu sareng Sita. Irika Hanoman katangkep, nanging prasida nylametang raga tur ngebakar ibu kota Aléngkané.

Yuddhakanda nyaritayang indik pertempuran laskar wanara Sang Rama sareng pasukan raksasa Sang Rahwana. Kacritayang pasukan Sang Rama prasida ngentasin pasih antuk lunga ka Aléngka. Wibisana kausir olih Rahwana krana akéh ngicénin piteket ka Rahwana. Rahwana pedih tur ngandikayang Wibisana lunga saking irika. Kacritayang ring pertempuran punika Rahwana kakaonang olih Rama nganggén panah sakti. Selanturnyané Sang Rama mawali ka Ayodha kasarengin antuk Sita.

Uttarakanda nyaritayang indik Déwi Sita sané katundung ka alasé krana Sang Rama mireng indik kasucian saking Déwi Sita sané karebut olih Sang Rahwana. Dewi Sita meneng ring petapan Rsi Walmiki tur ngembasang Kusa miwah Lawa. Kusa tur Lawa lunga ka istana Sang Rama, ri tatkala upakara Awaméda. Ring galah punika Kusa miwah Lawa ngendingang Ramayana sané kauwah olih Rsi Walmiki.




#Article 233: Rangda (151 words)


Rangda inggih punika ratu para leak ring mitologi Bali. Rangda puniki kecritayang ketahnyané ngengkebang tur nadah anak cenik tur ngelawan Barong sané dados cihna dharma utawi kekuatan sané becik. Manut ring etimologinyané, kruna Rangda sané ketah ring Bali mawit saking basa Jawa Kuno inggih punika kruna Randa sané maarti Janda utawi balu. Rangda puniki kagambarang marupa aeng tur dados cihna paplajahan pangiwa. Carita sané pinih utama nyritayang indik Rangda inggih punika Calonarang. Kacritayang indik Rangda mawit saking Ratu Mahendradatta sané meneng ring Pulo Jawa ring aab ka-11. Ida kaasingang olih Raja Dharmodayana krana kapisuna sampun ngalaksanayang sihir tekén permaisuri sané kaping kalih raja punika. Manut ring legenda Ida ngewales antuk ngematiang atengan kerajaanné punika, selanturnyané kerajaanné punika kadadosang padruén Idané tur putranné Dharmodayana, inggih punika Erlangga. Rangda marupa anak luh sané mabok lantang, madué naka dawa tur mangan, layah lantang, nyonyo gedé tur lantang, muanné aeng, miwah giginnyané lantang tur mangan.




#Article 234: Renon, Dénpasar Selatan, Dénpasar (100 words)


Renon (aksara Bali: ᬋᬦᭀᬦ᭄) inggih punika Kelurahan sané magenah ring wewidangan Kecamatan Dénpasar Selatan, Kota Dénpasar, Propinsi Bali, Indonésia. Ring warsa 2016, akéh kramanyané 20.774 diri. Renon kakepah dados limang banjar inggih punika: Banjar Pandé, Banjar Peken, Banjar Tengah, miwah Banjar Kaja.

Silih tunggil wewidangan sané kaloktah magenah ring Banjar Tengah sané mawasta Lapangan Niti Mandala Renon. Akéh jadma saking Bali utawi dura Bali tmiwah dura negara sané malancaran irika sadina-dina. Wénten sané olahraga, mapotrék, miwah negak-negak manten ring plataran Bajra Sandhi sané sampun kasayagayang. Lapangan puniki kakaryanin duk 1980 ri tatkala Prof. Ida Bagus Mantra manados Gubernur ring Bali.




#Article 235: Rosa Parks (153 words)


Rosa Louise McCauley Parks (Fébruari 4, 1913 – Oktober 24, 2005) inggih punika aktivis swadikara krama (hak sipil) sané dados kasub mawinan kawéntenan nempal ngaturang kursinnyané ring tumpangan putih ring bis raris ngawitin parilaksana wangdé munggah bis ring Montgomery, Amérika Serikat. Manut ring Konggrés AS, Rosa Parks inggih punika ibu gerakan kabébasan.

Duk 1 Désémber 1955, di Montgomery, Alabama, Rosa Parks kabesenin olih sopir bis James F. Blake mangda misaraang kursinnyané ring tumpangan putih mawinan séksi sané anggén jadma putih kémanten sampun kébek. Rosa Parks nempal raris punika mawinan Ida kadakep olih polisi. Salanturnyané kawéntenan punika, sekaa krama cemeng ngentahang wangdé nganggé bis-bis ngantos diskriminasi ring pantaraning krama putih miwah cemeng kapuputang.

Rosa Parks dados cihna sané mabuat anggén utsaha nundas swadikara krama anggén krama cemeng ring AS miwah cihna nglawan diskriminasi ras ring majebag jagaté. Rosa Parks makarya sareng aktivis swadikara krama sané tiosan, makadi Edgar Nixon miwah Martin Luther King Jr.




#Article 236: Rujak (141 words)


Rujak inggih punika ajeng-ajengan Indonésia sané dagingnyané woh-wohan. Prasida kabaosang salad. Woh-wohan puniki kasisir utawi kagobed kadagingin basa. Woh-wohan sané ketah kaanggén rujak inggih punika gedang, poh, bangkuang, nyambu, timun, kedongdong. Woh-wohan sané lianan minakadi boni, kaliasem, biu batu, wortel, kesela, tomat miwah utu punika rujak sané wéntén masannyané. Basan rujaké kakaryanin saking uyah sera miwah tabia.

Akéh anak Bali sané makarya rujak kekinian sakadi rujak buluan. Buluan dumunan nénten naenin kadadosang rujak. Mangkin sampun sayan akéh anaké makarya miwah ngadol rujak buluan.

Wénten makudang-kudang Basan rujak sané kasub ring Bali minakadi rujak madaging kuah pindah, rujak kuah pindang gula pasir, rujak cuka, rujak gula bali, rujak gula pasir miwah rujak kacang. Yéning makarya rujak, woh kaumbah dumun raris kasisir utawi kagobed. Basannyané kaulig kantos dekdek kadagingin toya yéning tuah rujak colek, kadagingin kuah pindang yéning jagi makarya rujak kuah pindang.




#Article 237: Sagrada Família (120 words)


Expiatori de la Sagrada Família utawi Sagrada Família kémanten inggih punika gréja katolik sané kantun kawangun daweg warsa 1882 ngantos rahinané mangkin ring Barcelona, Spanyol. Gréja punika kagambarang olih arsiték Catalunya Antoni Gaudí (1852-1926) miwah sampun dados silih tunggil Genah Warisan Jagat UNESCO. Duk Novémber 2010 Paus Bénédiktus XVI ngarésmiang gréjané.

Arsiték Francisco de Paula del Villar ngawitin ngawangun gréjané duk warsa 1882 sakéwanten kagantos olih Gaudí ring 1883. Gaudí nguwah proyék punika antuk cara arsitéktur ipun, sané ngasikiang  arsitéktur Gothik sareng Art Nouveau. Gaudí makarya ring proyék puniki ngantos dané séda duk warsa 1926 raris kamendem ring jeroning Sagrada Família. Ngantos warsa punika kirang saking prapat saking Sagrada Família sampun kawangun. Reringa Sagrada Família jagi jangkep ring warsa 2026.




#Article 238: Sagung Ayu Wah (128 words)


Sagung Ayu Wah inggih punika rai saking I Gusti Rai Perang, Raja Tabanan sané padem ring Puri Dénpasar, warsa 1906. Sagung Ayu Wah puniki mautsaha antuk ngelawan Belanda, Ida mamucuk pemberontakan antuk Belanda. 

Ring tanggal 5 Désember 1906, Ida kasarengin antuk pasukan idané sané mawit saking krama ring Wangaya (Tabanan), nuju ka Kota Tabanan jagi matempur sareng pasukan Belanda. Belanda nénten mrasidayang nglawan pasukan Sagung Ayu Wah, tur ngrereh tulung ka Puri Kaleran. Puri Kaleran taler ngwantu Belanda antuk ngalahang pasukan Sagung Ayu Wah. Nika mawinan pasukan Sagung Ayu Wah magingsir ka Puri Anyar Kerambitan. Kalih rahina irika, Sagung Ayu Wah kautus antuk ka Tabanan, tur mamimpin irika. Ritatkala ida mrika, ida katangkep olih Belanda, tur kaasingang ka Lombok. Utsaha Sagung Ayu Wah puniki rumasuk ring lelintihan Baliné.




#Article 239: Salar de Uyuni (141 words)


Salar de Uyuni inggih punika dataran uyah sané pinih jimbar ring jagaté. Salar de Uyuni magenah ring Departemén Potosi miwah Oruro, Bolivia, nampek sareng puncak Andes sané tegehnyané 3650 méter. Sawatara 40.000 warsa sané sampun lintang, danu puniki ngranjing ring Danu Michin, danu sané pinih ageng ring masa preasejarah. Ritatkala nénten wénten toya, wénten kalih danu sané masisa, inggih punika Danu Poopo miwah Uru Uru. Wénten taler kalih gurun uyah sané ageng, inggih punika Salar de Coipasa miwah Salar de Uyuni. Salar de Uyuni kabaosang ring tengahnyané wénten sawatara 10 miliar ton uyah, tur kirangan saking 25.000 ton uyah nyabran awarsa. Nyabran bulan Novémber, Salar de Uyuni kadadosang genah meneng antuk tiga soroh kedis Flamingo ring Amérika Selatan, inggih punika kedis Flamingo Chili, kedis Flamingo Andes, miwah Kedis Flamingo James. Salar de Uyuni kadadosang silih tunggil genah tetujon wisata sané kasub.




#Article 240: Samos (121 words)


Samos (basa Yunani: Σάμος) ento pulo di Yunani. Samos matongos di Segara Aégéa kauh, delod pulo Chios, daja pulo Patmos tur paek pasih Asia Alit (Turki). Samos matongos 1,6 km dogén uli pasih Turki. Samos ento kadadéyang silih tunggal propinsin Yunani.

Duk masa kuna, Samos dadi negara ané sugih tur makuasa, kasub krana anggurné. Filosof muah juru matématika kasub Pythagoras, ané ngaé rumus Pythagoras, filosof Épikuros muah juru astronomi Aristarchus, anak kapertama ané mamunyi yan Gumi ngilehin Surya, makejang lekad di Samos. Di pulo Samos masih ada kota kuna Pythagoreion muah Heraion, ané kadadéyang silih tunggal Situs Warisan Budaya Dunia UNESCO. Samos enu ngaé anggur nganti dinané ené.

Pulo Samos kajajah Kaprabon (Kekaisaran) Uthmaniyya nganti tiban 1915, dugas masiki ajak Yunani.




#Article 241: Samudra Pasifik (100 words)


Samudra Pasifik inggih punika samudra sané pinih ageng tur dalem ring sajebag jagaté. Samudra Pasifik ngembad saking Samudra Arktik ring sisi kalér ngantos Samudra Kelod ring sisi kidul tur saking Asia miwah Australia ring sisi kulon ngantos Amérika ring sisi wetan.

Jimbar Samudra Pasifik inggihnyané 165.250.000 km2, inggihnyané 46% saking sajebag segara ring jagaté. Punika mawinan Samudra Pasifik  langkung ageng bandingang ring sajebag benoa samian. Clabah Mariana, sané magenah ring Pasifik kalér-kulon inggih punika genah pinih dalem ring jagaté. Dalemnyané ngantos 10.911 méter.

Ring Samudra Pasifik wénten akéh kapuloan sané masoroh ring tigang kumpulan sané mawasta Polinésia, Mikronésia, miwah Mélanésia.




#Article 242: Taman Wisata Alam Sangeh (185 words)


Sangeh inggih punika silih tunggil genah wisata sané kasub ring Bali. Sangeh magenah ring Désa Sangéh, Kecamatan Abiansemal, Kabupatén Badung, Bali. Sangéh kasub krana ring désané puniki akéh bojog sané liwat tur nénten kakurung, bojogé punika kasuciang tur kagenahang olih masyarakat désa ring alas irika. Ring tengahing alas punika wénten pura sané mawasta Pura Bukit Sari. Pura puniki kawangun olih raja Mengwi tur mangkin kaserahang ring penduduk désané. Madasar antuk legénda sané wénten ring désa punika, kawéntenan Pura Bukti Sari ring alas Sangéhé punika kacritayang ring lontar sané mamurda lontar Babad Mengwi. Kacritayang putrin Ida Bhatara ring Gunung Agung kayun kasungsung ring kerajaan Mengwi, mawinan Ida kayun raris alas pala sané wénten ring Gunung Agung kakisidang ri kala peteng. Rikala lakar ka Sangeh wénten krama sané nyingakin Ida. Punika mawinan alas pala puniki nénten neked ring Mengwi tur tetep magenah ring Sangeh. Taler kacritayang putra Raja Mengwi sané kaping pertama mawasta I Gusti Agung Putu sané magelar Cokorda Sakti mangguhin wénten wangunan sané marupa palinggih. Selanturnyané wangunan punika kawangun malih tur kawastanin Pura Bukit Sari. Ring punika kapuja Ida Batara Gunung Agung miwah Batara Melanting.




#Article 243: Satua Bali (143 words)


Satua Bali (aksara Bali: ᬲᬢᬸᬯᬩᬮᬶ, basa Inggris: folklore, Basa Indonésia: cerita rakyat) inggih punika carita rakyat sané nglimbak ring Bali. Wénten taler sané maosang satua parajana. Soroh carita sané sampun ketah duk liu. Satua Bali puniki nglimbak ring Bali pinaka sastra lisan nénten madaging peséngan utawi aran sang sané ngawi. Satua Bali nénten kauningin ipidan kakaryanin. Wénten kirang langkung 171 satua sané sampun kapupulang olih Penyuluh Basa Bali.

Ring Wikipédia puniki sampun wénten  sané kapupulin saking makudang-kudang sumber.

Satua-satua ring Bali dados kaparak dados pitung soroh inggih punika

Ring Bali satua puniki nglimbak kantos mangkin. Alit-alit ngamolihang paplajahan indik satua ring sekolah taler makéh lomba-lomba utawi pacentokan masatua Bali sané kalaksanayang mangda prasida nangiang kayun alit-alité masatua Bali.

Cecirén satua Bali ri kala masatua ring alit-alité inggih punika :

Nganti dina mangkin, wénten 171 suratan satua Bali sané kagampilang olih Penyuluh Basa Bali.




#Article 244: Scooby-Doo (127 words)


Scooby-Doo inggih punika silih tunggil kartun sané wénten ring jagaté. Scooby-Doo punika sérial animasi TV ring Amérika Serikat. Film animasi punika kakaryanin saking warsa 1969 ngantos ring galahé mangkin. Sérial animasi puniki kakaryanin olih Joe Ruby, Ken Spears, miwah Twao Takamoto, miwah wénten produsernyané sané mawasta Hanna-Barbéra Productions. Produser punika sané ngamedalang séri-séri sané lianan indik Scooby-Doo, ngantos umah produksinyané katumbas olih Warner Bros ring warsa 1997. Soroh sérial Scooby-Doo sané pinih kasub mawinan kawéntenan watek minakadi Scooby-Doo marupa konyong sané prasida mapitutur, tur wénten patpat anak isteri sané kantun bajang, inggih punika Fred Freddie Jones, Daphné Blake, Velma Dinkley, miwah Norville Shaggy Rogers. Makasami tokoh puniki kabaosang Mystery Inc., tur ngelilingin jagaté nganggén montor van, sané kawastanin Mystery Machine. Makasami seneng ngrereh-ngrerehin misteri tur kapecahang sareng-sareng.




#Article 245: Sekaten (181 words)


Sekaten inggih punika upacara anggén penghormatan ring Nabi Muhammad. Wasta Sekaten mawit saking upakara sané kalaksanayang antuk nyanggra wanti warsa Basa Arab, syahadatain sané maartos pesaksian (syahadat) sané nomer dua. Wénten taler istilah sané nampek ring kruna Sekaten punika, minakadi sahutain sané maartos ngawusanang masalah, sakhatain sané maartos ngicalang masalah, sakhotain sané maartos nanem perkara inggih punika budi suci miwah luhur, sekati sané maartos setimbang sakadi milih sané becik nénten sané iwang, tur sekat sané maartos ngwatesin raga antuk sané iwang.

Upakara puniki kalaksanayang atiban asiki tur kalaksanayang olih Keraton Surakarta miwah Yogyakarta. Féstival puniki kalaksanayang saking tanggal 5 tur puput ring tanggal 12 Mulud penanggalan Jawa. Ring upakara puniki  sané pinih utama inggih punika ngamelang pusaka ring arep Masjid Agung keraton, ngwacén riwayat kauripan Nabi Muhammad, miwah ngaji ring serambi Masjid Agung. Puncak upakara Sekaten inggih punika Garebeg Mulud, sané kalaksanayang antuk ngaturang suksma majeng ring krama Istana. Garebeg Mulud puniki kacihnayang antuk ngamedalang makudang-kudang gunungan antuk kaperebutang olih kramané. Ring upakara Sekaten, taler wénten peken peteng (pasar malam, kawastanin Sekatenan) sané kalaksanayang 40 rahina, mawit saking bulan Sapar (Safar).




#Article 246: Selandia Anyar (110 words)


Selandia Anyar (basa Maori: Aotearoa) ento negara kapuloan merdéka di Samudra Pasifik. Ada duang pulo utama di negarané ento, Pulo Kaja (Te Ika a Māui) muah Pulo Kelod (Te Waipounamu), lantas kuang-lebih 600 pulo cenik. Selandia Anyar matongos kuang-lebih 2.000 km dangin Ostrali tur 1.000 km delod kapuloan Kalédonia Anyar, Fiji muah Tonga. Mapan guminé ento joh uli makejang gumi lénan, Selandia Anyar dadi silih tunggal gumi panyuud ané katongos tekén manusa. Krana Selandia Anyar mekelo tan pamanusa, ditu idup soroh buron muah punya ané tusing ada di gumi lénan.

Ibukotan Selandia Anyar ento maadan Wellington, nanging kota paling gedé ditu maadan Auckland. Makadadua kota ento ada di Pulo Kaja.




#Article 247: Sésétan, Dénpasar Selatan, Dénpasar (242 words)


Sésétan (aksara Bali: ᬲᬾᬲᬾᬢᬦ᭄) inggih punika silih tunggil kélurahan utawi désa adat sané magenah ring Kecamatan Dénpasar Selatan ring wewengkon Kota Dénpasar, Propinsi Bali, Indonésia.

Jimbar wewidangan kelurahan puniki dados kakepah sakadi; 12 hektar persawahan, 30 hektar tegal/huma, 458.01 hektar perumahan miwah 238,99 hektar liyanan.

Wates wewidangan kelurahan Sesetan inggih punika:

Sésétan wénten ring wawengkon kota Dénpasar, Sésétan punika mawit saking kruna seset utawi kebes santukan désa Sésétan niki kebesan saking désa Pedungan (sadurungne maaran Peduwungan). Sané mangkin Sésétan sampun dados kota, nenten wénten malih sawah wiadin tegalan sané limbak sami sampun pepet. Wargi sané magenah ring wewengkon Sésétan taler sampun macampur, wénten wong Bali sané magama Hindu, wénten wong Jawi miwah wong Tionghoa. Sésétan kasub ring wawengkon Bali santukan seni budaya sané kaloktah becik tur rigid.

Saking pinanggal 12 Januari 2017, kelurahan Sésétan kapimpin olih Ni Ketut Sri Karyawati, SKM. M.Kes sané gingsirang Nyoman Agus Mahardika, sané sampun dados ngawit jabatan lurah Sésétan saking warsa 2011-2017.

Puniki lis bendésa adat pakraman Sesetan:

Wenten 9 banjar adat miwah 14 banjar dinas, inggih punika:

Nganti warsa 2018, Kelurahan Sesetan madué 14 lingkungan definitif/banjar dinas, inggih punika:

Ring warsa 2016, akéh krama ring désa Sésétan kirang langkung wénten 49.893 diri, kakepah antuk 25.447 lanang miwah 24.446 istri, taler tingkat sex rasionyané kirang langkung 104. Proyéksi pertumbuhan kramanyané kirang langkung 2,80 % saking warsa 2010.

Subak ring wewidangan Désa Sésétan wantah wénten satunggal, inggih punika Subak Sésétan, jangkep antuk pekaséh, prajuru, awig-awig, miwah pura subak.




#Article 248: Shawn Mendes (225 words)


Shawn Mendes inggih punika Shawn Peter Raul Mendes embas ring 8 Agustus warsa 1998 tur mayusa 20 warsa, silih tunggil penyanyi tur pangawi gending saking Kanada. Ida ngaryanin video sané mawinan akéh anak sané seneng ring warsa 2013. Ring warsa selanturnyané manajer artis Andrew Gertler tur AR saking Island sané mawasta Ziggu Chareton, sadia ngaryanin kontrak sareng Shawn Mendes antuk ngrekam Ida magending. Ida sampun ngamedalang tigang album studio. ngalaksanayang tigang tour jagat, miwah sampun ngemolihang makudang-kudang nominasi taler penghargaan. Shawn Mendes ngamedalang debutnyané sané murdannyané pateh sareng wastannyané (2014). Ida ngamedalang album studio sané kapertama mamurda  Handwritten(2015), irika wénten single mamurda Stiches sané kadadosang gending pinih utama utawi gending nomer siki ring Britania Raya. Album studio sané kaping kalih Illuminate (2016) sané madaging single mamurda Treat You Better miwah There's Nothing Holdin' Me Back. Album studio sané kaping tiga inggih punika mamurda pateh sareng wastannyané (2018) sané madué single pinih utama In My Blood. Makasami albumnyané debut ring puncak Billboard 200 AS. Shawn Mendes sampun ngalaksanayang tigang tour jagat inggih punika: ShawnsFirstHeadlines, Shawn Mendes World Tour ,miwah Illuminate World Tour. Penghargaan sané sampun kapolihang inggih punika: telulas SOCAN awards, tigang BMI Awards, tigang Juno Awards, kutus iHeartRadio MMVAs, tur kalih American Music Award. Ring warsa 2018, Time ngerumasukang ring daftar taunanné indik Shawn Mendes dados silih tunggil saking satus anak sané berpengaruh ring jagate.




#Article 249: Sidakarya, Dénpasar Selatan, Dénpasar (221 words)


Sidakarya (aksara Bali: ᬲᬶᬤᬓᬃᬬ) inggih punika désa sané magenah ring wewidangan kecamatan Dénpasar Selatan, Kota Dénpasar, Provinsi Bali, Indonésia. Ngantos warsa 2016 désa puniki madué krama akéhnyané 26.756 diri. Sané kaloktah saking désa puniki wantah Topeng Sidakarya sané kagenahang ring Pura Mutering Jagat Sidakarya.

Désa Sidakarya magenah ring nampek pasisi, taler genah ipun nénten duur.

Désa Sidakarya meduwé wates wewidangan sekadi:

Kantor Désa Pakraman Sidakarya magenah ring Jalan Sidakarya no.153, taler manados sekretariat saking LPD Désa Sidakarya.

Mawit administrasi Désa Sidakarya kakepah manados kutus banjar dinas, inggih punika:

Mawit adat Désa Sidakarya wewidangan ipun pateh sareng Désa Pakraman Sidakarya, asapunika kakepah manados limang banjar adat, inggih punika:

Subak ring wewidangan Désa Sidakarya wantah wénten satunggal, inggih punika Subak Sidakarya, jangkep antuk pekaséh, prajuru, awig-awig, balé subak, pura subak miwah ulunsuwi. Jimbar ipun 8800 méter², taler kasungsung olih 64 krama subak.

Wangunan-wangunan umum ring Désa Pakraman Sidakarya punika, SMA Negeri 5 Dénpasar, SMK Negeri 2 Dénpasar, SLB.B Dénpasar Sekolah Dasar taler PAUD (Pendidikan Anak Usia Dini). Désa Pakraman meduwé Pasar Désa aran ipun Sudha Merta magenah ring Jalan Sidakarya.

Ring Désa Pakraman Sidakarya, kawéntenang 6 pura:

Tiosan ring sareng nem pura punika, taler kawéntenang Pura Dang Kahyangan asapunika Pura Mutering Jagat Dalem Sidakarya, piodalan ipun ring Tumpek Landep.

Sekaa kasenian ring Désa Sidakarya inggih punika:

Sekaa Santhi ring Désa Sidakarya inggih punika:




#Article 250: Siddhartha Gautama (116 words)


Siddhartha Gautama inggih punika Buddha Gautama sané embas tur kaicénin wasta Siddhartha Gautama. Salanturnyané ida dados Sang Buddha, tur taler kawastanin Shakyamuni (anak sané bijak saking soroh Sakya) tur kabaos Tathagata. Siddhartha Gautama inggih punika guru spiritual saking wewidangan kaja kangin pasih India tur ida sané ngadegang Agama Buddha. Ida kabaosang dados panganut Agama Buddha tur Buddha Agung) ring galahé sané mangkin. Galah ri tatkala ida embas tur padem nénten wénten sané nguningin. Siddhartha Gautama dados anak sané pinih utama ring Agama Buddha, kahuripannyané, ajah-ajahannyané kaprecayain olih para umat Buddhané tur kaplajahin ngantos mangkin. Makudang-kudang pupulan sarana ajah-ajahan antuk Siddhartha Gautama kaicénin marupa lisan tur mawentuk suratan pinih kapertama sawatara ring 400 warsa sané sampun lintang.




#Article 251: Sindu Putra (113 words)


Sindu Putra utawi Ida Bagus Sindu Putra () inggih punika silih tunggil pangawi ring Bali. Ida nyurat saking SMP ring ruang sastra Bali Post Minggu sané kaasuh olih Umbu Landu Paranggi. Puisinnyané ngelantur kawantah ring ruang - ruang sastra minakadi majalah miwah jurnal sané kasobyahang ring Bali, Jogjakarta miwah Jakarta minakadi Nusatenggara, Minggu Pagi, Merdeka Minggu, Hai, Bentara Kompas, Tempo, Media Indonésia, Jurnal Cak, Jurnal Puisi miwah Jurnal Sastra Kalam. Ring warsa 2001 Sindu meneng ring Mataram, Lombok, Nusa Tenggara Barat, sareng rabinnyané miwah okannyané. Tiga pupulan puisinyané kasobyahang  minakadi : Kemah Malam Burung Malam ( Pojok Sanur Interprise, 2000), Rumah Ilalang ( IAO Suwati Sidemen, 2003), Silaturahmi Kupu-kupu ( Imade Suantha, 2005).




#Article 252: Soekarno (119 words)


Ir. H. Soekarno inggih punika présidén sané kapertama ring negara Indonésia sané mamerintah Negara Indonésia ring warsa 1945-1967. Ir. Soekarno embas ring Surabaya 6 Juni 1901, tur padem ring 21 Juni 1970 ri kala mayusa 69 taun. Ir Soekarno dados Proklamator Kemerdekaan ring Indonésia kasarengin antuk Mohammad Hatta sané kalaksanayang ring 17 Agustus 1945. Ir. Soekarno inggih punika jadma sané kaping pertama ngebaosang indik Pancasila sané kadadosang dasar negara Indonésiané tur Ir. Soekarno sané ngamaang adan Pancasila ento. Rikala embas, Soekarno kawastanin Kusno sareng reramané, nanging krana sungkan ring yusa solas tiban, wastanné kauwah dados Soekarno sareng ajinyané. Wastan punika kaambil saking panglima perang ring Bharata Yudha, inggih punika Karna. Wastan Karna dados Karno kawewehin Su sané maarti luwih.




#Article 253: Songkét (286 words)


Songkét inggih punika soroh kain tradisional sané katenunang, tur mawit saking soroh Melayu ring Indonésia, Malaysia, miwah Brunéi. Songkét mawit saking kruna sungkit ring Basa Melayu miwah Basa Indonésia. Kruna punika maartos nyungkil utawi ngaitang. Wénten taler sané maosang indik songkét punika mawit saking kruna songka, sané maartos songkok khas Palémbang sané kapercaya pinih pertama nenunang benang emas.

Songkét katenun nganggén tangan tur malakar saking benang emas miwah pérak. Kain puniki ketahnyané kaanggén ri tatkala wénten acara-acara sané resmi. Songkét taler wénten ring Sumatra, minakadi Songkét Palémbang miwah Songkét Minangkabau. Lianan saking nika songkét taler wénten ring Bali, Lombok, Sambas, Sumba, Makassar, miwah wewengkon sané lianan ring Indonésia.

Manut saking hikayat krama Palémbang, songkét maasal saking perdagangan ring zaman sadurungnyané inggih punika Tiongkok miwah India. Krama Tiongkok nyadiayang benang sutera, tur krama India nyadiayang benang emas miwah benang pérak. Kain songket katenun ring pekakas tenun bingkai Melayu. Nénten wénten sané uning indik songkét mawit saking genah dija. Manut saking tradisi Kelantan, teknik tenun puniki mawit saking kalér, inggih punika Kamboja miwah Siam. Selanturnyané nglimbak ka kelod ring Pattani, taler nglimbak ring Kelantan miwah Terengganu sawatara ring warsa 1500-an. Wénten taler sané maosang indik lelintihan songkét, mawit saking krama India ri tatkala aab Sriwijaya ring abad ka-7 ngantos abad ka-11.

Songkèt madué makudang-kudang soroh tradisional sané kadadosang cihna ring genahé punika. Wénten motif songkét Pandai Sikek saking Minangkabau, sakadi Saik Kalamai, Buah Palo, Barantai Putiah, Barantai Merah, Tampuak Manggih, Salapah, Kunang-Kunang, Api-Api, Cukie Baserak Sirangkak, Silala Rabah, miwah Simasam. Ring Sumatra Selatan wénten 71 motif songkét, tur sané kadaftarang ring Direktorat Jenderal Hak Kekayaan Intelektual Kementerian Hukum miwah Hak Asasi Manusia, 22 songkét manten. Motif songkét punika sakadi Bungo Intan, Lepus Pulis, Nampan Pérak, miwah Limar Beranti.




#Article 254: Sonia Gandhi (140 words)


Sonia Gandhi (lekad 9 Désémber 1946) ento politikus India, asalné uli Itali. Ida dadi mantan présidén Konggrés Nasional India parté sékulér muah parté kébot ané nitah India dugas pahan ané paling makelo uli masa kamerdékaanné. Sonia Gandhi dadi murdan parténé ento di taun 1998, pitung taun sasubané sambeléhan somahné, Rajiv Gandhi, mantan Mahapatih India, lantas ida katetepang dadi présidén parténé ento tur makeloné nganti 19 taun.

Sonia Gandhi lekad di désa ané cerik tur paek uli Vicenza, Itali. Ida lantas kelih di kulawarga Katolik. Sasubané tamat masekolah, ida makisid ka Cambridge, Inggris, apang ngidang malajah. Ditu Ida matemu somahné, Rajiv Gandhi lantas makurenan di taun 1968. Sonia Gandhi dadi warga India tur ngawitin matongos bareng biangné Rajiv, Indira Gandhi, Patih Agung India dugasé ento, di umahné di Dili Anyar. Nanging, Sonia Gandhi tusing macelep di kaidupan politik India dugasé ento.




#Article 255: SpongeBob SquarePants (157 words)


SpongeBob SquarePants inggih punika silih tunggil animasi sané pinih kaloktah ring Nickelodeon. Serial punika kasobyahang duk warsa 1999 ring negara Amérika Serikat. Animasi puniki karipta olih Bapak Stephen Hillenburg tur kamedalang olih kantor United Plankton Picture Inc. Film puniki taler kasobyahang ring negara Malaysia ring TV3 miwah TV9 tur sampun kagentos artosnyané manados Basa Melayu. Ring Indonésia, acara puniki karihinin wénten ring tvOne. Sakéwanten, mangkin makasami acara saking Nickeledeon sampun kaadol ring siaran GTV. Tokoh sané wénten ring sérial puniki inggih punika SpongeBob. SpongeBob inggih punika spons sané magenah ring tengahing pasihé tur madué umah marupa woh manas. Tokoh utama puniki madué sawitra sané mawasta Patrick tur maumah ring betén batunné. Ring sisi tengawan umah SpongeBob taler wénten Squidward, sané marupa gerita tur nénten seneng sareng SpongeBob. Squidward ngrasayang stata kausak-asik olih SpongeBob miwah Patrick. SpongeBob makarya ring Krusty Crab sané kapimpin olih Eugené Krabs. Krabs marupa yuyu mawarna barak sané seneng pisan sareng jinah marupa pipis.




#Article 256: Sri Kesari Warmadéwa (112 words)


Sri Kesari Warmadéwa inggih punika sang Raja Bali kapertama sané ngardi prasasti, Prasasti Blanjong, sané kantun wénten rahinané mangkin ring Sanur Kelod. 

Prasasti Blanjong kasurat ring warsa 914 M antuk basa Sansekerta miwah basa Bali Kuna nganggén aksara Nagari miwah aksara Bali Kuna. Prasasti punika maosang prakanti ring pantaraning Bali sareng Wangsa Sanjaya ring Jawa Tengah.

Sri Kesari kasengguh pinaka raja sané ngadegang wangsa Warmadéwa sané jaya ring rat, raris ngamedalang sentana sané akéh pisan saha wénten sané madeg ratu silih tunggil nyané inggih punika Udayana Warmadéwa.

Manut prasasti Blanjong, Sri Kesari inggih punika raja magama Buddha sané masoroh wangsa Sailéndra miwah idané ngutus prajurit mangda ngadegang ajah-ajahan Buddha Mahayana ring Bali.




#Article 257: Stonehenge (103 words)


Stonehenge inggih punika wangunan sané kawangun ri tatkala aab perunggu miwah Neolitikum. Wangunan punika magenah ring Amesbury wing Wiltshire, Inggris, sawatara 13 kilométér barat laut Salisbury. Wangunan puniki kadadosang situs sané pinih kasub ring jagaté. Stonehenge marupa lingkaran batu tegak sané wénten ring lingkup témbok tanah. Para arkéolog maosang indik wangunan punika kaadegang sawatara 3.000 SM ngantos 2.000 SM. Situs Stonehenge miwah wawengkonnyané karumasukang ring daftar Situs Warisan Dunia UNESCO ring warsa 1986. Stonehenge mawit sakit kruna Stoné miwah Oymak. Stoné sané mateges watu miwah Henge sané mateges lingkaran. Arkeolog negesang Stonehenge nika témbok tanah sané mawentuk lingkaran tur wénten parit ring tengahnyané.




#Article 258: Sumangka (125 words)


Semangka utawi tembikai (Citrullus lanatus, ngranjing timun-timunan utawi Cucurbitaceae) inggih punika woh-wohan saking wewidangan gurun ring Afrika kelod. Woh-wohan puniki kantun masemeton sareng waluh (Cucurbitaceae), melon (Cucumis melo) miwah timun (Cucumis sativus). Semangka puniki wohnyané ageng mawarna barak. Sering pisan kaanggén jus utawi kaajeng langsung. Sumangka madué kulit sané katos, mawarna gadang.

Krama Bali ketahnyané mamula sumangka ring abian. Kulit sumangkané mawarna gadang, dagingnyané mawarna barak miwah kuning. Sumangka rasannyané manis. Ring masan panes, makéh krama sané ngajeng sumangka, sawiréh sumangka makéh madaging toya. Sumangka dados kaanggén sanganan, minakadi és campur, és buah, miwah jus. Sumangka makéh madaging biji, nanging wénten sumangka sané nénten madué biji. Makéh krama Bali mamula sumangka, lakar ajeng miwah kaadol. Tiosan punika, sumangka dados kaanggén sarana upacara minakadi ring banten.




#Article 259: Kota Surabaya (188 words)


Kota Surabaya (ᬓᭀᬢᬲᬸᬭᬩᬬ) inggih punika ibu kota provinsi Jawa Timur, Indonésia. yéning selehin Surabaya katah kasengguh Kota Pahlawan, punika sangkaning kawéntenan sejarahnyane. Arek-arek Suroboyo (muda-mudi Surabaya) mabelapati ngruruh kemerdekaan negara Indonésia daweg nguni. Kacritayang daweg rahina sukra 9 Séptémber 1945, kapal-kapal Inggris ngulungang pakeling-pakeling saking akasa majeng ring makasami krama ring wewidangan jagat Surabaya. Pakeling punika madaging gageem sané nunasang krama pejuang Surabaya mangda nyukserahang piranti-priranti perang makasami ring tanggal 10 November 1945 pinih suwe jam 6 semeng.

Nenten ja wantah asapunika, pakeling punika madaging piteket majeng ring sira ja sané ngemademang Brigadir Jenderal Mallaby ring tanggal 30 Oktober 1945 mangda sida nyukserahang deweknyané ring wadwa Inggris. Sinah sampun ambek brangti manah Britania Raya daweg punika nedeng buncah majeng ring krama Surabaya. Nenten ja marasa takut krama bala prajurit miwah muda-mudi sajangkep wewidangan Surabaya ngawales nantang mangda sida matempur. Punika kacihnayang saking pidarta Bung Tomo tanggal 10 November 1945. Sinah sampun krama bala prajurit Surabaya satya jaga mabelapati nyujur kemerdekaan Indonésia. Wusan punika nenten prasida katambakin malih payudan mamargi ngantos ngawe akeh bala Surabaya padem miwah punika makacihna paperangan sané kaageng sawusan proklamasi kemerdekaan Indonésia 17 Agustus 1945.




#Article 260: Tabuik (406 words)


Tabuik inggih punika tradisi antuk nyambra Asyura, pademnyané Imam Husain, cucu saking Sayyidina Muhammad saw. Tradisi puniki kalaksanayang olih krama Minangkabau ring wawengkon pasih Sumatra Barat, khususnyané ring Kota Pariaman. Féstival puniki ngenampilang pertempuran Karbala, miwah mainang drum tassa miwah dhol. Tabuik punika istilah antuk usungan layon sané kabakta ring prosési punika. Ring Bengkulu, tradisi puniki kawastanin Tabot. Tabuik katuunang ring Pantai Pariaman, Sumatra Barat, Indonésia. Upakara nuunang tabuik ka pasih, kalaksanayang nyabran awarsa ring Pariaman, ring 10 Muharram tur mawit saking 1831. Upakara puniki kauningayang olih Pasukan Tamil Muslim Syi'ah saking India.

Prosési tabuik puniki kakawitin antuk ngrereh tanah ring tukadé ri tatkala tanggal 1 Muharram. Tanah punika kagenahang ring tengahing periuk tanah tur kawungkus nagnggén kain putih, salanturnyané kasimpen ring lalaga sané wénten ring natah umah tabuik. Lalaga inggih punika genah sané mawentuk 3x3 métér tur kapagehin antuk parupk utawi tiing cenik. Tanah sané kawungkus olih kain putih, kaanggén antuk simbul maqam syarif Husain. Genah puniki kaatapin olih kain putih sané mawentuk kubah. Tanah puniki kagenahang ngantos kaasukang ring tabuik ri tatkala tanggal Muharram. Ring tanggal 5 Muharram kalaksanayang prosés ngenteb punyan biu antuk sapisan nebas ring wenginé. Niki pinaka cihna kewanénan silih tunggil putra Imam Husain antuk ngewales kapademam ajinyané. Prosési kalanturang ring tanggal 7 miwah 8 muharram sané kabaos Maatam miwah Maarak sorban. Maatam punika cihna jari-jari Husain sané mabrarakan krana katebas, tur Maarak Sorban pinaka cihna kaaraknyané sorban antuk nyobyahang kewanénan Husain ngalawan musug. Ring tanggal 10 Muharram semengnyané, kalaksanayang prosési Tabuik menék pangkat, inggih punika pemasangan kapahan ajeng tabuik. Salanturnyané kaarak ngantos kakutang ring pasih.

Féstival Tabuik inggih punika tata cara krama antuk nyanggra tradisi Tabuik nyabran awarsa, Upakara puniki sampun kaakuin olih pamerintah dados kapahan saking kauripan mabangsa, nika mawinan féstival tabuik kadadosang kapahan saking bangsa Indonésia. Féstival tabuik sampun kalaksanayang mawit saking puluhan warsa, tur wénten sané maosang féstival puniki sampun kalaksanayang saking abad ka-19 Maséhi. Féstival tabuik kalaksanayang antuk pinaka cihna bakti ring pademnyané cucu Nabi Muhammad SAW, sané mawasta Husssein bin Ali. Tabuik mawit saking basa Arab 'tabut' sané mateges peti kayu. Wasta punika mawit saking legénda sasampun kapademan cucu nabi, Wénten jaran sané madué kampid tur masirah manusa. Makhluk kasebut Buraq, ring legénda punika wénten petih kayu sané kabakta olih jaran masirah manusa sané kadagingin kapahan layon Hussein. Manut saking legénda punika, ring féstival tabuik wénten makhluk sané rupannyané pateh sareng buraq sané ngusung peti kayu 'tabut' ring tundunnyané. Ritual puniki wénten saking warsa 1826-1828.




#Article 261: Taman Nasional Grand Canyon (134 words)


Taman Nasional Grand Canyon inggih punika silih tunggil Taman Nasional sané magenah ring Arizona, Amérika Serikat. Taman punika dados taman kapertama sané kawangun ring Amérika Serikat. Taman Nasional punika karesmiang ring tanggal 26 Fébruari warsa 1919, olih Présidén Amérika Serikat sané ka-26 mawasta Theodore Roosevelt. Présidén punika sané mapikayun mangda Grand Canyon prasida kadadosang padruwén bangsa tur katetapang dados Taman Nasional. Ring Taman Nasional Grand Canyon punika wénten jurang tebing sané lantangnyané kirang langkung 446 km, tur jimbarnyané mawit saking 6 km ngantos 29 km, sané dalemnyané langkung saking 1.600 méter. Jadma sané pinih pertama nyingakin wangunan punika mawasta Garcia Lopez de Cardenas saking Spanyol ring warsa 1540. Wewidangan punika kadadosang genah meneng olih Penduduk Asli saking Amérika, inggih punika Suku Indian. Ring warsa 1979, Taman Nasional Grand Canyon kadadosang Situs Warisan Dunia UNESCO.




#Article 262: Taman Nasional Kerinci Seblat (100 words)


Taman Nasional Kerinci Seblat (aksara Bali: ᬢᬫᬦ᭄ᬦᬲᬶᬬᭀᬦᬮ᭄ᬓᭂᬭᬶᬜ᭄ᬘᬶᬲᭂᬩ᭄ᬮᬢ᭄) inggih punika taman nasional sané pinih ageng ring Sumatra tur jimbarnyané sawatara 13.750 kilométer persegi sané wénten ring petang propinsi, inggih punika Sumatra Barat, Jambi, Bengkulu, miwah Sumatra Selatan. Taman Nasional puniki wénten Pegunungan Bukit Barisan, Gunung Kerinci, mata air kebus, tukad, goa, grobogan, miwah danu kaldéra sané pinih tegeh ring Asia Tenggara, Gunung Tujuh. Taman puniki taler madué entik-entikan, punyan-punyanan, miwah beburon. Wénten sawatara 4.000 soroh tetamian sané mentik irika, sakadi Rafflesia arnoldi, inggih punika puspa sané pinih ageng tur tegeh ring jagaté. Taman Nasional Kerinci Seblat kadadosang Situs Warisan Dunia UNESCO.




#Article 263: Taman Nasional Yellowstone (117 words)


Taman Nasional Yellowstone inggih punika taman nasional ring negara Amérika Serikat sané magenah ring pradésa Wyoming, Montana, miwah Idaho. Yellowstoné National Park kadadosang taman nasional sané pinih tua ring sajebag jagaté. Taman punika kawangun ring tanggal 1 Maret warsa 1872 ri tatkala Présidén Amérika Serikat, Ulysses S. Grant ngenandatanganin hukum antuk ngeresmiang tamanné punika.

Taman Nasional Yellowstoné kasub mawinab geyser miwah sumber toya panesnyané. Geyser sané pinih kasub ring jagaté sané magenah irika, inggih punika Old Faithful Geyser.

Irika wénten makudang soroh buron, minakadi grizzly, serigala, bison, miwah kijang. Akéh wisatawan sané malancaran irika jagi nyingakin soroh beburonnyané tur nyingakin kalanguan wewidangan genahé punika.

Ring warsa 1979 Taman Nasional Yellowstoné kadadosang silih tunggil Situs Warisan Dunia UNESCO.




#Article 264: Taman Ujung (170 words)


Taman Ujung inggih punika taman sané magenah ring banjar Ujung, désa Tumbu, kecamatan Karangasem, Karangasem, Bali. Taman niki magenah sawatara 5 kilométer saking Amlapura. Ring pamerintahan Hindia Belanda, tamanné puniki kasub kasebut Waterpaleis utawi istana yéh. Taman Ujung Karangasem kawangun olih I Gusti Bagus Jelantik, sané magelar Anak Agung Anglurah Ketut Karangasem. Dumun genahé puniki jimbarnyané 400 hektare, nanging mangkin jimbarnyané wantah 10 hektare manten. akéh tanah ring irika kakapah ring krama irika. Taman puniki paduen kulawarga Puri Karangasem, sakéwanten wisatawan dados ngranjing ring genahé puniki. Taman Ujung kawangun ring warsa 1909 sané kausul olih Anak Agung Anglurah. Arsiteknyané saking Belanda, mawasta Van Den Hentz miwah anak saking Cina, sané mawasta Loto Ang. Genah niki taler kawangun olih aristék Bali utawi undagi. Taman puniki dados pengembangan saking kolah Dirah sané kawangun duk warsa 1901. Genah puniki wusan kawangun ring warsa 1921. Ring warsa 1937, taman puniki kadadosang prasasti marmer sané katulisin olih naskah sané maaksara Latin miwah aksara Bali taler nganggén kalih basa, inggih punika basa Melayu miwah basa Bali.




#Article 265: Tan Lioe Ie (115 words)


Tan Lioe Ie () inggih punika silih tunggil pangawi sané wénten ring Bali. Ida seneng nyengguh raganné manados pangawi Indonésia ring Bali. Ida pangawi kapertama Indonésia sané ngelaksanayang eksplorasi indik ritual miwah mitologi Tionghoa ring puisi Basa Indonésia. Yadiastun madué etnik kentel, puisi-puisinyané satata madué taksu olih kramané sami. Kriya idané naenin munggah ring sakancan média massa minakadi ring Bali Post, Horison, Berita Buana, Suara Merdéka, Kompas, Média Indonésia, Jurnal Kebudayaan Kalam miwah Jurnal Kebudayaan CAK.

Kriyané taler wénten ring makudang-kudang buku antologi puisi minakadi Coast Lines, Bali The Morning, Antologi Menagierie 4, Perjalanan, Utan Kayu Tafsir ring Permainan, Mimba Penyair Abad 21, Bonsai,s Morning, Living Together Utan Kayu International Literary Biennale, miwah sané tiosan.




#Article 266: Tanah Lot (227 words)


Tanah Lot inggih punika genah sané kadadosang objék wisata sané kasub ring Bali. Tanah Lot magenah ring Beraban, Kecamatan Kediri, Tabanan, sawatara 13 kilométer saking kota Tabanan. Ring Tanah Lot punika wénten kalih pura sané magenah ring duur batu sané ageng. Pura sané kaping siki magenah ring duur batuné, tur pura sané kaping kalih magenah ring pasisi tebing sakadi Pura Uluwatu. Pura Tanah Lot puniki marupa pahpahan saking Pura Dang Kahyangan. Pura puniki inggih punika pura pasih sané kadadosang genah sembahyang antuk memuja déwa-déwa sané nyaga pasihé. Tanah Lota kasub dados genah sané becik antuk nyingakin matahari terbenam. 
Wénten sejarah sané maosang indik Pura Tanah Lot, kacritayang ring aab 15 Bhagawan Dang Hyang Nirartha taler kabaos Dang Hyang Dwijéndra nyebarang agama Hindu saking Pulo Jawa ka Pulo Bali. Raja sané mamerintah ring galahé punika mawasta Dalem Waturenggong, ida seneng krana Dang Hyang Nirartha rauh ka pulo Bali miwah nyebarang agama Hinduné. Nika mawinan Dang Hyang Nirartha mrasidayang nyebarang Agama Hinduné kantos ka désa-désa sané doh. Saking sejarah Tanah Lota kacritayang Dang Hyang Nirartha nyingakin wénten sinar suci ring kelod pasih Baliné, selanturnyané Ida ngalihin genah sinaré punika, lantas Ida neked ring pasih di désa Beraban, Tabanan. Ring galahé punika Ida ngalaksanayang tapa bratha, Ida ngisidang batu genah Idané matapa ka tengah pasihé. Batu karang punika kawastanin Tanah Lot, sané maarti batu karang sané magenah ring tengah pasihé.




#Article 267: Tari Barong (157 words)


 Tari Barong Bali inggih punika silih tunggil sesolahan sané wénten ring Bali. Barong inggih punika sesolahan tradisional Bali sané kacihnayang antuk tapel miwah kwaca ring angga soang-soang pragina. Pragina sané nyolahang barong inggih punika prasida adiri kemanten taler sareng kalih. Ring Bali wénten makudang-kudang tari barong minakadi Barong Két, Barong Bangkal, Barong Landung, Barong Macan, Barong Gajah, Barong Asu, Barong Brutuk, Barong Lembu, Barong Kedingkling, Barong Kambing, dan Barong Gagombrangan.

Tari Barong ring Bali kabaos pinaka metamorfosis saking barong ponorogo utawi Reog. Kacritayang Sang Maharaja Airlangga sané ngungsi ring jagat Bali mangda sida selamet. Lianan ring barong pinaka sesolahan sané kabakta ka Bali, taler seni, aksara miwah indik agama taler kabakta.

Ring panglimbaknyané barong sané kabakta olih Airlangga kauwah wangun miwah caritannyané manut ring kawéntenan krama Bali sané nganggén sesolahan barong ring panglaca-laca agama.

Punika mawinan, metu makudang-kudang sesolahan barong ring Bali sané ngambil rupa céleng, gajah, kuluk, kedis sané pinaka cihna genah utawi kota ring Bali.




#Article 268: Tari Cendrawasih (159 words)


Tari Cendrawasih inggih punika tari sané kakaryanin olih I Gedé Manik. Tari punika kasolahang olih kalih diri pragina. Tari Cendrawasih pinih pertama kasolahang  puniki ring subdistrik Sawan Kabupatén Buleleng ring warsa 1920an. Lianan ring Tari Cendrawasih, tari sané medal ring genahé puniki sakadi tari Trunajaya, Wirangjaya miwah Palawakya.

Sesolahan Tari Cendrawasih rahinané mangkin mawit saking koreografi saking  N. L. N. Swasthi Wijaya Bandem, sané kaaransemen ring sasolahan kapertama ring warsa 1988.
Tari Cendrawasih polih inspirasi saking kedis cendrawasih sané ring Bali kabaosang manuk dewata. Silih tunggil paksi sané seneng ngigel miwah magending ri kala jagi masikian. Tari Cendrawasih inggih punika sesolahan sané polih inpsirasi saking kawéntenan kedis utawi paksi lianan ring Tari Belibis, Manukrawa, Merak Angelo miwah sané lianan.

Tari Cendrawasih kasolahang olih kalih diri pragina istri. Soang-soang pragina pinaka cihna kedis cendrawasih sané lanang miwah istri. Ngambil agem-ageman ri kala kakalih paksi punika masikian. Tari puniki madué agem-ageman sané lincah makéh ngambil agem-ageman paksi sakadi makeber, ngindang, ngenceg.




#Article 269: Tari Kécak (116 words)


Kécak (pelafalan: //, kasar KEH-chahk, pengejaan alternatip: Ketjak, Ketjack) inggih punika sasolahan seni khas Bali sané pinih utama kapolihang saking carita Ramayana miwah kasolahang olih pragina lanang-lanang. Igelan punika kasolahang olih pragina lanang sané akéh pisan. Pragina ngigel malinggih tur mabaris ngalingker saha maosang 'cak' miwah menékang lengen. Carita sané kacritayang inggih punika carita Ramayana daweg sang wenara ngwantu Sang Rama nglawan Rahwana. Sakéwanten, Kécak mawit saking ritual sanghyang, inggih punika sesolahan sané praginanyané wénten ring kahanan karauhan, nglaksanayang bebaosan sareng Sang Hyang Widhi miwah para lelangit. Taler maosang napi sané kaaptiang ring kramané.  

Praginané malinggih nglingker nganggén kamen poléng ring bangkiang. Lianan ring punika para pragina wénten sané kadadosang Rama, Shita, Rahwana, Anoman miwah Sugriwa. 




#Article 270: Tari Oleg Tamulilingan (102 words)


Oleg (utawi Oleg Tamulilingan taler Oleg Tambulilingan), silih tunggil sasolahan saking Bali, Indonésia sané kabaos pinaka sesolahan tamulilingan utawi ketah kabaos  tarian lebah.  Tari puniki ngranjing tari sané unteng pikayunané indik tresna.

Tari Oleg Tamulilingan kasolahang olih kakalih pragina lanang istri. Sané lanang pinaka tamulilingan lanang, sané istri pinaka tamulilingan istri. Tari puniki nyihnayang kakalih tamulilingan sané sedeng makasih-kasihan. Puniki prasida kacingakin saking agem-agemannyané sané makéh nyihnayang agemágeman makasih-kasihan. Tamulilingan istri masolah ring pangawit tari, mungkah carita antuk agem-ageman sakadi ngagem, nyleyog, ngégol. Raris ring ungkur medal tamulilingan lanang  sané angob ring kajegégan tamulilingan istri. Makakalih makasih-kasihan saling uber miwah saling enyorin.  




#Article 271: Tari Piring (153 words)


Tari piring ring basa Minangkabau puinaka tari tradisional  Minangkabau sané nganggén piring pinaka piranti sesolahannyané. Para Pragina ngigelang piring nganutin agem-ageman sané gelis miwah piring tan dados lempas saking tangan. Agem-ageman sakadi puniki kaambil saking agem-ageman silat ring Minangkabau utawi Silek.

Pangawitnyané tari puniki pinaka tari ritual pinaka rasa suksma krama ring para dewa-dewa sané sampun ngamolihang asil manyi makéh. Upacara kalaksanayang antuk makta sesajen marupa ajeng-ajengan ring piring raris ngigel antuk agem-ageman sané becik. sakéwanten tari punika kanggén pinaka sarana ngibur para kramané. 

Agem-ageman tari piring ketahnyané ngenahang kakalih piring ring tangan. Pragina raris ngigelang piring gelis pisan, kaselingin olih suara piring miwah bungkung ring jeriji praginané. Ring ungkur tari, ketahnyané piring-piring kabakta olih panari raris kaentungang ring sor miwah praginané ngigel ring duur belahan piring punika.

Tarian puniki kairingin olih musiktalempong miwah saluang. Akéh praginanyané ketahnyané ganjil kirang langkung tiga kantos pitung diri. Para Pragina nganggén kwaca barak miwah kuning keemasan. 




#Article 272: Tari Puspawresti (112 words)


Tari Puspawresti inggih punika silih tunggil tari sané wénten ring wawidangan pulo Baliné. Tari Puspawresti kadadosang igel-igelan sané kaanggén sasolahan pamungkah ring acara. Tari Puspawresti kakaryanin olih penata tari sané mawasta I Wayan Dibia miwah penabuh I Nyoman Windha duk warsa 1981. Tari punika ngencepang sasolahan igelan Gabor, Rejang miwah Baris Gedé tur nginutin sasolahan tari Péndét. Tari Puspawresti mawit saking kruna Puspa miwah Wresti. Puspa sané madué arti sekar miwah wresti sané madué arti sabeh. Tari Puspawresti kasolahang olih  pragina lanang miwah istri. Pragina istri makta bokor sanè madaging sekar tur kagebag olih pragina lanang sané makta tombak. Tari punika nyihnayang truna-truni sanè ngastiti sapangrauh para tamiu sané rauh ka désannyané.




#Article 273: Tari Saman (396 words)


Tari Saman inggih punika sesolahan saking Wong Gayo sané ketah kasolahang ri kala wénten upacara ring adat. Tari Saman puniki nganggén basa Gayo minakadi ring tetembangannyané. Tari Saman taleh ketah kanggén ngrayaang embasnyané Nabi Muhamad Saw. Makéh pustaka sané maosang Tari Saman ring Aceh kakaryanin miwah kalimbakan olih Syekh Saman,  ulama sané mawit saking Gayo ring Aceh. UNESCO sampun ngicén pangargaan ring tari saman pinaka warisan budaya tak benda manusia ring sidang kaping nem  Komite Antar-Pemerintah mangda prasida ngemit warisan budaya tak benda sané kalaksanayang rong Bali, 24 November 2011.

Tari Saman ring Lokop daweg zaman penjajahan Belanda
Tari Saman inggih punika slih tunggil genah kanggén ngwedar pikayunan sakadi dakwah. Tari puniki unteng pikayunanyané nyihnayang paajahan, agama, tata krama, kepahlawanan miwah panyikian.

Sadurungé saman kakawitin inggih punika pinaka  mukaddimah utawi pangawit,medal anak lingsir sané waget miwah manggala adat sané pinaka panyeledii krama inucap (keketar) utawi pawarah-warah sané maguna ring pragina taler sang sané nonton

Tetembangan sané katembangang sareng-sareng miwah terus-terusan, para praginanyané inggih punika lanang-lanang sané kantun truna miwah nganggén kwaca adat. Sasolahan puniki taler prasida kasolahang, kacentokang pantaraning grup tamiu sareng grup sané lianan (kakalih grup). Jayantinyané kacingakin ring kapradnyanan soang-soang grup ri kala nyarengin gerak, tari miwah tembang sané kawedar olih grup lianan.

Tari saman ketahnyané kasolahang nénten nganggén gamelan utawi piranti musik, sakéwanten suara pragina miwah andup-andupnyané ketahnyané kakombinasiang antuk ngaplakin paan, sareng tangkah. Tari puniki kapimpin olih syekh. Tari puniki taler nyihnayang panyikian kayun punika mawinan para pragina mangda konsentrasi mangda sida masolah paripurna. Tari puniki ketah kasolahang olih pragina lanang.

Dumun, tari puniki kasolahang ring acara adat. minakadi upacara rahina Maulid Nabi Muhammad. Lianan ring punika, ring panglimbak jagaté mangkin, Tari saman sampun kasolahang ring acara-acara sané resmi sakadi patemoning tamiu pantaraning kabupatén miwah panagara, utawi pangawit festival miwah acara lianan.

Tarian Saman nganggén kakalih  agem-ageman sané dados dasar ring tari saman, inggih punika andup-andup miwah andupan ring tangkah. Minab, ri kala nglimbakang agama Islam, Syekh Saman mlajahin tari melayu kuno, raris ngemedalang malih agem-ageman sané kairinin antuk tetembangan dakhwah islam sané ngawinang dangan ri kala ngamargiang dakwah. Ring panglimbak jagaté mangkin, tari sakral puniki taler kantun kanggén pinaka sarasa ngwedar piteket-piteket majalaran antuk sesolahan.

Ketahnyané Tari Saman kasolahang olih welasan, utawi puluhan pragina lanan, sakéwanten mangda akéhnyané mangda ganjil. Wénten sané maosang tari puniki kasolahang kirang ring dasa diri, akutus pragina miwah kakalih pragina sané ngicén pamargi ri kala matembang.




#Article 274: Tari Taruna Jaya (107 words)


Tari Taruna Jaya  inggih punika igel-igelan sané mawit saking  Kabupatén Buléléng, Bali. Ring Bali sesolahan punika kabaos Teruna Jaya utawi Taruna Jaya. Igelan punika nyritayang indik yowana sané sampun truna kacihnayang antuk semita sané siteng, energik miwah nudut kayun anak isteri. Yadiastun nyritayang indik anak truna, Tari Truna Jaya ketah kaigelang olih anak isteri.

Tari  punika taler ngranjing tari tunggal miwah wantah igelan sané kasolahang olih pragina akéhnyané adiri kémanten. Ring Tari punika wénten semita miwah laras sané becik. Raris ring bulan kadasa ring warsa 2018 sané lintang, Tari Truna Jaya dados silih tunggil budaya ring Indonésia sané kadaftarang pinaka Warisan Budaya Tak benda Indonésia warsa 2018.




#Article 275: Tari Tenun (113 words)


Tari Tenun inggih punika silih tunggil tari sané wénten ring wewidangan pulo Baliné. Tari punika nyihnayang indik anak isteri sané sedek makarya kain tenun. Carita sané kaangkat ring tari punika indik anak-anak isteri  saking aab sané dumunan makarya tenun sadina-dina. Tari Tenun kakaryanin olih I Nyoman Ridet miwah I Wayan Likes duk warsa 1962.Tari punika kakaryanin matetujon antuk ngajegang budaya tenun sané wénten ring Bali tur ngajegang sarana sané kaanggén ri tatkala nenun. Tari Tenun kasolahang olih tigang diri utawi langkungan anak isteri. Sasolahan sané wénten ring igelan punika kakawitin olih anak isteri sané memintal benang ring alat tenun tur kapuputang antuk nenun. Panganggé sané kaanggén olih pragina Tari Tenun inggih punika :




#Article 276: Tari Tumbu Tanah (346 words)


Tari Tumbu Tanah (aksara Bali: ᬢᬭᬶᬢᬸᬫ᭄ᬩᬸᬢᬦᬄ) inggih punika tari tradisional khas krama Arfak sané meneng ring Manokwari. Tarian puniki taler mawasta Dansa Tumbu Tana, tur tarian ular, krana tarian puniki barisanyanné mawentuk lelipi sané melilit ring punyané. Tari Tumbu Tanah ketahnyané kalaksanayang antuk nganggra acara-acara sané penting, sakadi nyanggra tamiu saking wewengkon krama Arfak sané lianan, ri tatkala menang ring perang, miwah nyanggra upakara pawiwahan. Tari Tumbu Tanah kaanggén jati raga ring krama Arfak, krana makasami gerakannyané formal, gending pengiring, alat musik, miwah aksésoris sané kaanggén kadadosang ciri khas krama Arfak sané mabinayan sareng tari suku lianan sané wénten ring wewengkon Papua.

Krama Arfak utawi Mnu Kwar sané meneng ring wewengkon Manokwari, kakapah dados pat sub-wong, inggih punika wong Hattam, wong Sough, wong Moile, miwah wong Meyakh. Makasami wong punika madué kesenian tari sané pateh, inggih punika Tari Tumbu Tanah. Krama irika ngawastanin tarian puniki Tari Tumbu Tanah krana, krama irika ngabaosang nganggén basa sané malianan. Wong Hattam ngawastanin Ibihim, wong Moile ngawastanin Isim, wong Meyakh ngawastanin Mugka, tur wong Sough ngawastanin Manyohora. Tari Tumbu Tanah kalaksanayang masal tur sané ngigelang nénten wénten wates jumlahné. Tari punika prasida kaigelang olih makasami krama irika. Nika mawinan tarian puniki kaigelang olih anak sané kantun cerik ngantos anak sané sampun lingsir.

Krama Arfak manadosang Tari Tumbu Tanah dados jati raga sané mawit saking nenek moyangnyané. Krama irika maosang indik gerak, baris, musik, miwah aksésoris ring Tari Tumbu Tanah marupa ciri khas krama Arfak sané ngranayang malianan sarenga tarian ring wawengkon Papua sané lianan. Yéning wénten anak sané miragi utawi ngetonin Tari Tumbu Tanah puniki, pastika anak punika uning, tari punika kalaksanayang olih krama Arfak. Tari Tumbu Tanah puniki patut kaigelang olih akéh krama, minakadi dasa diri. Nika kadadosang cihna indik krama Arfak nénten prasida urip padéwékan. Ring krama punika urip sareng-sareng, punika nyihnayang krama irika sakadi kulawarga sané raket manyama braya. Tari puniki taler kadadosang cihna astiti bhakti majeng ring Tuhan miwah para leluhur sané sampun ngicénin kerahayuan, ajeng-ajengan, miwah menang ring perang. Krama Arfak ngalaksanayang upakara ngajeng sareng-sareng sané mawasta cintakuek. Tradisi puniki kaanggén antuk ngerumaketang krama irika.




#Article 277: Tebu (182 words)


Tebu inggih punika soroh tetanduran sané medué peséngan ilmiah Saccharum Officianarum L. tur ngranjing ring soroh graminae utawi poaceae inggih punika soroh padang-padangan. Tebu puniki biasané kaanggén makarya gula pasir. Cecirén katik entik tebu puniki buleh lantang, jeg-jeg, mabuku-buku, nénten mecagak, medué matan kuncuk utawi tunas sebilang bukunyané, tur tegehnyané nyantos 1,5 - 3 méter. daging katik tebu puniki mawarna kuning tangi tur medué rasa manis. Madon tunggal, meplahpah, rupanyané lanset, muncuk tur bongkolnyané lanying, sisinyané asah tur ngeres, petulangané jajar, lantangnyané sawetara 50 – 175 cm, lombéngnyané 8 – 12 cm, mawarna gadang. Yéning cingak ring bungannyane, bungan tebu rupanyané putih sawat (malai), tur akeh (majemuk), lantang 30 – 90 cm, benang sari telu, katik putik kalih, muncuk sarinyané mawarna barak masawang tangi, tur putih. akahnyané putih masawang kuning. Kawigunan tebu yening ring pangusadan, anggén ngubadang nyakitang awak tur ubad nyegerang bayu utawi awak. Yening sarana anggén ubad kokoan, ambil kirang langkung 100 gram katik tebu sané wau maalap, tunu kirang langkung 10 menit. Wusan punika embonang raris kelasin kulitnyané, rereh daging ne, getep cenik-cenik tur pak-pak inem toyané nyantos telas.




#Article 278: Teletubbies (138 words)


Teletubbies inggih punika sesolahan ring TV sané kasobyahang majeng ring alit-alit sané durung masekolah. Pamargin film punika ngawit saking 31 Maret warsa 1997 ngantos 5 Januari warsa 2001. Teletubbies katerbitang olih Ragdoll Productions pinaka asil pikayunan saking Anné Wood dan Andrew Davenport. Babak sané wénten ring film punika akéhnyané 365, asiki babak galahnyané 24 menit. Ring Indonésia, sesolahan punika kasobyahang duk warsa 2000. Watek ring film punika wénten patpat inggihnyané Tinky Winky pinaka Teletubby lanang sané pinih wayah tur pinih ageng. Warnanyané pelung miwah nganggén tas ring tangannyané. Sané kaping kalih wénten Dipsy pinaka Teletubby lanang warnannyané gadang. Sanè kasenengin wantah topong macorak badeng. Selanturnyané Teletubby Laa-Laa warnannyané kuning pinaka anak isteri sané seneng maplalian bola. Sané pinih alit wénten Po pinaka Teletubby mawarna barak. Po wantah watek sané pinih kalem tur seneng negakin montor alit mawarna barak.




#Article 279: Tetani (203 words)


Tetani inggih punika silih tunggil soroh beburon. Tetani rupannyané alit. Tetani meneng ring sor tanah utawi ring punyan kayu. Tetani basa Indonésiané inggih punika Rayap. Tetani demen meneng ring punyan kayu sané sampun uwug. Batang sané sampun uwug punika dedaaran tetaniné. Tetani sai ngrusak barang minakadi lemari, buku, lontar, miwah sané tiosan. Umah tetaniné malakar aji tanah.

Dadalu inggih punika silih tunggil tetani sané sampun ngidang makeber. Ring basa Indonésia kabaos Laron. Dadalu puniki madué kampid apasang, awakné alit, tur mawarna soklat. Dedalu punika mawit saking tetani sané ngamah sarwa kayu-kayuan, yéning sampun gedé, tetani punika lantas madué kampid tur dadi dedalu. Dedalu punika ketahnyané medal ri kala wénten sunaran lampu sané ngendih, lantas sunar punika kaiterin olih dedaluné. Yening lampuné kamatiang, dedaluné punika lantas macelep ke sarangné. Yéning sampun musim uja akéh dedalu ring margi utawi paumahan. Buron puniki ketahnyané medal makelompok sareng dedalu sané lianan. Anggén ngicalang dedalu, patut kasayagayang baskom misi toya di betén sunaran lampuné apang kampidnyané némpél drika.

Ring warsa 2013, kirang langkung 3,106 spesies rayap sampun ditemukan, spesies-spesies punika kakelompok ring 5 famili. Lis ring betén puniki kasusun madasar urutan filogenetik:

Clade Euisoptera Engel, Grimaldi,  Krishna, 2009

Clade Icoisoptera Engel, 2013

Clade Neoisoptera Engel, Grimaldi,  Krishna, 2009




#Article 280: Tigang Arta Tenget Jepang (110 words)


Tigang Arta Tenget Jepang (basa Jepang: 三種の神器 Sanshu no Jingi/Mikusa no Kamudakara) inggih punika tigang arta sané kaaturang ring Sang Prabu Jepang ring upakara ngadegang ratu. Arta puniki wénten wastanné: Pedang Kusanagi, Suluh Yata no Kagami, miwah Manik Yasakani no Magatama. Arta puniki nyihnayang tigang kabecikan: kapurunan (pedang), kawicaksanan (suluh), miwah kapiolasan (manik). Tigang arta puniki kasimpen ring genah-genah sané singid miwah ring upakara ngadegang ratu wénten ring jeroning kotak-kotak, mawinan nénten wénten sané uning sapunapi kantenné sané patut, sajaba minaban Sang Prabu miwah akidik pamangku kémanten.

Manut ring satua, arta puniki kabakta ring jagat olih Ninigi no Mikoto, ri kala kandikain rauh ka Jepang, olih nyiyangé Amaterasu, déwi suria.




#Article 281: Tirta Gangga (107 words)


Tirta Gangga inggih punika genah sané dumun kadadosang istana kerajaan, genahé punika wénten ring kangin pulo Bali. Kirang langkung 5 kilometer saking Karangasem, nampek ring Gunung Agung. Tirta Gangga maarti yéh saking tukad Gangga sané kakusumayang olih masyarakat Hindu ring Bali. Wasta Tirta Gangga puniki madasar saking istana yéh sané kabuat ring 1948 olih Raja Karangasem, Anak Agung Anglurah Ketut Karangasem Agung, wastan puniki wénten krana ring wawengkon genahé puniki wénten akéh désa-désa sané subur. Istana yéh Tirta Gangga mawentuk labirin kolam miwah yéh mancur sané kakelilingin antuk taman miwah patung. Genah sané jimbarnyané 1 héktare puniki kausak krana wénten letusan saking Gunung Agung ring warsa 1963.




#Article 282: Togog (117 words)


Togog inggih punika batu utawi kayu sané kaukir tur kaanggén hiasan olih krama ring Bali. Togog basa Indonésiané inggih punika Patung. Togog ketahnyané wénten ring jaba pura. Togog malakar aji kayu miwah batu sané kaukir marupa déwa, rangda, beburon, miwah sané lianan. Togog-togog ring Bali madué kawigunan sowang-sowang minakadi pinaka hiasan, cihna wawidangan désa utawi kota, panyangra ring margi, miwah cihna déwa-déwi ring krama Hindu Bali. Ketahnyané ring Gianyar makéh wénten tukang sané ngaryanin togog, nika mawinan ri kala malancaran ka Gianyar makéh wénten togog ring pasisi marginé. Tiosan punika wénten togog sané kapuja olih krama Hindu ring Bali minakadi togog Déwi Saraswati miwah togog Déwa Ganésha. Togog punika pinaka cihna Déwa Déwi sané ngicénin aji kaweruhan.




#Article 283: Tom and Jerry (133 words)


Tom and Jerry inggih punika silih tunggil animasi sané kaloktah saking Amérika Serikat sané kamedalang olih kantor Metro-Goldwyn-Mayer (MGM). Tontonan punika nyritayang indik watek meng sané mawasta Tom sareng watek bikul sané mawasta Jérry sané satata mapisuhang sadina-dina. Tom inggihnyané méng sané mawarna pelung sarupa sareng méng saking Rusia sané manying tur mayus pisan satmaka ubuh-ubuhan. Samalihné, Jérry inggihnyané bikul mawarna soklat sané wikan tur satata nampek sareng Tom. Yéning makakalih sampun majugjag sinah lakar ngrusak sakancan sarana prabotan tur ngawe makasami isin umahe benyah. Tom sané satata kaon ri tatkala mapisuhang sareng Jérry. Nanging, wénten masa makakalih kaon tur manados sawitra ajebosan. Sané ngripta sasolahan punika wantah William Hanna miwah Joseph Barbera tur Ida makakalih kasub kaucap Hanna-Barbera. Animasi Tom and Jérry taler ngrereh jayanti ring acara Academy Award utawi Piala Oscar.




#Article 284: Tri Murti (140 words)


Tri Murti inggih punika tiga kasaktian miwah kawisésan Brahman (Sang Hyang Widhi) ring pariindikan Utpathi (makarya), Sthiti (ngupapira), Pralina (nglebur) jagat miwah sakancan dagingnyané sané maurip tur nénten maurip. Sang Hyang Widhi (Sang Hyang Tunggal) inggih punika pasanggahan (peséngan) Tuhan ring konsep Agama Hindu pamekasnyané manut krama Hindu ring Bali. Manut ring konsép Hinduisme puniki, Sang Hyang Widhi mapaiketan ring konsép Brahman. Tri Murti kawangun antuk tetiga kawisésan Brahman minakadi Déwa Brahma madué kawisésan Utpathi, Déwa Wisnu madué kawisésan Sthiti, Déwa Siwa madué kawisésan Pralina. Déwa Brahma madué sakti Déwi Saraswati, masanjata Gada, aksaranyané A'. Déwa Wisnu madué sakti Déwi Laksmi utawi Déwi Sri, masanjata Cakra Sudarsana, aksaranyané U'. Déwa Siwa madué sakti Déwi Durga/Uma/Parwati, masanjata Trisula, aksaranyané M'. Yéning tetiga aksara punika kagabungang, maka tetiga aksara punika dados 'AUM' sané kawacén OM' (ॐ) sané pinaka simbol suci Agama Hindu.




#Article 285: Tuak (199 words)


Tuak wantah silih tunggil minuman tradisional sané wénten ring Bali, tuaké punika kakaryanin saking nyuh, jaka, miwah ental. Ring Bali, wewidangan sané ngasilang tuak minakadi Karangasem, Buléléng, miwah Klungkung. Wewidangan punika wantah wewidangan sané nganggén tuak pinaka bahan kaanggén makarya gula Bali. Proses ngambil tuak kawastanin ngirisin. Tuak kakaryanin antuk ngeeb utawi ngeteb troktokan sané kabersihin dumun ring wadah sané kawastanin bungbung. Proses nuakin punika sané kawastanin ngirisin. Tuak punika kabanggeang ngetél sakabedik ring bungbungé.

Anaké ngirisin majalan ngedas lemah utawi semengan mangda ngamolihang tuak akéh. Risampuné punika tuak kabanggéang ngetél ngantos sanja. Risampunné sanja tuak kaambil saking punyanné. Tuak sané wawu tuun punika kalablab mangda ten masem. Wénten kakalih tuak sané kaasilang inggih punika tuak manis miwah tuak masem. Tuak manis prasida kainum dados minuman taler prasida kanggén bahan makarya gula Bali. Anaké di Klungkung maosang nyuh gadang silih tunggil nyuh sané madué kualitas tuak pinih becik. Yéning tuak punika kagenahang tan kakujang-kujang pastika tuak punika dados tuak masem. Tuak masem punika kaolah kadadosang arak.

Ring Bali wewidangan sané ngasilang tuak sané kaloktah pisan inggih punika Karangasem. Tuak saking punyan jaka, ental miwah nyuh wénten irika. Rikala upacara agama talér wénten sané nganggén tetabuhan marupa tuak miwah arak.




#Article 286: Tumpek Landep (120 words)


Tumpek Landep inggih punika silih tunggil rahina sané wénten ring Bali. Rahina puniki kalaksanayang nyabran 210 rahina, ring Saniscara Kliwon Wuku Landep manut ring kalénder Bali. Kruna Tumpek mawit saking kruna Metu sané maartos matemu, tur kruna Mpek sané maartos pungkur. Tumpek artosnyané rahina patemon Panca Wara miwah Sapta Wara, yéning Panca Wara kapungkurin antuk Kliwon,  Sapta Wara kapungkurin antuk Saniscara. Kruna Landep maartos lanying utawi mangan. Nika mawinan ri tatkala Rahina Tumpek Landep sané kaupakarain inggih punika pusaka sané lanying utawi mangan sakadi keris. Tumpek Landep punika nyihnayang ngamanganang manah, mangda mapikayun sané patut. Tumpek Landep taler dados rahina ri tatkala umah Hindu nyiksik raga utawi ngenehang parisolah sané sampun kalaksanayang, mangda tatas uning sané patut tur sané iwang.




#Article 287: Tumpek Uyé (134 words)


Tumpek Uyé (aksara Bali: ᬢᬸᬫ᭄ᬧᭂᬓᬸᬬᬾ) inggih punika rahina suci sané kalaksanayang olih krama Hindu antuk para buron sané kaubuh. Tumpek Uyé taler kabaos Tumpek Wewalungan miwah Tumpek Kandang. Upakara puniki kalaksanayang nyambran 210 dina apisan tur manut saking Lontar Sunarigama, inggih punika Saniscara Kliwon Uyé pinaka prakertining sarwa sato sané mateges ring rahina Saniscara Kliwon Uyé, kaanggén rahina antuk ngalestariang makasami soroh beburonné. Ring rahina puniki, umat Hindu ngaturang bhakti majeng ring Ida Sang Hyang Widhi sané dados Sang Hyang Siwa Pasupati tur kasebut Raré Angon, sang pangangon buron. Rahina kalaksananayang pinaka cihna rasa tresna umat Hindu majeng ring makasami paican Ida Sang Hyang Widhi Wasa krana makasami sané wénten ring jagaté puniki kapolihang saking Ida Sang Hyang Widhi. Rahina puniki katetujonin antuk para buron krana para buronné puniki maguna pisan antuk kauripan kramané.




#Article 288: Univérsitas Brawijaya (374 words)


Universitas Brawijaya (UB) inggih punika silih tunggil perguruan tinggi ring Indonésia sané ngadeg ring warsa 1963 magenah ring Kota Malang, Jawa Timur manut Ketetapan Menteri Pendidikan dan Ilmu Pengetahuan No.1 tanggal 5 Januari 1963. Tanggal punika salanturnyané katetepang manados rahina Dies Natalis UB. Wasta Brawijaya kaicén olih Présiden Soekarno sané madué tetujon mangda prasida ageng tur masunar sakadi Raden Wijaya (Brawijaya I) pinaka pangripta Krajaan Majapahit taler pinaka kampus sané kasengguh utama ring jadma Indonésia. Universitas Brawijaya kabaos pinaka kampus sané pinih becik ring Indonésia tur limang warsa pinaka jayanti sané pinih becik sareng Universitas Indonésia, Institut Pertanian Bogor, Universitas Gadjah Mada, miwah Institut Téknologi Bandung manut panuréksan resmi Kemenristekdikti. Ring tincapan Internasional, UB ngrereh genah ka 51 ring wewidangan Asia miwah 400 ring makasami jagaté. UB madué petang kampus. Kampus sané pinih utama magenah ring sisi kauh Kota Malang (Ketawanggedé), miwah kampus kaping kali magenah ring Puncaking Dieng utawi sané kasengguh manados UB Dieng tur kaanggén pinaka sarana olahraga ring palemahan tur makudang-kudang sarana risét miwah perkuliahan. Sané lianan kampus katiga miwah kapat magenah ring Kediri miwah Jakarta. UB madué kasugihan jimbarnyané 981 héktar taler dana marupa jinah ngantos 5,12 Triliun Rupiah utawi US$ 768,1 Juta. Punika sané ngawinan Universitas Brawijaya manados kampus sané pinih ageng tur sugih ring ungkur Universitas Indonésia.

Logo saking Universitas Brawijaya mawentuk garis lalima sané masikian antuk warna pelung-badeng sané nasarin. Ring tengahnyané wénten gegambaran arca Raden Wijaya (Brawijaya I) mawarna kuning emas, pinaka Déwa Wisnu sané madué tangan papat. Tangannyané ngemel damar, bekicot, gada miwah cakra. Sané lianan manados simbol Ciwa, Raden Wijaya nganggén mahkota sané kawastanin Candra Kapala. Ring sisi kiwa miwah tengen Raden Wijaya madué apasang Déwa Perwara manados parekan Raja. Antuk makasamian logo nyihnayang watek saking Universitas Brawijaya. Kawibawan kagambarang antuk warna kuning emas tur sakayang-kayang kagambarang antuk warna badeng. Bani ngusak-asik sané nénten becik utawi patut kagambarang antuk wentuk mahkota candra kapala.  Patuh ring hukum kagambarang antuk wentuk gada. Bagi matehang napi sané kabaos nénten patut utawi becik sakadi simbol sanjata cakra. Makasami sané mapaiketan tur kabaos suci tur geginannyané manados pamiara sakadi Déwa Wisnu taler antuk simbol bekicot. Precaya indik kawéntenan zat sané urip kagambarang antuk lampu. Manut punika loko nyihnayang makasami watek Raden Wijaya (Brawijaya I) sané satata kadasarin antuk Pancasila.




#Article 289: Univérsitas Péndidikan Ganésha (246 words)


Universitas Pendidikan Ganesha inggih punika perguruan tinggi negeri sané wénten ring Kota Singaraja, Bali, Indonésia. Univérsitas puniki kalimbakang madasar antuk Pancasila miwah Undang - Undang Dasar 1945 sané nyunjung nilai - nilai kemanusiaan, ngamedalang tenaga kapéndidikan miwah tenaga non-kapéndidikan sané bertakwa majeng ring Tuhan Yang Maha Esa, madué kabisaan akadémis - profésional sané gangsuh, ngembangang kaweruhan, téknologi, miwah seni. Univérsitas Péndidikan Ganésha puniki Univérsitas Pendidikan pinih utama sané wénten ring Provinsi Bali utawi masuk 50 ageng Top Univérsitas ring Indonésia

Univérsitas Péndidikan Ganésha (Undiksha) puniki institusi péndidikan tinggi negeri sané ngamedalang sumber daya manusia ring bidang kapéndidikan miwah non-kapéndidikan. Ring bidang kapéndidikan, Undiksha puniki ngamedalang sumber daya manusia pendidik sané pinih ageng ring Bali. Kantos mangkin Undiksha sampun akéh ngamedalang lulusan tenaga pendidik. Lelimpihan Undiksha kaawalin saking Kursus B-1 antuk nyadiayang Guru Basa Indonésia warsa 1955 miwah Guru Perniagaan warsa 1957 antuk tingkat SMA. Ring warsa 1962 makakalih kursus punika kagabung dados Fakultas Keguruan miwah Ilmu Pendidikan (FKIP) Univérsitas Airlangga. Ring warsa punika malih FKIP kagabung sareng Universitas Udayana, miwah ring warsa 1963 dados kapahan IKIP Malang cabang Singaraja. Ring warsa 1968, FKIP kakepah dados duang fakultas, Fakultas Keguruan miwah Fakultas Ilmu Pendidikan, miwah malih dados bagian Univérsitas Udayana. Ring Warsa 1981, FKG miwah FIP kagabung dados FKIP Univérsitas Udayana. Ring warsa 1993, FKIP pisah sareng UNUD dados STKIP Singaraja, miwah warsa 2001 dados IKIP Negeri Singaraja. Salanturnyané IKIP Singaraja kauwah statusnyané dados Univérsitas Péndidikan Ganésha (Undiksha) antuk Peraturan Présidén Nomor: 11/2006, pinanggal 11 Méi 2006.




#Article 290: Univérsitas Udayana (139 words)


Univérsitas Udayana, utawi UNUD inggih punika univérsitas negeri ring Kota Dénpasar, Bali. UNUD kaadegang duk tanggal 29 Séptémber warsa 1962 miwah sadurungé duén Univérsitas Airlangga sané magenah ring Surabaya. Réktor sané mangkin (2019) inggih punika Prof. Dr. A.A. Raka Sudéwi, Sp.S(K). Wastan univérsitas mawit saking Raja Bali abad ka-10 Udayana (Dharmodayana).

Manut ring data resmi sané kaungguhang olih Kemenristekdikti, UNUD punika univérsitas ka-57 ring Indonésia indik sumber daya manusia, kualitas management, aktivitas siswa, kualitas risét miwah publikasi. Kadasarin data sané kaungguhang olih UniRank indik kualitas univérsitas jagat sami, Udayana punika nomer ka-2128 ring jagaté miwah ka-36 ring Indonésia.

Universitas Udayana madué 13 Fakultas miwah 1 Pascarsarjana:

Saking 13 Fakultas sané wénten ring Universitas Udayana, wénten program studi-program studi Sarjana (S1), Magister (S2), Profesi, miwah Doktor (S3) sebagai berikut.

 kaadegang  duk tanggal 6 Oktober 1992. Mangkin Pascasarjana madué program studi:




#Article 291: Usaba memedi (145 words)


Usaba Memedi utawi Usaba Mumu inggih punika silih tunggil tradisi sané kalaksanayang ring Désa Bungaya. Usaba puniki kalaksanayang ataun asiki, ring tradisi puniki para kramané ngaturang bhakti ring pura Pemuhunan Désa, sané magenah ring kaja Pura Dalem, Désa Bungaya. Sadurung nglaksanayang tradisi puniki krama adat Dësa Bungaya ngaryanin sasuratan mémédi sané malakar aji don aba, don tiing, miwah don pulet. makasami donné punika kaiket kadadosang asiki , selanturnyané kagambarin simbul mémédi (gambar wong-wongan), nganggén pamor utawi kapur. Sasuratan mémédi punika selanturnyané kagenahang ring pelepah punya jaka sané kagenahang ring natah umahé. Sesampunné punika sasuratan mémédiné kaaturang ring palinggih umah utawi jero soang-soang. Sesampun usan ngaturang bhakti ring pura Pemuhunan, Suratan mémédi punika kabakar,miwah abunné kawentukang wong-wongan sané dados simbul mémédi. Rikala makar sesuratan punika, kairingin antuk munyin kulkul olih kramané. Usaba Memedi puniki kalaksanang mangda bhuta kala utawi sengkala sané wénten ring désa puniki ical.




#Article 292: Usaba sumbu (308 words)


Usaba Sumbu inggih punika upakara sané kalaksanayang  nyabran warsa ring désa Timbrah, Kabupatén Karangasem. Upakara yadnyané puniki kapiletin olih warga désa Timbrah pinaka bhakti ipun kapining Ida Sang Parama Kawi. upakara puniki ketah kauningin pinaka upakara sané nganggén tiang sané malakar antuk tiying sané jegjeg tur madaging sarwa upakara, sané kabaos sumbu (Sumbu maartos poros utawi pusat). Tegeh tiangé puniki kirang langkung selaé méter saking sor. Sumbu puniki kawangun antuk sarwa upakara minakadi rerenteng, bungan langkuas, reringgitan naga sari, wayang miwah sané lianan. Ring muncuk sumbu puniki madaging manuk déwata sané kapercaya jagi nekedang upakarané puniki kapining Ida Sang Hyang Widhi Wasa.

Rikala nyujukang sumbu, sadurungné kawéntenang upakara nyulubin sumbu olih bajang-bajang ring désa inucap. Sumbu punika kajujukang ring tongos sané dangsah. Bajang-bajang sané polih ayahan sumbu nganggén busana rejang, raris ngeranjing ring sor sumbuné punika. Risampuné ngeranjing, sumbu puniki kalingserang olih truna-truna adat. upakara puniki ketah kabaos sakadi pamuteran Gunung Mandara Giri. Sumbu puniki pinaka simbol Bhuana Agung.

Risajeroning upakara usaba sumbu, désa adat sané kakepah dados papat pauman, minakadi pauman Béji, Pauman Pesa, Pauman Manak Yéh, tur Pauman Lambuan nunjuk bajang sané jagi sareng ayahan sumbu. Soang-soang pauman punika nunjuk asiki bajang, sajabaning pauman désa sané nunjuk bajang kakalih, sawiréh pauman puniki madué krama désa pinih akéh.

upakara Usaba Sumbu puniki ketah kalaksanayang aminggu, kakawitin antuk upakara melasti ka segara. Tigang rahina selanturnyané kalaksanayang acara Usaba Sumbu Kaja. Rikala punika para krama banjar ngaturang bhakti ring galah roras wenginé. Selanturnyané kalaksanayang upakara pangajengan. Ring rahinané puniki kalaksanayang tabuh rah anggén nyomia butha kala. Risampuné puput, kalanturang antuk upakara panyelagan. Ring rahina puniki para krama désa nyayagayang sakancan upakara sané kaanggén ri kala Usaba Sumbu Kelod. Risampuné upakara-upakara punika sampun sayaga, benjang nyané kalaksanayang upakara Usaba Sumbu Kelod. upakara puniki katujuang majeng ring Ida Batara Sri Rambut Sedana, antuk ngadegang kakalih sumbu punika taler kaaturang bawi guling.




#Article 293: Vincent van Gogh (101 words)


Vincent van Gogh inggih punika silih tunggil pelukis sasampun imprésionis Belanda, Ida kasub krana wikan ring seni. Vincent embas ring Zundert, Belanda ring tanggal 30 Maret warsa 1853 tur padem ring Prancis tanggal 29 Juli warsa 1890 ri tatkala mayusa 37 warsa. Ida sampun ngaryanin makudang-kudang karya seni, sawatara 2.100. Karya seni punika marupa lukisan wiasa miwah lukisan minyak sawatara 860 karya.

Ida ketahnyané ngelukis alam, benda, miwah potrét anak lianan. Ring karya-karyan Idané wénten cihna khasnyané inggih punika warna sané tebel tur kuasné sané éksprésif. Ida kasub ring abad ka-20 krana unsur karyanyané kaanggén olih seniman éksprésionis Jerman miwah Fauvis.




#Article 294: Waluh Jepang (156 words)


Waluh Jepang utawi jepang utawi jipang (Sechium edule) inggih punika silih tunggil soroh entik-entikan sané mentiknyané lingsehan miwah mlépah. Entikan puniki mentik lumbung ring palemahan tropis.

Entikan waluh jepang puniki madué punya utawi giing sané mes, madué akéh carang, ring carangnyané wénten pembelit sané mawentuk spiral, kasap miwah mawarna gadang. Entikan waluh jepang puniki madué don tunggil, sané mawentuk papusuh utawi jantung, tepinyané bertoréh, muncuk miwah bongkolnyané tajep utawi lanying, kasap, lantangnyané 4–25 cm, lumbang donnyané, makatik lantang, don waluh jepangé matulang nyari utawi mawentuk jeriji miwah mawarna gadang.

Entikan waluh jepang puniki madué sekar sané ngrumpyuk, genahnyané ring paang donnyané, makelopak matajuk lalima, madué mahkota sané beralur, madué benang sari lalima, muncuk sarinnyané punika mawarna jingga, madué putik asiki miwah mawarna kuning. Wohnyané mawentuk bunter, mentiknyané magantung miwah mawarna gadang masawang  petak. madué wiji sané pégpég, makeping dadua miwah mawarna putih. Tiosan punika, entikan waluh jepang puniki madué akah tunggang sané mawarna petak masawang coklat.




#Article 295: Westlife (125 words)


Westlife inggih punika sekaa gegendingan saking Irlandia. Sané rumasuk juru gending punika inggihnyané Shané Filan, Brian McFadden, Kian Egan, Nicky Bryné miwah Mark Fehilly. Sekaa punika kamedalang duk tanggal 3 Juli warsa 1998. Akéh gending-gendingnyané sané kasub ring negara Irlandia ngantos ka dura negara, gending punika wénten 14 sakadi:

Artis punika taler ping pat nyabran warsa ngamolihang jayanti ring ITV indik gending sané mapuspata Record of the Year. Murdan gending-gending punika wantah Flying Without Wings, My Love, Mandy, dan You Raise Me Up. Panglimbakan sekaa gending punika taler ngantos ka negara Indonésia. Artis punika ngamolihang jayanti platinum ping kalih dasa tur manados silih tunggil gending saking dura negara sané kasétnyané kaadol ngantos sawatara satu yuta. Pamargin sekaa punika puput ngantos 23 Juni warsa 2012 .




#Article 296: Wong Bali Aga (141 words)


Wong Bali Aga inggih punika suku sané kabaos sujati mawit saking Bali. Suku puniki sampun meneng ring Bali sadurung suku saking dura wewidangan rauh ka Bali. Krama puniki mawit saking krama Austronésia sané mapupul tur salanturnyané ngawentuk désa.

Suku Bali Aga sané ketah ring Bali inggih punika magenah ring Désa Tenganan miwah Désa Trunyan. Suku Bali Aga puniki kantun madasar antuk tradisi miwah awig-awig sané kapolihin saking leluhur miwah tetamiannyané. Suku punika taler nganggén dialék sané nyihnayang krama sujati saking Bali. Ring désa Tenganan, kramané ngawé tenun ikat sané mawasta Pegeringsingan, tur ring Désa Trunyan kramané irika ngenahang layon ring wetén Taru Menyan. Budaya miwah tradisi adat sané akéh punika ngawinan para tamiu saking Indonésia miwah duranegara seneng malancaran ka désané punika. Wénten taler wisatawan sané ngalaksanayang penelitian irika mangda prasida nguningin indik kaweruhan taler kawéntenan tetamian ring désa-désa Bali Aga.




#Article 297: Wong Gayo (128 words)


Wong Gayo inggih punika silih tunggil wong sané wénten ring Indonésia. Wong punika magenah ring Kabupatén Acéh Tengah. Wénten malih sané magenah ring Kabupatén Acéh Tenggara miwah Acéh Timur, utamanyanné ring Danu Laut Tawar, ring Pegunungan Bukit Barisan, miwah ring hulu Tukad Peureulak tur Jamboayee. Wong Gayo kakepah dados Gayo Lut, Gayo Deret, Gayo Lues, Gayo Belang, Gayo Serbejadi, miwah Gayo Kalul. Wong Gayo Lut miwah Gayo Deret akéhnyané wénten sawatara 108.000 diri, kramané punika magenah ring Kabupatén Acéh Tengah. Gayo Lues utawi Gayo Belang akéhnyané 36.000 diri, tur magenah ring Kabupatén Acéh Tenggara. Gayo Semberjadi utawi Gayo Samamah miwah Gayo Kalul akéhnyané wénten 6.000 diri, tur magenah ring Kabupatén Acéh Timur. Makasami akéhnyané sawatara 120.000 diri. Gayo mawit saking kruna kayo sané maartos jerih utawi malaibang déwék.




#Article 298: Wong Irian Jaya (114 words)


Wong Irian inggih punika wong sané menéng ring pulo Irian sisi kauh. Ring sisi kanginnyané wénten negari merdeka sané mawasta Papua Nugini. Pulo Irian utawi New Guinea kasengguh dados pulo nomor kalih sané ageng salantur pulo Greenland. Manut saking penjelajah kauh, pulo punika kapanggih olih kalih wong Portugis, d'Abrue dan Sarrano warsa 1511. Ring warsa 1545 rauh wong Spanyol, Inigo Ortis de Retes saking kangin. Nyingakin pulo punika sané becik, punika mawinan wong Spanyol punika nancepang bendera negarinyané ring sisi kangin tukad Memberamo, laut pulo punika kawastanin Nova Guinea (New Guinea). Nanging, kerajaan Spanyol ri tatkala punika nénten seneng sareng pulo punika.

Wong Belanda kapertama sané rauh ring pulo punika mawasta William Janz (1606).




#Article 299: Wong Kayan (182 words)


Wong Kayan inggih punika wong sané meneng ring wewidangan Tukad Mendalam, Rajang, miwah Baram ring Kalimantan Barat. Wit ipun sadurungnyané inggih punika ring hulu Tukad  Kayan, Kalimantan Timur. Santukan wénten pikobet, sané ngawinan ipun sareng sami migrasi  ka sisi kauh ngantos wewidangan Kabupatén Kapuas Hulu ring sisi kauh mangkin. Pacanggahan ipun ngantos ka kota Putus Sibau, tur pateh sakadi akéh krama wong Dayak, wong Kayan nalér sampun macampuh antuk kelompok-kelompok tiosan ring wewidangan punika.

Para cendikiawan antropologi asing ketah nyorohang wong Kayan sareng wong Kenyah dados asiki, inggih punika Kayan-Kenyah, santukan makudang-kudang kabudayannyané pateh. Krama-kramané punika asiki naler sané tiosan maosang dewekné mabinayan. Wong Kayan nganggén sistem krama sané hierarkis kahanannyané. Ipun sareng sami naler uning antuk kawéntenan adat ngecacah kulit sané ketah kabaos tattoo.

Sasuén-suén warsa duk rihin kelompok suku Kayan punika mawit saking DataranTinggi Apo Kayan, sané magenah ring hulu Tukad Kayan, sané mangkin ngranjing ring wewidangan Kabupatén Bulungan, Kalimantan Timur. Kramané sané duk rihin meneng ring dataran tinggi Apo Kayan, inggih punika suku wangsa Kayan, Kenyah miwah Bahau. Pagingsiran krama saking Apo Kayan puniki kantun manggeh ngantos panyatus warsa.




#Article 300: Wéda (128 words)


Wéda inggih punika kitab suci ring Agama Hindu. Kruna Wéda mawit saking basa Sanskerta  inggih punika vid sané maartos kaweruhan, kauningin, utawi kacingakin. Kitab punika mawentuk pupulan sastra kuno saking India tur madaging makéh kaweruhan indik Agama Hindu.

Ring umat Hindu, kitab Wéda punika kapercaya mawit saking wahyu utawi sabda Tuhan sané suci, tur salanturnyané wahyu punika kalimbakang oleh para umatnyané sané marupa Rsi malarapan antuk orti ka krama sané lianan. Sasampun wénten sasuratan, wahyu punika kalimbakang nganggén sasuratan kitab suci punika.

Wéda kadadosang sastra sané pinih tua sané wénten ring sajebag jagaté, krana mawit saking wahyu Tuhan, nénten wénten anak sané ngaryanin tur abadi. Ring zaman Kaliyuga, Maharsi Wyasa mupulang kitab Wéda dados pat kepahan sané kawastanin Catur Wéda Samhita, kepahannyané minakadiː Rigweda, Yajurweda, Samaweda dan Atharwaweda.




#Article 301: Yoga (179 words)


Yoga inggih punika olahraga sané ngicénin raga sareng manah punika mangda fokus sareng kekuatan fleksibilitas miwah pernapasan mangda polih nincapang kualitas ring méntal sareng fisik punika, yéning sampun merasa raga punika leleh, stres miwah deprési ulian pakaryan sadina-dina, punika olahraga sané pinih becik kaanggén sadina-dina mangda kapaice kenak miwah seger miwah riléks karasayang ring raga miwah manah punika, praktik olah raga punika sampun saking 5000 warsa disubané kawéntenan ring India sané sampun ngawedar makudang-kudang variasi yoga. Kawigunan Yoga ring tubuh iraga, inggih punika kapertama kaanggén relaksasi ring tubuh punika, kaping kalih ngwangun fleksibilitas miwah kekuatan tubuh, ketiga mangda ngawangun kekuatan otot miwah ngawé wentuk miwah postur tubuh mangda seimbang miwah nuunang baat badan. Punika kawigunan ring yoga, sané lianan soroh-soroh  Yoga inggih punika: 1.Yoga Iyengar 2. Yoga Astangga. 3. Yoga Bikram. 4.Yoga Kundialini 5.Yoga Kripalu. Lan wénten sastra-sastra sané madaging indik yoga sakadi Bhagawan Gita ring 18 Parva (bab) 700 sloka, Yoga Sutra Patanjali inggih miwah : Samadhi Pada, Sdhana Pada, Vibuti Pada , Kaivalya Pada, Hatha Yoga Pradipika miwah Shiva Samhita. Punika antuk sastra-sastra sané muat indik yoga.




#Article 302: YouTube (123 words)


YouTube (Aksara Bali: ᬬᬸᬢᬸᬧ᭄) inggih punika silih tunggil situs web kaanggén ngemagiang video majeng anak sané lianan. YouTube kakaryanin olih tigang mantan karyawan inggih punika Chad Hurley, Steve Chen, miwah Jawed Karim, ring Pébruari warsa 2005. Ring youtube punika dados ngunggahang, ngatonin, tur ngemagiang video. Perusahaan punika madué kantor ring San Bruno, California, tur nganggén teknologi Adobe Flash Video miwah HTML5 antuk mangenahang sakancan konten video sané kakaryanin oleh sang sané nganggén utawi kreator. Ring Nopémber, YouTube, LCC katumbas olih Google aji 65 miliar tur ngawitin dados perusahaan sané magenah ring sor perusahaan Google. Video sané pinih pertama ring youtube inggih punika mamurda Me at the zoo. Video puniki kamedalang ring tanggal 23 April warsa 2005, tur kayun wénten ring youtube nyantos mangkin.




#Article 303: Mandiraja, Banjarnegara (102 words)


Mandiraja (Aksara Bali: ᬫᬦ᭄ᬤᬶᬭᬚ, aksara Jawa: ꦏꦼꦕꦩꦠ꧀ꦤ ꦩꦤ꧀ꦢꦫꦗ) inggih punika kecamatan ring kabupatén Banjarnegara, Jawa Tengah, Indonésia. Kecamatan puniki jimbarnyané 52,61 km², Akéh kramanyané kirang langkung 63.679 diri sensus 2010. 

Kecamatan mandiraja kawatésin antuk:

Kadasaring sensus BPS warsa 2010, akeh krama kecamatan mandiraja punika 63.679 diri. kadasaring proyéksi BPS warsa 2018, akeh krama ipun nganti 65.397 diri, sané kewagi antuk 32.379 lanang miwah 33.018 istri.
sarana miwah prasarana pendidikan wénten ring mandiraja warsa 2020 ingih punika 64 TK/RA,  57 SD/MI, 10 SMP/MTs, miwah 2 SLTA. ring mandiraja kawéntenang 2 puskesmas, 4 postu miwah 120 posyandu.

Kecamatan puniki gelah 16 désa inggih punika:




#Article 304: Sutoyo Siswomiharjo (152 words)


Mayor Jenderal TNI Anumerta Sutoyo Siswomiharjo () inggih punika Pahlawan Revolusi sané lekad ring Kebumen, Jawa Tengah, 23 Agustus 1922. Ragané madué gelar Pahlawan Revolusi. Ragané sampun séda ring Lubang Buaya, Jakarta, 1 Oktober 1965. Ida sampun lulus sekolah umum ring Algemeene Middelbare School (AMS). Ring masa kependudukan Jepang, ragané nyarengin pelatihan ring Balai Pendidikan Pegawai Tinggi Jakarta, lantas katerima dados pegawai negeri ring kantor kabupatén Purworejo nanging ngundurin déwék warsa 1994. Sesampuné proklamasi 1945 ragané dados Tentara Keamanan Rakyat (TKR) ring wibaga kepolisian, sané selanturnyané berkembang dados Corps Polisi Militer (cpm). Ring bulan Juni warsa 1946 keangkat dados ajudan Kolonel Gatot Subroto sané ri tatkala punika dados Komandan Polisi Tentara (PT). Mawinan asapunika, ragané makarya ka Purworejo manados Kepala Bagian Organisasi Resimen II Polisi Tentara ring Purworejo. Jabatan lianan sané naenin ragané makaryan ring warsa 1945 nyantos warsa 1950 inggih punika Kepala Staf CPM Yogyakarta miwah Komandan CPM Detasemen III Surakarta.




#Article 305: Katamso Darmokusumo (143 words)


Katamso Darmokusumo inggih punika Jenderal anumerta saking Sragen, embas pinanggal Sragen 5 Pébruari 1923, seda ring Yogyakarta, 2 Oktober 1965. Gelarnyané inggih punika Pahlawan Revolusi. Aksi klandestin militer ring Jakarta warsa 1965 maktayang dampak nenten becik ring Yogyakarta. Ritatkala Sore, 2 Oktober 1965, Kolonel Katamso wusan budal saking Magelang. Ida maksa nandatangani surat sané ngedukung Déwan Revolusi olih Mayor Mulyono. Ida nenten cumpu, yéning ida nunas rapat. Sedihne, ida diculik saking griyane. Wenten todongan senjata, Katamso kebaktayang ka kompleks Batalyon L ring désa Kentungan Yogyakarta. Ida kepademan, selanturnyané celepangnge ring sumur miwah katekep tanah. Katamso nyané saking kota bumi Sukowatiniki nempuh pendidikan umum nganti Sekolah Menengah ring kota kelahiranne. Selanturnyané masa pendudukan Jepang, ida nyarengin pendidikan tentara Pembela Tanah Air (Peta) ring Bogor. Selanturnyane, ida kaadegan dados Shodanco Peta ring Solo. Risampuné kemerdekaan Indonésia, ida nyumbang tenaga antuk mempertahankan kemerdekaan sareng masuk TKR.




#Article 306: Karel Satsuit Tubun (145 words)


Karel Satsuit Tubun inggih punika pahlwan revolusi saking maluku tenggara embas pinanggal 14 oktober 1928, seda ring jakarta pinanggal 1 oktober 1965. Semengan 1 oktober 1965, aksi klandestin kalancaran olih kelompok  Geraka 30 Séptémber. Rikala punika, Karel Satsuit Tubun kari bertugas ngiring puri Wakil Perdana Leimena sané nampek sareng puri Jenderal Abdul Haris Nasution. Rikala kelompok nenten kauningin nampek ka puri Jenderal Nasution, wénten pataraning kelompok ngranjing puri Leimena. Dados pengawal, Tubun mausaha keras ngelawan kelompok. payudan, senjata Satsuit Tubun karampas miwah ia katembak. Ia seda dados patriot. Karel Satsuit Tubun saking Tual Maluku Tenggara katempuh pendidikan umum wantah ngantos Sekolah Dasar miwah tamat warsa 1941. Iaselanturnyané kalantik dados agen Polisi Tingkat 2 miwah katugas dados kesatuan Brigade Mobil ( Brimob) ring Ambon. saking ambon ia kapindahang ring jakarta miwah katempatin ring kesatuan Brimob Dinas Kepolisian Negara.  Ring warsa 1955 ia kapindahang ring Sumatra Utara.




#Article 307: Soepomo (260 words)


Prof. Dr. Soepomo inggih punika pahlawan kemerdekaan sané embas ring Sukoharjo, Jawa Tengah tanggal 22 Januari 1903 miwah padem ring Jakarta, 12 Séptémber 1958. Soepomo alit ngranjing ring Europeesche Lagere School (ELS) selanturnyané ipun ngranjing ring Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (MULO) lulusan saking sekolah hukum ring 1923. Selanturnyané ipun makarya ring Pengadilan Negeri Surakarta. Ipun kengin melajahang sastra Hukumnyane, Supomo nglanjutang ngranjing ka Belanda miwah ngranjing Universitas Leiden. Ipun sida ngamolihang gelar doktor, wusan punika ipun mawali ka Hindia Belanda miwah makarya ring Pengadilan Negeri Yogyakarta.

Soepomo sampun seneng ring bidang hukum saking anom. Ring warsa 192, ipun dados warga Jong Java. Ipun nyurat artikel sané mamurda Perempuan Indonésia dalam Hukum sebagai sumbangan pikiran terhadap diselenggarakannya Kongres Perempuan Indonésia. Selanturnyané ring warsa 1933, ipun tureksa indik Hukum adat ring Jawa Barat, pikolihnya terbit monografi ngenenin indik hukum adat privat Jawa Barat. ipun dados kontributor nyurat ngenenin indik hukum ring warta Indisch Tijdschrift van het Recht. ipun jabatannyané sané kasandangin ring galah puniki inggih punika Ketua Balai Pengetahuan Masyarakat Indonésia, Ketua Landraad Purworejo, pegawai ring Departemen van Justitie, miwah dados Guru Besar ring Sekolah Hakim Tinggi.

Sedadosnyané ipun sané ahli hukum miwah tata negara, ring aab pendudukan Jepang, Soepomo sareng dados warga ring Panitia Penyelidik Usaha Persiapan Kemedekaan Indonésia (PPUPKI). Sewusan Negara Kesatuan Republik Indonésia kawangun, ipun kasudi dados Menteri Kehakiman dalam Kabinet Presidensiil. Soepomo punika silih tunggil Guru Besar ring Universitas Gajah Mada (UGM). Selanturnyané ipun dados Menteri Kehakiman miwah dados Rektor Universitas Indonésia ring warsa 1951. Soepomo padem ring Jakarta ring 12 september 195, wusan punika kamakamin ring Solo  




#Article 308: Urip Sumoharjo (126 words)


Urip Sumoharjo inggih punika bapak tentara profesial sané dados anggota KNIL saking suku jawa. Ipun embas ring jawa tengah ring pinanggal 23 februari warsa 1893. Ipun ngeranjing ring sekolah dasar ring jawa tengah.uusan punika ipun lantas uuas ke magelang ngeranjing ring OSVIA sekolah pamong praja pemerintah hindia.sesampunné tamat ring sekolah punika ipun lantas uwas ke batavia drika ipun ngeranjing ring islandsche officier ring Jatinegara nyantos tigang warsa.sesampun lulus ipun berpangkat letnan dua,ngeriinin ngelaksanayang dinas kapertama ipun dados anggota KNIL utawi tentara Hindia Belanda. Ipun mekarya ring akeh genah ring Kalimantan miwah ring Padangpanjang Sumatra barat. Ring warsa 1938 ipun sampun berpangkat mayor KNIL miwah mekarya ring Purworejo.sesampun perang dunia II meletus pemerintah Hindia Belanda nyobliahang indik mobilisasi.ipun mwewali mendafatarkan raga miwah kaicen tugas mimpin depo Cimahi.




#Article 309: Mohammad Hasyim Asyari (143 words)


Mohammad Hasyim Asyari inggih punika ulama gedé sané kahormatin para agama Islam miwah Ida dados pemimpin sané dueg.Ida embas ring Jombang tanggal 10 April 1875. Seda ring Jombang tanggal 25 Juli 1947.Ida polih gelar dados Pahlawan Kemerdekaan Nasional. Memené taen ngipi ningalin bulan ulung ring langit.Manut krama Jawa, ipian punika tanda sebuah wahyu kocap sang bayi dados pemimpin gedé.Ring yusa 13 warsa,Ida sampun ngenahin bakat kecerdasanne.Ida dados guru pengganti ring Pesantren,ngajahin para santri sané mayusa joh di duur Ida.

Mohammmad Hasyim Asyari inggih punika putra ulama miwah kapercaya polih warisan Sunan Giri.Bapane, Kyai Ashari, inggih punika pemimpin Pesantren Keras ring Kelod Jombang.Memene,Halimah, inggih punika putri Kyai Usman, pangukuh miwah pengasuh PEsantren Gedang Jawa Timur miwah pemimpin Thariqah sané kaloktah ring akhir abad 19. M.Hasyim inggih oka katiga ring dasa masaudara. Uli cenik Ida sampun embas ring lingkungan pesantren miwah bergaul tekén para santrine.




#Article 310: Siswondo Parman (113 words)


Siswondo Parman embas ring Wonosobo, Jawa Tengah, ring pinanggal 4 Agustus 1918. Ida gugur ring Lubang Buaya, Jakarta pinanggal 1 Oktober 1965. Ida ngemolihang gelar pahlawan revolusi saking penetapan keppres No.111/KOTI/1965 sané kamedalang pinanggal 5 Oktober 1965. Ida pinaka prajurit intelijen sané medue kewagedan, lianan ring punika ida pinaka pangripta organisasi militer sané waged, ida naenin kaparinama  penasihat agung. kewagedan ida ring intelijen prasida ngawesanayang ngebug prajurit bala yudha perang ratu adil (APRA) Westerling sané jagi pacang mademang para watek bala yudha militer Indonésia ring warsa 1950. Ida pinaka pemucuk bala yudha raris memargi nuju hotel des indes tur ngejuk para watek pemberontak, yadiastun Westerling sampun kasor melaib katikaplug. pinaka prawira angkatan darat.




#Article 311: Haryono (157 words)


Letnan Jendral Haryono pinaka jendral kepradnyanan ida embas ring surabaya jawa timur pinanggal 20 januari 1924, ida gugur ring lubang buaya jakarta duk warsa 1965 tepatnyané ring pinangal 1 oktober, ida ngemolihang gelar pahlawan nasional antuk dasar penetapan kepres No. 111/ KOTI/1965 sané kamedalang pinanggal 5 oktober warsa 1965, ida pinaka prawira sané pinih waged, ida waged antuk 3 basa asing Belanda, inggris miwah jerman. duaning kewagedan idané, ida kadutha ring ring KMB sané kalaksanayang ring Den Haag, manados penyarikan dutha militer Indonésia, ida janten nenten ngemolihang tugas lapangan, mayudha sareng bala yudhane, sakewanten ida sering wénten ring staf bala yudha angkatan darat, dening kadi sapunika nenten janten ida nenten medue diri perang , sadurung ida lebar ri kala para bala pemberontak rauh ring puri idané, ida janten melawan  ida ngraksa pacang ngrebut senjata saking bala pemberontak sakewanten utsaha idané nenten ngametuang hasil. ida sané preragaan ngarepin bala pemberontak sané kawida olih ida irika ida nyerahang urip.




#Article 312: Sam Ratulangi (102 words)


Dr. Gerungan Saul Samuel Jacob Ratulangi () inggih punika silih tunggil Pahlawan Kemerdekaan Indonésia ring Jakarta. Ida embas ring Tondano, 5 November 1890. Ida mawasta Sam Ratulangi. Ida padem ring Jakarta, 30 Juni 1949. Gerungan Saul Samuel Jacob Ratulangi utawi kasambat Sam Ratulangi. Rikala sampun tamat Hoofden School (Sekolah Raja) di Tondano, Ida ngelanjutang plajahan ring Sekolah Teknik ring Jakarta. Ring warsa 1915 Ida berhasil polih ijazah Guru Ilmu jati antuk Sekolah Menengah ring negeri Belanda. Petang warsa taler, Ida molihang gelar doktor Ilmu Pasti miwah Ilmu Alam ring Swiss. Sam Ratulangi sampun menonjol ri kala melajah ri ng Éropa.

Sumber pustaka




#Article 313: Ahmad Yani (118 words)


Jenderal TNI Anumerta Ahmad Yani (dados kaeja Achmad Yani; ) inggih punika silih tunggil pahlawan revolusi sané wénten ring Indonésia. Ipun embas ring Purworejo, Jawa Tengah, tanggal 19 Juni 1922. Ipun seda ring Lubang Buaya, Jakarta tanggal 1 Oktober 1965. Ipun sareng ngalawan bala Sekutu saking Magelang nyantos ring Semarang. Ipun ngewangun bala tentara sané kabaos Banteng Raiders ri kala ngalawan bala DI/TII Jawa Tengah.
Jenderal TNI Anumerta Achmad Yani ngawit ngeranjing ring HIS Bogor sané puput ring warsa 1935. Ngelantur ipun ngeranjing ring MULO miwah puput ring warsa 1938. selanturnyana ipun ngeranjing ring AMS ring Jakarta sakewala ring sekolah iriki wantah nyantos kelas kalih. Ipun raris nyarengin pendidikan militer ring Dinas Topografi Militer sané wénten ring Malang.




#Article 314: Danudirdja Setiabudhi (103 words)


Danudirdja Setiabudhi inggih punika pahlawan kemerdekaan Indonésia, ida embas ring Pasuruan 8 Oktober 1879, miwah sede ring Bandung 28 Oktober 1950. Ida jatma Indonésia, nanging ida keturunan Belanda. Sakewale, ida ngutamayang perjuangan kaum bumi putra antuk kemerdekaan. Ida ngelurang kruna merdeka yadiastun getihnyané getih jadma Belanda. Ento ngawinan ida kaucap dados penghianat. Nanging ring kaum pergerakan, ida inggih punika pejuang sejati. Parab ida inggih punika Ernest Eugené Francois Douwes Dekker. saking alit, Nes—sapaan Douwes Dekker, ngeranjing HBS ring surabaya. Ida lantas pindah ring Gymnasium Willem III, sekolah elit ring Batavia. sesampun tamat, Nes mekarya ring abian kopi soember Doeren ring malang Jawa Timur.




#Article 315: Saharjo (127 words)


Saharjo inggih punika silih situnggil pahlawan nasional sané embas ring Solo, Jawa Tengah tanggal 26 Juni 1909. Ipun seda ring Jakartatanggal 13 November 1963.Ipun polih gelar dados Pahlawan Kemerdekaan Nasional sané katetapin antuk dasar penetapan Keppres No. 245 Tahun 1963 tanggal 29 November 1963. Ipun dados sarjana produk pendidikan kolonial, nanging ipun ten nerima model barat, sané utama inggih punika indik peradilan.Ipun membongkar undang-undang warisan ring kolonial sané ipun ten sesuai tekén Negara Indonésia. Ipun ngranaang undang-undang sané anyar. Nyendenin simbol-simbol peradilan kolonial dengan simbol sané lebih bernuansa asli ring Indonésia.

Saharjo lahir ring Surakarta miwah menamatkan Sekolah Dasar ring kota embasnyane. Ipun ngeraris pindah ka Batavia antuk ngenerusin pendidikan ngantos AMS. Ipun ngeranjing STOVIA ( Sekolah Dokter ), nanging ten kaselesaiin ngantos lulus.

Sumber pustaka liyanan




#Article 316: Ferdinand Lumbantobing (176 words)


Ferdinand Lumbantobing inggih punika silih tunggil pahlawan nasional ring Indonésia. Ferdinand Lumbantobing embas tanggal 19 Pébruari warsa 1899 ring Sibulan, Sibolga. Dané séda ring Jakarta tanggal 7 oktober warsa 1962 tur dimakamkan ring Kolang Sibolga.

Ferdinand Lumbantobing ngranjing SD ring Depok, Bogor tur nglanturang ngranjing ring studi kedokteran STOVIA ( Sekolah Dokter) Batavia ring Jakarta. Sasampuné tamat ring warsa 1842, Lumbantobing makarya dados dokter ring CBZ (Rumah Sakit Cipto Mangunkusumo) Batavia. Lumbantobing kaangkat dados dokter pengawas kesehatan Romusa. Selanturnyané kapindahang ring Tenggarong, Klimantan Timur. Raris selanturnyané ring Surabaya ngantos warsa 1935. Raris, dané polih amongan ring Tapanuli. Ring warsa 1943, Lumbantobing kaangkat dados ketua Syu Sangi Kai utawi Déwan Perwakilan Daérah Tapanuli miwah anggota BPUPKI. Sasampuné Proklamasi Kemerdékaan, Lumbantobing kaangkat dados Gubernur Militer Tapanuli miwah Sumatera Timur Selatan.

Ferdinand Lumbantobing taén makarya dados Menteri Penerangan ring Kabinet Ali Sastraamijoyo I, miwah Menteri Urusan Hubungan Antar Daérah, miwah Menteri Negara Urusan Transmigrasi.

Ferdinand Lumbantobing kadadosang Pahlawan Nasional Indonésia santukan jasannyané ring Indonésia manut saking Surat Keputusan Présidén Républik Indonésia No. 361/Tahun 1962, ring tanggal 17 November 1962.




#Article 317: Tan Malaka (103 words)


Tan Malaka inggih punika pahlawan sané mebas pinanggal Nagari Pandam Gadang, Suliki, Sumatera Barat, 2 Juni 1897, seda ring Selopanggung, Kediri, Jawa Timur miwah polih gelar Pahlawan Kemerdekaan Nasional. Ida pejuang militan miwah radikal sané ngelahang peran ageng ring sejarah perjuangan kemerdekaan Indonésia. Ida nelahang uripnyané ring sisin Hindia [Indonésia] miwah terancam olih penguasa Belanda sareng Inggris. Nenten padem semangatnyané memperjuangkan kemerdekaan. Dua ngasa warsa satonden Indonésia merdeka, ida ngorahin negeri merdeka ring tulisannyane, Naar de Republiek Indonésia, nuju Republik Indonésia [1925] miwah dua warsa selanturnyané memproklamirkan Partai Republik Indonésia [PARI]. Joh satonden Indonésia merdeka, ida sampun ngorahin usaha nglaksanayang kruna Republik Indonésia.




#Article 318: Justin Trudeau (191 words)


Justin Pierre James Trudeau (/ˈtruːdoʊ, truːˈdoʊ/; basa Prancis: [ʒystɛ̃ tʁydo]; embas 25 Désémber 1971) inggih punika Mahamantri Kanada daweg 2015 miwah murdan Parté Libéral Kanada daweg 2013.  Trudeau manados Mahamantri Kanada pinih anom ka-2. Ida taler dados putran Mahamantri Kanada sané riin, inggihnyané Pierre Trudeau.

Justin Trudeau embas ring Ottawa, raris ngranjing sekolah Collège Jean-de-Brébeuf. Ida tamat Univérsitas McGill duk warsa 1994, raris Univérsitas British Columbia duk 1998. Ida madué gelar Bachelor's ring baga sastra miwah ring baga pangajahan (pendidikan). Sasampun kawisuda, Ida makarya pinaka guru ring Vancouver. Ida ngawit malajah ilmu téknik ring École Polytechnique Montreal duk 2002 nanging nénten tamat. Raris, Ida ngawitin program S2 ring baga géograpi lingkungan ring Univérsitas McGill nanging nénten tamat malih. Ida naen makarya pinaka guru snowboard miwah penyaga nightclub.

Duk pemilu fédéral 2008, Ida kapilih pinaka anggota DPR Kanada. Duk April 2013 Trudeau manados murdan Parté Libéral raris menang ring pemilu 2015. Sadurung pemiluné punika, Parté Libéral wawu manados parté sané ka-3 ring DPR, anggén 36 anggota, nanging ring pemilu 2015 parténé ambil 184 palinggihan. 

Ring pemilu dadakan duk 20 Oktobér 2019, Trudeau miwah Parté Libéral menang malih, anggén 157 kursi ring DPR.




#Article 319: Saad Hariri (138 words)


Saad El-Din Rafik Al-Hariri (basa Arab: سعد الدين رفيق الحريري‎; embas 18 April 1970) inggih punika politikus sané sampun manados Mahamantri Lébanon daweg Désémber 2016. Ida taler manados Mahamantri Lébanon daweg Novémber 2009 ngantos Juni 2011. Saad Hariri inggih punika putran Mahamantri Lébanon sané riin, Rafic Hariri, sané kapademang duk 2005. Sasampun tigang warsa urip ring dura negara, Hariri mantuk ka Lébanon duk 8 Agustus 2014 raris kadadosang Mahamantri duk 3 Novémber 2016.

Saad Hariri embas ring Riyadh, Arab Saudi, duk 18 April 1970 dados putran Rafic Hariri miwah rabinnyané sané kapertama Nidal Bustani, anak Iraq. Hariri bisa maos basa Arab, Inggris, Prancis, miwah Itali. Ida tamat saking McDonough School of Business ring Georgetown University tur madué gelar ring baga bisnis. Sasampun tamatné, Ida mawali ring Riyadh, genah Ida makarya ring bisnis bapanné ngantos bapanné kapademang duk 2005.




#Article 320: Kutsavakis (108 words)


Kutsavakis (jamak: kutsavakidés, basa Yunani: κουτσαβάκης, κουτσαβάκηδες) ento golongan anak muani ané idup di Athéna dugas ipidan, duk masa Raja Otto muah Raja George I. Kutsavakidés dadi kasub awanan ia makejang bikasné ané begig tur kual, satata ngalih cengilan, bangga, tur ngeprovokasiyang anak-anak ané lénan. Kutsavakidés ketahné nongkrong di kuub Psyrri, di tengah Athéna.

Kruna kutsavakis artiné majalan lumpuh, krana ia makejang selap mapi-mapi majalan kéto apang maan uratian. Kutsavakidés mabikas soléh liu, upamané nganggon lengen kébot dogén uli jakétné sedek lengené ané kenawan magantung. Ia makejang satata ngaba tiyuk muah komboloi. Kutsavakidés ngelébang jambot uli komboloi apang bunyiné lebih gedé dugas kacandain tur megig anak-anak ané dingeh.




#Article 321: Komboloi (133 words)


Komboloi (basa Yunani: κομπολόι) inggih punika aksésoris sané kakaryanin anggén manik-manik sané malakar aji watu amber, tulang, pérak, kaca, taru dll. Manik-maniké katebek ring tengahné tur kapasang ring benang sané muncukné kaiket. Ring muncuk komboloi ketahné wénten jambot malakar aji sutra utawi ring masa modéren aji lakar sané tiosan. Komboloi kaanggén ring Yunani miwah Siprus utamannyané olih anak lanang pinaka palalian. Anak akéh nganggén komboloi mangda muputang maroko. 

Komboloi mawit saking tasbih utawi rosario sané kaanggén ring akéh tradisi agama (Muslim, Katolik, Nasrani Ortodoks). Nanging, béda bandingang ring tasbih miwah rosario, komboloi puniki nénten wénten artos utawi tatujon agamawi. 

Duk riin, ngantos tengahné abad ka-19, komboloi kaanggén olih jadma sané mabuat tur makuasa. Jadma kasub sané nganggén komboloi duk abad ka-20 rumasuk Andreas Papandreou, Mahamantri Yunani, Glafkos Kliridis, Présidén Siprus, Aristotélis Onasis dll.




#Article 322: I Putu Supartika (179 words)


I Putu Supartika () inggih punika silih tunggil pangawi Basa Bali. Dané tamat saking SMA Negeri 1 Manggis ring warsa 2012, lantas nglanturang kuliah ring UNDIKSHA, Singaraja tur ngambil Jurusan Pendidikan Matematika. Yadiastun ngranjing ring jurusan matematika, I Putu Supartika makéh nyobyahang karya sastra Bali modérn minakadi cerpén miwah puisi. Dané ngawit malajah nyurat ri kala kantun SMA saking ngwacén carita utawi puisi sané wénten ring internét. Okan sulung saking pasangan I Wayan Kerti dan Ni Luh Suweca. Ipun masih menang Hadiah Sastra Rancage di bidang jasa ring warsa 2017.

Karyannyané sané mabasa Bali naenin kawedar ring Bali Orti (Bali Post), Médiaswari (Pos Bali), Majalah Éksprési, miwah Majalah Satua. Tiosan punika, I Putu Supartika taler nyobyahang karya sastra ring basa Indonésia tur kawedar ring Bali Post, Pos Bali, Dénpost, Indopos, Buletin Jejak, Jurnal Sastra Santarang, Média Indonésia, Suara Merdéka, Majalah Éksprési, Radar Surabaya, Koran Sastra Mata Banua, Buletin Mantra, Ogan Ilir Éksprés, Jogja Réview, miwah Suara Karya. Karyané inggih punika:

Puisi Balinnyané kamuat ring Antologi Puisi Bali Modérn Angripta Rum (2015). Puisi basa Indonésiané taler kamuat ring antologi puisi;




#Article 323: I Gedé Putra Ariawan (116 words)


I Gedé Putra Ariawan () inggih punika silih tunggil pangawi Bali. Dané muputang studi S-1 ring Jurusan Pendidikan Bahasa miwah Sastra Indonésia UNDIKSHA-Singaraja warsa 2010 tur warsa 2014 dané muputang studi S-2 ring Pascasarjana UNDIKSHA. Sané mangkin dané makarya dados guru Bahasa Indonésia ring SMAN 1 Kediri. Dané makéh nyobyahang karya sastra Bali modérn minakadi satua cutet, opini bawak, artikel miwah puisi. Karya sastrannyané kawedar ring Bali Orti (Bali Post), Média Swari (Pos Bali), Majalah Éksprési, miwah Majalah Satua.

Dané sampun ngamedalang cakepan marupa pupulan satua cutet sané mamurda Ngurug Pasih warsa 2014 miwah ngamolihang hadiah Sastra Rancagé 2015. Ring 30 Januari 2016, dané dados pembicara ring acara Sandyakala #49 sané kalaksanayang olih Bentara Budaya Bali.




#Article 324: Ngarai Sianok (201 words)


Ngarai Sianok inggih punika silih situnggil lembah curam sané magenah ring wates kota Bukittinggi, kecamatan IV Koto, kabupatén Agam, Sumatra Barat. Lembah puniki makélok-kélok kadadosang wates kota saking kelod ngarai kota Gadang ngantos ka nagari Sianok Anam Suku, tur pungkurnyané ring kecamatan Paulupuh. Ngarai Sianol madué pemandangan sané ngulangunin tur kadadosang siling situnggil tatujon wisata utama ring propinsi punika. Jurang sané wénten ring Ngarai Sianok dalemnyané ngantos 100 méter, tur dados kapahan saking patahan sané ngemisahang pulo Sumatra dados kalih, inggih punika kalih pahan patahan Semangko. Patahan puniki mawentuk dinding sané curam, tegak lurus, tur mawentuk lembah sané gadang saking gerakan turun kulit bumi sané kaalirin Batang Sianok (batang punika mateges tukad ring basa Minangkabau) sané yéhnyané bersih. Ritatkala zaman kolonial Belanda, jurang puniki kasebut taler dados karbouwengat utawi kerbau sanget, krana akéh madué kebo liar sané idup bébas ring dasar ngarai puniki. Batang Sianok prasida kaliwatin olih kanp miwah kayak sané kasaranin olih organisasi olahraga yéh Qurays. Rute sané katempuh inggih punika saking nagari Lambah ngantos jorong Sitingkai nagari Lambah ngantos Jorong Sitingkai nagari Palupuh, rute punika nelasang galah sawatara 3,5 jam. Beburon sané wénten irika inggih punika bojog ikuh latang, siamang, simpai, rusa, kucit alas, macan tultul, miwah tapir.




#Article 325: Carma Citrawati (167 words)


Dewa Ayu Carma Citrawati (aksara Bali: ᬤᭂᬯ​ᬅᬬᬸ​ᬘᬃᬫ​ᬘᬶᬢ᭄ᬭᬯᬢᬶ, ) inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Masa cenik ida ring Pancasari, Bedugul, Buléléng, Bali. Dané tamat S-1 ring jurusan Bahasa miwah Sastra Daérah Bali Univérsitas Udayana tur nglanturang S-2 ring jurusan Linguistik Murni Universitas Udayana. Dané naenin makarya dados guru bahasa Bali ring SMPN 3 Dénpasar ring warsa 2011-2018, penyuluh bahasa Bali kabupatén Klungkung ring warsa 2016-2017, tur sané mangkin dados dosén sastra Bali ring Universitas Dwijéndra.

Citra dados pembicara ring Ubud Writers and Readers Festival (UWRF) 2018 ring sesi Main Program: Hidden Bali miwah Still The Morning of The World?

Dané makéh ngripta karya sastra Bali modérn minakadi cerpén miwah novél. Carma Citrawati naenin molihang penghargaan Sastra Rancagé warsa 2016 antuk karyannyané sané mamurda Pupulan Satua Cutet Kutang Sayang Gemel Madui. Karya sastrannyané makéh sané kawedar ring Suara Saking bali. Mangkin, dané nyobyahang karya sastra sané mamurda Pupulan Cerpén Aud Kélor. Dané sutindih ring basa, aksara miwah sastra Bali, punika mawinan dané demen nyurat karya sastra Bali.




#Article 326: John F. Kennedy (120 words)


John Fitzgerald Kennedy (29 Méi 1917 – 22 Novémber 1963), utawi JFK kémanten inggih punika pulitikus saking AS sané manados Présidén AS sané ka-35, saking Januari 1961 ngantos Novémber 1963, daweg Ida kapademang. Kennedy manados Présidén daweg Payudan Dingin; punika awinan nitah Idané fokus ring iketan sareng Uni Soviet miwah Kuba. JFK dados perwakilan distrik Kongrés ka-11 Massachusetts ring Déwan Perwakilan Rakyat Amérika Serikat saking 1947 ngantos 1953 saking Parté Démokrat. Kennedy ngaon Wakil Présidén miwah kandidat Republikan Richard Nixon ring pemilu Présidén AS 1960. Daweg yusannyané 43, Kennedy manados Présidén pinih anom sané ka-2 ring babad AS (sasampun Theodore Roosevelt). Ngantos rahinané mangkin durung naenan wénten Présidén tiosan Kennedy sané maagama Katolik. Makasami Présidén AS sané tiosan Kristén Protéstan.




#Article 327: Konstantinos Kavafis (120 words)


Konstantinos Kavafis utawi Kavafi miwah Cavafy (basa Yunani: Κωνσταντίνος Καβάφης; 29 April 1863 - 29 April 1933) inggih punika pangawi miwah wartawan Yunani sané embas tur urip ring kota Aléksandria ring Mesir. Ida kasengguh pinaka silih tunggil pangawi sané pinih mabuat ring jagaté mawinan gayannyané sané unik. Kavafi nyurat puisi antuk basa Yunani sané campuhan basa modéren baku, basa daérah miwah basa Yunani kuno.

Kavafi nyurat 154 puisi sané jangkep miwah akéh sané nénten jangkep. Daweg Ida kantun urip, Ida nénten wedarang puisinnyané sajabaning sareng timpalnyané miwah anak-anak sané kapilih Ida. Puisi sané pinih becik tur mabuat kasurat sasampun Kavafi mayusa 40, raris kawedarang sasampun pademnyané. Puisinnyané sané pinih kasub inggih punika Ithaka. Puisi-puisi Kavafi sampun kasalinang ring akéh basa.




#Article 328: I Wayan Darna (152 words)


I Wayan Darna () inggih punika pahlawan révolusi Agrési Militér Belanda I miwah taler pinaka tokoh saking Tegalinggah kapertama sané ka Jawa mlajahin kaweruhan indik silat ring Mojokerto.

I Wayan Darna makaronan sareng Ni Wayan Senganan miwah madué 4 anak alit sané mawasta I Wayan Mager, Ni Madé Purani, I Nyoman Dekker miwah Ni Ketut Siti. Ida makarya di carik sadina-dina. I Wayan Darna taler ngranjing ring SMP (Sekolah Menengah Pertama) sané taler kasengguh Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (MULO) . Ritkala dados pejuang, setata nglaksanayang  gerilya antuk mamargi ka carik.

Sadurung séda, I Wayan Darna katangkep antuk sekaa Belanda. Duk tanggal 7 Oktober 1946 pukul 07:00 WITA, I Wayan Darna kapademang nganggén bedil antuk Belanda kala révolusi ring carik Bedugul, Tegalinggah. 
Sasampun mirengan suaran bedil, kramané mamargi ka genah punika lantur makta sawa ka désa miwah kalaksanayang ngaben ring désa Tegalinggah.
Mangkin wénten tugu I Wayan Darna ring Taman Pahlawan Margarana Tabanan




#Article 329: Aléksandria (133 words)


Aléksandria (Basa Arab: الإسكندرية‎ al-ʾIskandariyya; Basa Koptik: ⲁⲗⲉⲝⲁⲛⲇⲣⲓⲁ Alexandria utawi ⲣⲁⲕⲟϯ Rakote) ento kota paling gedé ané ka-2 di negara Mesir tur pusat ékonomi ané mabuat sajan di negarané ento. Aléksandria nongos di Segara Tengah, di pahan kaja Mesir.

Aléksandria kawangun paek désa cerik duk tiban 332 SM tekén Aléksander Agung, Raja Makédonia tur murdan Semaya Yunani Korinthus, dugas Ida nyajah Kakaisaran Akhéméniyah. Lantas, Aléksandria dadi silih tunggal unteng paling mabuat Budaya Hélénistik muah ibukotan Mesir dugas kala Ptolémaik, Romawi muah Bizantium, nganti kajajah tekén Arab duk tiban 641 M, dugas ibukota anyar kawangun di Fustat, ané lantas dadi besik ajak Kairo.

Duk masa Hélénistik, Aléksandria dadi kasub mawinan Menara Apiné, silih tunggal gaokan masa kuna, masih Perpustakaanné, perpustakaan ané paling gedé di gumi kuna, muah Nékropolis, silih tunggal pitung gaokan Abad Pertengahan.




#Article 330: Quilombola (428 words)


Quilombola (kaucapang [kilõˈbɔlɐ] ring basa Portugis) inggih punika wasta sané kaicén ring wong Afrika-Brazil sané meneng ring quilombo, inggihnyané désa-désa sané kawangun olih sentana sepangan Afrika-Brazil sané nglontodin saking perkebunan sané wénten ring Brazil ngantos warsa 1888. Quilombola sané pinih kasub inggih punika Zumbi miwah quilombo sané pinih kasub inggih punika Palmares.

Ring abad ka-16, ngawitin wénten sepangan akéh ring Amérika, utamannyané ring Brazil. Sepangan akéh kabakta ka Brazil saking Afrika. Ring Brazil sepangan makarya ring perkebunan gendis miwah ring tambang tur sai-sai kaayak-kaayak olih tuannyané. Manut ring legénda, wénten anak istri sané mawasta Aqualtune. Ida duk rihin dados putri raja ring Angola. Ida kakawulayang ring silih tunggil payudan ring Kongo raris kabakta ring Brazil. Drika Aqualtune, wiadin bobot, nglontodin sareng sepangan sané tiosan tur ngwangun quilombo sané mawasta Palmares. Raris Palmares dados silih tunggil quilombo sané ageng pisan ring Brazil.
Ring warsa 1630an Palmares katitah olih putran Aqualtuné sané mawasta Ganga Zumba. Palmares dados unteng pertanian tur kramannyané sai-sai mbahak tur ngebug kota-kota Portugis. Puniki mawinan Portugis ngawitin payudan sareng Palmares nanging utsahannyané sami tan mapikolih. Nanging, mawinan payudan sané ketah kalaksanayang, ring warsa 1678 Ganga Zumba cumpu nénten nrima malih sepangan anyar tur muputang mbahak Portugis. Ida cumpu malih magingsir ka genah sané tiosan. Ponakan Ganga Zumba sané mawasta Zumbi nyengguh puniki pinaka pengkhianatan; raris Ida nyetik Ganga Zumba tur dados raja Palmares. Zumbi nénten cumpu shanti sareng Portugis. Payudan sareng Portugis ngawitin malih tur ring akhir Portugis ngaon tur ngical Palmares ring warsa 1694. Krama Palmares akéh sané kapademang. Salanturnyané Zumbi miwah Palmares dados cihna palawan.

Ring kala Palmares wénten quilombo lianan sané akéh. Sepangan maiketan sareng wong pribumi. Puniki mawinan Quilombola rahinané mangkin campuhan wong Afrika miwah pribumi. Quilombola meneng ring alas, joh saking wong Éropa. Sasampun Palmares kaical, Quilombola ili ring alas utawi kapademang. Budaya Quilombola ring alas inggih punika campuhan budaya pribumi campuh Portugis miwah Afrika. Ngantos warsa 1970an, pamarintah miwah anak-anak Brazil makasami percaya yén Quilombola sampun kapademang sami. Nanging, duk warsa 1970an anak jaba manggihin désa Quilombola. Anak-anak jaba punika geginanyané dados tukang ngetep taru. Daweg Ida sami manggihin Quilombola, Ida nyengguh Quilombola meneng ring tanah punika tan paizin tur nganikain Quilombola lunga saking drika. Nénten wénten anak sané precaya yén Quilombola sané asli kantun wénten ring alas.

Ring warsa 2003 Présidén Lula kaping kapertama ngakuin hak tanah kanggé Quilombola. Nanging Présidén Brazil sané mangkin, Jair Bolsonaro naén maosang yéning Ida nénten nerima hak tanah kanggé Quilombola miwah anak pribumi. Rahinané mangkin wénten kirang-langkung 16 yuta anak Quilombola ring Brazil, sané meneng ring 2.926 quilombo. Quilombola sané pinih akéh tiwas.




#Article 331: Ida Anak Agung Gdé Agung (104 words)


Ida Anak Agung Gdé Agung inggih punika silih situnggil tokoh politik ring Indonésia miwah ahli lelintihan. Ida embas ring Gianyar, tanggal 24 Juli 1921, tur padem ring tanggal 22 April 1999 ri tatkala mayusa 77 warsa. Anak Agung Gdé Agung pinaka Menteri Masalah-masalah Kemasyarakatan ring Kabinét Persatuan Nasional. Ida taler dados Raja Gianyar sasampun ajinyané, Anak Agung Ngurah Agung. Anak Agung ngamolihang gelar Sarjana Hukum saking Rechtshoogeschool te Batavia miwah gelar doktor ring Universitas Utrecht, Belanda, khususnyané ring bidang lelintihan. Ring tanggal 6 Nopémber warsa 2007, manut saking Keputusan Présidén RI nomer 068/TK/Tahun 2017, ida ngamolihang gelar Pahlawan Nasional olih Présidén Susilo Bambang Yudhoyono.




#Article 332: Martin Garrix (132 words)


Martin Garrix utawi Martijn Gerard Garritsen inggih punika silih tunggil DJ sané embas ring Amstelveen, Belanda, tanggal 14 Méi 1996. Ida molihang genah pinih pertama ring daftar warsaan Top 100 DJs olih DJ Mag ring warsa 2016, 2017, miwah 2018. Ida tampil ring makudang-kudang acara, sakadi Coachella, Electric Daisy Carnival, Ultra Music Festival, Tomorrowland, miwah Creamfields. Ida dados DJ utama ring Hï Ibiza ring Spanyol warsa 2017. Martin Garrix taler dados DJ utama ring Ushuaïa Ibiza warsa 2017 miwah 2018

Martin Garrix punika putra saking Gerard miwah Karin Garritsen. Garrix madué ari sané mawasta Laura. Ida malajah gitar ring yusa kutus warsa. Ring warsa 2014 ida seneng dados DJ sasampun nyingakin Tiësto ring acara Pembukaan Olimpiade 2004 ring Athéna. Ring warsa 2013 ida lulus saking Herman Brood Academy, sekolah musik ring Utrecht.




#Article 333: Mandalika (211 words)


Mandalika inggih punika silih tunggil genah wisata sané magenah ring wewidangan Kabupatén Lombok Tengah, Nusa Tenggara Barat Jimbarnyané ngantos 1.035 hektar. Ngawit warsa 2007, Mandalika sampun karesmiang dados Kawasan Ekonomi Khusus (KEK). Mandalika ngantos mangkin madué pitung genah wisata sané kaloktah inggihnyané Pasih Kuta, Pasih Seger, Pasih Sereting, Bukit Merese, Pasih Tanjung Aan, Batu Puyung miwah Pasih Gerupuk.

Kacritayang wénten putri sané kasub mawinan rupannyané kalintang ayu tur parilaksana sané becik. Ritatkala sampun menék kelih, akéh anak truna utamannyané okan Raja sané seneng sareng putri Mandalika. Makasami meled mangda prasida masikian sareng ida. Riantukan kalintang sungsut, putri nglaksanayang samadi. Sasampun puput, makasami okan raja kapupulan. Drika Putri Mandalika ngandikayang mangda nénten akéh sané maperang sawiréh meled dados rabin Ida, Putri Mandalika jagi macebut ka tengah pasihé laut ilang nénten wénten sané prasida ngrereh sawannyané. Riantukan mitos punika, ngantos mangkin Wong Sasak ring Pulo Lombok nglaksanayang Festival Pesona Bau Nyale nyabran warsa.

Sané pinih rihin kaloktah saking wewidangan Mandalika inggih punika Pasih Kuta magenah ring sisi kauh Mandalika. Wastannyané ketah kapatehang sareng Pasih Kuta Bali. Pasih Kuta ring Lombok kantun kedas  tur durung akéh jadma sané malancaran mrika. Genahnyané nampek sareng Masjid Agung Nurul Bilad sané anyar sané karesmiang olih présidén Jokowi. Ring warsa 2020, Pasih Kuta taler jagi kadadosang sirkuit MotoGP.




#Article 334: Ma'ruf Amin (105 words)


Prof. Dr. (H.C.) K.H. Ma'ruf Amin inggih punika politisi, ulama, miwah dosén Indonésia sané mangkin dados Wakil Présidén Indonésia. Ring pamerintahan Présidén Susilo Bambang Yudhoyono, dané dados anggota Déwan Pertimbangan Présidén. Ring tanggal 9 Agustus 2018, Ma'ruf kasobyahang dados calon wakil présidén ring pamilihan Présidén Indonésia warsa 2019 olih Présidén Joko Widodo, antuk nyarengin Présidén Joko Widodo ring pamilihan umum Présidén Indonésia 2019.

Ma'ruf Amin embas ring Tangerang, dané pinih pertama ngranjing ring sekolah rakyat ring Kecamatan Kresek. Salanturnyané dané ngranjing ring Pesantrén Tebuireng ring Jombang, Jawa Timur. Dané taler ngamolihang gelar sarjana ring bidang filsafat Islam saking Univérsitas Ibnu Khaldun ring Bogor, Jawa Barat.




#Article 335: Cordyline fruticosa (232 words)


Cordyliné fruticosa (basa Bali: andong) inggih punika entikan sané mabunga saking kulawarga Asparagaceae. Cordyliné fruticosa mawit saking Austronésia, Asia Kelod-Kangin miwah Oséania. Andong puniki entikan sané mabuat pisan ring budaya animis wong Austronésia miwah Papua ring Kapuloan Pasifik, Asia Kelod-Kangin miwah Papua Nugini. Andong katandur pinaka sumber ajengan, tamba, miwah iyas mawinan donnyané sané mancawarna.

Kruna Proto-Melayu-Polinisia asil rékontruksi linguistik inggih punika *siRi. Ring basa-basa Austronésia modéren kruna sané kapanggih rumasuk síly ring basa Malagasy, sis ring basa Palau, tiin ring basa Chuuk, sī ring basa Tonga, tī ring basa Samoa, Tahiti miwah Maori miwah kī ring basa Hawaii. Ring Filipina wastannyané sagilala (basa Tagalog), kilála utawi kilaa (basa Visaya miwah Bikol). Kruna sagilala mawit saking kruna kuna Proto-Austronésia *kilala sané artosnyané kaweruhan mawinan entikan puniki kaanggén ring upacara agama.

Cordyliné fruticosa duk riin kasengguh masoroh kulawarga Agavaceae miwah Laxmanniaceae (sané mangkin makadadua kasengguh sub-family saking kulawarga Asparagaceae ring sistem APG III).

Wewidangan kawedaran andong sané asli nénten kauningin nanging kasengguh mawit saking wewidangan jimbar, saking Bangladesh ngantos Asia Kelod-Kangin, Cino kidul, Taiwan, Nusantara, Nugini miwah Australi kalér. Morfologi sané pinih makuang-kudang wénten ring Nugini.

Wong Austronésia makta andong ka Oséania, ngantos Hawaii, Sélandia Anyar miwah Rapa Nui (Pulo Paskah).

Ring Bali don andong katandur nampek désa miwah sanggah. Kawigunan don andong sané duk riin ketah ring upacara agamawi animis ring Nusantara, sampun ical sasampun rauhnyané agama Hindu, Buddha, Islam miwah Kristen.




#Article 336: Gaguritan (173 words)


Geguritan utawi Gaguritan (saking basa Jawa Tengahan, kruna dasar: gurit, suksmanipun tatahan, coretan) inggih punika kakawian utawi karangan sané kawangun saking tembang macepat. Ring Kamus Bali - Indonésia kruna geguritan mawit saking kruna gurit sané mateges gubah, karang utawi sandur. Ring kamus basa Indonésia kruna geguritan mawit saking kruna gurit sané mateges sajak utawi syair. Geguritan sané nglimbak akéhnyané nénten kauningin sapasira sané ngawi geguritanné punika utawi kawastanin anonim. Geguritan punika nénten kauningin sapasira sané ngaryanin krana ring galah geguritanné punika kakaryanin, pangawinyané nénten kayun ragannyané kasobyahang tur sang pangawi puniki ngicénin geguritan punika antuk kadruénang sareng sami. Geguritan kawacén nganggén tembang (pupuh), malianan sareng tatacara ngwacén karya sastra sané lianan. Geguritan kaiket antuk makudang-kudang uger-uger padalingsa sakadi guru wilang, guru gatra miwah guru dingdong.

Geguritan, ring suksma puniki puisi Jawa modern, ngawit ring warsa 1929 ring majalah Kejawen sané nganerbitang tigang judul geguritan. Ring warsa 1930-1940, terbit pitung karya liyanan. Puisi Jawa modern suud karipta ring mula masa pendudukan Jepang miwah kakaryanin malih sesampun revolusi.

Padalingsa makudang-kudang pupuh ring geguritan inggih punika:




#Article 337: HIVI! (172 words)


HIVI! inggih punika silih tunggil sekaa pagending sané wénten ring Indonésia. Sekaa puniki kawentuk duk warsa 2009 ring Jakarta. Sané ngranjing ring sekaa punika wénten Neida Aleida, Ilham Aditama, Febrian Nindyo miwah Ezra Mandira.

Pupulan gending kapertama sané kamedalang mamurda Say Hi! To HiVi! ring warsa 2012 olih Universal Music Indonésia antuk gendingnyané sané mamurda Indahnya Dirimu. Gending puniki karipta olih Febrian Nindyo, nyritayang indik apasang truna-truni sané sedeng ngmargiang tresna. Unteng utama ring gending-gending ring pupulan kapertama indik tresna. Gending lianan sané wénten drika inggihnyané Curi-Curi, Selalu di hati, Mata Ke Hati, Orang Ketiga miwah asiki gending saking sekaa The Groove sané mamurda Khayalan. Gending sané mamurda Single Orang Ketiga miwah Curi-Curi kadadosang soundtrack di film Cinta Brontosaurus sané watek utamanyané wantah Raditya Dika.

Ring pangawit warsa 2014, sekaa punika ngamedalang gending malih sané mamurda Heartbeat. Gending kaping siki sané marupa campuhan basa Inggris sareng basa Indonésia. Ring panguntat warsa, sekaa punika malancaran ka pat nagara ring Éropa sakadi Belanda, Prancis, Jerman miwah Swiss. Tetujonnyané jagi nguningayang indik budaya Indonésia drika.




#Article 338: Agung Wiyat S. Ardhi (142 words)


Agung Wiyat S. Ardhi () inggih punika silih tunggil pangawi Bali. Ida namatang sarjana muda ring ASTI (Akademi Seni Tari Indonésia) miwah sarjana Agama Hindu. Ida naanin makarya dados guru ring PR Saraswati, Gianyar. Tiosan punika, ida taler naanin dados Kepala SPG Saraswati Gianyar, Kepala SMA Saraswati Gianyar, Anggota Madya Désa Pakraman Kabupatén Gianyar, Tim Penyeleksi Penerimaan Penghargaan Wija Kusuma Kabupatén Gianyar, Tim Penyuluh Bahasa Bali Kabupatén Gianyar, Tim Pembina Utama Dharma Gita Kabupatén Gianyar, Tim Pembina Nyastra Kabupatén Gianyar, miwah kasub dados pragina Drama Gong.

Ida makéh ngripta karya sastra minakadi satua cutet miwah naskah drama. Ida ngamolihang hadiah sastra Rancagé ring warsa 2001 antuk cakepan sané mamurda Gending Girang Sisi Pakerisan miwah antuk jasa ring wawidangan Sastra Bali Modérn warsa 2010. Ring warsa 2015, ida ngamolihang penghargaan Widya Pataka saking Gubernur Bali antuk cakepan sandiwara mabasa Bali sané mamurda Bogolan.




#Article 339: Taylor Swift (182 words)


Taylor Alison Swift inggih punika silih tunggil pagending tur pangripta gending saking Amérika Serikat. Dané kelih ring Pennysylvania, salanturnya magingsir ka Nashville, Tennessee ring yusa patbelas warsa, dané magingsir krana kayun antuk makarya ring musik country. Taylor makarya sareng silih tunggil labél sané mawasta Independen Big Machiné Record. Ring warsa 2018 kontrak Taylor sareng Big Machiné Record punika kapuputang. Salanturnyané Taylor nyarengin Universal Music Group tur kadadosang pagending sané pinih muda sané kakaryanin olih Sony/ATV Music publishing house. Ring warsa 2006 Taylor Swift ngamedalang album debut sané mamurda pateh sareng wastan Taylor Swift tur ngamolihang genah kaping lima ring Billboard 200. Ring warsa 2008 Taylor Swift ngamedalang album kaping kalih sané mamurda Fearless, Fearless kadadosang album sané pinih akéh kaadol ring warsa 2009 ring Amérika Serikat. Album kaping tiga punika manadosang Taylor Swift ngamolihang patpat Grammy Awards, tur manadosang dané jayanti pinih muda ring Album of the Year. Taylor Swift ngamedalang single kaping tiga ring album Our Song, album punika mawinan dané dados anak pinih muda sané ngripta tur ngendingang ngedéwék gending sané ngamolihang peringkat kaping siki ring tangga Hot Country Songs.




#Article 340: Jam Gadang (371 words)


Jam Gadang inggih punika wasta antuk menara jam sané magenah ring pusat kota Bukttinggi, Sumatra Barat, Indonésia. Menara jam puniki madué jam sané ageng, nika mawinan jam punika kawastanin Jam Gadang sané ring basa Minangkabau mateges jam sané ageng. Jam Gadang kadadosang pusat penanda utawi ciri khas ring kota Bukittinggi. Jam Gadang taler kadadosang tetujon malancaran olih para kramané. Ring wewidangan Jam Gadang punika wénten taman sané asri, dados kaanggé genah para kramané antuk nglimurang manah.

Jam Gadang mawentuk 6,5 x 6,5 méter, tur jimbar dasar tangga 4 méter, nika mawinan ukuran wangunan punika makasami 6.5 x 10,5 méter. Tegeh menara puniki sawatara 35 méter, sané kapah dados makudang-kudang tingkat. Ring tingkat sané pinih ajeng kadadosang genah antuk nyimpen bandul. Bandul punika usak tur kagentosin krana linuh ring warsa 2007. Wénten patpat jam sané diaméternyané 80 cm. Jam punika kapolihang saking Rotterdam, Belanda, tur kabakta nglintasi pelabuhan Teluk Bayur miwah kagerakkang olih mesin sané kakaryanin kalih manten ring jagaté, inggih punika Jam Gadang miwah Big Ben ring London, Inggris. Jam Gadang kawangun nénten nganggén wesi penyangga tur adukan semén, campurannyané kapur miwah pasir kémanten.

Jam Gadang puput kawangun ring warsa 1926 pinaka hadiah saking Ratu Belanda antuk Rook Maker, sekretaris utawi controleur Fort de Kock ring masa pamerintahan Hindia Belanda. Arsitéktur wangunan menara jam puniki kakaryanin olih Jazid Radjo Mangkuto. Ngenahang batu pinih pertama kakaryanin olih putra pinih pertama Rook Maker sané ring galah punika mayusa nem warsa. Wangunan Jam Gadang nelasang prabaya sawatara 3.000 Gulden. Saking jam puniki kawangun, kramané sampun seneng ring jam puniki. Nika mawinan jam puniki kadadosang penanda utawi markah tanah miwah titik nol Kota Bukittinggi.

Saking kawangun, wangunan Jam Gadang sampun kauwah tigang kali ring wentuk atapnyané. Ring awal kawangun, atap Jam Gadang mawentuk bunder tur madaging patung ayam jantan. Salanturnyané ring masa pamerintahan Jepang , kauwah dados wentuk pagoda. Tur pinih untat ri tatkala Indonésia mahardika atap Jam Gadang kauwah dados wentuk gonjong utawi atap ring umah adat Minangkabau, Rumah Gadang. Uwahan sané pinih ungkur kalaksanayang ri tatkala warsa 2010 olih Badan Pelestarian Pusaka Indonésia (BPPI) tur kadukung olih pamerintah kota Bukittinggi miwah Kedutaan Kedutaan Besar Belanda ring Jakarta. Rénovasi punika karesmiang ring ulang warsa kota Bukittinggi sané kaping 262 ring tanggal 22 Désember 2010.




#Article 341: I Gedé Gita Purnama Arsa Putra (354 words)


I Gedé Gita Purnama Arsa Putra utawi Gita Purnama (aksara Bali: ᬕᬶᬢᬧᬸᬃᬦᬫ, ) inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Ida embas ri tatkala rahina purnama, nika mawinan kaki idané ngwastanin ida Purnama mangda kahuripan ida satata galang. Ida sesai kapanggil antuk wastan Bayu, Bayu punika wastan sané kaicénin olih bidan sané ngwantu ri tatkala ida lekad.

Warsa 2008, muputang sarjana ring program Bahasa miwah Sastra Bali Universitas Udayana, raris ngalanturang pascasarjana ring Konsentrasi Wacana Sastra, Linguistik Universitas Udayana. Mangkin makarya dados dosén ring IHDN Dénpasar. Oneng nyurat puisi, satua cutet miwah ésai ngawit saking SMP. Kakawianné kawedar ring Bali Orti (Bali Post), Bali Post, Médiaswari (Pos Bali). Gita Purnama dados pamipil ring cakepan pupulan puisi “Déndang Dénpasar Nyiur Sanur”, pupulan puisi “Dénpasar miwah Donpasar”, miwah pupulan puisi “Angripta Rum”. Cakepan sané sampun kamedalang inggih punika pupulan satua cutet sareng istrinnyané sané mamurda “Smara Réka” warsa 2014. Lianan ring punika dané taler dados silih tunggil tim penulis Biografi I Wayan Beratha, Seniman Bali Kelas Dunia. Ring warsa 2016, dané ngamolihang hadiah Sastra Rancagé antuk jasanyané ring panglimbak Sastra Bali Modéren.

Ida ngranjing ring:

Ida aktif ring dunia sastra saking SD, ida naenin ngamiletin lomba puisi tur ngamolihang jayanti. Ritatkala SMP, ida naenin ngripta puisi sané mamurda Tilem, santukan puisi punika ida kapanggil antuk wastan tilem. Sasampuné tamat SMA, ida nglanturang ring Jurusan Sastra Daérah Bali Univérsitas Udayana. Ritatkala kuliah, ida aktif pesan ngamiletin kegiatan organisasi ring kampus minakadi pinaka koordinator bidang humas, ketua himpunan mahasiswa Jurusan Sastra Daérah Bali, miwah Sekretaris Badan Perwakilan Mahasiswa Fakultas Sastra Udayana. Tiosan punika, ida naenin makarya dados wartawan ring majalah miwah koran lokal. Sasampuné tamat S1, ida nglanturang pascasarjana ring Program Studi Linguistik Konsentrasi Wacana Sastra ring warsa 2009. Salanturnyané, ida makarya dados dosén ring Institut Hindu Dharma Negeri ring warsa 2012. Ida aktif ngajegang basa, aksara miwah sastra Bali. Nika mawinan ida ngaryanin organisasi Aliansi Peduli Bahasa Bali tur ngawedar 1000 Penyuluh Bahasa Bali ring warsa 2015. Ida ngripta karya sastra modérn minakadi satua cutet tur naenin ngawedar buku mamurda Smara Réka. Ring warsa 2016, Ida ngamolihang Sastra Rancage ring bidang pengembangan miwah pelestarian sastra miwah budaya.




#Article 342: Rahina AIDS Sajagat (137 words)


Rahina AIDS Sajagat inggih punika rahina sané ngambil tanggal 1 Désémber nyabran warsa. Tetujonnyané mangda makasami jadma ring jagaté uning indik baya saking AIDS sané kaawinan olih virus HIV.

Rahina AIDS Sajagat karipta duk Agustus warsa 1987 olih James W. Bunn miwah Thomas Netter, kakalih jadma sané ngawedar pakeling mantuké para jana sami indik AIDS ring Geneva, Swiss.  Bunn miwah Netter nlatarang pikayunnyané majeng ring Dr. Jonathan Mann, Manggala Pgoram AIDS Global (mangkin kasub dados UNAIDS). Dr. Mann seneng ring pikayunan punika taler cumpu indik pakéling Rahina AIDS Sajagat sané kamargiang ngawitin 1 Désémber 1988. Bunn ngmargiang karya sareng pawarta ring PIX-TV Francisco  yang sebelumnya bekerja sebagai reporter yang meliput epidemi ini untuk PIX-TV di San Francisco ngawitin AIDS Lifeline. Ring 18 Juni 1996 ngamolihang Presidential Citation for Private Sector Initiatives sané kasukserahang olih Presiden Ronald Reagan.




#Article 343: Istana Maimun (109 words)


Istana Maimun inggih punika istana Kesultanan Deli sané kadadosang silih tunggil ikon kota Médan, Sumatra Utara. Istana Maimun magenah ring jalan Brigadic Jenderal Katamso, Aur, Médan Maimun, Médan. Wangunan punika kakaryanin olih Capt. Theodoore van Erp, tentara Kerajaan Belanda sané kawangun antuk parintah Sultan Deli, Sultan Mahmud Al Rasyid. Istana puniki kawangun saking tanggal 26 Agustus 1888 tur puput ring warsa 18 Méi 1891. Istana Maimun jimbarnyané 2.772 méter persegi tur wénten 30 ruangan. Istana Maimun kapah dados 2 lantai tur tigang kapaham indik punika wangunan induk, wangunan sayap kiwa, miwah wangunan sayap tengen. Ring ajeng wangunan puniki wénten wangunan Masjid Al-Mashun utawi sané kasub kawastanin Masjid Raya Médan.




#Article 344: Lontar (192 words)


Lontar inggih punika don siwalan sané sampun kaproses kantos prasida kaanggén nyurat utawi makarya tulisan, lumrah kaanggén antuk sasuratan. Ring Bali lontar pinaka alat tulis kantun kakaryanin kantos mangkin. Lontar sané kaanggén piranti nyurat punika kaproses kirang langkung nem sasih kantos a awarsa. Sané kapertama, ngalap don ental punika kamargiang ring bulan Maret utawi April miwah Séptémber utawi Oktober. Kapilih bulan punika, riantukan ring bulan punika, don-don entalé sampun wayah tur becik. Risampuné punika, don-don ental punika kagetep-getep raris kajemuh. Puniki sané ngawinang lontar sané mawarna gadang  dados mawarna kuning. Proses salanturnyané, lontar-lontar punika kaemem ring toya sané membah, raris kaberisihin antuk sambuk. Risampuné bresih, lontar-lontar punika kajemuh malih raris kakesot, kakelésang lidinnyané. Ri sampuné tuh raris kalablab. Sesampuné kalablab kirang langkung kutus jam raris don ental puniki kajemuh malih. Risampuné tuh, don entalé kaduduk raris kajepit aji pamlagbag. Tetujoné apang makejang lontar-lontare puniki becik.

Piranti sané kanggén nyurat ring don lontar kawastanin pangrupak. Yéning lontar punika sampun kasuratang nganggén pangrupak, salanturnyané lontar punika kaselemin antuk tingkih sané sampun metunu kanti selem. Sedurung lontar kasuratin diberi garis terlebih dulu, mangde suratané rapi. Ring lontar wénten 3 song, song kiwa, tengen, miwah tengah.




#Article 345: Akropolis Athéna (104 words)


Akropolis Athéna inggih punika kota kuna sané kasub ring wewidangan Athéna, ring Yunani. Akropolis inggih punika unteng kota Athéna kuna. Kruna akropolis mawit saking basa Yunani inggihnyané akros utawi akron sané mateges muncuk miwah polis sané mateges kota. Kota puniki mabuat pisan majeng ring krama sami utamanyané ring Yunani. Kota puniki karesmiang dados pupulan monumén Pusaka Budaya Éropa duk 26 Maret warsa 2007. Akropolis marupa tebing sané tegehnyané 150 m (490 ft) ring ajeng tasik sané wénten ring kota Athena tur jimbarnyané ngantos 3 héktar. Genah puniki taler kasub kawastanin Kekropeia mawit saking kruna Kekrops, raja kapertama Athéna sané marupa atenga manusa atenga lelipi.




#Article 346: Kebun Raya Bogor (116 words)


Kebun Raya Bogor inggih punika taman botanik sané magenah ring Bogor, Indonésia, 60 km kelod Jakarta. Sané mangkin kaempon olih Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonésia (LIPI). Kebun Raya Bogor wénten ring sisi Istana Bogor. Jimbarnyané 87 héktar (210 are) tur madaging 13.983 soroh taru miwah entik-entikan. Ring wewidangan Bogor sabeh sawetara sadina-dina, rumasuk ring musim aking. Puniki mawinan Bogor sampun dados genah sané pantes anggén genah taman.

Kebun Raya Bogor kawangun ring warsa 1817 olih pamrentahan Hindia Belanda tur kaempon olih akéh botanis sané kasub, minakadi Johannes Elias Teijsmann, Rudolph Herman Christiaan Carel Scheffer miwah Melchior Treub. Kebun Raya Bogor satata dados unteng risét pertanian miwah hortikultura. Kebuné puniki dados kebun botanik sané kapertama ring Asia Kelod-Kangin.




#Article 347: Tari Péntozali (116 words)


Tari Péntozali inggih punika silih tunggil sasolahan ring Yunani. Sasolahan puniki mawit saking Pulo Kreta (Crete). Péntozali mawit saking kruna pénte sané maarti lima miwah zalos sané maarti makecos. Sakadi wastannyané, sasolahan puniki kalaksanayang antuk gerakan lima langkah tur kapuputang antuk gerakan makecos.

Sasolahan puniki puput ri tatkala gamelan sané ngiringin wusan. Sujatinnyané, tari Péntozali punika sasolahan perang. Sasolahan puniki kalaksanayang berkelompok, mabaris ngwentuk atenga lingkaran tur mapurwa daksina (berputar mewalan arah jarum jam). Yadiastun sasolahan perang, tari Péntozali kasolahang olih pragina istri sané nganggén rok mengembang. Sasolahan puniki kairingang olih musisi tradisional nganggén gitar sané wentuknyané marupa woh-wohan pir. Yéning jagi ngamiletin tari Péntozali dados rauh ring Héraklion Art Festival sawetara bulan Juli ngantos Séptémber.




#Article 348: Masjid Istiqlal (206 words)


Masjid Istiqlal inggih punika masjid Nasional Negara Républik Indonésia sané magenah ring bekas Taman Wilhemina, nampek saking Monumen Nasional (Monas), ring pusat ibukota Jakarta. Masjid Istiqal puniki pinaka pikayunan saking Présidén Républik Indonésia ring galahé punika, Ir. Soekarno. Pangenahan batu pertama kalaksanayang olih Ir. Soekarno ring tanggal 24 Agsutus 1961. Arsiték Masjid Istiqlal inggih punika Fredich Silaban. Masjid puniki madué wangun modéren nganggén dinding miwah lantai malapis marmer, kahiasin antuk ornamén géometrik saking baja antikarat. Wangunan utama masjid puniki kapah dadod limang lantai tur siki lantai dasar. Wangunan utama kamahkotain siki kubah ageng sané madiaméter 45 méter tur katopang olih 12 tiang ageng. Wénten menara tunggal sané tegehnyané 96,66 méter ring masjid punika. Masjid Istiqlal prasida kadadosang genah antuk 200.000 diri jamaah.

Masjid Istiqlal mawiguna antuk genah beribadah umat Islam, masjid puniki taler kagunayang antuk kantor makudang-kudang organisasi Islam ring Indonésia, kegiatan sosial, miwah kegiatan sané umum. Masjid puniki kadadosang genah wisata sané kasub ring Jakarta. Wisatawan sané malancaran marika ketahnyané wisatawan lokal tur wénten taler wisatawan duranegara. Ritatkala rahina ageng Islam, minakadi Ramadhan, Idul Fitri, Idul Adha, Tahun Baru Hifriyah, Maulid Nabi Muhammad miwah Isra Miraj. Présidén Républik Indonésia ngalaksanayang kegiatan kaagamaan ring masjid puniki, sané kasiarang langsung ring télevisi nasional miwah ring télévisi swasta.




#Article 349: Tari Sanghyang (417 words)


Tari Sanghyang inggih punika silih tunggil sasolahan sané wénten ring Bali. Igel-igelan punika pinaka igel sané kalintang utama santukan tetujonnyané wantah anggén nulak bala utawi gering sané wénten ring krama sajebag Bali. Pinaka tetamian saking aab Pra-Hindu, tari puniki pinaka margi utama mabebaosan manusa sareng sang sané nénten prasida kacingak ring sakala. Sané nyolahang igel-igelan puniki wantah para truna truni sané mataksu kasarengin olih sang sané nembangan gita suci. Ring Sukawati-Gianyar, igelan puniki taler kairingin antuk Gamelan Palégongan. Wénten tatiga sané mabuat pisan ring Tari Sanghyang inggih punika asap/api, gending sang hyang miwah sarana pantaraning (jadma utawi boneka).

Sang Hyang Dedari kasolahang olih anak isteri sané kantun bajang tur kabaos suci. Upakara kakawitin saking mamargi ka pura. Drika sang sané ngigel kairingin olih anak lanang sané matembang taler nyolahang igelan marupa Legong nanging kantun tenget. Yadiastun panyingakannyané jagi katutup nanging makasami pragina prasida nyolangan igel-igelan sané becik. Ritatkala tatembangan sampun puput, pragina jagi karauhan tur makecos ka tanah. Sang pemangku jagi ngujarang mantra tur ngetisang tirta mangda prasida kadi jati mula. Igelan puniki matetujon anggén nunas karahayuan taler mangda désané trepti. Sang Hyang Dedari kasolahang pinaka rupa saking Sang Hyang Widhi sané medal ka mrecapada tur ngranjing ka ragan praginané. Kruna Sanghyang mateges dewata samaliha kruna Dedari mateges widyadari.

Sanghyang Deling kasolahang olih apasang anak isteri truni. Sané tedun wantah Déwa WIsnu utawi Déwi Sri pinaka cihna kesuburan. Antuk sarana taru sané kagantungin kalih boneka sané kawastanin Deling kakaryanin saking daun lontar. Ngancan akéh gerak saking Deling punika nyihnayang praginané sampun karahuin antuk ruh sané suci. Igelan puniki mawit saking Désa Kintamani, Kabupatén Bangli.

Sanghyang Bojog kasolahang olih anak lanang asiki mabusana sakadi lutung. Sadurung kamargiang upakara, anak lanang punika jagi makecos ka ajeng taru saha maparilaku sakadi lutung. Igelan puniki wénten ring wewidangan Kabupatén Karangasem.

Sanghyang Jaran kasolahang olih anak lanang utawi pemangku adiri sané malinggih ring sarana saking pahpahan punyan nyuh sakadi jaran-jaranan. Pragina karasukin jaran pinaka wahana saking Dewata kairingin antuk tembang Gending Sanghyang sané kalaksanayang maider tur mejeman panyingakan. Igelan puniki ketahyané kasolahang ri tatkala wénten bala utawi gering ring kramané. Kasolahang ring akéh wewidangan inggihnyané Dénpasar, Badung, Gianyar miwah Bangli

Sanghyang Sampat kasolahang ri tatkala praginanyané karasukin ruh antuk sarana sampat. Taler wénten igelan sarupa sané nganggén tiing pinaka sarana utamannyané kawastanin Sang Hyang Bumbung.

Sanghyang Celeng kasolahang antuk pragina sané mabusana saking duk tur marupa sakadi bawi. Sasampun ruh ngranjing ka ragan pragina, ida jagi nyongkok tur magaang sakadi buron bawi. Igelan puniki wantah tetamian saking wewidanga Désa Duda, Kabupatén Karangasem.




#Article 350: Rama awatara (114 words)


Rama Awatara inggih punika awatara Wisnu sané kaping pitu, Ida taler kabaos Ramachandra utawi Dasaratharama, tokoh sané kaloktah ring épos Ramayana. Nénten wantah kadi asapunika kémanten, Rama ring sajeroning épos Ramayana punika kaceritayang dados tokoh pianak, nyama, rabi, mitra, tur dados sang sané ngurus kulawarga sané melah, sawiréh parilaksana miwah kaweruhannyané indik dharma, satya, sewa, tur shanti.

Rama embas dados putra Dhasarata tur Dewi Kausalya, sané madué swadharma jagi ngemademang raksasa Dasamukha utawi Rahwana, raja saking Lanka. Kacritayang Rahwana sané madué pragolan saking Déwa Brahma tur Déwa Siwa. Rahwana ngawinang karicuan ring jagaté tur seneng manyambada. Punika mawinan para déwatané madué pikayunan jagi ngamademang Dasamukha antuk Déwa Wisnu, sané nyrewadi ring jagat dados Rama.




#Article 351: Geguritan Sewagati (104 words)


Geguritan Séwagati inggih punika silih tunggil geguritan sané wénten ring Bali. Geguritan Séwagati nyaritayang indik anak istri sané mawasta Ni Séwagati. Ni Séwagati punika anak istri sané jegég pisan. Nika mawinan Ni Séwagati katresnain olih I Mudalara, I Mudalara punika anak lanang sané prarainé nénten becik, kulitnyané selem, tur makumis. I Mudalara ngamuktiang tresnannyané antuk ngidih Ni Séwagati. Lamaran punika katulak olih Ni Séwagati krana Ni Séwagati nénten seneng majeng ring I Mudalara. Kacaritayang Ni Séwagati kacunduk sareng Ratnasemara. Ni Séwagati tresna sareng Ratnasemara, Ratnasemara taler seneng sareng Ni Séwagati, Ratnasemara ngandika sareng ibunyané antuk ngidih Ni Séwagati, salanturnyané Ni Séwagati mawiwaha sareng Ratnasemara.




#Article 352: Lis Raja Bali (363 words)


Ring sor puniki kawedarang indik Lis raja-raja ring Bali, silih tunggil pulo risajeroning pulo-pulo ring Nusa Tenggara. Rumasuk para raja sané polih makuasa ring pulo puniki makasami, miwah raja-raja ring sakancan kerajaan sané alit sané sampun wénten duk abad ka-17 dan ka-18.

Runtutan miwah tanggal para raja punika nénten jakti-jakti pateh manut risajeroning dokumén-dokumén sané wénten, tur nénten kasokong antuk bukti sané kuat. Lis ring sor puniki kadasarin antuk pangéling-éling épigrafi prasasti, makudang-kudang babad Bali, miwah data sané kapolihang saking sumber-sumber kolonial Belanda.

Ring sor puniki inggih punika lis raja Bali Kuno, Wangsa Warmadéwa;

Ring sor puniki inggih punika raja Bali Kuno, Wangsa Jaya;

Singasari ngasorang Bali warsa 1284

Majapahit ngasorang Bali 1343

Wangsa Samprangan tur Gélgél

Dados nagara vasal sing sor Majapahit 1343 - c. 1527.

Raja-raja Bali (ri kalanan kapimpin olih tituler) di Klungkung

Rikala kalindungang Hindia Belanda 1843-1908

Rikala pamerintahan langsung Hindia Belanda 1908-1929

Kerajaan Klungkung ring sor Pemerintah Republik Indonésia

Rikala kalindungin olih Belanda 1843-1891

Mengwi kakasorang olih Klungkung, Badung, Gianyar dan Tabanan 1891

Rikala kalindungin olih Belanda 1843-1906

Panguasan Belanda 1906

Tabanan magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950

 

Panguasan Lombok ring Karangasem 1849-1894

Karangasem magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950

 

Rikala kalindungin olih Belanda 1843-1882

Jembrana ring pamerintahan langsung olih Belanda 1882-1929

Jembrana magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950
 

Wangsa Panji Sakti

Rikala kuasaina olih Mengwi kapertama ring abad ka-18

 
Rikala kuasaina olih Karangasem c. 1757-1806

 
Wangsa Karangasem

 
Wangsa Panji Sakti

 
Rikala kuasaina olih Bangli 1849-1854

 
Rikala pamerintahan langsung olih Belanda 1882-1929

 
Buléléng magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950

Rikala kakuasain olih Klungkung 1884-1891

Gianyar magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950

Wangsa Klungkung

Makuasa ring Ubud, ri kala kalindungin olih Gianyar

Gianyar miwah Ubud magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950

Wangsa Tabanan

Kakepah dados kakalih sentana Jambé miwah sentana Pamecutan 1683

Raja-raja Pamecutan

Kakepah dados kakalih sentana Pamecutan miwah sentana Dén Pasar c. 1780

Badung miwah Pamecutan kakasorang olih Belanda 1906

Badung magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950
 

Belanda ngasorang Badung miwah Kesiman 1906

 

Ring pangwésan Kesiman 1829-1861

Belanda ngasorang Badung 1906

Kalanturang ring sentana Pamecutan 1946

Lis raja ring Kerajaan Bangli minakadi:

Bangli magabung ring Negara Kesatuan Republik Indonésia 1950.




#Article 353: Tumpek Wariga (119 words)


Tumpek Wariga inggih punika silih tunggil rahina umat Hindu. Tumpek Wariga kalaksanayang antuk nyanggra limang likur dina sadurung Galungan. Tumpek Wariga taler kawastanin Tumpek Bubuh miwah Tumpek Pengatag. Tumpek puniki kalaksanayang ri tatkala rahina saniscara kliwon wuku Wariga ring kalender saka Bali. Ring rahina punika umat Hinduné ngaturang banten ring entik-entikan miwah tetaneman sané katanem. Umat Hinduné ngaturang banten ring tetanemannyané krana jagi ngaturang suksma antuk makasami sané sampun kapolihang ring kauripannyané.Tumpek Wariga puniki galah antuk ngaturang bhakti majeng ring Sanghyang Sangkara sané dados manipéstasi saking Ida Sang Hyang Widhi, sané miara tetaneman miwah lingkungan jagaté. Sang Hyang Sangkara punika manipéstasi Ida Sang Hyang Widhi antuk ngawéntenang tetaneman mangda wénten oksigén antuk para manusané tur Sanghyang Sangkara mapangider gadang.




#Article 354: Séléna Goméz (212 words)


Séléna Goméz inggih punika silih tunggil pagending, aktris, miwah produsér sané makebangsaan Amérika Serikat sané embas ring tanggal 22 Juli 1992. Dané kasub krana naenin tampil ring sérial télévisi anak cerik sané mawasta Barney  Friends. Dané taler maperan dados Alex Russo ring sérial télévisi Disney Channel Wizard of Waverly Place, sané tayang ring petang musim saking warsa 2007 ngantos 2012. Séléna madué band sané mawasta Séléna Goméx  the Scene, sané ngranjing ring dasa Billboard 200 AS, krana ngendingang album Kiss  Tell ring warsa 2009. Séléna nyobyahang kalih album sané mawasta Stars Dance ring warsa 2013 miwah Revival ring warsa 2015. Dané taler madué nem gending ring dasa Billboard Hot 100 AS, sané mamurda Come  Get It, The Heart Wants What It Wants, Good for You bersama ASAP Rocky, Same Old Love, Hands to Myself, miwah It Ain't Me. Séléna taler dados pangisi suara ring pilem Another Cinderella Story ring warsa 2008, Princess Protection Program ring warsa 2009, Ramona and Beezus ring warsa 2010, Monte Carlo ring warsa 2011, Spring Breakers ring warsa 2012, Getaway ring warsa 2013, miwah The Fundamentals of Caring ring warsa 2016. Séléna makarya ring organisasi amal tur dados duta UNICEF ri tatkala mayusa pitung belas warsa. Goméz punika dados penganggé Instagram sané akéh pangikutnyané ring pungkur Oktober 2018.




#Article 355: Tari Melinting (173 words)


Tari Melinting inggih punika silih situnggil tari tradisional saking Lampung. Tarian puniki mawit saking Melinting, Kecamatan Labuhan Meringgai, Kabupatén Lampung Timur. Tari Melinting nyaritayang indik kawagedan miwah keagungan Keratuan Melinting. Pertama, tarian puniki kaanggén antuk ngalengkapin upakara Gawi Adat, pinaka upakara keagungan Keratuan Melinting. Tari Melinting kalaksanayang ring balé adat. Tari puniki marupa tari kulawarga ratu, nika mawinan penarinyané kalaksanayang olih anak istri miwah lanang Keratuan Melinting.

Ring warsa 1958 Tari Melinting kaanggén antuk upakara sakral sakadi Gawi Adat manten, sakéwanten ring galahé puniki Tari Melinting kadadosang tarian krama. Tarian puniki taler kalaksanayang ring acara-acara budaya miwah tari ring upakara panyanggran tamiu agung. Krama Lampung ngalaksanayang tarian puniki tetujonnyané ngucapang rasa syukur antuk makasami sané sampun kapolihang. Tari Melinting kalaksanayang olih pragina lanang miwah pragina istri. Wénten kutus pragina inggih punika petang pragina istri miwah petang pragina lanang. Penganggé sané kaanggén inggih punika penganggé adat Lampung miwah atribut marupa kopiah mawarna emas antuk pragina lanang, miwah siger antuk hiasan prabun para istriné. Makasami pragina makta kipas. Tarian puniki kairingang olih alunan musik tradisional.




#Article 356: Girls' Generation (188 words)


Girls' Generation (소녀시대; Sonyeo Shidae) inggih punika silih situnggil girlband saking Koréa Selatan sané kawentuk olih S.M. Entertainment ring warsa 2007. Girl's Generation taler kasub mawasta SNSD utawi SoShi (소시) sané marupa singkatan saking wasta grup puniki ring basa Koréa. Wénten kutus personil ring Girl' Generetion inggih punika Taeyeon, Sunny, Tiffany, Hyoyeon, Yuri, Sooyoung, Yoona, miwah Seohyun. Ring tanggal 30 Septémber 2014, S.M. Entertainment nyobyahang indik Jessica nénten malih ngranjing ring grup punika. Girl' Generetion kasub krana nyobyahang gending sané mamurda Into the New World miwah Kissing You. Grup puniki malih ngasubang ring warsa 2009 krana gending sané mamurda Gee. Gending salanturnyané sané kasobyahang inggih punika  Tell Me Your Wish (Genie), Oh!, Run Devil Run, miwah Hoot. Ring warsa 2011 Girl' Generation nglimbakang gending sané mamurda The Boys sané kagendingan ring tigang basa inggih punika basa Koréa, basa Jepang, miwah basa Inggris. Grup puniki prasida ngadil 4.4 yuta album miwah 30 yuta single digital ring limang warsa debutnyané. Grup puniki kadadosang The Nation's Singers miwah The Nation's Girl Group. Asian Today manadosang grup punika dados peringkat petang dasa pat ring pupulan 50 Koréan Power Leaders ring warsa 2011.




#Article 357: Bali United F.C. (224 words)


Bali United F.C. (sadurungnyané mawasta Persisam Putra Samarinda) inggih punika silih tunggil klub sépak bola Indonésia, sané magenah ring Stadion Kaptén I Wayan Dipta, Kabupatén Gianyar, Provinsi Bali, Indonésia. Klub puniki duk sané lintang mawasta Persatuan Sepak Bola Indonésia Samarinda (Persisam), salanturnyané wastan punika kagentosin dados tim Perserikatan miwah Putra Samarinda saking Galatama. Ring tanggal 15 Fébruari 2015, Putra Samarinda kaambil olih pengusaha saking Indonésia, Pieter Tanuri, sané sadurungnyané katibén kawewehin finansial nyantos pamuputné magingsir kandang ka Bali miwah magentos wasta dados Bali United F.C.

Ring pinanggal 17 Juni 2019, Bali United dados klub kapertama sané madué saham go public ring Asia Tenggara miwah kedua ring Asia. Ring pamahbah perdagangan perdananyané, harga saham perusahaan sayan nincap 69,14 persén ka level Rp.296 per saham saking nilai saham perdana Rp.175 per lembar. Klub puniki ngelepas 33,33% padruwénnyané total 2 miliar unit saham. Sakadi punika, dana sané kapolihang olih klub puniki sawatara 350 miliar rupiah.

Klub puniki kaadegang ngawit saking warsa 1989 tur mawasta Putra Samarinda Football Club. Putra Samarinda ngamiletin pacentokan ring Galatama miwah dados Liga Indonésia ngawit pacentokan resmi puniki kalaksanayang ring musim 1994/1995.

Bali United akéh madué kelompok suporter, minakadi:

Mangkin, Bali United madué ribuan pendukung ring dura daérah ring Bali miwah ring jabaning Bali.

Dados Bali United

Puniki makudang-kudang lis sponsor resmi klub Bali United saking warsa 2018, sané kaurutin abjad inggih punika;




#Article 358: Tenganan, Manggis, Karangasem (433 words)


Désa Tenganan inggih punika silih situnggil désa sané wénten ring Pulo Bali. Désa puniki magenah ring Kecamatan Manggis, Kabupatén Karangasem, Bali. Désa tenganan nampek sareng genah pariwisata Candi Dasa kirang langkung dasa kilométer. Désa puniki dados silih situnggil désa Bali Aga, pateh sareng Trunyan miwah Sembiran. Bali Aga inggih punika désa sané kantun mertahanang pola kauripan sané tradisional manut saking tetamian para leluhur kramané irika. Wentuk wangunan, genah wangunan, miwah tegehnyané kantun manut saking uger-uger adat sakadi sané sadurungnyané.

Manut saking lelintihannyané, kruna Tenganan mawit saking kruna tengah utawi ngatengahang sané maartos magingsir ka genah sané madyaan. Kruna punika manut saking pagingsiran krama désa sané magenah ring sisin pasih magingsir ka madya bukit. Wénten taler sané maosang indik krama Tenganan mawit sakign Désa Peneges (mangkin mawasta Candi Dasa), sané ring galahé punika kantun dados Kerajaan Bedahulu. Kacritayang kuda padruwén Raja Bedahulu naenin ical. Kuda punika kapolihang padem olih Ki Patih Tunjung Biru. Krana molihang kuda padruwén Raja Bedahulu, Ki Patih Tunjung Biru ngamolihang wewenang antuk ngatur genah sané madué bau bangké kuda punika, nika sané mawinan mawasta désa Tenganan.

Ketahnyané krama désa Tenganan makarya dados petani, wénten taler sané ngaryanin kerajinan tangan. Wénten makudang-kudang kerajinan khas saking Tenganan inggih punika tiing, ukiran, miwah lukisan ring don lontar sané sampun kabakar. Ring désa puniki ketahnyané wisatawan nyingakin wangunan désa miwah pengrajin sané ngambar ring lontar. Krama désa Tenganan kasub ring kawagedannyané antuk ngaryanin kain gringsing. Tata cara ngaryanin kain gringsing kawastanin téknin dobel ikat. Kain gringsing sané kahasilang kasub ngantos ka duranegara. Krama Tenganan kantun nganggén sistem barter ring kauripannyané.

Kauripan ring désa Tenganan kantun manut ring hukum adat sané kawastanin awig-awig. Hukum punika kasurat ring abad ka 11 miwah kabecikang ring warsa 1842. Rumah adat Tenganan kawangun saking batu barak, batu tukad, miwah tanah, taler ajengnyané kakaryanin saking don somi. Rumah irika wentuk miwah agengnyané pateh tur pintunnyané madué ageng sakadi ragan anak sané sampun kelih. Wénten tradisi unik ring désa puniki, krama irika milih calon pamimpin désa nganggén upakara mesabat-sabatan biu, upakara puniki matetujon antuk nyingakin kawagedan calon prajuru désa punika. Salanturnyané kalaksanayang tradisi magérét pandan, upakara punika wénten kalih pasang truna désa sané bertarung nganggén pandan sané madué dui.

Krama Tenganan ngalaksanayang konsép Tri Hita Karana ring kauripannyané. Tri Hita Karana punika maartos sané mawinan iraga rahayu. Tri Hita Karana kapah dados tiga inggih punika Parahyangan, Pawongan, miwah Palemahan.

Mawit administrasi Désa Tenganan kakepah antuk limang banjar dinas inggih punika:

Mawit adat, Désa Tenganan kakepah antuk tigang désa adat, inggih punika:

Ring warsa 2016, akeh krama ring désa puniki kakepah antuk 2.248 lanang miwah 2.379 istri taler sex ratio nyané 94.




#Article 359: Pasih Tanjung Aan (136 words)


Pantai Tanjung Aan inggih punika silih tunggil pantai sané wénten ring Lombok. Pantai puniki magenah ring Désa Pengembur, Kecamatan Pujut, Kabupatén Lombok Tengah. Pantai Tajung Aan genahnyané nampek sareng Pantai Kuta Mandalika.

Pantai Tanjung Aan madué pemandangan alam sané ngulangunin. Pantai sané mabias putih puniki kantun asri tur kadadosang obyék wisata. Bias putih ring pantai puniki wentuknyané sakadi mica. Ring pasisi pantai wénten bukit sané mawasta Bukit Tanjung Aan. Bukit Tanjung Aan kasub sawiréh drika kaanggén genah shooting film Rhoma Irama. Jalan sané kaliwatin yéning lakar ka Pantai Tanjung Aan marupa jalan sané kaapit olih bukit. Salami perjalanan, makéh kacunduk bukit sané kantun asri. Punika sané ngawinang makéh turisé sané malancaran ka Pantai Tanjung Aan. Makéh turis sané malancaran ka Pantai Tanjung Aan ri tatkala endag surya sawiréh drika genah sané paling melah kaanggén menikmati sunrise.




#Article 360: Pasih Kuta Lombok (121 words)


Pasih Kuta Lombok inggih punika silih tunggil pantai sané wénten ring Lombok. Pantai puniki magenah ring Désa Kuta, Kecamatan Pujut, Kabupatén Lombok Tengah. Pantai puniki nampek sareng Bandara Lombok Praya. Ring pasisi kauh Pantai Kuta wénten bukit sané mawasta Bukit Mandalika. Wastan bukit puniki kaambil antuk mitos drika indik Putri Mandalika. Nika mawinan pantai puniki taler kawastanin Pantai Kuta Mandalika. Yéh pantai puniki ening pesan tur kantun asri. Pantai Kuta Lombok kaanggén obyék wisata sané sampun kasub ring dura negara. Pantai puniki madué pemandangan alam sané ngulangunin. Ring pantai puniki, wénten batu karang sané sai kaanggén genah sélfi olih para turisé. Makéh turis sané malancaran ka Pantai Kuta Lombok ri tatkala engseb surya sawiréh pantai puniki genah melah kaanggén menikmati sunsét.




#Article 361: Désa Sadé (263 words)


Désa Sadé utawi Dusun Sadé inggih punika silih tunggil dusun sané wénten ring Désa Rambitan, Kecamatan Pujut, Kabupatén Lombok Tengah, Nusa Tenggara Barat, Indonésia. Désa Sadé inggih punika silih tunggil genah krama asli Lombok sané kawastanin Wong Sasak. Sawiréh désa puniki kantun nglestariang adat Suku Sasak, Désa Sadé kapanggehang dados Désa Wisata olih Dinas Pariwisata Pulau Lombok. Krama ring Désa Sadé stata nglestariang budaya Sasak sakadi wénten wangunan, adat istiadat, sasolahan, gamelan, pakaian, miwah sané tiosan. Désa Sadé madué luas kirang langkung 5,5 hektar. Wénten 150 wangunan umah tradisional ring désa puniki. Krama ring Désa Sadé kirang langkung wénten 700 jadma. Krama ring désa puniki kantun madué asiki lelintihan sawiréh krama désa kantun nyalanang adat marabian sareng paturu nyama. Adat punika kalaksanayang sawiréh yéning ngambil anak istri saking désa lianan, patut ngamedalang kebo sané kaanggén mahar. Wangunan sané wénten ring désa puniki minakadi umah, masjid, jineng miwah genah sangkep madué arsitektur sané khas Suku Sasak. Arsitektur puniki minakadi dinding sané malakar aji anyaman tiing, saka sané malakar aji kayu, miwah atap sané malakar aji alang-alang. Lantai umah ring désa puniki malakar aji tanah liat sané kacampur sumi. Sabilang aminggu lantai puniki kabersihang antuk tai kebo, yéning sampun tuh laut kasampat tur kagosok antuk batu. Tai kebo punika mawiguna mangda lantai alus tur kuat. Tiosan punika, tai kebo puniki mresidayang ngusir serangga miwah roh jahat sané lakar ngusak-asik kulawarga ring umah punika. Ring Désa Sadé wénten sasolahan minakadi sasolahan gamelan gendang Beleq, sasolahan Cupak Gerantang, miwah sasolahan Presean. Budaya krama Suku Sasak puniki sané ngawinang makéh turis saking manca negara malancaran ka Désa Sadé.




#Article 362: Puputan (103 words)


Puputan (aksara Bali: ᬧᬸᬧᬸᬢᬦ᭄) inggih punika tradisi bunuh diri massal sané kalaksanayang ri tatkala perang mangda para kramané nénten manyerahang raga ka musuhnyané. Puputan mawit saking kruna puput sané maartos tanggal, putus, telas, miwah mati. Puputan sané kasub ring Bali inggih punika Puputan Jagaraga sané kalaksanayang olih Kerajaan Buléléng ri tatkala ngalawan pasukan kolonial Belanda, sasampun Raja Buléléng ngalaksanayang sistem tawan karang utawi nganahan makasami kapal asing sané wénten ring dermaga Buléléng antuk kapal-kapal dagang Belanda, miwah Puputan Margarana sané kapimpin olih serdadu Déwan Perjuangan Républik Indonésia Sunda Kecil (DPRI SK) sané mawasta I Gusti Ngurah Rai antuk ngalawan aksi militér kolonial Belanda.




#Article 363: Dangap-dangap (101 words)


Dangap-dangap (draco) wantah soroh beburon sané rupannyané sakadi cecek nanging awaknyané agengan. Dangap-dangapé punika madué kampit (patagia) sané kaanggén makeber saking taru ka taru sané lianan. Dangap-dangap taler madué gular flag ring kantenyané, ketah mawarna kuning sané kaanggén pangenteg ritkala makeber miwah memikat lua ri tatkala masan kawin. Dangap-dangapé meneng ring punyan-punyanan tur dedarannyané minakadi soroh gumatat-gumitit (insektivora).

Yadiapin ten mrasidayang makeber, dangap-dangapé punika mrasidayang ulung ngantos 60 méter dohnyané miwah wantah turun 10 méter. Dangap-dangapé punika agengnyané  20 séntiméter ngantos ka ikuhné. Lelasan meneng ring alas miwah tegal ring sajebag Asia kelod miwah Asia Kelod-kangin.

Wénten 24 spésiés dangap-dangap minakadi:




#Article 364: Tawan Karang (242 words)


Tawan Karang (Taban Karang) inggih punika hak istiméwa sané kadruénang olih raja-raja Bali ring sadurungnyané, para raja dados ngambil kapal-kapal sané kadampar ring genahnyané soang-soang miwah daging kapalnuané punika.

Tawan Karang sampun kauningin ri tatkala masa Bali Kuno, kabaosang ring kalih prasasti, inggih punika:

Belanda ngrasayang kawéntenan Tawan Karang pacang ngancem genah Belandané, nika mawinan kawéntenan Tawan Karang kaicalang manut saking perjanjian:

Wénten taler sané maosang ring warsa 1843 Kerajaan Buléléng sareng cumpu tekén pangicalan Tawan Karang.

Perjanjian punika nénten sayukti kalaksanayang, ring warsa 1844 wénten malih perampasan sareng kapal-kapal Belanda sané karam ring Pantai Prancak miwah Sangsit. Ring warsa 1845 Raja Buléléng nénten cumpu sareng perjanjian pangicalan Tawan Karang. Nika mawinan Belanda nganggén pidarta indik Tawan Karang antuk nyerang Bali ring Perang Bali I ring warsa 1846, Perang Bali II ring warsa 1848, miwah Perang Bali III ring warsa 1849.

Sasampun penyerbuan Belanda, penandatanganan perjanjian pangicalan Tawan Karang salanturnyané kasarengin antuk kerajaan-kerajaan sakadi:

Ring tanggal 13 ngantos 15 Juli warsa 1849 katandatanganin perjanjian perdamaian ring Kuta antuk mengehentikan pertempuran olih raja-raja Bali sareng Belanda. Ring perdamaian puniki, raja-raja Bali maosang malih indik pangicalan adat Tawan Karang.

Ring tanggal 27 Méi warsa 1904 wénten kapal sané mawasta Sri Kumala kandas ring Pasih Sanur. Makudang-kudang rahina salanturnyané sang sané madué kapal punika maosang indik barang berharga sané wénten ring kapal punika kaambil sareng krama ring Sanur. Nika mawinan Belanda malih nyerang Kerajaan Badung sané kawastanin Puputan Badung ring tanggal 20 Septémber warsa 1906.




#Article 365: Lolot Band (136 words)


Lolot Band inggih punika silih tunggil grup gending sané wénten ring Bali. Lolot Band kawentuk ring sasih Agustus warsa 2002 ring live recording ring Studio Timur Pregina. Grup gending puniki madué konsép gending Bali Rock Alternatif. Bali Rock Alternatif inggih punika gending Rock Modérn sané lirik lagunyané mabasa Bali. Wastan Lolot Band mawit saking wastan tiosan I Madé Bawa sané manados vokalis band. Lolot Band kasub ring Bali sawiréh lagu-lagu sané kakaryanin stata becik tur kasenengin olih para truna-truniné. Anggota Lolot Band inggih punika I Madé Bawa (vokalis), Dény (drum), Doni (gitar), miwah Lanang (bass). Lolot Band ngripta album sané kapertama mamurda Tresna Memaksa. Album puniki sané ngawinang Lolot Band kasub ring Bali sakadi ngantos mangkin. Saking punika, Lolot Band makéh ngripta lagu sané stata ngibur krama Bali ngantos mangkin.

Tahun 2008, vakum dari dunia musik.




#Article 366: Jupiter (107 words)


Jupiter  inggih punika planét kalima saking Matahari sasampun Mérkurius, Vénus, Bumi, miwah Mars. Planét puniki dados planét sané pinih ageng ring Tata Surya. Jupiter mawit saking gas sané massanyanné sepersiu massa Matahari miwah kalih tenga akéh massa makasami planét lianan ring Tata Surya. Planét puniki miwah planét lianan ring Tata Surya (sakadi Saturnus, Uranus, miwah Néptunus) kawastanin taler planét Jovian utawi planét luar. Wangsa Romawi ngawastanin planét puniki mawit saking Déwa Jupiter saking mitologi Romawi. Jupiter kawentuk saking hidrogén miwah hélium. Seperapat massa Jupiter inggih punika hélium. Planét puniki madué inti mabatu sané kasusun antuk unsur baat, nanging nénten madué permukaan padet. Planét puniki mawentuk bulat pepat.




#Article 367: Saturnus (111 words)


Saturnus inggih punika silih situnggil planét ring Tata Surya sané ketah kawastanin planét mabungkung. Planét puniki kadadosang planét ka kalih sané pinih ageng ring Tata Surya sasampun Jupiter. Genah planét Saturnus saking Matahari doh pisan. Nika mawinan, Saturnus nénten kacingakin saking Bumi. Planét Saturnus marevolusi ring 26 warsa. Inti planét Saturnus kawentuk saking batuan padet tur atmosfer sané kasusun saking gas amonia miwah métana, niki mawinan nénten wénten kauripan ring planét punika. Planét Saturnus madué akéh bungkung sané ngelilingin planét puniki. Sané ngawentuk bungkung punika inggih punika bongkahan és metéorit. Bungkung puniki wénten 6.630 km - 120.700 km saking ajeng atmosfer Saturnus. Ngantos warsa 2006, Saturnus kauningayang madué 56 satelit alami.




#Article 368: Uranus (118 words)


Uranus inggih punika planét kapitu saking Matahari. Uranus punika madué jari-jari kaping tiga pinih ageng ring Tata Surya miwah massa kaping pat pinih ageng ring Tata Surya. Planét puniki wastannyané mawit saking tokoh ring mitologi Yunani inggih punika déwa langit Yunani Ouranos. Atmosfer Uranus pateh sareng Jupiter miwah Saturnus krana dagingnyané hidrogén miwah hélium, nanging madué akéh unsur es sakadi yéh, amonia, miwah métana. Planét Uranus dados planét sané pinih dingin ring Tata Surya, suhu sané pinih dingin inggih punika 49 K (−224 °C; −371 °F). Ring madya planét Uranus wénten és miwah batu. Uranus madué sistem bungkung, magnétosfer, miwah satelit alami. Kecepatan angin ring permukaan Uranus inggih punika ngantos 250 méter per detik (900 km/h; 560 mph).




#Article 369: Néptunus (104 words)


Néptunus inggih punika planét sané pinih doh saking Matahari. Planét puniki kawastanin déwa lautan Romawi. Néptunus dados planét ka pat sané pinih ageng ring Tata Surya miwah katiga manut saking massanyané. Massa Néptunus kacatet pitulas kali langkungan agengnyané sareng Bumi miwah agengan abedik saking Uranus. Néptunus ngorbit Matahari ring jarak 30,1 sa utawi sawatara 4.450 yuta km. Simbul astronomisnyané inggih punika ♆ sané pinaka trisula déwa Néptunus.  

Néptunus kapolihang ring tangga; 23 Septémber warsa 1846. Atmosfer Néptunus madaging hidrogén, hidrokarbon, nitrogén, miwah és sakadi yéh, amonia, miwah métana. Suhu inti planét puniki sawatara 5.400 K (5.000 °C). Planét Néptunus madué sistem bungkung sané tipis. 




#Article 370: Tiranosaurus (166 words)


Tiranosaurus inggih punika soroh dinosaurus teropoda sané ngranjing ring klad Coelurosauria. Spésiés Tyrannosaurus rex ketah kawastanin T. rex utawi T-rex sané ring basa Latin maartos raja. T-rex puniki silih situnggil teropoda ageng sané pinih kasub ring kramané. Tiranosaurus urip ring benua sané mawasta Laramidia, sané ring galahé puniki mawasta Amérika Utara. Tiranosaurus langkungan kasobyahang kapining Tiranosaurus sané lianan. Fosil-fosil Tiranosaurus kacundukang ring makudang-kudang formasi géologi ring zaman kapur pungkur sawatara 68 ngantos 66 yuta warsa sané sampun lintang. Tiranosaurus dados silih situnggul dinosaurus nénten kedis pinih ungkur sadurung wénten peristiwa kaicalan Kapur-Paleogen. T-rex puniki soroh karnivora bipedal sané madué tengkorang ageng sané kaseimbangang olih ikuhnyané sané baat miwah dawa. Tiranosaurus madué tungkai pungkur sané kuat tur ageng, tungkai ring sornyané éndép tur madué kali jeriji. Spésimén Tiranosaurus sané pinih jangkep madué dawa 12.3 méter, tegeh 3.66 méter, tur madué massa sawatara 8.4 ngantos 14 ton. Tiranosaurus kadadosang silih situnggil prédator sané naenin kacunduk olih manus. Ngantos ring galahé puniki wénten langkungan saking 50 spésimén Tiranosaurus rex. 




#Article 371: Mégalodon (138 words)


Mégalodon (Carcharocles megalodon) inggih punika spésiés hiu sané sampun punah, tur ketah kawastanin gigi ageng. Hiu puniki urip sawatara 23 ngantos 2.6 yuta warsa sané sampun lintang ring kala Miosen Awal ngantos Pliosen Akhir. Sadurungnyané hiu puniki ngranjing ring soroh famili Lamnidae sané nyihnayang hiu puniki makulawarga sarengg hiu putih (Carcharodon carcharias). Para ilmuwan cumpu antuk hiu puniki ngranjing ring soroh famili Otodontidae sané sampun punah. Mégalodon kabaosang madué peran sané ageng ring pasihé. Buron puniki taler kasobyahang ring makudang-kudang genah ring jagaté. Hiu puniki nadah buron lianan sané ageng sakadi paus, anjing laut, miwah penyu raksasa. Pianak saking Mégalodon puniki magenah ring pasisi pasih sané anget tur ring genah punika pianak Mégalodon nadah bé miwah paus alit. Hiu puniki seneng ring perairan anget, niki mawinan spésiés puniki ngakidikang ri tatkala zaman és tur mawinan pianak Mégalodon mati.




#Article 372: Budakeling, Bebandem, Karangasem (181 words)


Budakeling utawi Buda Keling inggih puniki silih tunggil désa sané magenah ring wewidangan Kecamatan Bebandem, Kabupatén Karangasem. Budakeling kasub antuk pelestarian seni miwah budaya, taler keagamaan, wewidangan nyané kawéntenang kampung Sarén Jawa, sané ngaciriang toléransi.

Mawit saking Géograpis, Désa Budakeling kagolong antuk désa perbukitan sané megenah ring delod Gunung Agung, 400 meter saking segara taler suhu rata-rata 27 °C.

Désa Budakeling kaentasin olih 3 tukad, punika Tukad Waru ring sisi kawang, Tukad Ceking ring sisi tengah miwah Tukad Bumbung ring sisi Kangin. Ring wewidangan miwah nampek ipun akéh Béji sané débit toya ipun ageng antuk keanggén ring patoyaan pertanian miwah paumahan ring désa.

Wates wewidangan administratif nyané minakadi:

Administrasi resmi, Budakeling  kewagi antuk 8 Banjar dinas:

Manutin adat, Désa Budakeling kewagi antuk kalih Désa Pakraman taler Kampung asiki:

Ring warsa 2016, akeh krama ring désa puniki 4.650 diri (1.147 kaluwarga) sané kakepah antuk 2.362 lanang miwah 2.288 istri taler sex ratio nyané 103.

Ring wewidangan Désa Budakeling kawéntenang kalih Subak, inggih punika Subak Budakeling miwah Subak Sarén. Kalih subak punika jangkep antuk pekaséh, prajuru, awig-awig, balé subak, pura subak miwah ulunsuwi.




#Article 373: Barong Landung (240 words)


Barong Landung inggih punika apasang arca barong sané kasub ring Bali. Krama Bali precaya yéning Barong Landung inggih punika perwujudan Prabu Jayapangus miwah rabinnyané sané maparab Kang Ching Wie. Barong Landung puniki minakadi conto perwujudan akulturasi budaya Cina sareng Hindu Bali.

Barong Landung puniki mawit saking carita Prabu Jayapangus sané dados Prabu ring Balingkang. Ritatkala punika, makéh pedagang Cina sané rauh ka Bali. Drika Prabu Jayapangus kacunduk sareng anak bajang jegeg saking Cina sané maparab Kang Ching Wie, laut kadadosang rabi. Sampun kasuén-suén, Prabu Jayapangus durung kapaicanin putra. Krana punika, Prabu Jayapangus luas matapa ring gunung Batur. Drika wénten Déwi Danu sané seneng sareng Prabu Jayapangus tur ngoda patapan ida. Prabu Jayapangus kagoda, laut nganten sareng Déwi Danu tur madué putra. Sampun sué Kang Ching Wie manyantosang rabinidané sané nénten mawali. Lantas Kang Ching Wie ngrereh Prabu Jayapangus ka patapan idané. Drika, Kang Ching Wie kuciwa krana Déwi Danu ngrebut rabinnyané tur lakar nyerang Déwi Danu. Lantas Déwi Danu ngwales, nanging Prabu Jayapangus melindungi Kang Ching Wie. Nyingakin Prabu Jayapangus sareng Kang Ching Wie bersatu, Déwi Danu kuciwa tur ngwastu makakalih punika dados togog.

Uning tekén orti punika, rakyat Balingkang sebet tur ngaryanin arca barong sané pinaka cihna Prabu Jayapangus sareng rabinnyané. Prabu Jayapangus kacihnayang togog gedé selem magigi ronggoh. Kang Ching Wie kacihnayang togog anak Cina jegeg langsing lanjar sané mamata sipit tur makenyem manis. Rupan Barong Landung puniki nyihnayang rwa bineda, inggih punika ala ayu sané satata madampingan.




#Article 374: The Sacred Riana (107 words)


The Sacred Riana, Marie Antoinette Riana Graharani utawi Riana Antoinette inggih punika silih tunggil jadma sané kaloktah ring jagaté mawinan madué kasaktian sané mabinayan sareng magicion lianan. Ring warsa 2014, ida nyarengin The Next Mentalist tur ngamolihang jayanti kaping kalih. Salanturnyané, Riana taler nyarengin Asia's Got Talents ngantos dados adi jayanti ring warsa 2017.

Riana sampun seneng sulap saking kantun alit. Kawantu sareng ajinnyané, ida nelebin kaweruhan tur kasaktian punika malarapan antuk nyarengin pacentokan. Cihna sané kadruen olih Riana wantah ida prasida mapaiketan sareng wewidangan sakala niskala. Ida taler nénten akéh ngwetuang suara ri tatkala mabebaosan. Punika sané ngawinan akéh jadma sané jejeh ri kala ida masesolahan.




#Article 375: Bantal biu (103 words)


Bantal biu inggih punika silih tunggil sanganan ring Bali. Jaja bantal biu mawentuk segitiga tur buntel. Jaja punika malakar saking ketan sané sampun malablab laut kacampuhin antuk tepung baas dados asiki. Sasampun jaja punika lebeng, salanturnyané jaja punika kawungkus antuk busung tur kasarengin antuk biu ring tengahnyané. Sarwa biu sané kadagingin ring tengah jaja punika sakadi biu gedang sabo miwah biu ketip. Sasampunnyané jaja punika kaiket antuk tali sané malakar saking plastik utawi tiing. Raris kakukus malih mangda prasida lebeng tur kaajeng. Jaja bantal biu ketahnyané kaadol ring pasar ri kala semengan. Krama Bali taler nganggén jaja bantal biu ri tatkala makarya banten.




#Article 376: Lukis (jaja) (115 words)


Jaja lukis inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja lukis mawentuk segitiga tur buntel. Jaja lukis malakar saking baas ketan. Bahan sané kaanggén ngaranin jaja lukis minakadi yéh, gula bali, miwah nyuh. Tata cara ngaryanin jaja lukis sané kapertama inggih punika baas ketan kakaput dumun nganggén don biu sané kawentuk segitiga. Salanturnyané kalablab ngantos lebeng. Makarya jaja lukis masaih tekén makarya tipat. Warnan don biu sané kaanggén ngaput jaja lukis, ngaryanang warna gadang ring jaja lukis punika. Yéning sampun lebeng, salanturnyané don biu sané ngaput punika kakupas. Jaja lukis sané sampun lebeng salantunyané kaisinin nyuh sané sampun makikih miwah gula bali sané sampun cair ring ajengnyané. Jaja lukis makéh kaadol ring pasar-pasar tradisional Bali.




#Article 377: Ongol-ongol (100 words)


Jaja ongol-ongol inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja ongol-ongol malakar saking tepung hunkwé. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja ongol-ongol punika minakadi tepung hunkwe, gula pasir, gula Bali, yéh, miwah uyah. Jaja ongol-ongol warnannyané coklat. Tepung hunkwé punika sakadi tepung sagu utawi kanji. Jaja ongol-ongol wentuknyané sakadi agar-agar.

Ritatkala makarya jaja ongol-ongol, tepung hunkwé utawi tepung sagu punika kalablab sareng yéh, gula bali miwah uyah ngantos lebeng. Yéning sampun lebeng, jaja ongol-ongol wentuknyané kental tur nyangket sakadi bubuh. Yéning sampun dingin, jaja ongol-ongol kapotong-potong tur salanturnyané kagenahang nyuh sané sampun makikih ring ajengnyané.Jaja ongol-ongol makéh kaadol ring pasar-pasar tradisional.




#Article 378: Séla Urap (115 words)


Jaja Séla Urap inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja séla urap malakar aji séla, gula pasir, uyah, miwah nyuh. Ritatkala makarya jaja séla urap, séla kalablab ngantos lebeng. Sadurungnyané, séla kakupas dumun kulitnyané tur kabasuh nganggén yéh. Séla sané kaanggén urap minakadi séla kuning, séla pelung, miwah séla barak. Yéning sampun kabasuh, séla punika kalablab ngantos lebeng. Séla sané sampun lebeng lantas kapotong-potong kantos wentuknyané alit. Lantas séla punika, kaisinin nyuh sané sampun makikih. Nyuh sané sampun makikih nika kacampur antuk uyah miwah gula pasir.Rasa manis saking séla macampur tekén rasa gurih saking nyuh sané sampun makikih. Nika sané mawinan jaja séla urap rasannyané jaen. Jaja séla urap makéh kaadol ring pasar-pasar tradisional.




#Article 379: Bali TV (159 words)


Bali TV (aksara Bali: ᬩᬮᬶ​ᬢᬶᬧᬶ) inggih punika silih tunggil  stasiun télévisi lokal ring Indonésia, kapusat ring Bali, sané kabentuk olih Satria Naradha sané dados prajuru Kelompok Media Bali Post.

Kekuatan daya pancar mangkin inggih punika 10 kilowatt sané kapancarang saking Bukit Bakung, Jimbaran ring kanal 49 UHF antuk wewidangan Denpasar taler 55 UHF antuk wewidangan Singaraja sané makekuatan daya pemancar kirang-langkung 2 kilowatt ring Désa Anturan.

Nganggén moto Matahari dari Bali, Bali TV ngamargiang program sané ngafokusang kabudayaan, adat istiadat, taler kekhasan saking Nusa Bali. Taler punika, moto Matahari dari Bali kapolih saking pesengan perusahaan, inggih punika Rhanada. Daweg kajabarang, madué arti Rha ring basa Yunani inggih punika surya, Nadha manutin saking basa Sansekerta sané maarti manyinarin. Taler kasatuang, polih arti surya sané manyinarin punika moto taler logo sané kaanggén Bali TV.

Acara-acara ring Bali TV kacakup antuk lagu-lagu nganggén basa Bali, acara-acara sané majeng ring Hindu, upakara-upakara kadaerahan lianné taler warta sané nganggén tigang basa (Bali, Indonésia, Inggris).




#Article 380: Siengan Bondol (167 words)


Siengan bondol (Haliastur indus) inggih punika silih tunggil satwa paksi pemangsa saking kaluwarga Accipitridae.

Warsa 1760, zoologis Perancis Mathurin Jacques Brisson ngadéskrikpsian tur ngilustrasiang Siengan Bondol puniki ring volume kapertama Oiseaux kadasaring olih spésimen sané kakoleksi ring Pondicherry, India. Ida nganggén wastan Perancis L'aigle de Pondichery. Siengan bondol puniki  kasarengin olih polimat Perancis Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon ring Histoire Naturelle des Oiseaux. Malih kailustrasiyang ring piring kalukis tangan taler kaukir olih François-Nicolas Martinet ring Planches Enluminées D'Histoire Naturelle. Brisson utawi Buffon nénten ngaryanang wastan ilmiah, ring warsa 1783 naturalis Belanda Pieter Boddaert ngaryanang wastan binomial Falco indus ring katalog Planches Enluminées. 
Siengan Bondol sané mangkin kagenahang ring siengan mesiul ring genus Haliastur sané kawentuk olih naturalis Inggris Prideaux John Selby ring warsa 1840.

Kawéntenang papat subspecies inggih punika:

Siengan puniki kasebar ring India, Cina Kelod, Asia Kelod-Kangin, miwah Ostrali. Ring Indonésia kasebar ring sajebag wewidangan ipun, sakéwanten akéh ipun nénten kasebar pateh..Akéh populasi ring Indonésia miwah India magenah ring pedalaman, sekadi ring, Kapuas Hulu, Kalimantan Barat..




#Article 381: Sibetan, Bebandem, Karangasem (114 words)


Désa Sibetan inggih punika silih tunggil désa sané magénah ring wewidangan Kecamatan Bebandem, Kabupatén Karangasem. Désa Sibetan ring warsa 2003, sampun ketetapan olih Pemerintah kabupatén Karangasem dados wewidangan Agrowisata Salak. Kondisi iklim taler ayubnyané sané tis ngaryanyang Désa Sibetan becik dados genah metetanduran salak.

Mawit saking Geografis, Désa Sibetan kagolong antuk désa perbukitan sané megenah ring delod Gunung Agung, 600 méter saking segara taler suhu rata-rata 25 °C.

Wates wewidangan administratif nyané minakadi:

Désa Sibetan kakepah antuk 10 banjar dinas:

Mawit adat, Désa Sibetan manados genah Désa Pakraman Sibetan, sané kakepah manados kalih dasa banjar adat, inggih punika:

Krama désa Sibetan mawit warsa 2016 kawéntenang 4.354 lanang taler 4.348 istri mawit sex ratio 100.




#Article 382: Johannes Abraham Dimara (225 words)


Johannes Abraham Dimara inggih punika silih tunggil Pahlawan Nasional Indonésia sané embas ring Biak Utara, Papua tanggal 16 April 1916. Johannes séda ring Jakarta tanggal 20 Oktober 2000. Johannes maagama Kristen. Johannes madué wastan alit inggih punika Arabel, raris mauwah dados Anis Papua sané maartos Johannes saking Papua. Johannes Abraham Dimara punika wong asli saking Irian, katurunan kepala kampung sané mawasta Wiliam Dimara.

Rikala Ida mayusa 13 tiban, Johannes ngranjing ring sekolah désa. Salanturnyané Johannes kaangkat dados pianak olih jadma Ambon sané mawasta Elisa Mahubesi tur kaajak ka kota Ambon. Putran Biak puniki gelis matumbuh kelih miwah atlétis. Johannes tamat saking Sekolah Dasar ring Ambon warsa 1930, raris nglanturang ngranjing ring Sekolah Pertanian Laha ngantos warsa 1940. Ring warsa 1940, Johannes ngranjing ring Sekolah Pendidikan Injil miwah gelisan dados guru penginjil ring Pulau Buru, Maluku. Ritatkala jaman Jepang, Dimara dados anggota Heiho.

Johannes berjuang mangda Irian Barat bebas saking pamréntah Belanda. Ring pertengahan Oktober 1954, Johannes kasarengin antuk 40 anggota pasukan gerilyawan ngalaksanayang inflitrasi ring Irian Barat sané matatujon ngabangkitang perlawanan antuk penjajahan Belandané. 11 gerilyawan séda ring infiltrasi punika, tur Johannes katangkep tur kakutang ring Digul ngantos warsa 1961.

Santukan jasannyané, Johannes kadadosang Pahlawan Nasional Indonésia. Johannes taler kaicén gelar Satyalancana Perang Kemerdekaan Kesatu, Satyalancana Peristiwa Perang Kemerdekaan Kedua, Satyalancana Satya Dharma, Satyalancana Bhakti, Satyalancana Gerakan Operasi Militer II, miwah Satyalancana Perintis Pergerakan kemerdekaan.




#Article 383: Sri Sultan Hamengku Buwana I (165 words)


Sri Sultan Hamengku Buwana I (1913-1985) inggih punika silih tunggil pahlawan nasional Indonésia. Ida embas ring Kupang, 20 Novémber 1913. Ida katetepang dados pahlawan nasional Indonésia manut Keppres no. 85/TK/2006 ring pinanggal 3 Novémber 2006.

Pangéran Mangkubumi inggih punika sang awangun Kasultanan Yogyakarta. Ida ngambel gelar Sri Sultan Hamengku Buwono I. Daweg alit ida nyeneng ring Keraton Surakarta miwah kalatih olih kaprajuritan, ngalinggihin jaran, taler nganggén sanjata perang. Duaning kapradnyanan Ida ring payudan, Ida kaangkat olih Sasuhunan Paku Buwono II dados Pangéran Lurah (sané pinaka panglingsir ring watek pangérané utawi okan-okan ratu).

Daweg Paku Buwono II ngambel jagat, wisésan Belanda ring wawengkon kadatuan sada nyitengang. Nika mawinan para ratuné kabrebehan ri tatkala ngambil kaputusan. Sakadi parindikan Pangéran Mangkubumi, Paku Buwana II pacang ngalaksanayang pasamayan ida pacang ngicén tanah lungguh ring wawengkon Sukawati (dangin Bengawan Solo nyantos léléng Gunung Lawu) sané widang ipun 3.000 cacah. Kéwanten, palaksanané katentang olih Patih Keraton Pringgalaya sané laut nyaduang pikobet puniki majeng ring Gubernur Jénderal VOC Gustav Baron van Imhoff.




#Article 384: Izaak Huru Doko (170 words)


Izaak Huru Doko () inggih punika pahlawan saking Timor. Dané anak muani sané wanén, ri kala fasisme Jepang ngaranjing ka Indonésia. Sedek dina anu ipun wanén ngalawan silih tunggil prawira saking Jepang miwah prawira NICA sané rauh wusan punika. Ipun dados manusa sané becik miwah ipun nénten kayun dados Gubernur NTT sawiréh ipun teleb nglimbakang kaweruhan para jana ring Timor sakadi ipun. Izaak Huru Doko utawi sané kauningin ring wasta Cak Doko punika putra ke-8 ring 9 masawitra. Rerama ipun mawasta Kitu Huru Doko miwah Loni Doko. Ipun ngranjing ring Sekolah Désa ring warsa 1925 kanti 1928 ring Sabu, Wusan punika ipun ngranjing ring Ambon ring warsa 1928-1934. Warsa 19334-1937 ipun ngranjing ring Hollands Indlandsche Kweekschool, Bandung. Ipun malajah dados guru pengajian. Ring drika ipun sareng ngawangun sekaa truna Timorsche Jongeren sané matetujon nyikiang para sisia ring Keresidenan Timor sané malajah ring sakancan kota ring Hindia Belanda. Kaanggén wadah penyikiang, sekaa truna puniki ngamedalang majalah De Timorsche Jongeren. Ring warsa 1937 kawangun sekaa perjuangan sané mawasta Perserikatan Kebangsaan Timor [PKT].




#Article 385: Andi Sultan Daeng Raja (177 words)


Haji Andi Sultan Daeng Raja () inggih punika silih tunggil Pahlawan Nasional saking Gantarang. Ipun embas ring Gantarang tanggal 20 Méi 1894. Ipun séda ring Makassar tanggal 17 Méi 1963. Ipun katangguhan dados Pahlawan Nasional ring tanggal 3 Novémber 2006. Ipun nyarengin Kongrés Pemuda ring tanggal 28 Oktober 1928 sané ngamedalang Sumpah Pemuda. Ipun taler nyarengin rapat panitia Persiapan Kemerdekaan RI (PPKI) sané dados wakil saking Sulawési Selatan. Taler asapunika, Sultan Daeng Raja jagi ngamedalang gatra Kemerdekaan RI ring krama Bulukumba.

Ipun punika oka saking Petra Tanra Karaeng miwah Andi Ninong. Ring warsa 1902, ipun polih galah ngranjing ring Volksschool utawi Sekolah Rakyat salami tigang warsa ring Bulukumba, lantas nglanturang pengajian ring Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren (OSVIA) ring Makassar. Ring yusa 2,  ipun sampun dados juru tulis ring kantor pemerintahan Onder Afdeeling Makassar. Lantas ring warsa 1930, Sultan daeng Raja katunjuk dados Jaksa ring Landraad Bulukamba.

Risampuné limolas warsa ri tatkala Indonésia ngawedarang kemerdékaan, Belanda nuduh Daeng Raja punika sareng ring perjuangan kemerdékaan Républik Indonésia. Ipun kakurung miwah kakutang ka Manado, Sulawési Utara kantos warsa 1950.




#Article 386: Adnan Kapau Gani (289 words)


Mayjen TNI (Purn) dr. Adnan Kapau Gani utawi biasa kawastanin A.K. Gani () inggih punaka silih tunggil pahlawan nasional saking Sumatra Kelod. Dané embas ring Agam 16 Séptémber warsa siu sanga atus lima (1905) tur dané séda ring Palembang 23 Désémber warsa siu sanga atus enam dasa kutus. Sasampuné dané lulus saking School Tot Opleiding Van Indische Artsen (STOVIA), dané nyarengin jagat politk dados anggota Jong Sumateranan Bond. Dané katangguhang dados pahlawan nasional kedasarin antuk Keppres No. 66/TK/2007/ ring pinanggal sanga Novémber warsa kalih tali pitu (2007).

Ring warsa siu sanga petang dasa an, Adenan Kapau Gani dados artis kaserangin antuk Djoewarijah  kadadosang bintang film sané kabuat olih The Union Film Coy sané kasutradayang olih Rd. Aritin. Sawiréh film punika ipun katurang olih jadmané sami. Akéh sané ngicén pitutur indik dané sané dados tokoh yowana sané ulet ring organisasi, Gani nénten ja patut ring jagat sandiwara utawi dados pemran utama ring film sané mamurda 'Asmara Moerni'.

Dané taler naening dados aggota ring Jong Java, Jong Islamiten  Bond, Indonésia Muda, Gerakan Rakyat Indonésia (Gerindo), taler sané lianan. Ring galah perang kamerdékaan dané kadadosan manggala Tentara Keamanan Rakyat (TKR), sapunika taler dané naéning kinunjara santukan input nyarengin aksi pemasakan bendara merah putih miwah ngawedarang poster anggén ngeriptanyang rasa nasionalisme rakyat.

Yadiastun ipun naenin dados katuturan santukan ipun dados artis, sujatiné nénten ja wénten pikobet ipuné ring organisasi, ipun aktiff ring Partindo, GAPI, PNI (dados manggala ting warsa siu sanga petang dasa pitu). Ring warsa siu sanga atus petang dasa lima (1945) kantos siu sanga atus limang dasa pat (1954) dados komisari PNI pinaka duta Sumatra Selatan taler anggota Déwan Eksekutif pusat PNI ring Jakarta. Sapunika taler ring pamerintah, ipun kedadosang ring genah sané utama inggih punika Komisaris Keresidenan Palembang, Anggota duta 




#Article 387: Achmad Soebardjo (152 words)


Achmad Subardjo (Soebardjo) () inggih punika diplomat miwah pahlawan nasional Indonésia. Wastannyané sané jangkep inggih punika Raden Achmad Soebardjo Djojoadisoerjo. Wasta Achmad Subardjo kaicénin olih ibunnyané. Sadurungnyané dané mawasta Teuku Muhammad Yusuf; wasta puniki kaicénin olih bapannyané, anak trah Acéh. Wasta Djojoadisoerjo dané nambah pararagan. Dané tamat Hogere Burger School ring Batavia duk warsa 1917, raris malajah ring Univérsitas Leiden, ring Belanda tur ngamolihang ijazah Meester in de Rechten (Sarjana Hukum) ring 1933.

Ring 1927 dané kapilih dados wakil Indonésia ring persidangan antarbangsa Liga Ngelawan Impérialisme miwah Penindasan Penjajah ring Brussels raris ring Jerman. Samulihnyané saking Hindia Belanda, dané ngawit mautsaha antuk dados sekaan Badan Penyelidik Usaha Persiapan Kemerdekaan Indonésia (BPUPKI) miwah Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonésia (PPKI). Dané sareng taler nyurat naskah proklamasi. Ring warsa 1945 dané kadadosang Menteri Luar Negeri Indonésia sané kapertama, ngantos warsa 1952. Sasampun punika dané kadadosang Duta RI ring Suis, ngawit saking warsa 1957 ngantos warsa 1961.




#Article 388: Kiai Haji Abdul Halim (201 words)


Kiai Haji Abdul Halim Majalengka inggih punika silih tunggil pahlawan nasional sané kadasaring antuk kaunggahan Keppres No.41/TK/2008, taler katetepin ring 6 November warsa kalih tali kaulu. Ipun embas ring Majalengka 26 Juni warsa 1887. Ipun séda ring Majalengka 17 Méi 1962.

Nénten akéh krama sané uning ring padewekan ipun. Duaning sané pasti ipun tokoh utama ring perjuangan rakyat Indonésia. Sané kacihnayang  antuk ipun dados silih tunggil anggota Dokuritsu Zyumbi Choosakai [Badan Penyelidik Usaha-usaha Persiapkan Kemerdekaan Indonésia/BPUPKI] sané kagiat ring ngripta konsép Undang-Udang Dasar. Ipun taler kadadosang anggota Komité Nasional Indonésia Pusat [KNIP] sané kagiat ring parlemén. Ipun taler dados anggota déwan Konstituante sasampuné pemilu sané kapartama ring warsa 1955. Pituh warsa sadurungnyané, ri tatkala républik ngamanggihang pikobet santukan agrési militér Belanda sané nénten patut, ulama puniki kasarengin krama miwah tentara mundur ring tengahin wana ngripta stratégi sané kaanggén ngalawan Belanda. Ipun taler ulet nungkasin negara Pasudan utami negara boneka sané kabuat olih Belanda.

Abdul Halim pinaka ulama sané mautama ring kaweruhan sapunika taler ring kamasyarakatan. Wastan aslin ipuné inggih punika Otong Syatori utawi wénten sané manggihin Mohammad Sjatari. Ipun putra sané kaping untat saking saudara, putra saking KH. Muhammad Iskandar taler Hajjah Siti Mutmainah. Aji ipuné inggih punika juru pengantenan (penghulu).




#Article 389: Hamka (123 words)


Prof. DR. H. Abdul Malik Karim Amrullah sané magelar Datuk Indomo utawi adan pena Hamka inggih punika silih tunggil Pahlawan Nasional sané embas ring Maninjau, 17 Pébruari 1908. Ipun séda ring Jakarta tanggal 24 Juli 1981. Ipun sampun katetapang dados Pahlawan Nasional ring Keppres No. 113/TK/2011 tanggal 7 Novémber 2011.

Yéning nyengguh sastra générasi Pujangga Lama, pesengan HAMKA pacang elah kaaksi. Ipun mula sastrawan sané waged. Nulis saking Yowana kantos wanaprasta. Ipun inggih punika tokoh ulama taler dados nasionalis. Ipun sareng ngaagengang Muhammadiyah taler dados penyokong kemerdekaan RI. Ipun nulis novel sareng bergerilya ring alas ri tatkala perang kemerdekaan kalaksanayang. Haji Abdul Karim Amrullah inggih punika oka saking ulama ternama, Abdul Karim Amrullah. Ipun ngamolihan pengajian sané nénten becik ring yusa 7 warsa.




#Article 390: John Lie (258 words)


Laksamana Muda TNI John Lie Tjeng Tjoan utawi Jahja Daniel Dharma (1911-1988) inggih punika pahlawan nasional Indonésia saking Manado. Dané kadadosang pahlawan nasional madasar antuk Keppres nomer 58/TK/2009 ring pinanggal 9 Novémber 2009. Daweg alit, dané mapeséngan John Lie tur meled pisan dados kaptén kapal. Sasampuné dané duur, dané dados pamucuk kapal perang RI Rajawali. Sadurungnyané, dané dados kaptén sané kasub nelusup ring prajurit segara Belandané ngalinggihin kapal The Outlaw. Daweg punika, BBC nyengguh ragané the black speed boat tur pers duranegara nyambat dané the great smuggler.

Jahja Daniel Dharma mawasta John Lie Tjeng Tjoan daweg dané alit. Embas dados oka kaping kalih saking kutus sameton pinaka sanak Lie Kae Tae miwah Oei Tseng Nie. Ajin dané, Lie Kae Tae, nuwénang perusahaan pangangkut Vetol (Veem en Transportonderneming Lie Kae Tae) sané kasub sadurung Yuda Gumi II laut kararianang sasampun dané padem duk warsa 1957.

Saking yusa alit, tresnan dané kapining jalajagat meled pisan. Kapertama, danjala ngamolihang paplajahan ring Hollands Chinese School (HCS) laut ngalanturang ring Christelijke Lagere School. Kahyun dané manados juru layar sayan nincap. Nika mawinan ring yusa 17 dané matilar saking manado nuju Batavia (Jakarta mangkin). Irika dané nyarengin kursus navigasi tur kadadosang Klerk Muallim III ring KPM (Koninklijk Paketvaart Mattschappij), silih sinunggih perusahaan palayaran Belanda. Sasampun makudang-kudang kala magentos kapal, dané matugas ring MV Tosari sané ring Pébruari 1942 makta dané ring Pangkalan AL Inggris ring Koramshar, Iran. Daweg punika, Perang Dunia II sedek amuncak. MV Tosari kadadosang kapal logistik panyokong bala wadwa Sekutu. Sami angga kapal MV Tosariné, taler John Lie, kaicén pelatihan militér.




#Article 391: Slamet Riyadi (371 words)


Ignatius Slamet Riyadi (Rijadi) inggih punika silih tunggil Pahlawan Nasional Indonésia sané embas ring Surakarta tanggal 26 Juli 1927 tur padem ring Ambon 4 November 1950.

Ignatius Slamet Riyadi sadurungnyané mawasta Soekamto, embas ring Solo, Jawa Tengah pinanggal 26 Juli 1927. Rikala alit, dané ketah sungkan lantas magentos wasta dados Slamet. Rikala ngranjing ring SMP Negeri II Solo, olih gurunyané wastané kawewehin Riyadi krana dugas irika akéh sané mawasta Slamet. Sasampuné kelih, dané ngranjing pengajian ring Sekolah Pelayaran Tinggi (STP). Dané ngamolihang ijazah navigasi laut sasampuné dados lulusan peringkat kapertama antuk sané pinih becik. Krana prestasiné punika, Slamet Riyadi dados navigator kapal kayu sané malayar antar pulau ring Nusantara.

Silih tunggil parilaksana heroik antuk ngaperjuangang kamerdékaan ri tatkala dané prasida ngelariyang kapal kayu Jepang. Dané kaburu olih Ken Pei Tai (Polisi Militér Jepang), nanging nénten prasida katangkep. Dané ngelisang pasukan ngantos setingkat batalyon sané kakepah dados para truna sané nyarengin eks Peta/Heiho/Kaigun. Pasukan irika kapersiapang antuk ngarebut malih kakuasaan politik miwah militér kota Solo miwah Yogyakarta. Slamet Riyadi lantas kaangkat dados Komandan Batalyon Resimen I Divisi X. Saking punika, dané akéh nyarengin utsaha ngarebut kamerdékaan.

Rikala Agrési Belanda II, Slamet Riyadi polih kapercayaan anggén mimpin Batalyon XIV. Sasampuné punika, pangkat danéné kaadegang dados Letnan Kolonel, anggén jabatan sané anyar Komandan Wehrkeise (Panembahan Senopati) ring sorné Komando Kolonel Gatot Subroto. Ring yudha kamerdékaan jilid kalih punika, Letkol Slamet Riyadi prasida ngabuktiang kawagedannyané. Dané ngametuang kaputusan indik Serangan Umum Surakarta sané kakawitin pinanggal 7 Agustus 1949 miwah kalangsungang selami 4 rahina. Ring pertempuran punika, 6 orang militér Indonésiané padem. Nanging, pasukan Slamet Riyadiné saget ngamademang 7 orang miwah ngurung 3 orang tentara Belanda.

Ring pinanggal 10 Juli 1950, Letkol Slamet Riyadi katugasang antuk ngaleburang pemberontakan Kapten Abdul Aziz ring Makassar miwah Républik Maluku Selatan (RMS) sané kapeloporin olih Dr. Soumokil. Pinanggal 4 Novémber 1950, wénten pertempuran ring lawang bénteng Victoria, Ambon. Pasukan Slamet Riyadi ngalawan akéhnyané pasukan sané mengkeb ring balik bénteng punika. Krana pasukan ring balik bénteng ngibarang bendéra Mérah Putih, Slamet Riyadi ngametuang kaputusan pangda pasukané ngawusanang penyerangan. Pasukan punika wantah tentara Siliwangi. Rikala Slamet Riyadi medal saking panser, sniper prasida nembak dané. Gerombolan punika nénten tentara Siliwangi nanging para pemberontak RMS. Letkol Slamet Riyadi lantas padem sadurung mayusa 24 tiban.




#Article 392: Mohammad Natsir (171 words)


Muhammad Natsir inggih punika silih tunggil Pahlawan Nasional Indonésia sané embas ring Solok, 17 Juli 1908. Dané madué biseka inggih punika Datuk Sinaro Panjang. Rikala alit, dané malajah agama Islam sareng ulama - ulama Solok. Natsir ngranjing ring Hollandsch - Inlandsche School (HIS), Algemeene Middelbare School (MULO), laut ke Bandung ngelanturang Algemeene Middelbare School (AMS). Ritatkala ring kota Kembang Natsir berinteraksi sareng aktivis pergerakan nasional minakadi Syafruddin Prawinegara, Mohammad Roem, dan Sutan Syahrir. Dané taler malajahang Ilmu Agama tur madué guru sané mawasta Ahmad Hassan ring warsa 1932.

Pengalaman organisasi M. Natsir minakadi pengalaman Patih Agung ke lima Républik Indonésia, Wakil Ketua KNIP (Komité Nasional Indonésia Pusat), Présidén Liga Muslim sa-jagat, miwah kraman Déwan Eksekutif Rabitha Alam Islamy sané berpusat ring Mekkah. Ritatkala PRRI sampun wusan, Natsir sareng tokoh sané lianan mawali tur dikarantina ring Batu, Jawa Timur ring warsa 1960-1962. Lantas dikarantina ring Rumah Tahanan Militér Jakarta nyantos kelepasan oleh pemerintahan Suharto warsa 1966. Dané kalepasang tan papengadilan. Paska sasampun kalepasang mawali kasub. Natsir naenin mawantu paiketan Indonésia sareng Malaysia.




#Article 393: Herman Johannes (175 words)


Herman Johannes inggih punika ilmuan perjuangan sané ageng. Ipun ngawangun laboratorium sané kaanggén ngaryanin bom. Ipun kaicénin gelar mayor. Dados gerilyawan, ipun madué tugas ngeplugan titi jalan raya miwah kereta api. Ipun makarya pustaka indik peledak. Sedek dina anu ring untat warsa 1948 das seda ri tatkala 70 ranjau darat ring gudang makeplug. Hermes Johannes utawi sané kapanggih Pak Jo inggih punika pejuang dados Ilmuwan Indonésia. Ipun oka kaping pat ring rerama sané mawasta Daniel Abia Johannes miwah Aranci Dirk. Herman Johannes patut ngalahin désa tur ngranjing Melayu sané kasarengin atiban, mangda polih nga'lanturang kaweruhan ring Europesche Lagere School [ELS] ring Kupang.

Wusan punika ipun memargi ka Makasar jagi nglanturang kaweruhan ring MULO miwah salanturnyané nglanturang ring AMS ring Batavia. Mawinan kaweruhan ipun ring AMS ipun ngamolihang beasiswa pacang kaanggén nglanturang kaweruhan ring THS Bandung ring warsa 1934 miwah ipun tamat ring warsa 1946. Rikala ipun kari ngranjing ipun sampun nincapang kaweruhan antuk nyurat karangan ilmiah. Sasuratan ipun setata polih penghargaan ring Koningklijk Instutuutvan Ingenieur miwah prasida kasurat ring majalah De Ingenieur In Nederlandsch Indie




#Article 394: Giling-giling (131 words)


Jaja giling-giling inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja giling-giling wentuknyané lanjar-lanjar. Jaja giling-giling malakar aji tepung kanji, tepung terigu, yéh, uyah, nyuh, gula Bali miwah pewarna. Tata cara ngaryanin jaja giling-giling inggih punika tepung kanji, tepung terigu, uyah, miwah yéh kacampur dados siki. Yéning sampun kalis, adonan punika kacampur pewarna makanan mangda warnan jaja giling-gilingé becik. Yéning sampun macampur tekén pewarna makanan, adonan punika kagiling besik-besik kantos wentuknyané lanjar-lanjar. Sawiréh ngaryanin jaja puniki kagiling-giling, nika mawinan jaja puniki kawastanin jaja giling-giling. Lantas jaja sané sampun kawentuk punika kalablab kantos ngambang ka baduur yéh sané anggona nglablab. Yéning sampun dingin, jaja giling-giling kaisinin nyuh sané sampun makikih miwah gula Bali tur sampun sadia dados sanganan. Ring wawidangan tiosan, jaja giling-giling kawastanin jaja cenil. Jaja giling-giling makéh kaadol ring pasar tradisional.




#Article 395: Injin (121 words)


Jaja injin inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja injin malakar saking baas injin, nyuh, miwah gula Bali. Baas injin inggih punika baas ketan sané mawarna selem utawi pelung. Tata cara ngaryanin jaja injin  sané kapertama inggih punika baas injin kaumbah dumun nganggén yéh kantos bersih. Salanturnyané baas injin punika karendem nganggén yéh salami kirang langkung pitung jam utawi dados salami arahina. Baas injin sané sampun karendem lantas kamasak ring majikom. Yéning lampu majikom sampun warm, baas injin punika kaangkit tur kakukus salami kirang langkung duang dasa menit kantos baas injin punika lunak utawi lembek. Yéning sampun dingin, jaja injin kaisinin nyuh sané sampun makikih miwah gula Bali tur sampun sadia dados sanganan. Jaja injin makéh kaadol ring pasar tradisional.




#Article 396: Lapis (jaja) (152 words)


Jaja lapis inggih punika silih tunggil soroh sanganan Bali. Jaja lapis malakar aji tepung baas, tepung tapioka, santan, gula pasir, uyah, vanili, don pandan, miwah pewarna makanan. Tata cara ngaryanin jaja lapis inggih punika santan miwah don pandan kalablab ngantos mendidih. Yéning sampun mendidih, kompor kamatiang tur santan punika kacampur garam miwah gula pasir. Yéning sampun dingin, santan punika kacampur sareng tepung baas, tepung tapioka, miwah vanili ngantos rata. Lantas adonan punika kakepah dados kalih tur kadagingin kasumba. Adonan sané kapertama kakukus anggon wadah sané sampun kaolesin lengis mangda nénten léngkét. Ngukus adonan punika salami limang menit. Yéning adonan sané kapertama sampun rateng, katumpuk antuk adonan sané kaping kalih tur kakukus salami limang menit, lapisan selanjutnyané pateh sakadi sadurungnyané kantos adonan telas. Yéning sampun makasami telas adonannyané, jaja lapis kakukus malih salami selaé menit. Yéning sampun dingin, jaja lapis kapotong-potong tur sampun sadia dados sanganan. Jaja lapis makéh kaadol ring pasar tradisional.




#Article 397: Kebun Raya Bali (710 words)


Kebun Raya Eka Karya Bali utawi Kebun Raya Bedugul inggih punika silih tunggil kebun botani sané pinih ageng ring Indonésia. Magenah ring Désa Candikuning, Kecamatan Baturiti, Kabupatén Tabanan, Bali dohnyané 60 km saking Dénpasar. Kebun puniki dados kebun raya kapertama sané kawangun olih putra wangsa Indonésia. Kaémpon olih Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonésia (LIPI) taler manutin struktur organisasi kawéntenang ring betén Pusat Konservasi Tumbuhan Kebun Raya Bogor. Kawangun 15 Juli 1959. Ring awalnyané Kebun Raya Eka Karya Bali kaanggén pelestarian soroh runjung. Kebun sané kawéntenang ring duur 1.250–1.450 m dpl mangkin dados wewidangan konservasi ex-situ antuk tumbuhan pegunungan tropika Wewidangan Kangin Indonésia. Jimbar wewidangan Kebun Raya sadurungné 50 ha, sané mangkin jimbarnyané sampun 157,5 ha.

Kagagas olih Prof. Ir. Kusnoto Setyodiwiryo, Direktur Lembaga Pusat Penyelidikan Alam sané mejangkep dados Prajuru Kebun Raya Indonésia, miwah I Madé Taman, Prajuru Lembaga Pelestarian dan Pengawétan Alam punika medué manah ngewangun Kebun Raya ring dura Jawa, ring indik punika Bali. Nampekin antuk Pemda Bali ring warsa 1955, ngelantur ring warsa 1958 Lembaga Pusat Penyélidikan Alam ketawarin antuk ngewangun Kebun Raya ring Bali olih prajuru sané medué genah ring pameréntahan Bali karesmiang.

Kasepakatang genah Kebun Raya jimbarnyané 50 ha sané ngejangkep wewidangan wana reboisasi Candikuning, sané kewatesin langsung Cagar Alam Batukau. Ring pinanggal 15 Juli 1959, Kebun Raya “Eka Karya” Bali karesmiang olih Prof. Ir. Kusnoto Setyodiwiryo, Direktur Lembaga Pusat Penyélidikan Alam sané dados réalisasi SK Kepala Daérah Tingkat I Bali pinanggal 19 Januari 1959 No. 19/E.3/2/4.

Wastan Eka Karya antuk Kebun Raya Bali kausulang olih I Madé Taman. Eka Karya sané mearti dados Kebun Raya sané kapertama kewangun olih wangsa Indonésia selantur kamerdékaan Indonésia. Kebun raya punika kakususang antuk ngoléksi Gymnospermae (taru medon jaum) saking sejebag guminé mawinan jenis-jenis punika idup becik ring kebun raya. Koleksi kapertama akeh kerauhang saking Kebun Raya Bogor miwah Kebun Raya Cibodas.

Ring kaprajuruan I Gedé Ranten, B.Sc. (1975 – 1977), jimbar wewidangan kebun raya katambahin nganti 129,2 ha. Ring kaprajuruan Ir. Mustaid Siregar, M.Si (2001 – 2008) jimbar wewidangan kebun raya katambahin nganti 157,5 ha. Piteket awal kadiriang antuk konservasi taru medon jaum (Gymnospermaé), sané mangking Kebun Raya sané megenah ring 1.250 – 1.450 m dpl, mesuhu kirang langkung 18 - 20 °C taler ayubnyané 70 – 90% niki ngelantur dados wewidangan konservasi ex-situ taru pegunungan tropika wewidangan kangin Indonésia. Statusnyané sané mangkin Unit Pelaksana Teknis Balai Konservasi Tumbuhan Kebun Raya “Eka Karya” Bali.

Koléksi anggrek katata ring wewidangan taman sané karintis ring prajuru Drs. Sukendar (1979 - 1980). Jimbarnyané genah sané mangkin sampun 0,5 ha, kewagi antuk kalih wewidangan. Taman Anggrek ring betén punika wewidangan kebuka dados genah koléksi anggrek silangan, sané kekalih Taman Anggrek ring duur punika genah antuk anggrek linyaran. Koleksi anggrek punika keasal saking mekudang-mekudang wewidangan ring Indonésia, inggih punika Bali, Nusa Tenggara, Sulawesi, Kalimantan miwah Papua. Luwih saking 293 jenis anggrek sané dados koléksi Kebun Raya Bali.

Ring Indonésia kawéntenang 213 jenis. Begonia Indonésia biasanyané  Begonia daun utawi Begonia rex sané meduwé don mewarna becik contoné perak, ijo, bang, utawi  corak warna sané kacampur. Begonia hibrid akeh wénten ring Taman Begonia Kebun Raya Bali. Begonia hibrid sané measal saking silangan Begonia alam (Begonia spésiés). Kebun Raya Bali sampun mekarya asiki jenis hybrid anyar sané mewasta Begonia Tuti Siregar. Kadasaring antuk data koleksi Kebun Raya Bali Per Méi 2015 sané kecatet, kawéntenang 920 spésimén saking 94 jenis koléksi Begonia sané katata ring Taman Begonia.

Ring Kebun Raya Bali kawéntenang 68 jenis kaktus sané katata ring dalem umah kaca jimbarnyané 500 m² mangde nentén kéni ayub. Liané saking Bali, koléksi kaktus sané kawenténang ring Umah Kaca Kaktus niki taler saking Meksiko, Jerman, Selandia Anyar miwah Argentina.

Koléksi taru paku katata ring dalem wewidangan jimbar nyané 2 ha sané kawastanin Taman Cyathea. Wastan ipun saking wasta Marga taru paku. Kawéntenang 80 jenis taru paku sané dados koleksi keasal saking Bali, Nusa Tenggara, Sulawesi, Sumatera miwah Papua. Taru Paku Cyathea contaminans miwah Cyathea latebrosa sané mentik alami taler paku kidang Dicksonia blumei sané keasal Bukit Pohen, Bali.

Taman Panca Yadnya inggih silih tunggil genah koléksi entik-entikan sané kaanggén upakara, kakoléksi saking warsa 1991 miwah magenah ring nampek Pura Batumeringgit. Koléksi punika kadiri antuk 580 entik - entikan saking 42 suku, 81 marga taler 130 jenis, sakadi dapdap, base, biu, bingin, miwah sané liané.

Biaya ngeranjing Kebun Raya Bali:




#Article 398: Melinjo (117 words)


Melinjo inggih punika silih tunggil jaja Bali, sané kakaryanin saking wiji belinjo. Sané kapertama wiji melinjo punika kaengseb di yéh sané anget. Salanturnyané wiji melinjo punika kasangrai nganggén api nénten nganggén lengis, wénten taler sané nganggén bias antuk prasida nyangrai wiji belinjo punika. Kulit saking wiji melinjo kaicalang mangda masisa dagingnyané manten. Wiji belinjo sané nénten madué kulit punika kaincuk nganggén panguyegan ngantos mawentuk pipih tur bunter. Sasampun kaincuk wiji belinjo punika kasésérang ring naré utawi ring kumarang sané kakaryanin saking tiing.Wiji belinjo sané sampun kagenahang punika kajemuh ring matan ai mangda tuh. Yéning sampun tuh wiji belinjo punika kabumbuin tur kagoréng mangda renyah. Melinjo ketahnyané marasa pait tur manis. Jaja melinjo akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 399: Matahari (jaja) (105 words)


Jaja matahari inggih punika silih tunggil jaja Bali sané kakaryanin saking tepung baas. Sané kapertama cara antuk ngaryanin jaja matahari inggih punika nyampurang taluh siap, gula pasir, tepung baas, tepung sagu, santen, wijén, miwah lengis. Taluh siap kakocok sareng gula pasir ngantos ngembang. Salanturnyané kaasukang tepung baas sané sampun kaalusang, tepung sagu sané sampun kaalusang, uyah, santen, miwah wijén putih. Adonan punika kaaduk ngantos rata tur alus. Sasampun alus, adonan punika kagoréng nganggén cétakan sané wentuknyané marupa kembang matahari. Adonan nika kagoreng ngantos lebeng tur ngantos wentuknyané pateh sareng cétakan sané kaanggén ngoréng. Jaja matahari akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional tur rasannyané manis miwah gurih.




#Article 400: Pisang Rai (124 words)


Jaja pisang rai inggih punika silih tunggil jaja Bali sané kakaryanin saking biu. Bahan-bahan sané kaperluang antuk ngaryanin jaja puniki minakadi biu, tepung baas, gula bali, don pandan, nyuh makihkih, santen, miwah tepung maiséna. Tepung baas  miwah santen  punika kacampur dados siki tur kakukus mangda lebeng. Salanturnyané kaimbuhin gula bali sané sampun kaserut tipis, tur makasami adonan punika kaaduk ngantos macampur alus. Sasampun macampur, adonan punika kaaduk sareng tepung ring mangkok. Salanturnyané yéh miwah don pandan kaengseb ngantos baunyané wangi, Genahang biu ring adonan tepung tur engseb ring yéh sané sampun panes. Sasampun lebeng, ring ajeng jaja pisang rai punika kagenahang nyuh makihkih mangda rasannyané gurih tur kagenahang gula bali sané sampun cair mangda rasannyané manis. Jaja pisang rai akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 401: Maco (121 words)


Jaja Maco inggih punika silih tunggil Jaja Bali sané kakaryanin saking tepung baas. Jaja punika mawentuk bunter tur lantang. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja Maco minakadi ketan, gula pasir, miwah uyah. Ketan punika kamasak ngantos lebeng tur kawentukang bunter lantang. Disisin jaja punika kaicénin gula pasir sané sampun kaengseb ngantos cair. Gula pasir sané nyangket punika kaanggén némpélin ketan sané sampun lebeng tur masikian mangda nékét ring jaja sané mawentuk bunder lantang punika. Ketahnyané mangda jaja punika nénten oongan, jaja punika kajemuh ring matan ainé  ngantos tuh tur nénten ngales. Sasampun kajemuh jaja maco kawungkus antuk plastik. Jaja maco ketah kaanggén antuk sarana banten. Wénten taler jaja maco sané mawarna barak utawi barak muda. Jaja maco ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 402: Pié susu (138 words)


Pié susu inggih punika silih tunggil jaja bali sané kakaryanin saking tepung terigu. Jaja puniki wentuknyané bunter tur ring tengahnyané madaging selé. Bahan sané kaanggén ngaryanin pié susu minakadi tepung terigu, taluh, gula pasir, susu, tepung maiséna, yéh miwah margarin. Antuk ngaryanin kulit pié punika, sané kapertama kuning taluh kacampur sareng gula pasir. Salanturnyané adonan punika kaimbuhin tepung terigu miwah margarin. Sasampun alus, adonan kacétak ring cétakan sané bunter.

Antuk ngaryanin daging pié punika, sané kapertama kuning taluh kacampur sareng susu, makakalih bahan punika kaaduk ngantos alus. Salanturnyané adonan punika kaimbuhin sareng tepung maiséna tur kaaduk. Sasampun kacampur alus, adonan punika kagenahang ring ajeng kulit pié ring cétakan pié sané mawentuk bunter nénten ngantos bek. Adonan sané sampun kacétak punika kagenahang ring alat panggangan. Sasampun lebeng pié punika sampun dados kaajeng. Pié susu ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 403: Bubuh sumsum (118 words)


Bubuh sumsum inggih punika silih tunggil jaja Bali sané kakaryanin saking tepung baas. Bubuh sumsum wentuknyané cair sakadi bubuh sané lianan. Bahan sané kaanggén ngaryanin bubuh sumsum minakadi tepung baas, santen, uyah, miwah don pandan. Tata cara ngaryanin bubuh sumsum sané kapertama inggih punika santen kaengseb sareng don pandan. Santen punika kaaduk mangda nénten belah-belah. Salanturnyané santen sané nénten kaengseb, kacampurang ring tepung baas tur kaaduk ngantos gingsih. Adonan punika kaimbuhin uyah, salanturnyané kacampurang ring santen sané kantun maengseb. Adonan punika kaaduk ngantos lebeng. Sasampun lebeng gula bali sané sampun cair kagenahang ring ajengnyané. Santen lianan kaengseb malih antuk kaanggén kuah saking bubuh sumsum punika tur kagenahang ring ajeng bubuh sumsum. Bubuh sumsum akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 404: Taluh penyu (202 words)


Taluh penyu inggih punika silih tunggil sanganan Bali. Jaja puniki wentuknyané bunter-bunter sakadi taluh penyu. Nika mawinan kawastanin jaja taluh penyu. Jaja taluh penyu ketahnyané mawarna gadang sané malakar aji yéh pandan. Jaja taluh penyu malakar aji tepung baas ketan, yéh, uyah, miwah yéh pandan sané kaanggén lapisan di sisi. Yéning lapisan di tengahnyané sané mawasta unti malakar aji nyuh sané makikih, gula Bali, uyah, yéh, miwah don pandan. Tiosan punika, jaja puniki kataburin antuk tepung baas ketan sané kacampur don pandan. Bahan tabur puniki sané ngaryanin jaja taluh penyu rupannyané masaih tekén jaja mochi. Nanging binannyané, jaja mochi madaging kacang tanah.

Tata cara ngaryanin jaja taluh penyu inggih punika sané kapertama ngaryanin unti. Nyuh sané makikih kacampur gula Bali, uyah, yéh miwah don pandan tur kamasak kantos lebeng tur kadinginin. Lantas tepung baas ketan miwah don pandan kasangrai. Tepung sané sampun kasangrai kakepah dados kakalih, sané asiki kaanggén bahan tabur, asiki malih kaanggén lapisan di sisi. Tepung sané kaanggén lapisan di sisi kacampur yéh, uyah, miwah yéh pandan kantos kalis. Yéning sampun kalis, adonan punika kakukus salami limolas menit. Adonan sané sampun lebeng kadagingin unti tur kawentuk bunter-bunter lantas kataburin tepung baas ketan. Jaja taluh penyu makéh kaadol ring pasar tradisional.




#Article 405: Ubi Urap (128 words)


Jaja ubi urap inggih punika silih tunggil soroh Jaja Bali sané malakar saking ubi. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja ubi urap minakadi ubi, gula pasir, uyah, miwah nyuh makihkih. Ritatkala makarya jaja ubi urap, ubi kalablab ngantos lebeng. Sadurungnyané, ubi punika kakupas dumun kulitnyané tur kabasuh nganggén yéh. Ubi sané kaanggén urap minakadi ubi kuning miwah ubi pelung. Yéning sampun kabasuh, ubi punika kalablab ngantos lebeng. Ubi sané sampun lebeng lantas kapotong-potong kantos wentuknyané alit. Raris ubi punika, kaisinin nyuh sané sampun makikih. Nyuh sané sampun makikih nika kacampur antuk uyah miwah gula pasir.Rasa manis saking ubi macampur sareng rasa gurih saking nyuh sané sampun makikih tur gula bali sané sampun cair. Nika sané mawinan jaja séla urap rasannyané jaen. Jaja séla urap makéh kaadol ring pasar-pasar tradisional.




#Article 406: Timus (102 words)


Jaja timus inggih punika silih tunggil jaja Bali sané malakar saking keséla. Jaja puniki mawentuk segi patpat tur lantang. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja puniki minakadi keséla, gula bali, miwah gula pasir. Tata cara ngaryanin jaja puniki sané kapertama inggih punika késela kagetep-getep ngantos alit-alit, sasampun kagetep keséla punika kaicalang kulitnyané. Sasampun punika keséla sané sampun nénten madué kulit, kagenahang ring don biu. Ring don biu punika taler kagenahang uyah miwah gula bali. Sasampun kakaput, jaja punika katunu ngantos lebeng tur gula balinyanné cair.

Jaja timus akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional. Jaja puniki ketahnyané kaanggén ring upakara adat tur dados kaanggén sanganan.




#Article 407: Sumping waluh (108 words)


Sumping waluh inggih punika silih tunggil jaja bali sané kakaryanin saking waluh. Sumping waluh wentuknyané segi patpat tur mawarna kuning. Bahan sané kaanggén ngaryanin Jaja sumping waluh minakadi waluh kuning, tepung baas, tepung terigu, gula bali, uyah, tur nyuh makihkih. Tata cara ngaryanin jaja sumping waluh sané kapertama inggih punika waluh kuning kaicalang kulitnyané, sasampun punika waluh kakihkih nganggén pangikihan. Salanturnyané campur tepung makasami, gula bali, miwah uyah, adonan punika kaaduk ngantos kalis. Sasampun kalis, adonan punika kacampurang sareng waluh kuning sané sampun kakihkih. Adonan sané sampun macampur punika kagenahang tur kakaput nganggén don biu.Salanturnyané jaja punika kakukus ngantos lebeng. Jaja sumping waluh akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 408: Sumping biu (108 words)


Sumping biu inggih punika silih tunggil sanganan sané kakaryanin saking biu. Sumping biu wentuknyané segi patpat tur putih. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja sumping  biu minakadi biu, tepung baas, tepung terigu, gula pasir, uyah, tur nyuh makihkih. Tata cara ngaryanin jaja sumping biu sané kapertama inggih punika biu kaicalang kulitnyané, sasampun punika biu sané sampun nénten madué kulit, kagetep ngantos alit-alit. Salanturnyané campur tepung makasami, gula pasir, miwah uyah, adonan punika kaaduk ngantos kalis. Sasampun kalis, adonan punika kagenahang ring don biu. Ring tengahnyané kagenahang biu sané sampun kagetep alit punika, salanturnyané jaja punika kakaput. Raris jaja punika kakukus ngantos lebeng.Jaja sumping biu akéh kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 409: Tapé ketan (119 words)


Tapé ketan inggih punika silih tunggil sanganan bali sané kakaryanin saking ketan. Tape ketan mawentuk sakadi nasi tur ketahnyané mawarna gadang. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja tapé ketan minakadi baas ketan, gula pasir, don biu, miwah ragi. Tata cara ngaryanin tapé ketan sané kapertama inggih punika baas ketan kaumbah ngantos bersih. Sasampun bersih, baas ketan punika kakukus ngantos lebeng. Sasampun kakukus, baas ketan punika kadinginang tur kaaduk mangda nénten magumpelan. Salanturnyané ring baas ketan punika kagenahang gula pasih miwah ragi. Baas ketan sané sampun kacampurang gula miwah ragi, kakaput nganggén don biu tur kagenahang ngantos kalih utawi tigang rahina ngantos tapé punika nasak.Tapé rasanyanné manis tur akidik asem. Tapé ketan ketahnyané kapanggihin ring pasar-pasar tradisional tur kaanggén sarana upakara.




#Article 410: Tapé injin (126 words)


Tapé injin inggih punika silih tunggil jaja Bali sané kakaryanin saking injin. Tapé injin mawentuk sakadi nasi tur ketahnyané mawarna selem utawi pelung. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja tapé Injin minakadi baas injin, gula pasir, don biu, miwah ragi. Tata cara ngaryanin tapé injin sané kapertama inggih punika baas injin kaumbah ngantos bersih. Sasampun bersih, baas injin punika kagenahang ngantos ngembang, tur kakukus ngantos lebeng. Sasampun kakukus, baas injin punika kadinginang tur kaaduk mangda nénten magumpelan. Salanturnyané ring baas ketan punika kagenahang gula pasih miwah ragi. Baas injin sané sampun kacampurang gula miwah ragi, kakaput nganggén don biu tur kagenahang ngantos kalih utawi tigang rahina ngantos tapé punika nasak. Tapé rasanyanné manis tur akidik asem. Tapé injin ketahnyané kapanggihin ring pasar-pasar tradisional tur kaanggén sarana upakara.




#Article 411: Tapé ubi (120 words)


Tapé ubi inggih punika silih tunggil jaja bali sané kakaryanin saking ubi séla. Tapé ubi mawentuk segi patpat  tur ketahnyané mawarna putih miwah kuning. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja tapé ubi minakadi ubi séla, gula pasir, don biu, miwah ragi. Tata cara ngaryanin tapé tbi sané kapertama inggih punika ubi séla kaicalang kulitnyané tur kaumbah ngantos bersih. Sasampun bersih, ubi séla punika kakukus ngantos lebeng. Sasampun kakukus, ubi séla punika kadinginang. Salanturnyané ring ubi séla punika kagenahang gula pasih miwah ragi. Ubi séla sané sampun kacampurang gula miwah ragi, kakaput nganggén don biu tur kagenahang ngantos kalih utawi tigang rahina ngantos tapé punika nasak.Tapé rasanyanné manis tur akidik masem. Tapé ubi ketahnyané kapanggihin ring pasar-pasar tradisional tur kaanggén sarana upakara.




#Article 412: Abug (110 words)


Jaja abug inggih punika silih tunggil jaja Bali sané kakaryanin saking tepung ketan. Jaja punika ketahnyané mawentuk segi patpat miwah bunter. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja abug minakadi tepung ketan, gula pasir, gula bali, uyah, miwah nyuh. Tata cara ngaryanin jaja abug sané kapertama inggih punika tepung ketan, gula bali, nyuh makihkih, uyah, miwah gula pasir kaaduk dados asiki. Sasampun macampur dados asiki, adonan punika kacampurin sareng yéh sané lebeng tur salanturnyané kaaduk ngantos kalis. Sasampun kalis, adonan punika kagenahang ring cétakan. Salanturnyané adonan punika kakukus ngantos lebeng, sasampun dingin adonan punika kapotong dados alit-alit. Mangda nénten oongan, jaja puniki kajemuh ngantos tuh. Jaja abug ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 413: Bubuh injin (107 words)


Bubuh injin inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali. Bubuh injin rupannyané sakadi bubuh sumsum nanging injinnyané marupa baas. Bahan sané kaanggén ngaryanin bubuh injin inggih punika baas injin, baas keten, don pandan, santen, gula bali, tasik, miwah yéh. Tata cara ngaryanin bubuh injin inggih punika ngaryanin bubuhnyané. Baas injin, ketan, don pandan, gula bali, miwah yéh kamasak tur kaaduk ngantos gula baliné makasami cair tur adonan punika lebeng. Sané salanturnyané ngaryanin kuah antuk bubuh punika, santem, tasik, miwah don pandan kamasak tur kaaduk ngantos kentel. Sasampun lebeng kuah puniki kagenahang ring ajeng bubuh sané sampun lebeng punika. Bubuh injin ketah kapanggihin ring pasar tradisional.




#Article 414: Pura Lingsar (196 words)


Pura Lingsar kawangun olih Anak Agung Ngurah ring warsa 1714, magenah 15 km saking Mataram. Lingsar punika mawit saking basa Sasak sané mearti prabaina saking Hyang Widhi utawi Tuhan, ring wewidangan ipun kawéntenang kelebutan, sané kasakralang olih Krama Sasak, sané manutin Wetu Telu (sinkretisme Islam miwah kapercayaan asli Sasak).

Dumun jimbar wewidangan nyané 40,000 m², sané mangkin kasisayang antuk atengan nyané, ring kompleks punika kewéntenang kalih wangunan religi inggih punika Pura miwah Kemaliq, kawéntenang tigang telaga ageng taler pesiraman lanang.

Piodalan ring Pura Lingsar kawéntenang ring purnamaning sasih kaenem utawi purnamaning sasih kepitu ring pinanggal Sasak. Ring piodalan punika kawéntenang Perang Tipat taler bebalihan Baris Batek sané kairing olih kendang beleq

Ring piodalan punika kawéntenang mendak pesaji, banten ipun kairing ngeranjing ka pura, ring ajeng ipun kawéntenang Baris Batek, sané nganggén kuaca Tentara Belanda, pragina ipun mebasa Belanda nanging ngangen logat sasak, pragina ipun kairing olih kendang beleq.

Perang tipat punika kemargiang olih krama Hindu miwah Muslim, perang punika mesenjata tipat. Perang punika kamargian risampuné kekalih krama sampun puput maturan, tipat punika kalempar ke krama sané liané saking kalih krama ipun. Risampun perang punika usan, tipat punika karereh olih kalih krama, kadadosang rabuk ring uma nyané.




#Article 415: Nusa Menjangan (100 words)


Nusa Menjangan (aksara Bali: ᬦᬸᬲᬫᭂᬜ᭄ᬚ᭄ᬭᬗᬦ᭄) inggih punika silih tunggil nusa sané rumasuk ring wewidangan Taman Nasional Bali Barat utawi wewidangan Batu Ampar, Désa Pejarakan, Kécamatan Gérokgak, Buléléng, Bali.
Nusa Menjangan kewastanin saking akéh nyané Menjangan ring nusa punika,  jimbar nyané kirang langkung 38,8 km², kawéntenang kompléks pura, sané jagi tangkil patut ngaturang bhakti kaurut sekadi Pura Taman Pingit Klenting Sari, Pasraman Agung Kebo Iwa, Pagoda Agung Dewi Kwam Im, Pendopo Agung Dalem Lingsir, Puncak Penataran Agung Pingit, Ida Betara Dalem Lingsir Waturenggong taler sané pinih untat ring Arca Ganesha Parwati. Ring dura négara Nusa Menjangan kasub antuk spot diving nyané.




#Article 416: Sukasada, Buléléng (100 words)


Sukasada inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Buléléng, Bali, doh nyané 4 Km saking Singaraja, ibu kota kabupatén Buléléng. Pusat pamerentahan nyané ring Sukasada. Akeh wéwidangan kecamatan Sukasada kawéntenang ring dataran duur ri kala pusat pamerentahan nyané ring dataran betén. Ring Kecamatan Sukasada, pucak Bukit Tapak (1903 m) dados titik pinih duur miwah danu Buyan (360 hektare) dados pinih asiki danu ring Kabupatén Buléléng.

Wates wewidangan ipun:

Kecamatan Sukasada kéwagi antuk 14 désa miwah 1 Kelurahan, inggih punika;

Krama kecamatan Sukasada, Buléléng ring warsa 2016 wentén 76.490 diri inggih punika 38.060 lanang miwah 38.430 istri indik seks rasio 99,04.




#Article 417: Kediri, Tabanan (118 words)


Kediri inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Tabanan, Provinsi Bali. Ring kecamatan punika magenah Pura Tanah Lot.

Wates wewidangan kecamatan puniki, inggih punika:

Kecamatan Kediri kewagi antuk 15 désa, inggih punika:

Mawit saking sensus BPS warsa 2010, akeh krama ring kecamatan Kediri kirang langkung 84.215 diri. kadasaring proyéksi BPS warsa 2016, akeh kraman ipun nganti 91.810 diri sané kewagi antuk 46.250 lanang dan 45.560 istri. yéning kadasaring data Kemendagri nganti warsa 2017, krama kécamatan Kediri akeh nyané sampun 81.125 diri.

Sarana miwah prasarana pendidikan sané wénten ring Kediri warsa 2016 inggih punika 35 TK, 44 SD, 4 SMP, 2 SMA, 1 SMK taler 1 Akademi/Perguruan Tinggi. Ring Kediri kawéntenang 3 puskesmas, 12 puskesmas pembantu, miwah 110 posyandu.




#Article 418: Marga, Tabanan (110 words)


Marga inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Tabanan, Provinsi Bali, Indonésia, magenah ring kangin kawatesin antuk Mengwi. Kécamatan Marga punika sinunggil Kota Krajaan Tua. Marga maduwe objek wisata Taman Makam Pahlawan Margarana miwah Alas Kedaton.

Wates wewidangan ipun:

Kecamatan Marga kewagi antuk 16 désa, inggih punika:

Kadasaring sensus BPS warsa 2010, akeh krama kecamatan Marga punika 40.353 diri. Kadasaring proyéksi BPS warsa 2016, akeh krama ipun nganti 41.670 diri sané kewagi antuk 20.540 lanang miwah 21.130 istri.

Sarana miwah prasarana pendidikan ring Marga warsa 2016 inggih punika 21 TK, 34 SD, 4 SMP, 1 SMA, miwah 1 SMK. Ring Marga kawéntenang 2 puskesmas, 6 puskesmas pembantu, miwah 71 posyandu.




#Article 419: Pupuan, Tabanan (284 words)


Pupuan inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Tabanan, Provinsi Bali.

Pupuan measal saking Bali “pupu” sané mearti “paha”, mawinan magenah ring paha Gunung Batukaru. Wasatan Pupuan miwah saking “plupuhan”, mawinan genah nyané kalilingin antuk dataran duur, kacingak sekadi cekungan.

Kecamatan Pupuan megenah 45 km kauh Kota kabupatén Tabanan. Jimbar nyané 172,02 km² utawi kirang langkung 21,33% saking total jimbar kabupatén Tabanan, duur né nganti 1.879 m saking duur segara.

Wates wewidangan kecamatan Pupuan inggih punika:

Kecamatan Pupuan punika wewidangan sané potensial antuk ngembangang widang pertanian miwah perkebunan, mawinan tanah ipun becik, akeh ujan sané tegeh taler wewidangan ipun kawéntenang genah pertanian miwah perkebunan sané linggah.

Kecamatan Pupuan kawéntenang 71 Banjar Dinas, 24 Désa Adat, miwah 71 Banjar Adat. Manutin administratip, kewagi antuk 14 désa, inggih punika:

Kadasaring sensus BPS warsa 2010, akeh krama kecamatan Pupuan ipun 38.361 diri. Kadasaring proyéksi BPS warsa 2016, akeh krama ipun nganti 39.040 diri utawi kirang langkung 8,9% sakinh krama kabupatén Tabanan sané kewagi antuk 19.450 lanang miwah 19.590 istri.

Krama Kecamatan Pupuan akeh meagama Hindu. Warsa 2016 ring Kecamatan Pupuan kawéntenang genah peribadatan 152 genah Agama Hindu, 3 genah Agama Islam, 3 genah Agama Kristen taler 1 Agama Buddha.

Sarana miwah prasarana pendidikan sané wénten ring Pupuan warsa 2016 inggih punika 18 TK, 30 SD, 6 SMP, miwah 1 SMA. Ring Pupuan kewéntenang 2 puskesmas, 10 puskesmas pembantu, miwah 72 posyandu.

Kecamatan Pupuan meduwe jimbar pertanian 1877 hektar. Kontur tanah nyané sané kabukti dados daya tarik antuk wisatawan dura negara. Liyane, Kecamatan Pupuan kasub dados produsen kopi Robusta ring Bali. Saking 30 Januari 2017, Kopi Robusta Pupuan polih sertifikat indikasi geografis (SIG) saking Kementrian Hukum dan HAM RI mawinan meduwe kekasan sané nenten kepanggih ring genah liyané.




#Article 420: Selemadeg Barat, Tabanan (166 words)


Selemadeg inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Tabanan, Provinsi Bali. Doh nyané kirang langkung 25 km kauh kota Tabanan, genah strategis ipun dados lumbung baas Tabanan

Kecamatan Selemadeg Barat jimbar ipun 120,15 km², marupa wewidangan pegunungan sané mabukit ring sisi kaler miwah nuun ngelodang sané duur nyané 0 nganti 700 m saking duur segara, curah ujan akeh ring wewidangan kaler (wewidangan pegunungan miwah mabukit).

Wates wewidangan ipun:

Kecamatan Selemadeg kewagi antuk 72 banjar dinas miwah 37 désa pakraman, ring administratip kewagi antuk 11 désa dinas, inggih punika:

Kadasaring sensus BPS warsa 2010, akeh krama kecamatan Selemadeg Barat punika 11.016 diri. Kadasaring proyéksi BPS warsa 2016, akeh krama ipun nganti 19.340 diri sané kewagi antuk 9.610 lanang miwah 9.730 istri. Kadasaring antuk data Kemendagri nganti warsa 2017, krama kecamatan Selemadeg Barat sampun 12.037 diri.

Sarana miwah prasarana pendidikan wénten ring Selemadeg Barat warsa 2016 inggih punika 11 TK, 20 SD, 2 SMP. Ring Selemadeg Barat kawéntenang 1 puskesmas, 7 puskesmas pembantu, 11 poliklinik, miwah 72 posyandu.




#Article 421: Selemadeg Timur, Tabanan (104 words)


Selemadeg Timur inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Tabanan, Provinsi Bali.

Wates wewidangan ipun:

Kecamatan Selemadeg Timur kewagi antuk 10 désa, inggih punika:

Kadasaring sensus BPS warsa 2010, akeh krama kecamatan Selemadeg Timur punika 21.154 diri. Kadasaring proyéksi BPS warsa 2016, akeh krama ipun nganti 21.530 diri sané kewagi antuk 10.510 lanang miwah 11.020 istri. Kadasaring antuk data Kemendagri nganti warsa 2017, krama kecamatan Selemadeg Barat sampun 24.351 diri.

Sarana miwah prasarana pendidikan wénten ring Selemadeg Barat warsa 2016 inggih punika 14 TK, 20 SD, 3 SMP, 1 SMK. Ring Selemadeg Timur kawéntenang 2 puskesmas, 10 puskesmas pembantu, 10 poliklinik, miwah 71 posyandu.




#Article 422: Tabanan, Tabanan (113 words)


Tabanan inggih punika silih tunggil kecamatan ring kabupatén Tabanan, Provinsi Bali, sané dados pusat pamréntahan kabupatén Tabanan.

Wates wewidangan ipun:

Kecamatan Tabanan kewagi antuk 12 désa, inggih punika:

Mawit saking sensus BPS warsa 2010, akeh krama ring kecamatan Tabanan punika 70.526 diri. kadasaring proyéksi BPS warsa 2016, akeh kraman ipun nganti 73.870 diri sané kewagi antuk 36.840 lanang dan 37.030 istri. Yening kadasaring data Kemendagri nganti warsa 2017, krama kécamatan Tabanan akeh nyané sampun 73.443 diri.

Sarana miwah prasarana pendidikan sané wénten ring Tabanan warsa 2016 inggih punika 34 TK, 46 SD, 8 SMP, 5 SMA, 10 SMK taler 3 Akademi/Perguruan Tinggi. Ring Kediri kawéntenang 3 puskesmas, 5 Puskesmas Pembantu, miwah 86 posyandu.




#Article 423: Pura Beji Sangsit (431 words)


Pura Béji Sangsit inggih punika pura sané megenah ring désa Sangsit, Kecamatan Sawan, Kabupatén Buléléng, doh nyané 8 km kangin Singaraja. Pura Béji genah ngaturang bhakti majeng Déwi Sri. Pura Béji punika conto pakem undagi ring Bali Kaler meduwé stéréotip nganggén dekorasi sané relatip lebih baat saking pakem Bali Kelod, miwah akéh nganggén ukiran sekadi don-donan.

Pura Béji kewangun ring abad ka-15, ritat kala Sulinggih saking Krajaan Majapahit ring Jawa rauh ring Bali. Ring galah punika désa Sangsit keuningin mewasta Béji, Pura Béji kewangun ring pamrentahan Pasek Sakti Batu Lépang. Sané dados undagi taler pengempon Pura Beji punika Truna Pesarén.

Kruna Beji meduwé arti pateh pura telaga, sekadi Pura Tirta Empul. Kaasosiasiang Pura Béji sareng pesucian nganggén tirta. Bukti nyané, telaga sadurungné kaisi saking semer kuna sané magenah ring kangin pura. Mawianan dados nunas toya, petani ring Sangsit nadosan pura subak. Mawinan punika, pura ipun kauningin dados Pura Subak Béji, miwah dados genah nunas padiné idup mangda becik.

Pura Béji sampun makudang-kudang galah karéstorasi. Sinunggil poto abad ka-20 nujuang kausakan candi bentar ring Pura Béji. Réstorasi candi kalaksanayang alon-alon mangda ngejaga pakem undagi asli pura.

Pura Béji kewangun nganggén pakem undagi saking Bali Kaler. Pelinggih sareng tembok nyané nganggén batu paras sané maukir nganggén motip don-donan miwah sané liané. Motip rerambatan anggur taler sekar, punika wantah pakem sané kawéntenang ring Bali Kalér kemanten. Kauningin sadurung nyané kawéntenang warna ring ukir-ukiran punika, punika ngaciriang ukir-ukiran punika sadurungné polih kawarnain. Ring tangga ipun kaukir antuk naga taler ring tembok ipun kaukir épos-épos Hindu miwah kauripan ring Bali.

Pura Béji kewagi antuk tigang wewidangan: jaba pisan utawi nistaning mandala, jaba tengah utawi madya mandala, miwah jero utawi utamaning mandala.

Ring jaba pisan megenah balé kulkul wénten slit drum sané keanggén ngewarta galah jagi maturan. Balé kulkul ring Pura Béji kirang nganggé ukiran taru-taruan taler polos ri tatkala kesandingan antuk arsitektur liyané ring Pura Béji, punika ngaciriang bale kulkul punika kawangun selantur galah wagian pura punika miwah manawi nénten kewangung olih undagi sané nganggé pakem Bali Kaler.

Jagi ngerajing ka jaba tengah kawéntenang candi bentar, kaukir antuk taru miwah sekar ring pakem Bali Kaja. Ring jaba tengah wénten balé-balé.

Jagi ngerajing ka jeroan kawéntenang paduraksa ageng, ukir-ukiran ipun pateh ngangge pakem sekadi pakem ukiran candi bentar, akéh sirah bhoma kaukir ring duur paduraksan punika, sané kalambang ngejaga pura saking atma sané nénten becik. Sané sios majeng pura liyané, Pura Béji meduwé aling-aling sané kawéntenang ukiran kalih jatma Belanda sané ngemainan rebab ngapit naga.  Pelinggih utama genah ngaturang bhakti majeng Sang Hyang Widhi, miwah pelinggih liyané majeng Déwa Braban, Déwa Ayu Manik Galih, miwah Déwi Sri.




#Article 424: Alas Kedaton (143 words)


Alas Kedaton inggih punika silih tunggil wana sané kedadosan genah wisata antuk akéh kawéntenang bojog sané pateh sekadi Sangeh taler Ubud Monkey Forest, galah ngeranjing ri kala jam 9 nganti jam 17. Wana ipun doh nyané kirang langkung 25 km saking Dénpasar, magenah ring wewidangan désa Kutuh, Marga, Tabanan. Alas Kedaton mawit saking kruna Alas miwah Kedaton sané ngaciriang ring wana ipun kawéntenang krajaan, sané keartiang Krajaan kawentuk olih para Bojog ring wana ipun.

Ring wewidangan ipun kawéntenang pura asiki sané mewasta Pura Dalem Khayangan, kewangun olih Mpu Kuturan ri tatkala pamréntahan raja Masula Masuli, pujawali nyané kalaksananyan ring Anggara Kasih Medangsia. Siosan pura ring Bali, genah jeroan pura ipun pinih betén saking jaba tengah miwah jaba sisi ipun, taler upakara ring pura punika nénten dados nganggén piranti api utawi pasepan, malih ri tatkala pujawali nenten kekaryaning penjor sekadi pura liyané ring Bali




#Article 425: Pasung (jaja) (101 words)


Jaja pasung inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali. Jaja puniki malakar aji ketan sané mawarna putih. Ketan punika malablab dumun raris kacampuhin sareng tepung baas miwah nyuh sané sampun makikih mangda prasida masikian. Salanturnyané kabungkus antuk don biu utawi don tiing mawentuk lanying tur mamuncuk. Ring tengah campuhan ketan sareng tepung kadagingin gula bali. Sasampun kaiket antuk semat utawi tiing raris kakukus ngantos lebeng. Jaja pasung ketahnyané kaadol ring pasar taler kaanggén ri kala wénten upakara olih krama Baliné. Silih tunggil désa sané kantun ngajeng sanganan puniki ngantos mangkin inggih punika désa Gitgit sané wénten ring Kabupatén Buléléng.




#Article 426: Kukus (jaja) (151 words)


Jaja Kukus inggih punika silih tunggil jaja utawi Sanganan sané wénten ring Bali. Jaja kukus mawentuk sakadi nasi tur ketahnyané mawarna putih. Bahan sané kaanggén ngaryanin jaja kukus minakadi baas ketan putih, baas ketan selem, tasik, don pandan, nyuh makihkih, gula, yéh, miwah gula bali. Tata cara ngaryanin jaja kukus inggih punika, sané kapertama baas ketan putih miwah selem kacuci ngantos bersih tur karendem sawatara limang jam. Sasampun karendem, baas punika kacampurang sareng tasik tur kaaduk ngantos rata. Salanturnyané, baas punika kagenahang ring panci sané sampun madaging yéh tur ring ajeng baasnyané kagenahang don pandan. Baas punika kakukus ngantos lebeng. Sané kaping kalih inggih punika ngaryanin gula bali antuk gulannyané. Gula pasir, gula bali, miwah don pandan kaengseb ngantos lebeng. Salanturnyané jaja kukus sané sampun lebeng punika ring ajengnyané kagenahang gula bali sané sampun kaengseb tur kacampur nyuh makihkih.Jaja kuskus rasannyané gurih tur manis. Jaja puniki ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional




#Article 427: Apem (139 words)


Jaja apem inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali. Jaja apem malakar aji tepung baas, tepung terigu, gula, ragi, pengembang kué, yéh, don pandan, tapé ketan putih, miwah pewarna makanan. Ketahnyané jaja apem mawarna pink miwah putih. Tata cara ri tatkala jagi ngaryanin jaja apem inggih punika sané kapertama gula, yéh miwah don pandan kalablab ngantos gulané larut. Selanturnyané, tepung baas, tepung terigu, tapé ketan miwah yéh gula kacampur dados siki. Yéning adonannyané sampun kalis, kacampur ragi miwah pengembang kué. Lantas adonan punika didiamkan kantos mengembang. Yéning adonan sampun mengembang, adonan punika kakepah dados kalih tur kaisinin pewarna makanan. Adonan punika kawadahin antuk cétakan roti kukus tur kakukus salami limolas menit kantos lebeng. Jaja apem sané sampun lebeng sampun dados kaajeng. Tiosan dados sanganan, jaja apem prasida kaanggén sarana babantenan. Jaja apem makéh kaadol ring pasar tradisional.




#Article 428: Pulung-pulung (128 words)


Pulung-pulung inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali. Jaja puniki ketahnyané mawentuk bunter sakadi wastannyané, jaja puniki taler mawarna-warni. Bahan sané kaanggén antuk ngaryanin jaja pulung-pulung minakadi ubi, gula pasir, mentega, miwah nyuh. Tata cara ngaryanin jaja pulung-pulung inggih punika, sané kapertama ubi kaicalang kulitnyané tur kacuci ngantos bersih. Ubi sané nénten madué kulit punika kaincuk ngantos halus, salanturnyané nyuh kapelut tur kaalusang. Ubi miwah nyuh punika kacampurang sareng gula, tasik, miwah mentega. Adonan puniki kacampurang tur kawentukang bunter, tur salanturnyané kakukus sawatara 15 ngantos 20 menit. Sasampun lebeng adonan punika kaangkat tur kacampurang sareng nyuh makihkih miwah gula tur katusuk nganggén tusuk saté. Ketahnyané ring asiki tusuk madaging tigang bunter pulung-pulung. Jaja pulung-pulung rasannyané manis tur gurih, jaja puniki taler ketah kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 429: Sirat (168 words)


Jaja sirat inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali. Jaja sirat malakar aji tepung baas, tepung kanji, gula, yéh, lengis nyuh, miwah pewarna makanan. Tata cara ri tatkala jagi ngaryanin jara sirat inggih punika sané kapertama tepung baas 500 gram kacampur yéh duang gelas tur kaaduk kantos rata salami 30 menit. Yéning sampun kalis, adonan punika kacampur yéh agelas tur kacampur tepung kanji 25 gram, gula 250 gram, miwah pewarna makanan. Lantas kaaduk kantos kalis. Yéning sampun kalis, adonan kajemak nganggén jeriji lima tur kasiratang utawi diteteskan ring wajan misi lengis sané sampun panes. Adonan punika kasiratang ping 3 kantos 4 manut kahyun soang-soang. Adonan punika kagoréng kantos lebeng tur kaangkit. Lantas kadinginin ring duur don pisang utawi kertas mangda lengis ring jaja sirat ngabedikang. Jaja sirat wentuknyané sakadi jaring-jaring tur pateh sakadi rambut utawi bok. Nika mawinan makéh sané ngwastanin jaja punika jaja rambut. Ketahnyané jaja sirat mawarna coklat. Tiosan dados sanganan, jaja sirat prasida kaanggén saranan babantenan. Jaja sirat makéh kaadol ring pasar tradisional.




#Article 430: Bugis ketan (101 words)


Bugis ketan inggih punika sanganan utawi jaja sané kasub ring Bali. Jaja bugis ketan malakar saking ketan. Jaja bugis ketan puniki ketahnyané mawarna gadang tur ring tengahnyané madaging unti. Bugis ketan kawungkus olih daun pisang. Lakar jaja puniki minakadi ketan putih, uyah, santen, kelapa, gula bali, daun pandan miwah yéh. Tata cara ngaryanin jaja bugis ketan inggih punika makasami lakar jaja punika kacampur tur kaaduk ngantos alus. Sasampun alus ring tengah adonan punika kagenahang gula bali miwah nyuh makihkih. Sasampunnyané jaja punika kawungkus nganggén don biu, salanturnyané kakukus ngantos lebeng. Jaja bugis ketan rasannyané manis tur ketahnyané kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 431: Bugis séla (103 words)


Bugis séla inggih punika sanganan utawi jaja sané kasub ring Bali. Jaja bugis séla malakar saking séla. Jaja bugis séla puniki ketahnyané mawarna pelung tur ring tengahnyané madaging unti. Bugis séla kawungkus olih daun pisang. Lakar jaja puniki minakadi séla pelung, uyah, santen, kelapa, gula bali, daun pandan miwah yéh. Tata cara ngaryanin jaja bugis séla inggih punika makasami lakar jaja punika kacampur tur kaaduk ngantos alus. Sasampun alus ring tengah adonan punika kagenahang gula bali miwah nyuh makihkih. Sasampunnyané jaja bugis séla punika kawungkus nganggén don biu, salanturnyané kakukus ngantos lebeng. Jaja bugis séla rasannyané manis tur ketahnyané kapanggihin ring pasar-pasar tradisional.




#Article 432: Reta (161 words)


Jaja reta inggih punika silih tunggil sanganan sané wénten ring Bali. Jaja reta malakar aji tepung baas, nyuh, gula pasir, yéh, uyah, miwah pewarna makanan. Tata cara ri tatkala ngaryanin jaja reta inggih punika sané kapertama tepung baas kakepal-kepal tur kakukus ngantos lebeng. Yéning sampun lebeng, tepung punika kabenyahin nganggén séndok kanti rupannyané sakadi tepung malih. Salanturnyané, nyuh kakupas, kakikih, kaperas tur kaambil santannyané. Lantas santan punika kacampur uyah. Salanturnyané, tepung baas kacampur santan sakabedik kantos kalis tur kaisinin pewarna makanan. Yéning sampun kalis, adonan punika kagiling nganggén botol kantos rata tur tipis. Lantas kawentuk persegi panjang. Adonan punika kawentuk sakadi pita magerigi. Wentuk niki sané ngawinang jaja reta jegeg tur ngulangunin. Yéning sampun kawentuk, jaja reta kagoreng ngantos lebeng. Yéning sampun lebeng, jaja reta kaisinin gula pasir sané sampun cair ring duur jaja reta. Ketahnyané jaja reta mawarna pink tur madaging gula putih baduurné. Tiosan dados sanganan, jaja reta prasida kaanggén sarana babantenan. Jaja reta makéh kaadol ring pasar tradisional.




#Article 433: SARS-CoV-2 (364 words)


SARS-CoV-2 (saking kruna novel coronavirus) utawi virus korona 2019-nCov inggih punika virus sané ngawinan grubug ring kota Wuhan, Cino mawit saking Désémber 2019. Virus puniki nglimbak saking lelipi ka para jadma ring silih tunggil pasar buron ilégal sané magenah ring Wuhan. Ngantos 26 Januari 2020 sampun wénten kirang-langkung 2.000 jadma sané katibén inféksi miwah 56 jadma sané sampun padem. Kasus inféksi coronavirus nCov punika taler wénten ring negara sajabanin Cina, inggihnyané ring Thailand, Jepang, Singapura, Kanada, Ostrali, Népal, Malaysia, Taiwan, Viétnam, Koréa Kidul, Prancis miwah Amérika Serikat.

Riantukan Coronavirus nCov durung naenin nglimbak ring pantaraning jadma sadurung Désémber 2019, ngawinang ngantos mangkin durung wénten tamba sané pastika. Mangda ngawatesin panglimbak virusé, pamarintah Cino sampun nguningayang mangda nénten wénten sang sané malelungaan medal tur ngranjing ka kota Wuhan, Huanggang, Ezhou, Chibi, Qianjiang, Zhijiang, Jingmen, Xiantao, Xiaogan miwah Huangshi.

Lara COVID-19 inggih punika lara utawi sasab sané kapolihang saking SARS-CoV-2, silih situnggil soroh koronavirus.Lara puniki ngawinang pandemi koronavirus 2019–2020. Sang sané keni penyakit puniki ketahnyané keni kebus, batuk, tur nénten dangan maangkihan, wénten taler sané keni sakit krongkongannyané, pilek, tur bersin. Sang sané keni punika dangan keni penyakit pneumonia miwah wénten masalah ring multiorgannyané.

Penyakit puniki nglahlah ka anak sané lianan nganggén percikan (droplet) saking saluran krongkongan sané ketahnyané ngamedalang kohkohan. Galah lara punika ngalahlah saking keni paparan virus ngantos ngamedalang cecirén inggih punika sawatara 1-14 dina tur ketahnyané limang dina. Lara puniki katelebin  cecirénnyané nganggén uji réaksi marantai polimérasé transkripsi-balik (rRT-PCR) saking usap nasofaring utawi nganggén imba tengkaak. Asilnyané prasida kapolihang sawatara makudang-kudang jam ngantos kalih rahina. Antibodi miwah imba sérum getih taler kapariksayang.

Tata cara antuk nyiagayang raga saking lara punika makadi nyabran galah ngumbah tangan, nénten nampek sareng anak lianan, tur nénten nyemak mua nganggén tangan sané nénten bersih. Kabaosang taler antuk nganggén masker mangda irung tur cangkemnyané katutup yéning kohkohan. Organisasi Kesehatan Dunia (WHO) miwah Pusat Pengendalian dan Pencegahan Penyakit AS (CDC) ngicénin pawarah-warah indik jadma sané ngrasayang keni penyakit punika, mangda nganggé masker tur ngrereh dokter ka klinik utawi rumah sakit. Masker taler patut kaanggén ri tatkala ngwantu anak sané keni virus punika. Ngantos galahé mangkin, durung wénten tamba sané prasida ngicalang virus punika. Akéh fatalitas kasus wénten sawatara 1-3 %.




#Article 434: Jeleg (345 words)


Jeleg utawi Deleg (aksara Bali: ᬚᭂᬍᬕ᭄, ᬤᭂᬍᬕ᭄)inggih punika silih tunggil bé predator sané idup ring tukad utawi telaga. Bé puniki ring  ring basa Inggris akéh meduwé wastan sekadi common snakehead, snakehead murrel, chevron snakehead, striped snakehead. Wastan ilmiah ipun Channa striata (Bloch, 1793).

Ring Bali jeleg kedadosang pésan, ageng nyané ring Bali nenten sekadi ring nusa Kalimantan utawi nusa Sumatera, nika mawinan olahan ipun nenten akéh.

Bé tukad mepresidayang gedé sawatara 1 m. Tendas ipun gedé gépéng sekadi tendas lelipi (punika kewastanin snakehead), pateh sekadi lele kawéntenang sisik-sisik ageng ring tendas ipun. Awak ipun sekadi dodol ageng dawa. Sirip tundun ipun dawa miwah sirip buntut ipun bunder atenga ring ujungné.

Sisi duur awak—saking tendas nganti ka buntut—mewarna ireng, ireng kecoklatan utawi kaijoan. Sisi betén awak punika putih, saking sungut ka duri. Sisi samping kacorak tebel (striata, kacorak) sané tipis - tipis. Warna ipun menawi sekadi dasar genah toya ipun. Bungut nyané ageng, taler gigi-gigi nyané ageng tur mangan.

Jeleg kasebar saking Pakistan ring sisi kauh, Nepal sisi kelod, ring wewidangan India, Bangladesh, Sri Lanka, Cina sisi kelod, miwah wewidangan Asia Kelod-Kangin rumasuk Indonésia.

Jeleg kawéntenang ring danu, rawa, tukad, miwah jelinjing sané ka umane. Bé punika ngemangsa bé sané alit, serangga, miwah satwa ring toyané sekadi becing-becing miwah katak.

Menawi akéh jeleg kebakta blabar ka got miwah tetelajakan ring umahé, utawi ngeranjing ka telaga sané miara bé ngelantur dados pemangsa ring irika. Ritatkala masan panes jeleg presida melancaran ngerereh genah sané wénten toya utawi nanem padewekan ipun ring endut. Sekadi lélé utawi bétok, jeleg puniki prasida melancaran ri tatkala sabeh. Jeleg prasida sekadi punika mawinan insang ipun medue jeroan labirin menawi lebih primitip.

Ring masan kawin, bé muani miwah luh ngaryaning sebuh ring nampek taru-taruan ring toyané. Panak bé puniki mewarna jingga bang megaris ireng, ngonong makelompok ngerereh amahan. Kelompok yowana puniki kajaga olih induk nyané.

Jeleg ring dura Nusa Bali sekadi Kalimantan taler Sumatera dados ulam sané akéh kaolah, nentén sekadi ring Bali, jeleg irika ageng-ageng. Ulam jeleg kaolah dados panganan sedina-dina ring Kalimantan, ulam ipun akéh medué Albumin sané becik ngewantu ngewasang tatu.




#Article 435: Putu Agus Sutrarama (122 words)


Putu Agus Sutrarama () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali saking Tabanan. Ipun malajah nyurat sastra Bali modérn kala ngranjing ring SMAN 2 Tabanan. Kalih satua cutet sané kasurat daweg ngranjing ring SMA, raris kamuat ring Wiyata Mandala (Bali Post) mamurda “Kenangan Manis” miwah “Keliab Kalung” duk warsa 2004. Ring warsa 2003, reriptan dané marupa satua bawak muang artikel indik Bali katerjemahang tur kawedar ring Bali Travel News (Bali Post).

Daweg punika, dané nyurat susastra nganggén basa Indonésia. Sasukat Bali Orti kamijilang marupa sisipan olih Bali Post, dané malih ngrenjit ngripta karya basa Bali modérn marupa satua cutet, gancaran, miwah paparikan. Ngamedalang cakepan mamura Bulan Satwak warsa 2013. Kakawiannyané taler kawedar ring Médiaswari (Pos Bali), Majalah Éksprési miwah Suara Saking Bali.




#Article 436: I Putu Gedé Suata (221 words)


I Putu Gedé Suata utawi Ki Dusun () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Dané magenah ring Lingkungan Banjar Ubung, Kelurahan Sempidi, Kecamatan Mengwi, Kabupatén Badung. Ring warsa 1966, setamat saking Sekolah Dasar di Sempidi raris ngalanturang ring SMP Dwijéndra Dénpasar warsa 1968. Tamat SMP, dané masekolah ring PGHN Dénpasar di Dénpasar warsa 1972 miwah kuliah ring FKIP Univérsitas Dwijendra, Jurusan Pendidikan Bahasa dan Seni, program Studi Pendidikan Bahasa Daérah Bali warsa 1993 miwah STAH Parama Dharma warsa 1998.

Kakawiannyané naanin kawedar ring Bali Post Minggu, Majalah Canangsari, Majalah Buratwangi, Majalah Satwa, Majalah Yudistira. Polih makudang-kudang paica wiadin juara inggih punika:

Dané nerjemahang Kidung Tantri Manduka Praharana (Cempaka Dua, Denpasar, 1987) miwah Kidung rasmi Sancaya Edan Lalangon (Cempaka Dua, Denpasar, 1987). Ngamedalang cakepan Peparikan Pasuk Wetu (1991), Peparikan Wali Wisesa (1991), Kidung Sewa Dharma Nyanyian Abdi Kebenaran (1991), Basa Sangupati Salukat (1991), miwah Menebak dan Menilai Kakawen Cecimpedan Karya Ida Bagus Gedé Tegeg (1996).
Ring widang Sastra Bali Modérn, dané ngamedalang cakepan Maboros (Saba Sastra Bali, 1990), Pupulan Puisi Bali Pongah, sané nganggé aran samaran (Cempaka Dua, 1999), Puisi Bali Majugjag, nganggé aran samaran (Saba Sastra Bali, 2001), Puisi Bali Magantung taler nganggé aran samaran (Buratwangi, 2001), Kulkul, (pupulan Drama miwah Satua Cutet, 2001). Taler sareng ring antologi puisi Puputé Tan Sida Puput.

Lianan ring makekawian dané taler aktif dados:




#Article 437: Danu (124 words)


Danu () inggih punika silih tunggil genah toya sané jimbar kaapit olih daratan, nénten kasabung segara, genah toya punika kaisi olih tukad, klebutan, utawi toya saking sabeh sané katampung akéh taler nénten enyat.  Genah sané alit punika telaga, genah itu kesambung segara kewastanin laguna, sané kakaryaning olih manusa kewastanin waduk.

Danu dados sumber toya oleh manusa, ring liyané kedadosang genah nganggén ulam toya. Danu puniki kedadosang nyangga kewéntenang toya ring wewidangan ipun taler ring nampek ipun, danu sané megenah ring dataran duur punika dados sumber toya antuk mekudang-kudang tukad, sekadi ring Bali Danu Batur, Danu Beratan, Danu Buyan, miwah Danu Tamblingan dados sumber toya ring Bali.

Danu punika prasida ical santukan kakelola nénten becik utawi gentosin iklim, sekadi Danu Segara Aral sané pacang gentuh.




#Article 438: Putu Wijaya (199 words)


Putu Wijaya () inggih punika pangawi saking Bali. Dané sastrawan sané sampun kasub kaloktah antuk kakawian-kakawian makadi drama, satua cutet, novél, film miwah sané lianan. Putu Wijaya wantah putra sané pinih alit, masemeton sareng tiga. Putu seneng ngwacén sampun saking alit. Ajindané, I Gusti Ngurah Raka, ngaptiang Putu mangda dados dokter. Sakèwanten Putu nènten oneng ring paplajahan sanè mapaiketan sareng ilmu pasti. Putu seneng ring paplajahan sejarah, basa miwah seni. Putu ngawitin nyurat saking SMP. Reriptan dané sané kapertama inggih punika mamurda Etsa sané munggah ring  harian Suluh Indonésia, Bali. Ring SMA, Putu nyolahang drama dados sutradara ring klompok teater.  Putu sareng ring Bengkel Teater ngawit saking warsa 1967-1969. Raris dané nyarengin  Teater Kecil ring Jakarta. Putu Wijaya akéh pisan ngripta kakawian. Kirang langkung tigang dasa novél, cerpén kirang langkung siu, naskah drama sané akéhnyané 40, ésai, miwah sané lianan.

Skénario pilem sané sampun kasurat, inggih punika:

Skénario sinétron sané sampun kasurat, inggih punika:

Naskah drama sané sampun kasurat, inggih punika:

Novél sané sampun kasurat, inggih punika:

Satua cutet sané sampun kasurat idané, inggih punika:

Karya Novelet:

Kria ésai idané wénten kasurat ring pupulan esai Beban, Kentut, Samar, Pembabatan, Klise, Tradisi Baru, Térror Mental, dan Bertolak dari yang Ada.




#Article 439: I Madé Sanggra (159 words)


I Madé Sanggra () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali sénior sané madué komitmén ngalestariang sastra Bali modéren. Dané embas ring Sukawati, Gianyar warsa 1926. Dané ngawitin ngripta sastra Bali modéren warsa 1970 antuk nyarengin sayembara taler dados juara ring sayembara punika antuk satua cutetnyané sané mamurda Katemu ring Tampak Siring. Satua cutet punika taler kadadosang lakon arja olih Prof. Dr. I Wayan Dibia daweg Pésta Kesenian Bali (PKB) 2005. Pupulan puisi Kidung Républik (1997), ngamolihang paica Sastra Rancagé ring warsa 1998. Pupulan puisi puniki pinaka pupulan puisi sastra Bali modéren sané kapertama ngamolihang Penghargaan Sastra Rancagé.

Sareng pangawi sastra Bali modéren Nyoman Manda saking Gianyar, Madé Sanggra kantos lingsir kantun nerbitang majalah sastra Canang Sari. Dané ngalahin (séda) rahina Buda, 20 Juni 2007.

Ring pinanggal 20 Juni 2019, Kepala Dinas Kebudayaan Bali, Dr. I Wayan 'Kun' Adnyana ngaresmiang Yayasan Wahana Dharma Sastra Madé Sanggra ring banjar Gelulung, désa Sukawati, Gianyar.

Kakawian-kakawian dané sané sampun kawedar inggih punika:




#Article 440: I Ketut Rida (173 words)


I Ketut Rida () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Pangawi senior puniki embas ring Banjar Kanginan, Désa Sulang, Kecamatan Dawan, Klungkung, duk 11 Séptémber 1939. Dané muputang sekolah ring SGA Stella Duce/Kanisius, Yogyakarta, warsa 1958. Raris nglanturang B1 Basa Indonésia ring Dénpasar, sakéwanten tan prasida puput. Ngawit warsa 1960 ngantos 1987, dané kangkat dados guru pengajian ring Sekolah Dasar. Minab lanngkung kantos 20 warsa, I Ketut Rida ngambel jabatan dados Kepala SD. Siosan ring punika, dané kaangkat dados penilik utawi pengawas TK, SD miwah SDLB. Ring désa, taler naanin kajudi dados bendésa adat Désa Sulang.

Indik makekawian utawi nyurat, dané maosang sampun mentuk duk kantun alit, sangkaning ngarahina dané polih satua saking odahé. Indike punika sané ngawinang rasa onengé metu kantos mangkin. Sasampuné nglanturang ring B1 Jurusan Bahasa, uleng kayunné ring kakawian raris nyansan tumbuh. Dané teleb pisan ring paplajahan basa Kawi sajeroning Adiparwa.

Makudang-kudang kakawian sastra Bali anyar miwah sastra Indonésia sané sampun kawedar luiré cerpén, miwah novel. Dané sampun umandel, turmaning sampun ngamolihang makudang-kudang piagam penghargaan. 
Penghargaan punika minakadi:




#Article 441: Cendrawasih lengar (121 words)


Cendrawasih lengar (Cicinnurus respublica) inggih punika spésiés paksi sané masoroh famili Paradisaeidae. Gambar sané kapertama cendrawasih lengar kaambil olih David Attenborough kanggé dokuméntér BBC Attenborough in Paradise. Mangda mapikolih ngambil gambar paksiné punika, Attenborough ngentungang don-don ring tanah. Punika ngaé cendrawasih rauh bresihin doné punika. 

Kruna respublica ring wasta latin cendrawasih lengar, kaicénin olih Charles Lucien Bonaparte, biolog miwah zoolog saking Prancis, tur ponakan Napoléon. Charles ngicénin wastané punika antukan ida ngrsayang cingakang yéning ida nunjang républik, nénten raja.

Cendrawasih lengar wénten ring wewidangan nusa Waigéo miwah Batanta, Papua Kulon. Spésiés puniki nénten idup ring jabaning kalih pulo punika; puniki awinan cendrawasih lengar inggih punika spésiés éndémik Indonésia. Cendrawasih lengar idup ring alas sané tegehné kirang-langkung 300 méter saking duur segara.




#Article 442: I Gusti Ayu Putu Mahindu Déwi Purbarini (192 words)


I Gusti Ayu Putu Mahindu Déwi Purbarini, SS () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Ida ngeranjing Kuliah Sastra Indonésia ring Fakultas Sastra Univérsitas Udayana, Dénpasar kantos puput tur polih gelar sarjana sastra (SS) Indonésia, 8 Méi 2004. Puisin-puisinnyané kamuat ring Tabloid Wiyata Mandala, Bali Post, Majalah Buratwangi, Canang Sari. Ragané nanin dados cover majalah gumi Bali Sarad (édisi no.19, Juli 2001). Taler kamuat ring buku “Bali Tikam Bali” kakawian Gdé Aryanatha Soéthama ring kepik (halaman) 86 sané mamurda ‘Cuntaka’ Luwes Saja (hal.87). Mangkin dados dosén Sastra Indonésia ring IKIP PGRI Dénpasar muang FKIP Mahasaraswati Dénpasar. Risamping ngemong dados pangemban majalah sastra remaja “Akasa”, Sanggar Sastra Remaja Indonésia (SSRI) Bali ring Tabanan.

Ida nyurat sastra Indonésia marupa puisi miwah cerpén ngawit ring majalah Era SMP Negeri 2 Tabanan (1989-1991). Ketua Rédaksi majalah Widya, SMA Negeri 2 Tabanan (1994-1995). Dados Staf Rédaksi majalah Kanaka, Fakultas Sastra miwah tabloid UKM Akademik Universitas Udayana Dénpasar (1996-1997). Nyarengin diklat Jurnalistik ring Dénpasar, Yogyakarta miwah Malang (1995, 1996, 1997). Sejaba punika nanin sareng Sanggar Purbacaraka. Paling ngelangenin ri kala masa TK miwah SD (1982-1988) sering masolah ring TVRI Dénpasar sajeroning acara “Aneka Ria Safari Anak-anak Nusantara.”




#Article 443: Gdé Dharna (309 words)


Gdé Dharna () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Dané wantah pensiunan PNS ring kantor Perdagangan Buléléng. Ngawit warsa 1953 dané nyurat sajak miwah drama pentas, drama radio miwah télevisi sané mabasa Indonésia wiadin mabasa Bali. Lianan ring punika, dané taler makarya cerpén, tembang mabasa Indonésia wiadin basa Bali, lagu jangér, génjék, dolanan, geguritan, miwah paduan suara.

Kakawian dané sané sampun kawedar wiadin kadokuméntasiang minakadi:

Tembang-tembang pop wénten 50 sampun kapupulang manados cakepan olih Dinas Pengajaran Provinsi Bali pinaka tembang alit-alit SD (jilid I, II, III), miwah taler sampun kapupulang manados cakepan olih Listibya Kabupatén Buléléng.

Makudang-kudang juara miwah penghargaan taler sampun kapolihang luiré: Juara I  Lomba Penulisan Puisi Kartini se-Nusa Tenggara, Juara Lomba Bintang Radio Se-Bali, Jenis Seriosa miwah Keroncong (Juara II warsa 1956; Juara II warsa 1957, Juara I warsa 1958, Juara II warsa 1959, warsa 1960, miwah warsa 1974), Juara I Lomba Penulisan Naskah Drama Mabasa Bali sané kalaksanayang olih Listibya Bali warsa 1986, Juara I Lomba Menulis Lagu Bali Anak-anak (warsa 1987; warsa 1988, miwah warsa 1994), Juara I Menulis Lagu Pop Bali jenis déwasa warsa 1989, Juara II Menulis Lagu Pop Bali jenis remaja warsa 1994, penghargaan Wijaya Kusuma saking Bupati Buléléng warsa 1981, penghargaan Dharma Kusuma saking Gubernur Bali warsa 1989, Hadiah Sastra Rancagé saking Yayasan Rancagé Indonésia, miwah penghargaan Widya Pataka saking Gubernur Bali antuk pupulan satua cutet Dasa Tali Dogén.

Lianan ring punika, Gdé Dharna taler aktif ring makudang-kudang organisasi minakadi dados Ketua Lembaga Kebudayaan Nasional (LKN) (1963-1971), Ketua Anak Cabang PNI kecamatan Sukasada (1963-1987), Ketua Bagian Seni Budaya miwah Kerohanian DPD Kabupatén Buléléng miwah dados anggota DPRD Buléléng kalih période (1975-1985), Ketua Markas Ranting LVRI kecamatan Sukasada ngawit warsa 1987, Sekretaris Markas Cabang LVRI Kabupatén Buléléng saking warsa 1986.

Dané nyujur genah suwung ring rahina Redité, 13 Séptémber 2015. Lan samian kakawian wiadin préstasindané pacang setata kakenang ring jagaté.




#Article 444: Madé Suar Timuhun (124 words)


I Madé Suartana utawi sané ketah kauningin Madé Suar-Timuhun () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Ida masekolah ring SMKN 5 Dénpasar miwah tamat warsa 2005, raris nglanturang kuliah ring IKIP PGRI Bali warsa 2007 ngambil Fakultas Pendidikan Bahasa miwah Seni, Program Studi Pendidikan Bahasa miwah Sastra Daérah Bali miwah wisuda warsa 2011. Dané ngawit nyurat sastra Bali modéren ri kala kantun kuliah miwah aktif nyurat warsa 2013. Puisinnyané ngawit kawedar ring Bali Orti (Bali Post) bulan April warsa 2013 miwah warsa 2014 sampun kawedar ring Médiaswari (Pos Bali).

Lianan ring nyurat puisi basa Bali miwah basa Indonésia, dané taler nyurat satua cutet miwah ésai sané kawedar ring Bali Orti, Médiaswari, miwah Majalah Satua. Dané taler sampun ngawedar cakepan sastra Bali modéren, luiré:




#Article 445: I Komang Alit Juliartha (151 words)


I Komang Alit Juliartha utawi Alit Juliartha (aksara Bali: ᬅᬮᬶᬢ᭄ᬚᬸᬮᬶᬬᬃᬝ, ) inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Dané alumni saking program studi Pendidikan Bahasa Bali IHDN Dénpasar miwah meneng ring Banjar Kubu, Kelurahan Kubu, Kabupatén Bangli. Kakawiannyané marupa puisi, satua cutet, miwah ésai kamuat ring surat kabar sakadi Bali Orti (Bali Post), miwah Média Swari (Pos Bali).

Dané dados silih tunggil pangadeg Komunitas Bangli Sastra Komala (BASKOM) sané embas pinanggal 13 Maret 2015. Program kapertama saking komunitas puniki ngamedalang cakepan mabasa Bali marupa pupulan satua cutet mamurda “Pasamudaya Rasaning Bangli. Ring cakepané punika madaging 15 satua cutet saking 10 pangawi Bangli.Saking komunitas puniki, akéh embas pangawi Bangli sané aktif makekawian. Pangawi punika sakadi Alit Juliartha, Agus Darma Putra, Nengah Jati, Lilis Prismayanti, Angga Para Darma, Rai Asmara Dipta (pangawi mabasa Indonésia), Ketut Renes, Wayan Supertama sané ngarangkap dados pembina BASKOM, miwah Gusti Ngurah Agung.

Cakepané sané sampun kawedar inggih punika;




#Article 446: Ida Bagus Wayan Widiasa Kenitén (234 words)


Ida Bagus Wayan Widiasa Kenitén () inggih punika silih tunggil pangawi basa Bali modéren sénior. Ida madué oka Ida Madé Wirya sareng biang Ida Ayu Wayan Raka (sampun séda) saking Gria Gelumpang Karangasem. Tamat saking Diploma III 1989, tamat S-I Undiksa Singaraja, Program Studi Bahasa, Sastra Indonésia, miwah Daérah 1997. Ring sasih Agustus 2012, tamat saking S-2 Linguistik Unud. Ida oneng ring sastra Bali klasik, sastra Bali modéren, sapunika taler sastra Indonésia. Sasuratan ida mawit saking nyurat satua alit-alit ring harian Bali Post. Ida ngripta puisi Bali, satua cutet, cerpén basa Indonésia, miwah ésai basa Bali wiadin Indonésia. Sasuratan idané naanin kawedar ring Bali Post, Pos Bali, Denpost, Buratwangi, Warta Bali, Bali Aga, majalah Sinar Agung, miwah Majalah Eksprési.

Naenin polih juara tiga nyurat cerpén mamurda “Bekung” warsa 1999, juara harapan kapertama mamurda “Kerikan Gangsa” warsa 2000. Sami saking Balai Bahasa Denpasar. Warsa 2001 polih juara kaempat nyurat cerpén “Cinta di Balik Belenggu Kasta” kawéntenang antuk Bagian Proyék Peningkatan Perpustakaan Sekolah miwah Pelajaran Sastra Jakarta. Taler polih juara kapertama sareng juara katiga nyurat dongéng sané kamargiang olih koran Tokoh, miwah warsa 2012 molihang juara katiga nyurat cerpén sa-Nusantara mamurda “Dongéng Sandal Jepit.”
Warsa 2006 polih hadiah sastra Rancagé antuk cakepané sané mamurda “Buduh Nglawang” sané kawedar warsa 2005. Lan warsa 2015 polih Penghargaan Widya Pataka saking Gubernur Bali antuk pupulan satua cutet idané sané mamurda “Jero Lalung Ngutah”.

Cakepan sané sampun kawedar inggih punika:




#Article 447: Alas Atlantik (101 words)


Alas Atlantik (basa Portugis: Mata Atlântica) inggih punika alas sané magenah ring Amérika Kelod, ring pasisi Brasil saking propinsi Rio Grande do Norte ring sisi kalér, ngantos propinsi Rio Grande do Sul ring sisi kidul tur ngantos Paraguay miwah Argéntina, genah alas punika mawasta Selva Misionera.

Alas Atlantik punika wewidangan kapertama sané karauhin olih anak Portugis daweg wawu manggihang benoa Amérika kidul. Daweg punika jimbarnyané Alas Atlantik 1.000.000 - 1.500.000 km2 nanging sané mangkin kirang-langkung 85% saking alas sané riin sampun kapunggel. Alas Atlantik punika mabuat pisan riantukan 40% saking tarunnyané miwah 60% saking vertebrata bisa kapanggihang ring alasé puniki kémanten.




#Article 448: BTS (167 words)


BTS utawi Bangtan Boys inggih punika silih tunggil boy band sané kawentuk saking pitung diri mawit saking Koréa Selatan. Boy band puniki kawentuk olih Big Hit Entertainment. Wastan punika makronim dados Beyond the Scené ring bulan Juli 2017. Ring tanggal 12 Juni 2013, BTS ngendingang gending sané mawasta No More Dream saking album pertama 2 Cool 4 Skool sané ngadukung debut BTS ring tanggal 13 Juni 2013. Dané ngamolihang penghargaan New Artist of the Year ring gendingnyané sané mawasta No More Dream, tur rumasuk ring Mélon Music Awards miwah Golden Disc Award 2013 miwah Seoul Music Awards warsa 2014. BTS taler ngamedalang album sané mamurda Dark  Wild ring warsa 2014, The Most Beautiful Moment in Life, Part 2 ring warsa 2015, miwah The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever ring warsa 2016, tur album kaping kalih sané ungkur punika rumasuk ring Billboard 200 AS. Album sané mamurda The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever ngamolihang penghargaan Album of the Year ring Melon Music Awards 2016.




#Article 449: Museum Néka (258 words)


Museum Néka inggih punika silih tunggil museum sané wénten ring Bali. Museum puniki magenah ring jalan raya Campuhan, Désa Kedéwatan, Kecamatan Ubud, Kabupatén Gianyar, Bali. Wasta museum puniki mawit saking wasta guru sané nyeneningin séni mawasta Sutéja Néka. Museum puniki kaadegang ring warsa 1982 olih Sutéja Néka. Museum punika kadagingin sareng makudang-kudang koléksi lukisan miwah benda seni sané kadruwénang. Museum Néka taler kadagingin sareng keris miwah patung sané mawit saking sajebag wawengkon ring Nusantara.

Ring Museum Néka, wénten lukisan sané kakaryanin olih maéstro Affandi. Dané kasub dados pelukis sané waged ring Indonésia. Lukisan punika nénten wantah kasub ring Nusantara manten, taler kasub ring krama mancanegara. Lukisan sané kakaryanin olih Affandi ketahnyané ngaryanin anak sané nyingakin angob, lukisan dané sané wénten ring Museum Néka sakadi lukisan Tari Barong  Rangda ring warsa 1973 sané ukurannyané 100 x 185 cm miwah lukisan Perahu Nelayan ring warsa 1975 sané ukurannyané 103 x 129 cm.

Ring museum Néka, taler wénten lukisan mawasta Penari sané kakaryanin ring warsa 1990 tur madué ukuruan 143 x 295 cm, lukisan punika kakaryanin olih pelukis Bagong Kussudiardjo. Dané dados koréografer kasub ring Indonésia. Ring Museum Néka, taler wénten makudang-kudang koléksi keris sané mawit saking sajebag wawengkon Indonésia. Wénten keris sané mawit saking jaman kerajan Bali sakadi keris Ki Baju Rantai sané mawit saking Puri Karangasem. Wénten taler keris Ki Gajah Petak sané mawit saking Puri Kanginan Singaraja ring pasisi kaja Bali. Keris-keris sané wénten ring museum punika kaupacarin ring rahina Tumpek Landep. Wangunan museum Néka nyihnayang wangunan khas Bali, lukisan ring museum puniki wénten langkungan saking 300 lukisan.




#Article 450: I Wayan Sadha (178 words)


I Wayan Sadha () inggih punika silih tunggil pangawi miwah kartunis Bali. Dané naanin masekolah among kantos kelas 2 Sekolah Rakyat. I Wayan Sadha madué akeh pengalaman ngenénin indik réalitas sosial duaning, dané polih makarya dados bendéga, buruh, dagang, tukang kebun, poto graper keliling, kantos dados wartawan miwah sané paling untat wantah dados kartunis miwah pangawi. Dané sané ngripta tokoh kartun kuluk “Somprét” sané kentel antuk unsur satir ngenénin indik problematik sosial miwah budaya Bali.

Dané sering nyarenging paméran kartun sareng para perupa ring Dénpasar, naanin kaundang paméran sareng Prakarti ring ARMA Muséum, Ubud, Bali Biénnalé miwah sané lianan. Naanin polih juara III Photo “Pariwisata Bali 1981” miwah hadiah Sastra Rancagé 2010 antuk cakepannyané sané mamurda “Léak Pamoroan”. Kakawian-kakawian dané sané marupa kartun miwah satua cutet naanin kamuat ring Majalah The Archipélago, Énglish Corner, Bali Écho, Harian Nusra, Majalah Sarad, Majalah Poléng, miwah Majalah Taksu. Naanin dados narasumber ring acara Sandyakala Sastra #5 warsa 2010 sareng Ida Bagus Wayan Widiasa Kenintén ring Bentara Budaya Bali.

Dané ngalahin tanggal 28 Januari 2015. Cakepan-cakepan dané sané sampun kawedar inggih punika:




#Article 451: I Wayan Wésta (159 words)


I Wayan Wésta () inggih punika silih tunggil pangawi miwah budayawan Bali sané ngamolihang hadiah Sastra Rancagé warsa 2014 antuk cakepannyané sané mamurda “Tutur Bali” (2013). Dané tamatan FKIP Universitas Dwijéndra Dénpasar, Jurusan Pendidikan Bahasa miwah Sastra Bali. Ring warsa 1989-1993, dané dados guru ring SLUA Saraswati Klungkung, miwah dosén ring makudang-kudang perguruan tinggi swasta.

Ring warsa 1999, dané naanin makarya ring The Ford Foundation, dados redaktur Majalah Gumi Bali SARAD warsa 2000-2009, miwah warsa 2010-2012 dados Pemimpin Redaksi Majalah SABDA. Kakawian-kakawian dané naanin kamuat ring makudang-kudang média massa, minkadi Mingguan Karya Bhakti, Harian Nusa, Bali Post, Kompas, Pos Bali, miwah Radar Bali.

Dané dados penyunting makudang-kudang cakepan sané kawedar Yayasan Obor Indonésia, inggih punika:

Dané taler naanin dados pembicara ring Sandyakala Sastra #39 Wayan Westa: Nasionalisme Dan Pemuliaan Bahasa Daérah tanggal 14 Maret 2014 miwah Sandyakala Sastra #43 Obituari I Wayan Sadha tanggal 12 Maret 2015 ring Bentara Budaya Bali. Sampun ngamedalang cakepan “Tutur Bali” miwah “Bali Spirit”.




#Article 452: Ijo (130 words)


Ijo utawi Gadang kawentuk ri tatkala nyampuh jenar miwah pelung ring spekterum sinar kacingak. Kakarya olih sunar lantang gelombang dominan wantah 495–570 nm. keanggén ring lukisan utawi pencetakan warna. Ring model warna RGB, sané keanggén mekarya warna ring télévisi miwah layar komputer, dados sinunggil warna dasar aditif, sareng dengan bang miwah pelung, sané kecampur nganggén takehan antuk ngaryaning warna liyané. Sané mangkin pinih akéh mepunia ijo ring guminé wantah kloropil, lakar kimia keanggén tetanduran mefotosintesis miwah uwah sunariné dados énergi kimia. Akéh satwané sampun marengin ka lingkungan ijo wantah nyarengin warna ijo punika dados kamuplase. Wénten mineral mewarna ijo, rumasuk jamrud, sané polih warna ijo saking kawéntenan kromium.

Ring Bali warna ijo puniki dados simbol warna ring sisi kaja kauh, kabakta olih Betara Sangkara, sané kalinggihang ring Pura Pucak Mangu.




#Article 453: I Wayan Paing (120 words)


I Wayan Paing () inggih punika silih tunggil pangawi sastra Bali. Sané mangkin dados guru ring SD 6 Bunutan. Dané ngawit malajah nyurat daweg SMA antuk binaan IDK Raka Kusuma ring kegiatan ékstra sastra SMAN 2 Amlapura warsa 1999 ngantos warsa 2001. Dané kuliah ring IKIP Negeri Singaraja (mangkin UNDIKSHA) ngambil program studi D-II PGSD miwah tamat warsa 2004. Rikala kuliah dané sareng Unit Kegiatan Mahasiswa Teater Kampus Seribu Jendela. Naanin polih sutradara Terbaik II ring Féstival Téater IKIP Negeri Singaraja warsa 2003.

Ring warsa 2007, ngamolihang gelar sarjana ring Unmas Dénpasar Program Studi Bahasa miwah Sastra Indonésia.

Kakawiannyané sané marupa puisi, cerpén, miwah gancaran kamuat ring Bali Orti (Bali Post) miwah Jurnal Kawi. Cakepannyané sané sampun terbit inggih punika:




#Article 454: Matsya Awatara (205 words)


Matsya Awatara inggih punika awatara sané kaping pertama rauh ka jagaté ring jaman Satya Yuga. Awatara puniki rauh ka jagaté ri tatkala Raja Satyabrata utawi ketah kawastanin Waiwasta Manu, inggih punika putra saking Wiwaswan, Déwa Matahari. Kacritayang Raja Satyabrata nyuci tangannyané ring tukadé. Ida ngamanggihin ulam sané kayun nunas tulung, raris Ida makta ulam punika ka Istana tur ngenahang ulam punika ring kolamnyané. Makudang-kudang rahina, ulam punika raris ngagengang, punika mawinan Raja punika ngingsirang ulam punika ka kolam sané langkung agengan. Sakéwanten ulam punika malih ngagengan sarahina.

Salanturnyané Ida ngalaksanayang upakara, saking upakara punika Ida uning indik ulam punika sayuktinnyané réinkarnasi saking Déwa Wisnu. Wénten taler sané nyaritayang indik ulam punika kabakta ka samudra tur kagenahang irika. Ulam punika ngandikayang indik ring jagaté jagi wénten yéh bah sané ageng, tur ngandikayang ka Raja antuk ngaryanin bahtera ageng tur kadagingin antuk makhluk idup sané mapasangan miwah Sapta Rsi. Ulam punika taler nganikayang ri tatkala wénten yéh bah punika, bahtera sané sampun kasayagayang kategul ring tanduknyané tur talinnyané nganggén naga basuki. Makudang-kudang yusa salanturnyané, ring guminé nénten wénten yéh, punika mawinan guminé kekeringan. Raris wénten ujan bales ring permukaan guminé. Raja Satyabrata manut saking napi sané kanikaang olih ulam punika, nika mawinan Raja miwah makasami panjaknyané selamet.




#Article 455: Kurma Awatara (295 words)


Kurma Awatara inggih punika awatara kaping kalih sané rauh ring jagaté ri tatkala jama Satya Yuga, tur wentuknyané kurma utawi kura-kura sané mawasta Akupa. Kacritayang para déwa miwah para raksasa ngalaksanayang parembugan ring puncak gunung Mahaméru antuk ngrereh tatacara ngamolihang Tirta Amerta. Tirta Amerta inggih punika tirta suci sané ngawinang sang sané nginem jagi urip abadi. Narayana nganikayang tatacara antuk ngamolihang Tirta Amerta inggih punika ngaduk pasih Ksira utawi Ksirarnawa. Miragi napi sané kanikayang olih Narayana, para déwa miwah para raksasa rauh ka Gunung Mandara (Mandaragiri) sané tegehnyané 11000 yojana. Raris Sang Anantabhoga nyabut gunung punika miwah makasami dagingnyané. Sasampun punika, gunung Mandara kagenahang ka pasih Ksira sané kaanggén tongkat pangaduk pasih punika. Wénten taler kura-kura inggih punika kurma sané mawasta Akupa maniféstasi Déwa Wisnu kadadosang dasar gunung punika. Kurma punika nahan gunung punika mangda nénten tenggelem.

Naga Basuki kadadosang tali sané kaanggén ngalilit gunung punika. Déwa Indra malinggih ring puncaknyané mangda gunung punika nénten malambung ka ajeng. Para déwa miwah pada asura mitehang gunung Mandara. Para déwa ngisiang ikuhnyané, tur para asura ngisiang prabunnyané. Sasampun pasih punika kaaduk, medal racun sané mawasta halahala, sané prasida ngamademang makasami makhluk sané wénten. Nika mawinan déwa Siwa nginem racun punika, tur ngawinang kantannyané mawarna biru utawi pelung tur kawastanin Nilakantha. Salanturnyané medal makudang-kudang harta benda, makhluk hidup, miwah déwa-déwi.

Kaping untat medal Dhanwantari makta kendi sané madaging Tirta Amerta. Para déwa sampun makéh molihang tirta punika, sakéwanten para asura durung ngamolihang Tirta Amerta punika. Para asura kayun jagi ngarebut tirta punika, nika mawinan Déwa Wisnu nguwah rupa dados anak istri sané mawasta Mohini tur prasida nguluk-nguluk para asura. Tirta Amerta puniki lantur kapolihang malih olih para déwa. Para asura pedih tur maperang sareng para déwané. Raris déwa Wisnu ngamedalang senjatanyané inggih punika cakra tur ngalahang para asurané.




#Article 456: Sian (132 words)


Sian () punika warna ijo mewasang pelung. sinunggil sunar warna lantang gelombang ipun wantah 490–520 nm, magenah ring lantang gelombang ijo miwah biru.

Ring sistem warna subteraktip system, utawi CMYK (subteraktip), sané dados kacampur antuk ngaryaning sajebag warna ring cat miwah pencetakan warna, sian sinunggil warna dasar, kasarengin magénta, jinar, miwah ireng. Ring sistem warna aditip, utawi modél warna RGB (aditip), keanggén antuk ngaraying sajebag warna ring layar komputer itawi télévisi, sian kekaryaning antuk nyampur sunar ijo miwah pelung. Sian sinunggil komplemen saking bang; punika prasida kekaryaning ngicalang bang saking sunar petak. Nyampur sunar bang miwah suanr sian ring intensitas sané pas pacang ngaryanang sunar petak.

Ring warna web sian punika kepatehang sareng akua. Warna liyané ring sian karentang punika teal, turquoise, listrik pelung, toya segara, miwah liyané sané kadeskripsian dados pelung-ijo.




#Article 457: Sokasi (127 words)


Sokasi utawi keben punika wantah pekaryan anyaman saking tiing buluh, wentuk anyaman punika kotak utawi bunder taler medaging tekep, sané mawinan anyaman puniki sios majeng anyaman ring dura Bali puniki wantah kawéntenan corak asli Bali sekadi motif tapuk manggis, nagasari, patre, pis bolong miwah rang-rang. Sokasi ring galahé sané mangkin wantah dados genah banten, nénten sekadi ipidan sané keanggén nyimpen makundang-kundang barang, sekadi nasi, baas, jinah, miwah lontar. Sokasi dados genah mangda nénten kauningin isin bebaktan nyané.
Pengerajin sokasi sané mangkin kaloktah wénten ring Bangli, Buléléng miwah Gianyar. Kerajinan puniki dados méweh kakaryaning sekancan lakaran ipun punika, tiing buluh galahé sané mangkin kawénten nyané nados méwehang, punika nyarengin wéten idé anyar ngaryaning sokasi saking plastik, utawi dulang sané kawentuk sekadi sokasi, lakaran ipun saking taru utawi fiberglass.




#Article 458: I Putu Gedé Raka Prama Putra (118 words)


I Putu Gedé Raka Prama Putra utawi sané ketah kauningin antuk Tudékamatra () inggih punika silih tunggil pangawi sastra 
Bali sané embas ring Gianyar. Yadiastun kantun wimuda, nanging dané wantah silih situnggil pangawi sané nindihin sastra Bali modéren. Ida sampun tamat saking Fakultas Ékonomi Universitas Mahéndradatta. Ida malajah ngripta daweg kantun masekolah ring SMAN 1 Blahbatuh. Kakawian-kakawiannyané naenin munggah ring Majalah Éksprési, Majalah Satua, Bali Orti (Bali Post), Bali Post, Pos Bali, Médiaswari (Pos Bali), miwah Dénpost.

Cakepannyané sané sampun kawedar inggih punika:

Mangkin dané makarya dados wartawan ring Pos Bali miwah dados rédaktur rubrik Gema Siswa ring Pos Bali. Sané dot matemu sareng pangawi puniki, rarisang rauh ka pondoknyané ring Banjar Kemenuh Kangin, Désa Kemenuh, Sukawati, Gianyar.




#Article 459: Homoséksualitas (115 words)


Homoséksualitas inggih punika rasa romantis utawi séksual ring pantaraning kalih jadma sané jenis kelamin pateh. Homoséksualitas inggih punika silih tunggil tigang katégori utama oriéntasi séksual, inggihnyané biséksualitas miwah hétéroséksualitas ring jroning kontinuum hétéroséksual-homoséksual.

Ilmuwan durung uning punapi sané makaruanang oriéntasi séksual jadma, nanging kapercayaang yéning homoséksualitas mawinan kombinasi faktor génétik, hormon miwah lingkungan, nénten pilihan. Nénten wénten bukti kawéntenan wibawa saking paindikan ring kala alit. Satiosané punika, utsaha mangda ngubah oriéntasi séksual nénten katunjang olih bukti-bukti ilmiah.

Konsénsus ilmu-ilmu sesana miwah sosial miwah profési kaséhatan miwah kaséhatan kadirian matur yéning homoséksualitas inggih punika aspék normal ring jroning oriéntasi séksual jadma. Yadiastun sapunika, akéh sékte-sékte agama miwah organisasi mantan-gay sané nyengguh homoséksualitas pinaka dosa miwah pilihan.




#Article 460: Museum Arma (151 words)


Museum Arma (utawi Museum Seni Agung Rai) inggih punika silih situnggil museum sané wénten ring Kecamatan Ubud, Gianyar, Bali, Indonésia. Museum puniki kaadegang olih Anak Agung Gde Rai tur karesmiang ring tanggal 9 Juni 1966. Museum puniki ngranjing ring Arma Foundation sané kaadegang ring tanggal 13 Méi 1966. Museum Arma magenah ring jalan Pengosékan, Ubud, Kabupatén Gianyar, Bali. Wangunan museum puniki mawentuk manut saking wangunan Bali. Ring museum puniki makéh wénten lukisan-lukisan sané kapamérang. Lukisan sané wénten irika mawit saking para seniman Bali, Indonésia, miwah mancanegara. Museum Arma taler madué lukisan sané mamurda Lukisan Kamasan Klasik sané kakaryanin olih seniman Batuna ring warsa 1930 miwah warsa 1940. Para seniman sané lukisannyané wénten ring museum punika, minakadi I Gusti Nyoman Lempad, Ida Bagus Madé, Anak Agung Gedé Sobrat miwah I Gusti Madé Deblog. Seniman mancanegara sané lukisannyané wénten ring museum punika minakadi illem Gerard Hofker, Rudolf Bonnet, Willem Dooijewaard, miwah Walter Spies.




#Article 461: Museum Puri Lukisan (156 words)


Museum Puri Lukisan inggih punika silih tunggil muséum sané wénten ring Bali. Muséum puniki magenah ring Kecamatan Ubud, Kabupatén Gianyar, Bali. Muséum puniki pinaka muséum seni paling tua sané wénten ring Bali. Muséum Puri Lukisan madué koléksi lukisan Bali tradisional, ukiran kayu, miwah karya seni Bali kontemporér sané ngulangunin. Yéning manut ring wastan muséum, muséum Puri Lukisan punika madué arti Istana Lukisan. Lukisan utawi karya sané wénten ring muséum puniki makéhan seni, budaya, miwah sejarah Bali. Ring muséum puniki wénten lukisan Bali tradisional sané kawastanin lukisan Kamasan. Lukisan puniki sané ngawinang muséum puniki unik tur klasik. Ring warsa 1936, Bonnet ngadegang Pita Maha. Pita Maha inggih punika koperasi sané madué tatujon memajukan perkembangan seniman Bali. Ring warsa 1954, Bonnet ngadegang Muséum Puri Lukisan antuk wantuan saking pangeran Ubud Tjokorda Gde Agung Sukawati. Bonnet pinaka kurator kapertama ring muséum puniki. Muséum puniki jimbar pesan tur madué patpat gedung sané kaanggén nyimpen lukisan miwah karya seni sané lianan.




#Article 462: Museum Blanco (148 words)


Museum Blanco inggih punika silih tunggil muséum sané wénten ring Bali. Muséum puniki magenah ring Jalan Raya Campuhan, Désa Sayan, Kecamatan Ubud, Kabupatén Gianyar, Bali. Muséum puniki magenah ring atas bukit tur dikelilingi olih Tukad Campuhan sané ngawinang muséum puniki kantun asri. Muséum puniki druwén Antonio Blanco.

Antonio Blanco embas ring Manila, Filipina, 15 Séptémber 1912, tur séda ring Bali, 10 Désémber 1999. Antonio Blanco meneng ring Bali mangda mrasidayang polih inspirasi antuk lukisannyané. Ring warsa 1953, Antonio Blanco marabian sareng truni saking Bali sané mawasta Ni Ronji. Ni Ronji inggih punika pragina sané sesai nyolahang tari tradisional Bali. Antonio Blanco demen pesan tekén Bali tur kaanggén inspirasi ring lukisannyané. Muséum puniki kaadegang ring 28 Désémber 1998 tur karesmiang ring 15 Séptémber 2001. Muséum puniki kawastanin The Blanco Rénaissance Muséum. Ring muséum puniki wénten kirang langkung 300 karya lukisan saking Antonio Blanco. Muséum puniki megah tur jimbar pesan.




#Article 463: Pelung (108 words)


Pelung utawi Béru () punika wantah asiki saking tigang warna primer antuk pigment ring lukisan miwah teori warna tradisional, kauningin taler ring model warna RGB. Magenah ring violet miwah ijo ring spékterum antuk sunar kacingak. Penyingakan ngeuningin pelung ri tatkala nyingakin sunar sané lantang gelombang dominan kirang langkung 450 miwah 495 nanométer. Langit galang miwah segara dalem kacingak pelung mawinan éfék optik sané kaloktah hamburan Rayleigh. Éfék optik kaloktah hamburan Tyndall ngajelasang penyingakan pelung. Objek sané kacingak adoh lebih pelung mawinan éfék optik liyané sané mawasta perspéktip udara.

Ring Bali warna pelung puniki dados simbol warna ring sisi kelod, kabakta olih Betara Shambu, sané kalinggihang ring Pura Besakih.




#Article 464: Nila (106 words)


Nila () punika wantah warna ring spekterum lantang gelombang nyané antuk 450 miwah 420 nanométer, magenah ring pelung miwah violet.

Ring basa Inggris indigo mawit saking tetanduran ring genus Indigofera (kautama tarum, I. tinctoria) sané keanggén dados pewarna kuaca.

Warna puniki singunggil asiki saking pitung warna ring spekterum optik sané kekaryaning olih Isaac Newton.

Akeh pustaka modern magenahang nila ring spekterum sunar ring 450 miwah 420 nanométer, sané magenah ring sisi gelombang bawak saking warna pelung, ka warna spekterum tangi. Sakéwanten, warna sané kakaryaning olih pewarna puniki kantun kadebatang. Ahli ilmu optikal Hardy miwah Perrin magenahang nila ring lis antara lantang gelombang 446 miwah 464 nm,




#Article 465: Penatih Dangin Puri, Dénpasar Timur, Dénpasar (176 words)


Désa Penatih Dangin Puri inggih punika silih tunggil désa sané wénten ring wewidangan kecamatan Dénpasar Timur, Kota Dénpasar, propinsi Bali, Indonésia.

Ring warsa 2016, akéh krama ring désa Penatih Dangin Puri kirang langkung wénten 11.513 diri, kakepah antuk 6.527 lanang miwah 4.986 istri, taler tingkat seks rasionyané kirang langkung 130.

Subak ring wewidangan Désa Penatih Dangin Puri wénten papat, inggih punika Subak Dlod Sema, Subak Poh Manis, Subak Taman, miwah Subak Temaba. Sané jangkep antuk pekaséh, prajuru, awig-awig, balé subak, pura subak miwah ulunsuwi wantah ring Subak Temaba, ring Subak Dlod Sema nénten meduwé awig-awig, ring Poh Manis nénten meduwé balé subak miwah balé kulkul, ring Subak Taman wantah wénten pura subak miwah ulunsuwi manten. Jimbar ipun 7500 méter² ring Subak Dlod Sema miwah 76 petak ring Subak Poh Manis. Wangunan irigasi nyané lantang ipun 3000 méter ring Subak Dlod Sema, 5566 méter ring Subak Poh Manis, taler 4 méter ring Subak Taman, subak puniki kasungsung olih krama subak akéh nyané 100 ring Subak Dlod Sema, 53 ring Subak Poh Manis, miwah 76 ring Subak Taman.




#Article 466: Eminem (179 words)


Eminem utawi Marshall Bruce Mathers III () inggih punika rapper, panyurat gending, produser rekaman, éksékutif rekaman miwah aktor sané mawit saking Amérika Serikat. Eminem dados artis sané ngadol album pinih lais warsa 2000 ring Amérika Serikat. Eminem madué album nomer siki ring Billboard 200 tur limang gending nomer siki ring Billboard Hot 100. Dané dados artis pinih becok tur berpengaruh ring lelintihan musik. Dané ngamolihang nomer kalih belas ring daftar 100 Artis Terbaik Sepanjang Masa, tur kawastanin King of Hip Hop (Raja Hip Hop). Sasampun album debut sané mamurda Infinite (1996) miwah Slim Shady EP (1997), Eminem kakontrak olih Aftermath Entertainment sané kadruénang olih Dr. Dre tur ngamolihang Grammy Award for Best Rap Album sané kaping pertama. Kalih album sasampunnyanné sané mamurda The Marshall Mathers LP (2000) miwah The Eminem Show (2002) ngamolihang jayanti Best Rap Album Grammy Awards. Album nomer kutus Eminem ring warsa 2013 The Marshall Mathers LP 2 ngamolihang kalih Grammy Awards. Ring warsa 2017 dané ngamedalang album studio nomer sia sané mamurda Revival. Ring tanggal 31 Agustus 2018, Eminem ngamedalang album sané kadasa mamurda Kamikaze.




#Article 467: I Wayan Beratha (113 words)


I Wayan Beratha () inggih punika silih tunggil komposer Bali sané embas ring warsa 1926 ring Banjar Belaluan, Kota Denpasar, Bali. Pekakne, I Ketut Keneng (1841-1926) inggih punika seniman karawitan miwah pagambuhan sané sampun kasohor ring masané. Bapane, I Madé Regong masih demen ngajahin dané musik Bali, sareng Ida Bagus Boda saking Kaliungu sané ngajahin karawitan miwah Tari Palegongan, I Nyoman Kaler sané ngajahin tari klasik miwah Gong Kebyar, miwah I Madé Grebeg sané ngajahin Tari Jauk.

Ring warsa 1957, Dané ngawedharang Sekaa Gong Sad Merta ring Banjar Belaluan. Dané masih aktip ngajar tari miwah tabuh ring sajeroning sekaa gong ring Bali; ring Kerambitan, Tabanan, Banjar Delodpeken, Singaraja, Banjar Pikat Klungkung, miwah liyanan.




#Article 468: Mas (warna) (389 words)


Mas, punika sinunggil warna.

Warna web mas punika nyabran kawastanin golden mangda nénten katukar sareng metallic gold utawi prada. Mas keanggén warna ring warna tradisional nyabran ngangge prada.

Katampilang representasi warna prada (warna sané tradisional kauningin mas) punika wantah warna saking elemen logam mas sané sujatiné mas asli

Sumber warna puniki wantah Kamus Wastan Warna ISCC-NBS (1955), kamus warna sané keanggén olih kolektor perangko antuk ngeidentifikasi warna-warna prangko — Cingak sampel warna saking warna Mas (Sampel Warna Mas (T) #84) ketampilang ring kaca web sané katujuang:

Mas Lingsir punika wantah jenar ireng, sané kevariasi saking zaitun (warna) utawi zaitun coklat (warna) nganti jenar lingsir utawi kuat. Warna mas lingsir sané katerima olih sajebag nyané punika ring sisi sané luwih ireng tekéning sané luwih jenang.

Sané kapertama kacatet nganggén mas lingsir dados wastan warna ring basa Inggris punika ring awal abad ke-19 (warsa ipun nénten pasti).

Mas jenar punika wantah warna atenga antar amber miwah jenar ring roda warna RGB. Warna punika wantah 87.5% jenar miwah 12.5% bang.

Kapertama sané kecatet nganggén Mas Jenar dados wastan ring Inggris ring warsa 1597.

Mas poppy punika wantah warna mas saking warna California poppy—sekar maskot resmi negara bagian California— Golden State.

Kapertama kecatet mas poppy dados wastan warna ring Inggris warsa 1927.

Mas sané pinih lingsir warna kaasosiasiang antuk Univeritas Négara Arizona miwah pinggal ring warsa 1896 ri tatkala sekolah ipun mewasta Sekolah Normal Témpé.

Warna resmi saking University of Southern California punika Pantoné 201C miwah Pantoné 123C.

Warna mas sané keanggén resmi olih  University of California, Berkeley.

Mas Cal Poly Pomona punika warna resmi saking California State Polytechnic University, Pomona (Cal Poly Pomona).

Mas pale kepraba mas ring krayon Crayola saking warsa 1903.

Sunglow keanggén warna ring krayon Crayola kekaryaning ring warsa 1990.

Kepanggih mas harvest ring warsa 1920s.

Goldenrod inggih punika warna saking warna mas sekar goldenrod.

Goldenrod dados wastan warna kecatet ring Inggris warsa 1915.

Mas Vegas, ring cupit kekait antuk kasino miwah hotel glamor saking Las Vegas Strip, Amérika Serikat.

Mas satin sheen wantah wastan warna ring personel komando Starfleet kuaca sané keanggén olih Captain Kirk saking USS  Enterprise  ring acara TV miwah film  .

Coklat mas utawi Coklat mesawang mas pinih kapertama kecatet keanggén wastan warna ring Inggris warsa 1891. Coklat mesawang mas biasanyané karujuk ring resep dados warna sané karereh saking ulam sané kepanggang miwah kagoreng becik.




#Article 469: Tukad Badung (353 words)


Tukad Badung punika tukad sané ngebelah kota Dénpasar. Tukad puniki ngembak sawatara ±30 km  saking Kabupatén Badung, ngeliwatin kota Denpasar, taler loloan ipun ring Teluk Benoa, Benoa. Tukad puniki pepes kacemar olih utsaha sablon.

Tukad Badung ngembak saking lereng bukit ring elevasi 150 m saking kaler ngantos kelod ngeliwatin pusat Kota Dénpasar taler ngelimbak nganti Selat Badung. Rata-rata akeh ujan DAS Tukad Badung nganti 65 mm (papat jam) antuk runoff 3.628.459 m³.

Tukad Badung punika muara saking tukad Langan sané katemu ring wewidangan Ubung taler tukad Ketapi (punika kepahan saking tukad Ayung) sané matemu ring wewidangan Pemecutan Kelod.

Analisis kimia nujuang toya sané kamabil ring DAS Tukad Badung
saking enem genah meduwé kualitas toya kagolong kacemar mawinan wénten ring duur persyaratan kualitas toya kelas I antuk parameter suhu 29oC, pH (6,00-9,58), BOD (14,00-22,89 mg/L), COD (30,41-122,20 mg/L), miwah kadar deterjen (0,08-0,53 mg/L). Hasil analisis fisika nujuang punika enem conto umumné meambu miwah kerasa, puek ipun (0-11,00 NTU), miwah warna (0-80,00 TCU).

Jimbar wewidangan tukad ipun kirang langkung 37,7 km², lantang nyané kirang langkung 30 km lang méréng tukad nyané kabuletang kirang langkung 1/500.

Tukad Badung punika sinunggil tukad ring kota sané khas saking rasio urbanisasi 55% antuk wewidangan tukad sané mangkin. Sakéwala, kekait antuk genah sané becik pacang mautsaha sekadi genah paumahan, ring galahé rauh pacang wentén 80% ring wewidangan tukad puniki keanggén urbanisasi. Bendung Buagan sané magenah ring ilir punika fasilitas utama tukad keanggén ring subak. Paumahan miwah toko-toko sané padét ring wewidangan tukad sané nujuang tanggul sané kirang tegeh ipun utawi tebé ipun sampun cupit olih wangunan.

Akeh blabar kaulang-ulang ring wewidangan tukad Badung, luwih 200 umah miwah toko nampek pasar Kumbasari sané magenah ring sisi tukad Badung rusak ri tatkala 8 Januari 1980. Pinih untat, 12 Désémber 2005, wewidangan antara Jalan Maruti sané magenah ring ulun nyané miwah Jalan Pulau Misol sané magenah ring ilir tukad Badung karusak olih blabar.

Tebe tukad Badung ketata olih Pemkot Dénpasar nganggén konsep tukad ring Koréa taler kepaduang antuk budaya lokal, penantaan punika sampun narik wisatawan lokal ngedadosang wisata bengi mawinan lampu warna-warni ngiasin tebe tukad punika, yadiastun toya tukad Badung kantun kagolong kacemar.




#Article 470: Bebandem, Bebandem, Karangasem (268 words)


Désa Bebandem punika sinunggil  désa sané magenah ring kecamatan Kecamatan Bebandem, Kabupatén Karangasem, Bali. Jimbar nyané 1.473.486 ha sané akéh keanggén tegalan 1.231.256 ha. Sisa nyané keanggén paumahan, uma miwah genah liyané.

Désa Bebandem magenah ring duur 500 – 700 meter saking duur segara. Kepadetan krama ipun 152,3 diri/km².

Wates wewidangan administratif nyané minakadi:

Désa Bebandem kakepah antuk 12 Banjar Dinas:

Mawit adat, Désa Bebandem kakepah manados 5 Désa Pakraman, inggih punika:

Ring warsa 2016, akeh krama ring désa puniki kakepah antuk 5.384 lanang miwah 5.322 istri taler sex ratio nyané 101.

Désa puniki medué lembaga pendidikan sekadi 7 unit Pendidikan Anak Usia Dini (PAUD), 1 unit TK sané kakelola olih yayasan désa. 9 unit SD, kelompok Paket B, 1 unit SMP miwah program Kelompok Paket C.

Ring widang Kesehatan, Désa Bebandem sané mangkin medué 12 Posyandu sané kasebar ring 12 Banjar Dinas taler l unit Polindes miwah 1 unit Puskesmas Pembantu, Puskemas sané utama wentén ring kota désa miwah kecamatan.

Krama Désa Bebandem akeh mekarya dados petani taler buruh tani, petani tegalan, tukang batu/taru, buruh wangunan, utsaha kios, kerajinan miwah perternakan. Potensi désa sané pinih kasub punika poténsi paumaan (petani padi). Tetanduran tegalan sané dados kautama olih krama irika sekadi salak, coklat, poh, manggis, duren, albesia, miwah nyuh. Antuk tetanduran paumaan sekadi padi, jagung, kacang tanah, tomat, tabia miwah sané liyané.

Ring séktor industri UMKM punika kerajinan anyaman, lengis nyuh, taler pekaryan jaja miwah kué, utsaha batako, utsaha batu padas, ukiran taru miwah linyané. Perjinahan désa kadukung olih lembaga keuangan antuk permodalan, sekadi: BUMDes, LPD sané wentén ring 5 (lima) Désa Pakraman. KSP. UED miwah sané liyané.




#Article 471: Waraha Awatara (102 words)


Waraha Awatara inggih punika silih tunggil pamurtian Déwa Wisnu sané rauh ka jagaté dados babi alas sané madué kalih taring . Waraha rauh ka jagaté ring jaman Satyayuga tur madué tetujon antuk nganopang jagaté. Kacritayang wénten raksasa sané mawasta Hiranyaksa, Hiranyaksa punika madué ari sané mawasta Hiranyakasipu. Raksasa punika jagi nenggelemang jagaté ka genah sané doh. Nika mawinan Déwa Wisnu rauh ka jagaté antuk nopang jagaté mangda nénten ical. Sadurung Waraha punika nyalematang jagaté, Ida ngamademang sang Hiranyaksa dumun ring payudhan sané kalaksanayang makudang-kudang warsa. Salanturnyané Waraha Awatara mawiwaha sareng Déwi Pertiwi utawi Déwi Bumi. Waraha Awatara puniki kacritayang ring Kitab Mahapurana.




#Article 472: Narasimha Awatara (120 words)


Narasimha Awatara inggih punika silih tunggil pamurtian Déwa Wisnu sané rauh ka jagaté dados manusa maprabu singa tur makuku mangan. Narasimha awatara rauh ring jaman Satyayuga. Kacritayang Raja Asura sané mawasta Hiranyakasipu sané nénten kayun sareng Déwa Wisnu, krana arinnyané sang Hiranyaksa kapademang olih Waraha Awatara. Ida nunas kasaktian majeng ring Déwa Brahma, antuk nénten prasida kapademang. Nanging Déwa Brahma nénten kayun antuk sapinunas saking Hiranyakasipu. Déwa Brahma ngicénin Sang Hiranyakasipu mangda nénten prasida kapademang ring manusa, buron, miwah Déwa ri tatkala semeng, tengai, miwah peteng, ring tengah miwah ring sisi, ring darat, ring udara miwah ring yéh, tur nénten prasida kapademang nganggén senjata. Hiranyakasipu prasida kapademang olih Déwa krana Déwa Wisnu dados Narasimha, ring pangkuan Narasimha tur nganggén kukunnyané.




#Article 473: Buana Giri, Bebandem, Karangasem (328 words)


Désa Bhuana Giri punika sinunggil désa sané magenah ring kecamatan Kecamatan Bebandem, Kabupatén Karangasem, Propinsi Bali, Indonésia. Désa niki kaloktah antuk galian C utawi tambang pasir miwah batu nyané.

Mawit topograpi, Désa Bhuana Giri, Kecamatan Bebandem, Kabupatén Karangasem punika genah datar miwah perbukitan duurné 300 s/d 1.750 meter ring saking duur segara.

Wates wewidangan administratif nyané minakadi:

Jimbar wewidangan Désa Bhuana Giri kirang langkung 1.658,47 ha, antuk perincian lahan paumahan 41,30 ha, uma 82,61 ha, tegalan 1.352,66 ha, wana 106,90 ha miwah keanggén liyané (fasilitas umum, pura, setra, margi, lapangan miwah sané liyané) jimbar nyané 75,00 ha.

Désa Bhuana Giri medué margi lantang nyané 83,91 km, antuk rincian: margi kabupatén 17,81 km, margi désa 22,6 km miwah margi banjar lantang  nyané 43,5 km. Antuk kondisi keaspal  20,31 km, beton 5,5 km, geladag 1 km, miwah margi tanah 57,1 km.

Désa Bhuana Giri kekepah antuk 9 Banjar Dinas:

Mawit adat Désa Bhuana Giri kakepah manados limang désa pakraman, inggih punika:

Ring warsa 2016 désa Bhuana Giri akéh kraman ipun 3.555 lanang miwah 3.518 istri antuk sex ratio nyané 101. Struktur krama saking pendidikan, sané usia pendidikan dasar 7 warsa nganti 16 warsa (pendidikan sekolah dasar miwah menengah) saréng durung polih masekolah 15 %, sané kanntun pendidikan 64 % miwah liyané 21 % nenten masekolah malih. Ngelatur sané maumur luwih 16 warsa (ring duur usia pendidikan dasar) sané nenten polih masekolah 50 %, kantun masekolah 12 % taler liyané 38 % nenten masekolah malih.

Ring pekaryan krama punika 63 % krama ring usia makarya, ring dalem ipun 85 % sampun makarya taler 15 % durung mekarya.

Struktur perekonomian Désa Bhuana Giri, kantun kacorak agraris sané katitik ring sektor pertanian. Kagunaan lahan pertanian akéhnyané 87% saking total kagunaan tanah désa. 74% pengupa diri krama kegantung ring sektor pertanian. Ring sektor puniki komoditi sané katonjolang dados hasil andalan punika nyuh, salak, coklat, cengkeh, palawija, sampi, bawi miwah siap Bali.
Sektor ekonomi liyané sané katonjolang punika tambang galian C marupa pasir miwah batu.




#Article 474: Nyalian (152 words)


Nyalian utawi Rasbora silih tunggil génus bé ring  kaluwarga Cyprinidae. Punika wantah asli saking toya tawar ring Asia Kelod miwah kelod kangin, taler Cina kelod kangin. Spesies tunggal, R. gerlachi, wantah kauningin saking spesimen suwé sané asal nyané konon saking Afrika (Kamerun), menapi genah puniki karaguang. Ageng nyané nganti 17 cm taler akéh sané nenten nganti 10 cm, kulit ipun medué garis horizontal ireng.

Makudang spésiés kaubuh ring akuarium. Dados wastan basa Inggris sané umum, rasbora keanggén antuk akéh spésiés ring génus Rasbora, taler makudang spésiés ring généra. Brevibora, Boraras, Megarasbora, Metzia, Microdevario, Microrasbora, Rasboroides, Rasbosoma, Sawbwa, Trigonopoma miwah Trigonostigma. Mekudang génus ring pidan rumasuk ring génus  Rasbora . Analisis warsa 2007,  Rasbora  punika nénten kelompok monofiletik. Menawi  Boraras  taler  Trigonostigma  kantun katetapang dados monofiletik.

Kadasaring saking FishBase sané mangkin kawéntenang 84 spésiés ring génus puniki. Meliyanan sareng Katalog Bé, wénten sané dados sinonim anom miwah nenten keakuin dados spésiés sané valid.




#Article 475: Jajung (120 words)


Jajung (Channa orientalis) punika wantah bé sané wénten ring toya tawar, idup ring tukad sané nénten deres, biasa nyané iwang kaidentifikasi dados C. gachua.

Julit lantang nyané nganti 10 cm miwah dados pinih alit ring keluwarga ipun. Nénten medué sirip basang miwah puniki sané meliyanan sareng liyané, rumasuk C. gachua, spésiés sané kasebar ring Sri Lanka (menawi kedadosang spésiés pedidi), C. kelaartii). Keluawarga bé sané alit liyané ring daratan Asia, sekadi  C. andrao , taler nénten medué sirip perut, sakéwanten (liyané distribusi) puniki kakepah antuk meristik miwah pola warna.

Bé puniki ka evaluasi dados spésiés sané rentan olih IUCN miwah wénten sané ngenimbang C. orientalis dados spesies sané keancam. Studi genetik kapublikasi warsa 2017 nyingakang C. orientalis rumasuk kalih presentana.




#Article 476: Peguyangan Kangin, Dénpasar Utara, Dénpasar (100 words)


Désa Peguyangan Kangin (aksara Bali: ᬧᭂᬕᬸᬬᬗᬦ᭄ᬓᬗᬶᬦ᭄) inggih punika silih tunggil désa dinas sané magenah ring wewidangan Dénpasar Utara, Kota Dénpasar, Propinsi Bali, Indonésia.

Wewidangan Kalurahan Peguyangan Kangin madué sanga dusun utawi banjar dinas, inggih punika:

Mawit adat ring Kalurahan Peguyangan Kangin kakepah antuk limang désa pakraman, inggih punika:

Ring warsa 2016, akéh krama ring désa Peguyangan Kangin kirang langkung wénten 7.625 diri, kapah antuk 3.752 lanang miwah 3.873 istri, taler tingkat sex rasionyané kirang langkung 97.

Subak ring wewidangan Désa Peguyangan Kangin wantah wénten satunggal, inggih punika Subak Dalem, jangkep antuk pekaséh, prajuru, awig-awig, balé subak, pura subak miwah ulunsuwi.




#Article 477: Mikroplastik (179 words)


Mikroplastik punika wantah plastik kebagi dados alit-alit sané ngeranayang polusi palemahan nyané. Mikroplastik nénten macem-macem plastik, sakewanten sejebag jenis fragment plastik sané alit nyané kirang 5 mm kedasaring antuk Administrasi Nasional Segara miwah Atmosfir (NOAA) Amérika Serikat. Punika ngeranjing palemahan saking mekudang-mekudang sumber, rumasuk kosmétik, penganggé, miwah proses industri.

Mikroplastik kakepah antuk kalih jenis. Mikroplastik primer punika fragmen utawi partikel plastik sané ageng nyané sampun utawi kirang 5.0 mm sadurung ngeranjing ka palemahan. Puniki rumasuk mikrofiber saking pengangge, mikrobead, miwah biji plastik (kauningin antuk nurdles). Kalih mikroplastik kekaryaning saking degradasi plastik ageng sané ngeranjing palemahan keni proses cuaca alami. Sumber sané dados mikroplastik sekunder rumasuk botol toya miwah kabonasi, jala be, miwah kantong plastik. Kalih jenis puniki keakuin kuat ring palemahan sané pinih duur, kautama ring perairan miwah ekosistem segara. 

Dados tambahan, plastik lambat kaurai, biasa nyané luwih siu menawi indik nyané nénten siu warsa. Puniki pacang ningkatang mikroplastik kaajeng miwah ngeranjing , taler keakumulasi, ring peragan miwah jaringan akéh organisme. Sajebang siklus miwah pemargi mikroplastik ring palemahan durung kauningin, sakewanten tetilikan sané mangkin kelaksananyang antuk nguningin pikobet puniki.




#Article 478: Geréja Ayam (128 words)


Geréja Ayam inggih punika geréja sané magenah ring Bukit Rhema, wawengkon Borobudur, Kabupatén Magelang, Jawa Tengah. Geréja ayam wantah wangunan sané mawentuk siap ring tengahing tanah tur sirahnyané wénten mahkota. Wangunan geréja ayam wénten petang tingkatan, inggih punika sané kapertama langit-langit geréja, ring irika wénten sudut kapahan ikuh miwah jendéla sané mawentuk bunga ring sisinnyané, irika taler wénten motif salib. Sané kaping kalih inggih punika baong siap, irika wénten jendela alit sané mawentuk jajar génjang sané kapasang ring baongnyané. Sané kaping tiga inggih punika paruh siap sané mawarna barak, irika dados genah antuk nyingakin pemandangan ring wawengkon geréja ayam punika. Sané kaping untat inggih punika mahkota siap, irika wénten song alit sané prasida karanjingin olih anak sané ragannyané alit. Pemandangan saking mahkota siap utawi mahkota ayam punika ngalangunin.




#Article 479: Tugu Khatulistiwa (151 words)


Tugu Khatulistiwa utawi Equator Monument inggih punika silih tunggil tugu sané magenah ring Jalan Khatulistiwa, Pontianak, Propinsi Kalimantan Barat, Indonésia. Wangunan puniki magenah tigang kilométer saking pusat kota Pontianak, ka kota Mempawah. Tugu punika silih tunggil simbol wisata Kota Pontianak sané karauhin olih krama wisatawané sané malancaran ka Pontianak.
Lelintihan indik Tugu Khatulistiwa wénten ring catetan sané wénten ring tengahing gedung. Ring catetan punika kabaosang indik catetan sané kapolihang ring warsa 1941 saking V. en. W olih Opzichter Wiese, sané kaambil ring Bijdragen tot de geographie saking Chef Van den topographischen dienst in Nederlandsch- Indië: Den 31 sten Maart 1928 sampun rauh ring kota Pontianak tur madué konstruksi sakadi:

Wangunan tugu punika kapah dados petang tonggak kayu belian utawi kayu wesi, sané madiaméter 0.30 méter, tegehnyané tonggak pahan ajeng wénten duang wuah sané tegehnyané 3.05 méter tur tonggak sané ring ungkur genah lingkaran tur anak panah penunjuk sané tegehnyané 4.40 méter.




#Article 480: Mekkah (279 words)


Mekkah utawi Makkah al-Mukarramah inggih punika silih tunggil kota utama ring Arab Saudi. Kota punika dados tetujon utama saking krama Islam ring sajebag jagat ri kala ngamargiang ibadah haji. Ring Mekaah wénten wangunan utama sané kawastanin Masjidil Haram kasarengin Ka'bah ring tengahnyané. Wangunan punika kadadosang sasuluh antuk makasami krama Islam. Mekkah taler pinaka genah embas Nabi Muhammad SAW. Ring Al-Qur'an, kota punika kasengguh antuk 11 wastan sané mabinayan.

Kota Mekkah magenah kirang langkung 600 km saking kidul kota Madinah, saking airsania kota Jeddah kirang langkung 200 km. Mekkah kaiderin olih makudang-kudang gunung. Dumunan, irika ketah blabar ri kala sabeh. Mangkin, pemerintah sampun ngamecikang kota punika. Sarupa sareng kota-kota sané wénten ring Arah Saudi, Mekah taler madué gurun.

Panglimbak kota Mekkah nénten lempas saking kawéntenan Nabi Ismail miwah Hajar pinaka krama kapertama ring kota punika. Nglantur, wénten jadma-jadma Jurhum sané meneng drika. Wénten taler masa ri kala Quraisy dados manggala ring Mekkah mawinan madué wenang miara Ka'bah. Quraisy kasarengin antuk krama lianan saking suku sané pateh kaloktah dados dagang ring wewidangan Damaskus, Paléstina, miwah Afrika. Manggala sasampun Quraisy kagentosin olih Abdul Muthalib. Ring warsa 571, Nabi Muhammad pinaka pianak-cucu saking Nabi Ismail miwah Qussai, embas ring kota Mekkah. Kapertama ngamolihang wahyu saking Allah nanging nénten wénten krama drika sané precaya. Krama sané kantun iwang pikayunannyané kabaos Jahiliah tur Nabi Muhammad manglingsir ka Madina. Sasampun Madinah nglimbak, Nabi Muhammad mawali ka Mekkah mangda irika nénten wénten payudhan sané kabaos Fathul Makkah malih.  Ring masa salanturnyane, wewidangan Madinah kamanggalaning olih Khulafaur Rasyidin, kasarening Khalifah ring Damaskus, Bagdad, miwah Istanbul. Ri kala punika wénten payudhan. Sasukat punika, Arah Saudi olih Abdul Aziz bin Saud pinaka parekan ring makakalih kota suci Mekkah miwah Madinah.




#Article 481: Lis negara ring Éropa (121 words)


 silih tunggil lis negara ring Éropa mawit aran asli miwah ibu kota nyané. Kepahan sapantaran Asia miwah Éropa ring Pegunungan Ural, Tukad Ural miwah Segara Kaspia ring sisi kangin, Pegunungan Kaukasus miwah Segara Ireng sareng saluran nyané, Bosporus miwah Dardanélles ring kelod. Azérbaijan, Géorgia, Rusia miwah Turki kaanggel dados wagian saking Éropa miwah Asia. Armenia miwah Siprus sinunggil sosiopolitik negara-negara Éropa. Nusa-nusa ring Segara Mediterania wantah wagian saking Éropa. Malta punika wagian saking Éropa.

Negara-negara sané polih pengakuan internasional ring Éropa.

Wewengkon dépéndénsi miwah Wewengkon otonom ring Éropa.

Entitas geo-politik ring Éropa sané keakuin olih minimal asiki negara medaulat litané, sakewanten nénten polih pengakuan akéh.

Entitas geo-politik sané nénten keakuin olih negara medaulat liyané, sakewanten mawit definisi sampun kapanggih dados negara.




#Article 482: Majegau (154 words)


Majegau utawi Dysoxylum densiflorum silih tunggil taru ring kaluwarga Meliaceae. Aran khusus  keasal saking basa Latin sané mearti akéh sekar.

Taru puniki dados maskot propinsi Bali, majegau ring Bali nénten sekancan dados taru identitas kemanten, Majegau sering keanggén sarana ring upacara, kalotkah keanggén lakar taru pelinggih utawi pratima, taler keanggén pasepan mawinan kayu ipun miik, punika kasimbol dados Bhatara Sadasiwa.

Taru puniki tumbuh tegeh nyané nganti 45 m antuk diamétér batang nganti 65 cm. Kulit nyané kelawu mesawang ijo. Sekar ipun mebo miik mewarna petak. Woh nyané mewarna kelawu mesawang ijo wentuk woh pir nganti wentuk gelendong, lantang nyané kirang langkung 4 cm.

Majegau prisida katemu ring Burma, Cina Kelod, Thailand, Malaysia miwah Indonésia. Idup nyané ring wana ujan 1700 m saking duur segara.

Kawénten majeagau sané sampun méweh ring wana mawinan kacolong miwah illegal loging. Taru puniki sané mangkin kalindungin ring Wewengkon Wana Lindung RTK 19 Dusun Munduk Anyar, Tegalcangkring, Mendoyo, Jembrana, Bali.




#Article 483: Kecemcem (249 words)


Kecemcem utawi Cemcem utawi Spondias pinnata silih tunggil spésiés taru sané kapertama kadeskripsi olih Carl Linnaeus sané Yowana. Punika wantah ring keluwarga Anacardiaceae. Don sané nguda dados keanggén jangan, utawi kecampur sareng jangan liyané. Keanggén nyampur mawinan rasa nyané masem miwah seger.

Spondias pinnata katemu ring wana dataran endep miwah bukit nganti 1.200 m. Kaperkiraan asli saking Malesia Filipina miwah Indocina. Taru puniki akéh katandur miwah kanaturalisasi ring Bhutan, Cina (selatan), India, Myanmar, miwah Népal.

Kecemcem punika taru aas, tegeh nyané 10–15 m (wénten sané nganti 25 m); branchlets mewarna coklat kekuningan miwah gundul.
don ageng, sareng pasangan selebaran ring cagak don 100–150 mm nénten medaging duwi, don tiuk 300–400 mm, ring cagak ipun wénten 5-11 lembaran don; don pétiolulé 3–5 mm; don tiuk opal nganti elips, 70-120 × 40–50 mm, kekeh, kasar ring kalih sisiné, sareng sisi ipun megigi; apéks nyané mangan, véna latéral 12-25 pasang.

Persekaran punika panikula, terminal, 250–350 mm miwah glabrous, sareng cagak basal ordé kapertama 100–150 mm. Sekar nyané akeh séssil, alit, petak, miwah bondol; kelopak lobus wentukné segitiga, kirang langkung. 0.5 mm. Biji nyané opal, kirang langkung 2.5 × 1.5 mm; benang sari kirang langkung 1.5 mm.

Woh nyané punika drupé elip nganti elip bunder, ijo jaitun nganti kudrang mesawang jenar ritat kala sampun tasak, 35-50 × 25–35 mm; ring jero endokarp mekayu miwah mealur, sisi jaba meserat; woh tasak biasa nyané sampun keisi 2 utawi 3 biji. Ring Cina, mesekar saking April–Juni miwah mebuah saking Agustus–Séptémber.

Spesimen Spondias pinnata saking Kerala, India:




#Article 484: Démi Lovato (266 words)


Demetria Devonné Lovato (/ləˈvɑːtoʊ/ lə-vah-toh; embas 20 Agustus 1992) inggih punika silih tunggil pagending, pangripta gending saking Amérika Serikat. Sasukat kontrak saking Hollywood Records, Levato ngamedalang nem pupulang stodio Don't Forget (2008), Here We Go Again (2009), Unbroken (2011), Demi (2013), Confident (2015) miwah Tell Me You Love Me (2017). Lovato mempunyai sembilan lagu di posisi dua puluh besar di Billboard Hot 100 AS: This Is Me, Send It On, Here We Go Again, Skyscraper, Give Your Heart a Break, Heart Attack, Cool for the Summer, Sorry Not Sorry dan I Love Me. Saking makasami pupulan sampun kaadol kalih yuta kopi ring Amérika Serikat. Saking sasolahan ring TV, dané dados Sonny Munroe ring Sonny with a Chance saking warsa 2009 ngantos 2011.

Dané kasub krana naenin tampil ring sérial télévisi anak cerik sané mawasta Barney  Friends. Dané taler maperan dados Sonny Munroe ring sérial télévisi Disney Channel Sonny with a Chance, sané tayang ring petang musim saking warsa 2009 ngantos 2011. Démi nyobyahang kalih album sané mawasta Don't Forget ring warsa 2008, Here We Go Again ring warsa 2009, Unbroken ring warsa 2011, Demi ring warsa 2013, Confident ring warsa 2015, miwah Tell Me You Love Me ring warsa 2017. Dané taler madué nem gending ring dasa Billboard Hot 100 AS, sané mamurda This Is Me, Skyscraper, Heart Attack, miwah Sorry Not Sorry. Démi taler dados pangisi suara ring pilem Camp Rock ring warsa 2008, Princess Protection Program ring warsa 2009, Camp Rock 2: The Final Jam ring warsa 2010, Smurfs: The Lost Village ring warsa 2017, Charming ring warsa 2018, miwah Eurovision ring warsa 2020.




#Article 485: Spésiés (119 words)


Spésiés punika sinunggil takson sané keanggén ring taksonomi antuk nujuang ring asiki utawi mekudang-kudang kelompok indipidu (populasi), sané pateh miwah prasida saling mepanak sareng liyané ring kelompok nyané (saling ngewagi gen). Sakewantén nénten sareng anggota kelompok sané liyané. Anggota-anggota ring spésiés sané saling kawin prasida ngehasilang keturunan sané fertil nénten hambatan reproduktif. Prasida kelompok ring sinunggil spésiés nénten saling kawin mawinan kehalang olih geograpis sakéwanten katemuang miwah kakawinang prasida ngasilan pianak sané fertil. Punika kekalih spésies sané nentén pateh prasida kawin pacang medué pianak sané mandul.

Spésies baisanyané kakategori olih indik ageng, kepatehan DNA, morpologi, utawi relung ekologi. Kedruwenang ciri-ciri khas pancang ngewagi spésiés dados takson sané malih alit, sekadi upaspésiés (ring botani, kauningin antuk varietas, subvarietas, miwah formae).




#Article 486: Geguritan Keséhatan (179 words)


Geguritan Keséhatan inggih punika silih tunggil geguritan sané madaging indik tatacara mangdané nénten keni penyakit utawi pinakit. Geguritan Keséhatan puniki kakaryanin olih Dokter Ida Bagus Rai ring warsa 1956. Ida wantah silih tunggil pangawi miwah waged ring bidang keséhatan. Dokter Ida Bagus Rai dados jadma Bali sané kapertama dados dokter, Ida tamat saking Nederlandsch Indische Artsenschool Soerabaia (NIAS). Ida taler kadadosang réktor kapertama ring Institut Hindu Dharma. Ring Geguritan Keséhatan punika wénten pupulan tata cara miwah utsaha antuk nyegah makudang-kudang soroh penyakit. Wénten tata cara antuk nyegah penyakit Malaria, TBC, Tipus, Diaré, miwah penyakit Diséntri. Ring geguritan punika taler wénten tata cara antuk nyaga kesehatan mangda nénten sungkan, sakadi ngadasang pekarangan jero soang-soang. Irika kabaosang nénten dados seneng nginem ineman sané toya-toya sakadi tuak miwah arak, krana prasida ngawinang raganné rusak. Geguritan punika nganggén makudang-kudang soroh pupuh sané kaanggén antuk nembangang. Ring Geguritan Keséhatan kabaosang keséhatan punika pinih utama, inggih punika Keséhatan taler dados umpamayang, padruwén pinih luih, kesugihan né utama, langkungang ring raja brana, keakuin sareng sami, sampun kabuktiang, ri kala menandang sakit (Geguritan Kesehatan, Pupuh Durma, 8).




#Article 487: Tari Péndét (130 words)


Tari péndét inggih punika silih tunggil sasolahan sané wénten ring Bali. Tari puniki wantah sasolahan panyambrama sané paling kapertama ring Bali. Tari péndét kakaryanin I Wayan Rindi dan Ni Ketut Reneng ring warsa 1950. Tari péndét kasolahang olih pragina istri sané makta bokor madaging bunga mawarna-warni. Pragina naburang bunga ka penonton pinaka panyambrama ring para tamiu. Sadurungnyané, tari péndét kaanggén pinaka tari panyambrama ri tatkala bhatara turun kabéh. Ring warsa 1961, tari puniki kauwah kagunannyané olih I Wayan Beratha pinaka tari panyambrama ring tamiu. Baju sané kaanggén olih pragina ri tatkala nyolahang tari péndét inggih punika sabuk prada, songkét, anteng, miwah bokor. Ring warsa 1962, I Wayan Beratha sareng timpal-timpalnyané ngaryanin tari péndét massal sané kasolahang olih pragina kirang langkung 800 diri sané kapéntasin ring pembukaan Asian Games ring Jakarta.




#Article 488: Paku(taru) (205 words)


Paku utawi pakis inggih punika soroh tetanduran sané medué pembuluh sujati (madué xylem miwah phloem) sané ngekéhang ngenggé spora miwah nénten maudé batu miwah sekar. Malianan sareng lumut paku madué pembuluh sané kaangen ngembah toya miwah nutrisi miwah madué masa idup sekadi masa sporofit.

Entikan Paku  mentik ring sajebag jagad sajebaning genah sané setata kaangkeb salju miwah segara. Paku ketah mentik ring genah sané nénten landuh antuk pertanian. Sami spésiés sané kauningan wantah 12.000, minab 1.300 nganti 3.000 lebih spesies mentik ring sajebag Malésia.

Fosil paku sané pinih tua ingih punika saking masa Devon, kirang langkung 360 yuta warsa sané lintang sakéwanten suku-suku miwah soroh-soroh modern wawu wénten kirang langkung 145 yuta warsa sané lintang ritkala tetanduran sané masekar sampun mendominasi vegetasi gumi.

Paku madué akéh kawigunan ipun minakadi kaangén antuk tanduran iyas ring taman, natuh utawi kagenahin ring pot pinaka tanduran indoor. Upama nyané inggih punika paku pedang (Nephrolepis), paku epifit (minakadi paku tanduk rusa, kadaka, Davallia, Drynaria) pepes mentik padidian lantas kapiara, suplir (Adiantum), paku taru miwah paku sané mentik ring toya sané kaangén mayasin akuarium (minakadi Ceratopteris thalictroides).

Wénten soroh paku sané dados kanggén janganan minakadi paku sayur (Diplazium esculentum), kadaka (ring Taiwan), miwah Cyathea ( olih wong Maori ring Selandia Baru).




#Article 489: Pandemi koronavirus 2019-2020 (290 words)


Pandemi koronavirus 2019–2020 utawi pandemi COVID-19 inggih punika peristiwa grubug agung koronavirus 2019. Grubub utawi mrana puniki sangkaning kawéntenan koronavirus marupa soroh sané  anyar, kawastanin SARS-CoV-2. COVID-19 pinih kapertama katemonin ring Kota Wuhan, Propinsi Hubei, Cina, ring bulan Désémber 2019. Peristiwa punika kauningin ri kala makudang-kudang jadma irika keni pneumonia, tur nénten kauningin napi sané ngawinang. Grubug puniki kocap krana kawéntenan peken grosir sanganan pasih Huanan sané ngadol sarwa buron sané kantun idup. Sawatara 70% urutan génom SARS-CoV-2 masaih sakadi SARS-CoV.

Ngantos 18 Maret 2020, pinih kidik wénten 198.426 kasus sané sampun kacumpuin utawi kakonfirmasi. Saking makasami kasus punika, wénten 80.894 kasus ring daratan Cina. Akéh jadma sané séda sawatara 7.987 diri. Kasus sané pinih ageng ring Cina, Iran, Itali, miwah Koréa Selatan. Ring sajebag jagaté mangkin, makasami otoritas keséhatan mautsaha mangda mrana puniki nénten nglahlah. Pamerintah Cina nénten nadosang jadma irika medal saking jeroné soang-soang. Wisatawan utawi turis sané malancaran ka Cina, kawarahin mangda nyaga keséhatannyané ngantos sawatara kalih minggu. Sapasira sané ngrasayang keni virus punika, kanikayang mangda nganggén masker pelindung tur ngrereh dokter ring klinik keséhatan. Bandar udara miwah stasiun keréta api nganggén pamriksa suhu raga anggén nguningin para jana sané keni virus korona. Wénten makudang-kudang acara miwah genah malancaran sané katutup mangda mrana korona punika nénten sayan nglimbak. Para kramané taler nénten kadadosang makumpul sareng anak sané lianan, mangda nénten akéh sané keni virus punika. 

Wabah punika kabaosang olih Organisasi Kesehatan Dunia (WHO), dados darurat keséhatan krama sané ngresahang jagaté, ring tanggal 30 Januari 2020. Pidarta puniki dados déklarasi kanem sané kalaksanayang olih WHO, saking pandemi flu babi 2009. Wabah COVID-19 ngranayang kawéntenan Xenophobia miwah rasisme majeng ring prati sentana Cina miwah Asia Timur. Kawéntenan pidarta sané patut, ngawinang WHO nganikayang  infodemik ring tanggal 2 Pébruari 2020.




#Article 490: Tukad Ayung (219 words)


Tukad Ayug inggih punika tukad sané pinih dawa ring Bali. Tukad Ayung pinika ngembak sawatara ±68.5 km saking kintamani, Bangli ngelewatin Badung, Gianyar miwah Kota Denpasar taler loloan ipun ring Pantai Padang Galak, Kesiman. Tukad puniki kasub antuk genah rafting ring Bali.

Tukad Ayung ngembak saking pegunungan kintamani ring kaler ngantos kelod ngeliwatin kabupatén Gianyar, kabupatén Badung miwah Kota Denpasar taler ngelimbak ring pantai padang galak, Kesiman. Daérah Aliran Sungai (DAS) Ayung jimbarnyané kirang langkung 109,30 km² sareng anak sungai jimbarnyané 300,84 km² (kirang langkung 30.000 ha). Tukad Ayung langtangnyané kirang lankung 68,5 km. Ring wewidangan hulunyané tukad ayung terdiri antuk tiga anak sungai  sané ageng inggi punika tukad  Bangkung  sané maulu ring Pelaga, tukad Menggani  sané maulu ring wewidangan Catur, miwah tukad Siap sané maulu ring wewidangan Kintamani. Katiga anak sungai punika katemu ring wewidangan Payangan.

Wewidangan DAS ayung madué suhu taunan caruk 18,4 °C-26,6 °C kapangarugin antuk tegehnyane. Ulung sabeh taunan ring ulu DAS ayung kirang langkung 1963–3242 mm. Nyangsan katebén ulng ujan nyangsan kidikan. Ring wewidangan tengah ulung sabehnyané inggih punika 1998–3176 mm wit dina sabeh kirang langkung 105 dina-128 dina. Ring wewidagan teben inggih punika ring Kota Denpasar ulung sabeh taunan wantah akidik inggih punika 1486 mm miwah dina sabehnyané 69 dina.

Sandah caruk DAS ayung inggih punika 13,13%, nika masukma wewidangan punika cukup sandah.




#Article 491: Kecamatan miwah kelurahan ring Sumatra Barat (110 words)


Puniki lis kecamatan miwah kelurahan/désa ring propinsi Sumatra Barat, Indonésia. Propinsi Sumatra Barat manika wénten 12 kabupatén, 7 kotamadya, 179 kecamatan, 230 kelurahan, miwah 928 désa. Ring warsa 2017, akéh kramanyané kirang langkung 5.469.083 diri mawit total jimbarnyané 42.012,89 km². Ring data potensi désa ring Indonésia warsa 2018, BPS ngawat akeh désa ring Sumatra Barat wénten 1.045 désa, mawit catetan désa punika sampun termasuk Nagari sané akehnyane 919 nagari (182 ring Pesisir Selatan, 74 ring Solok, 61 ring Sijunjung, 75 ring Tanah Datar, 103 ring Padang Pariaman, 91 ring Agam, 81 ring Lima Puluh Kota, 62 ring Pasaman, 47 ring Solok Selatan, 52 ring Dharmasraya, miwah 91 ring Pasaman Barat).




#Article 492: Kabupatén miwah kota ring Indonésia (457 words)


Puniki lis suratan manut Kabupatén miwah Kota ring Indonésia. Suratan puniki madaging lis kabupatén (415), kabupatén administrasi (1), kota (93), miwah kota administrasi (5) ring 34 propinsi ring Indonésia. Kabupatén administrasi miwah kota administrasi nénten wewidangan otonom, nanging inggih punika kabupatén/kota sané nénten wénten DPRD miwah tuah kaanggén ring Propinsi Daérah Khusus Ibukota Jakarta.

Puniki lis 18 kabupatén miwah 5 kota ring propinsi Acéh per 

Puniki lis 25 kabupatén miwah 8 kota ring propinsi Sumatra Utara per 

Puniki lis 12 kabupatén miwah 7 kota ring propinsi Sumatra Barat per 

Puniki lis 10 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Riau per 

Puniki lis 5 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Kepulauan Riau per 

Puniki lis 9 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Jambi per 

Puniki lis 9 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Bengkulu per 

Puniki lis 13 kabupatén miwah 4 kota ring propinsi Sumatra Selatan per 

Puniki lis 6 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Kepulauan Bangka Belitung per 

Puniki lis 13 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Lampung per 

Puniki lis kabupatén miwah kota ring propinsi Banten per 

Puniki lis 18 kabupatén miwah 9 kota ring propinsi Jawa Barat per 

Puniki lis 1 kabupatén administrasi miwah 5 kota administrasi ring propinsi Daérah Khusus Ibukota Jakarta (DKI Jakarta) per 

Puniki lis 29 kabupatén miwah 6 kota ring propinsi Jawa Tengah per 

Puniki lis 4 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Daérah Istiméwa Yogyakarta per 

Puniki lis 29 kabupatén miwah 9 kota ring propinsi Jawa Timur per 

Puniki lis 8 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Bali per 

Puniki lis 8 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Nusa Tenggara Barat per 

Puniki lis 21 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Nusa Tenggara Timur per 

Puniki lis 12 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Kalimantan Barat per 

Puniki lis 11 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Kalimantan Selatan per 

Puniki lis 13 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Kalimantan Tengah per 

Puniki lis 7 kabupatén miwah 3 kota ring propinsi Kalimantan Timur per 

Puniki lis 4 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Kalimantan Utara per 

Puniki lis 5 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Gorontalo per 

Puniki lis 6 kabupatén ring propinsi Sulawesi Barat per 

Puniki lis 21 kabupatén miwah 3 kota ring propinsi Sulawesi Selatan per 

Puniki lis 15 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Sulawesi Tenggara per 

Puniki lis 12 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Sulawesi Tengah per 

Puniki lis 11 kabupatén miwah 4 kota ring propinsi Sulawesi Utara per 

Puniki lis 9 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Maluku per 

Puniki lis 8 kabupatén miwah 2 kota ring propinsi Maluku Utara per 

Puniki lis 28 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Papua per 

Puniki lis 12 kabupatén miwah 1 kota ring propinsi Papua Barat per 




#Article 493: Brad Pitt (237 words)


Brad Pitt inggih punika silih tunggil aktor miwah produser film sané mawit saking Amérika Serikat. Dané ngamolihang penghargaan miwah ngranjing ring nominasi Academy Award dados produser sané kadruénang olih dewéknyané Plan B Entertainment. Brad Pitt ngawitin ngranjing ring bidang aktor, ri tatkala sareng ring film sané mamurda Thelma  Louise (1991), irika dané dados anak sané nglawan koboi. Ida taler madué peran ring film sané akéh prabayannyané makadi ring film sané mamurda A River Runs Through It (1992), Legends of the Fall (1994) miwah ring film sané mamurda Interview with the Vampire (1994). Ida ngamolihang penghargaan Golden Globe kadadosang Aktor Pendukung Terbaik tur taler ngamolihang penghargaan ring Academy Award krana ngambil peran ring film thriller Seven miwah ring film fiksi ilmiah 12 Monkeys sané kasobyahang ring warsa 1995. Salanturnyané dané sareng ring film cult Fight Club (1999), film Ocean's Eleven (2001), Ocean's Twelve (2004) miwah Ocean's Thirteen (2007). Film pinih sané akéh sané nyenengin inggih punika ring film sané mamurda Troy (2004), Mr.  Mrs. Smith (2005), miwah World War Z (2013). Dané ngamolihang nominasi Academy Award sané kaping kalih miwah kaping katiga antuk peran utamannyané ring film The Curious Case of Benjamin Button (2008) miwah Moneyball (2011). Brad Pitt taler ngaryanin film sané mamurda The Departed (2006) miwah 12 Years a Slave (2013), makakalih film punika ngamolihang Academy Award antuk Film Terbaik. Brad Pitt kadadosang silih tunggil tokoh sané penting tur mapanglahlah ring industri hiburan ring Amérika Serikat.




#Article 494: Kabupatén miwah kota ring Jakarta (244 words)


DKI Jakarta inggih punika silih tunggil propinsi sané wénten ring kauh kaja Nusa Jawa. Manut Sensus Penduduk Indonésia 2010, DKI Jakarta punika propinsi ka-6 paling gedé manut akéh kramané mawit kramané 9.607.787 diri miwah paling cenik manut jimbar wewidangan mawit jimbarné tuah 662,33 km². DKI Jakarta kakepah dados siki kabupatén administrasi miwah lima kota administrasi. Satus persen saking krama ring provinsi puniki magenah ring kawasan perkotaan.

Mawinan wewidangan kusus sané gelah fungsi dados ibu kota negara miwah wewidangan otonom ring tingkat propinsi, DKI Jakarta madué makudang-kudang kaunikan ring wewidangan administratifnyané. Pambagian administratif ring sor propinsi tén kabupatén miwah kota, nanging kabupatén adminsitrasi miwah kota administrasi. Awig-awig puniki tuah wénten ring DKI Jakarta. Perbedaan kabupatén/kota miwah kabupatén/kota administratif magenah ring otonominyane. Kabupatén/kota administrasi puniki nénten madué DPRD padidi miwah bupati/wali kotané nénten kapilih langsung olih krama saking pemilihan umum, yadiastun kapilih olih Gubernur Jakarta atas pertimbangan DPRD Provinsi DKI Jakarta saking pegawai negeri sipil.

Kabupatén/kota administrasi sané gelah krama paling akeh inggih punika Kota Administrasi Jakarta Timur mawit akeh krama 2.843.816 diri (27,94% saking akeh krama ring DKI Jakarta), sedangkan akeh krama paling cenik inggih punika Kabupatén Administrasi Kepulauan Seribu mawit kramanyané 23.340 (0,23% saking akeh krama ring DKI Jakarta) ring warsa 2015. Manut saking jimbarnyane, kabupatén/kota administrasi sané gelah jimbar paling gedé inggih punika Kota Administrasi Jakarta Timur sané gelah jimbar wewidangan 188,03 km², liyané kabupatén/kota administrasi paling cenik manut jimbar wewidangan inggih punika Kota Administrasi Jakarta Pusat sané gelah jimbar 48,13 km².

Legenda: 




#Article 495: Pencak silat (296 words)


Pencak Silat inggih punika silih tunggil seni béla diri tradisional sané mawit saking Kapuloan Nusantara (Indonésia). Silat puniki kaloktah ring Indonésia, Malaysia, Brunéi, Singapura, Filipina selatan, miwah Thailand selatan. Induk saking organisasi pencak silat ring Indonésia kawastanin Ikatan Pencak Silat Indonésia (IPSI). Organisasi sané dados genah antuk makudang-kudang federasi pencak silat ring negara-negara inggih punika Persekutuan Pencak Silat Antara Bangsa (Persilat), sané kawentuk olih Indonésia, Singapura, Malaysia miwah Brunéi Darussalam. Pencak silat punika olahraga béla diri sané patut berkonséntrasi, tur ring silat wénten panglahlah saking budaya  Cina, agama Hindu, Budha, miwah Islam. Ring genah soang-soang, ketahnyané madué aliran pencak silat sané malianan, makadi ring wewengkon Jawa Barat wénten aliran Cimandé miwah Cikalong, ring Jawa Tengah wénten aliran Merpati Putih miwah ring Jawa Timur wénten aliran Perisai Diri.
Nyabran petang warsa ring Indonésia wénten pertandingan pencak silat tingkat nasional ring Pekan Olahraga Nasional. Pencak silat taler wénten ring SEA Games mawit saking warsa 1987. Ring duranegara taler wénten sané nyenengin pencak silat makadi ring Australia, Belanda, Jerman, miwah Amérika. Olahraga pencak silat dados silih tunggil tata cara antuk nunggalang negara Indonésiané. Kawéntenan makudang-kudang aliran pencak silat ring Indonésia nyihnayang akéh budaya Indonésia sané madaging unteng-unteng nilai sané utama. Ring Maret warsa 2017, pencak silat kaajuang olih Pemerintah Republik Indonésia ka UNESCO mangdané kadadosang warisan budaya Indonésia. Nika mawinan pencak silat kadadosang Warisan Budaya Tak Benda Dunia.

Kruna silat kaloktah ring Asia Tenggara, nanging ring Indonésia kasub kawastanin pencak silat. Istilah punika kaanggén mawit saking warsa 1948, tur tetujonnyané mangdané prasida nyatuang makudang-kudang aliran seni béla diri tradisional sané nglimbak ring Indonésia. Kruna pencak kaanggén ring Jawa, tur kruna silat kaanggén ring Sumatra, Semenanjung Malaya, miwah Kalimantan. Ring panglimbakannyané istilah pencak ngutamayang unsur seni miwah penampilan kalanguan gerakannyané, tur yéning silat ngutamayang ajahan béla diri ri tatkala matarung.




#Article 496: Gamelan Jegog (652 words)


Gamelan Jegog (aksara Bali: ᬕᬫᭂᬮᬜ᭄ᬚ᭄ᬭᭂᬕᭀᬕ᭄, ᬚᭂᬕᭀᬕ᭄) inggih punika wentuk musik gamelan utawi kasenian karawitan sané mawit saking Bali, Indonésia. Sarana musik puniki kakaryanin saking tiing. Tradisi jegog wénten ring Jembrana. Ring makudang-kudang warsa jegog dados kaloktah ring wawengkon Bali sané lianan, tur tetujonnyané mangdané prasida dados pabalihan tur hiburan majeng ring kramané. Akéh para wisatawan duranegara sané seneng ring tradisi puniki. Ring musik puniki hampir makasami nénten wénten ansambel saking luar Bali, wantah wénten kali kelompok ring Jepang (Sekar Sakura miwah Geinoh Yamashirogumi) tur sampun kaanggén petang trék ring skor film Akira tur gending Ecophony Rinne, siki ring Amérika Serikat (Sekar Jaya) tur malih siki ring Jérman. Musik jegog cepet, keras, ritme tur tepat. Musik puniki potongannyané tahan kantos makudang-kudang menit tur ngantos sawatara tigang dasar menit. Biah nada ring alat musik jegog kakaryanin saking tiing jangkep (bulat) sané madué petang nada. Panglimbaknyané, ring galahé puniki jegog taler  kamainang nénten olih krama ring Jembrana manten, nanging kamainang olih makudang-kudang kelompok musik ring duranegara,makadi ring Éropa, Amérika, miwah ring Asia.

Instrumén Jegog madué petang skala nada sané sawatara masaih ring petang nada saking dominan kapitu akor ring musik Barat. Makasami instrumén madué kutus kunci tiing. Wénten instrumén sané madué kalih kunci antuk masing-masing nada sané akidin mapencar, sané ngawinang nada punika ngalahang nada lianan ri tatkala kamainang sareng-sareng. Instrumén lianan madué rentang kalih oktaf sané akidik aktifnyané. Saking makasami alat musik puniki, madué wates limang oktaf. Akéh ansambel jegong sané madué kunci sané kakaryanin saking tiing kebelah ring muncuknyané, salanturnyané atenga saking tabung kalepas. Muncuk sané lianan tetep jangkep tur maguna dados résonator ring pahan sané kabelah. Kunci-kuncinyané katangguhang ring bingkai kayu tur kapukul nganggén palu (kawastanin panggul) sané kakaryanin saking kayu utawi karét. Wénten taler ansabel jegog sané nganggén istrumén sané kawastanin Jegog Tingklik. Instrumén sané alitan kanggén antuk anak alit. Kuncinyané kakaryanin saking bilah tiing sané kapasang ring ajeng kotak résonator.

Instrumén sané pinih rendah ring ansambel jegog taler kawastanin jegog. Ensembel puniki ngamolihang wastannyané saking instrumén puniki. Kunci saking instrumén jegong inggih punika panjangnyané tigang méter tur siki nada sané pinih rendah, rendahnyané 60 hertz. Instruménnyané ageng pisan tur palu sané baat pisan, nika mawinan patut kalih anak sané mainang alat punika. Para pemain nyongkok ring ajeng platform instrumén tur mainang kunci saling gantinin. Instrumén jegog madué oktaf pinih rendah ring ansembel. Masing-masing nada kalepas akéhnyané 7 hertz. Ring oktaf puniki hampir makasami nadannyané dados nada sané jangkep. Kuncinyané kasusun 1 '2' 3 '4' 1 2 3 4, siki kadadosang nada pinih rendah tur patpat dados nada sané pinih tegeh. Petang kunci ring kiwa punika nada sané tegehan saking pasangan ring di-detuné tur pat ring tengen punika langkung rendah.

Undir inggih punika alat sané satu oktaf langkungan tegehnyaé saking jegog. Tur sané langkungan satu oktaf malih kawastanin Kuntung. Instruménnyané alit antuk kamainang olih asiki anak. Undir langkung agengan, nika mawinan pamainnyané patut nyongkok ring ajeng platform antuk ngamainang . Wénten kalih Undir tur kalih Kuntung. Undir miwah Kuntung   madué susunan kunci sané masaih sareng jegog. Kalima instrumén puniki pateh ngamainang melodi sané kasebut bun. Makudang-kudang ansambel madué suling sané nandannyané tegeh, kawastanin suling sané ngamainang mélodi.

Instrumén sané masisa wénten sia tur watesnyané kalih oktaf sané kasusun 1 2 3 4 5 6 7  8, sané nomer 5 ngantos 8 punika oktaf sané ring ajeng 1 ngantos 4. Instrumén pinih rendah puniki kawastanin Barangan., wates oktafnyané pateh sareng Undir tur Kuntung. Sané tegeh salanturnyané inggih punika Kancil sané kakawitin saking Kuntung tur nyimbarang siki oktaf langkungan tegehnyané. Sané langkungan tegehnyané salanturnyané kawastanin Suir. Wénten tigang Barangan ,tigang Kancil, miwah Tigang Suir. Kancil miwah Suir sané mainang pola-pola sané makaitan kawastanin Kotékan.

Soroh sané langkung altian saking gamelan jegog nénten madué kalih Kuntung tur tigang Suir. Ansambel sané langkung alitan puniki madué lelintihan sané langkung panjangan . Yéning gamelan jegog dados pangiring sasolahan, ketahnyané kasarengin malih olih  kendang (drum), ceng-ceng (simbal) miwah tawa-tawa ( gong alit sané maguna antuk nyaga ketukan).




#Article 497: Sesonggan (122 words)


Sesonggan (aksara Bali: ᬲᭂᬲᭀᬂᬕᬦ᭄) inggih punika saking kruna 'ungguh', sané mateges linggih, genah, wiadin nongos. Kruna ungguh polih paweweh merupa pangiring (akhiran) an, dados ungguhan sané mateges janji utawi pati. Kruna ungguhan kasandiang dados unggwan. Sajeroning pangucapan kruna unggwan puniki dados unggan. Selantuir ipun kruna unggan puniki polih pangater (awalan) sa dados saunggan, taler kasandiang malih dados songgan. Kruna songgan puniki kadwipurwayang dados sesonggan.

Sesonggan puniki sakadi pelambang kahanan kalih polah jadma, sané kaimbangang ring kahanan kalih polah barang wiadin buron. Umpami: bedug pengorengan. Pengorengan punika wantah wangun utawi kawéntenan ipun sakadi punika bedug, meweh antuk ngelegang mangda asah (lurus/datar). Dados ipun suksmannyane: kaucapang ring anak sané kalintang bengkung tur sigug, nenten dados ajahin.

Ring sor puniki wénten conto sesonggan, luir ipun:




#Article 498: Sesenggakan (191 words)


Sesenggakan (aksara Bali: ᬲᭂᬲᭂᬂᬕᬓᬦ᭄) puniki pateh sakadi ibarat (basa Indonésia). Sesenggakan, linggaipun Senggak, suksemanipun Singguk utawi Sentil antuk raos. Senggak polih pangiring an dados senggakan, kadwipurwayang dados Sesenggakan ngintar basa (kata ungkapan), tegesipun Babinjulan makardi ica sang miragi utawi mireng, semalih makardi jengah tur sebet sang kaanggén sesenggakan, antuk keni kasentil manahipun.

Sesenggakan puniki sakadi palambang utawi sesimbing indik kahanan kalih polah janma sané kaimbangan ring kahanan kalih polah buron utawi barang, upami:

Wenten anak mawasta I Balag. Sabilang sangkep ring banjar ipun kiap, nguyuk-uyuk ngengkis raris pules. Indik I Balag puniki raris anggéna sasenggakan ring banjaripune. Yen wénten murid kiap nguyuk ring sekolahan, raris kaucapang antuk timpalipune sakadi I Balag. Yening murid punika kalih I Balag miragi dewekipune kaanggén sesenggakan, janten ipun jengah wiadin sebet kabinjulin.

Sesenggakan puniki taler sakadi sesonggan, kewanten binanipun sasenggakan puniki satata kariinin antuk kruna Buka, tur wénten sané sakadi sampiran ipun. Lengkarane sané riinan dados giing (sampiran), sané apalet pungkuran dados katerangan polah wiadin kahanan, raris kalanturang antuk suksemanipun. Ring asapunipune nenten perlu malih dagingin suksemanipun, antuk sampun terang artinipun.

Puniki wénten makudang-kudang imba utawi conto sesenggakan luiripun:

Ring sor puniki wantah makudang-kudang conto sesenggakan.




#Article 499: Wewangsalan (122 words)


Wewangsalan puniki pateh sakadi (Basa Indonésia: tamsil). Wewangsalan kruna lingganipun wangsal sané suksemanipun lampah, polih pangiring an dados wangsalan, kaduipurwayang dados wewangsalan, artinipun lelampahan saparipolah kalih kahanan janma, sakadi sasimbing sané sada pedas suksemanipun.

Wewangsalan puniki kawangun antuk lengkara kalih palet utawi carik. Lengkara sané riinan sakadi sampiran, indik daging kahiun sang ngucap, kewanten kantun makubda (ilid) suksemanipun. Lengkarane sané pungkuran punika daging sajati, sané nerangan suksemanipun tur mawirama kalih mapurwakanti (bersajak). Wenten taler sané nenten ngucapang lengkarane pungkuran, antuk kasengguh sami anake sampun ngerti ring suksemanipun. Ring asapunapine kawangun antuk lelampahan ring pawayangan. Ki Dalang ngawi satua bawak babaudan, nyimbingin silih tunggil sang nonton sané saud (iwang) laksananipun. Wenten taler sané mawangun gambar (karikatur).

Ring sor puniki wénten makudang-kudang wewangsalan luiripun: 




#Article 500: Bladbadan (137 words)


Bladbadan kruna lingganipun babad artinipun tutur jati sané sampun kalampahan riin. Babad taler maarti abas wiadin basang kebo, banteng, utawi kambing. Sasampun polih seselan el, pangiring an miwah kaduipurwayang dados bebladbadan sané mateges kruna bebasan, kaanggén papiringan, saha madué purwakanti (bersajak).

Bladbadan puniki kawangun antuk lengkara utawi kruna tigang palet. Krunané sané pinih riin apalet dados giing utawi bantang, krunané sané kaping kalih apalet, arti sujati (bebasanipun), sakadi sampiran, sané ngawangun purwakanti (sajak), krunané sané kaping tiga arti paribasa, wiadin suksmanipun, makadi:

Dadosné kecap mbul ring kruna jambul, mapurwakanti ring kecap mbul ring kruna ngambul.

Bladbadan puniki masaih ring wewangsalan, sakadi papiring indik kahanan kalih laksanan jadma, ring asapunapiné sada pedas suksmanipun. Kewanten yening anake mabladbadan, artinipun sané sujati nenten kaucapang, antuk kasengguh sami sampun uning ring artinipun.

Ring sor puniki wénten makudang-kudang conto bebladbadan, luir ipun:




#Article 501: Untung Surapati (853 words)


Untung Surapati (embas mepeséngan Surawiraaji, ring Bali, 1660 – seda ring Bangil, Pasuruan, Jawa Kangin, 5 Désémber 1706 ring umur 45/46) punika wantah sinunggil tokoh ring Babad Nusantara sané kecatet ring Babad Tanah Jawi. Babad nyané kasub mawianan nyaritayang parekan VOC sané dados bangsawan miwah Tumenggung (Bupati) Pasuruan.

Babad Untung Surapati sané kasub miwah perjuangan ipun ngelawan kolonialisme VOC ring Nusa Jawa ngeranayang ipun dados pahlawan nasional Indonésia. Ida kedadosang pahlawan nasional Indonésia kadasaring antuh S.K. Presiden No. 106/TK/1975 pinanggal 3 November 1975.

Untung Surapati, wastan asli ipun Surawiraaji. Mawit saking Babad Tanah Jawi ida measal saking Bali sané katemu olih Kapten van Beber, sinunggil perwira VOC sané katugasang ring Makasar. Kapten van Beber ngadol ipun ka perwira VOC liyané ring Batavia sané mawasta Moor. Daweg medué panjak anyar, karir miwah artha Moor énggal ngakehang. Pianak alit punika keanggep makta bagé kewastaning Si Untung.

Ritatkla Untung maumur 20 warsa, ipun kamangkéng olih Moor mawinan mademenan sareng putri nyané sané mawasta Suzane. Ring buwi Untung ngimpun para tahanan miwah prasida cala saking buwi.

Ring warsa 1683 Sultan Ageng Tirtayasa sultan Banten kekahonang olih VOC. Putra ipun sané mewasta Pangeran Purbaya hénggat ring Gunung Gedé. Ida ngewutusang maserah menawi karauhin olih perwira VOC pribumi kemantén.

Kapten Ruys (senapati bénténg Tanjungpura) prasida ngemolihang kalompok Untung. Dané katawarin pakaryan dados tentara VOC utawi urip nyané dados buronan. Untung kalatih ketentaraan, kabahang pangkat letnan, miwah katugasin ngerereh Pangeran Purbaya.

Untung ngerereh Pangeran Purbaya antuk kapanggih ring Tanjungpura. Taler rauh prajurit Vaandrig Kuffeler sané maparilaksana kasar majeng Pangeran Purbaya. Untung nénten terima miwah nempur prajurit Kuffeler ring Tukad Cikalong, 28 Januari 1684.

Pangeran Purbaya tetep nyasahang ring Tanjungpura, menawi rabi ipun Gusik Kusuma nunas Untung nganter ipun mantuk ring Kartasura. Untung sané mangkin malih dados buronan VOC. Mawinan ipun nempur prajurit Jacob Couper sané ngerereh dané ring désa Rajapalah.

Ritatkala ngentasin Kesultanan Cirebon, Untung kajurit sareng Raden Surapati, putra angkat sultan. Sesampuné keadilin, kabukti sané iwang punika Surapati. Surapati kahukum mati. Daweg punika wastan Surapati olih Sultan Cirebon kaica antuk Untung.

Untung maparab Surapati rauh ring Kartasura nganter Raden Ayu Gusik Kusuma ka aji nyané, punika Patih Nerangkusuma. Nerangkusuma punika tokoh anti VOC sané gencar mingaruhin Amangkurat II antuk wangdé perjanjian ipun sareng wangsa Belanda. Nerangkusuma talér mawiwahan Gusik Kusuma sareng Surapati.

Kapten François Tack (perwira VOC senior sané sareng ring panumpasan Trunajaya miwah Sultan Ageng Tirtayasa) rauh ring Kartasura sasih Pébruari 1686 antuk ngejuk Surapati. Amangkurat II sané sampun kapangaruhin Nerangkusuma, menyaru ngewantu VOC.

Yuda meletus ring pekarangan keraton. Pasukan VOC benyah. Kirang langkung 75 Belanda mati. Kapten Tack kapademang olih Untung. Tentara Belanda sané urip cala ka benteng dané.

Amangkurat II jerih wéra ipun kauningin. Ida ngapandikayang Surapati miwah Nerangkusuma marawasa Pasuruan. Ring kota punika, Surapati ngalahang bupati nyané, bupati Anggajaya cala ka Surabaya. Bupati Surabaya mapesengan Adipati Jangrana nénten ngelawan mawinan ida sampun uning sareng Surapati ring Kartasura.

Untung Surapati pun ngangkat raga dados bupati Pasuruan miwah magelar Tumenggung Wiranegara.

Ring warsa 1690 Amangkurat II menyaru ngutus pasukan antuk ngarebut Pasuruan. Ekspedisi punika nénten pacang polih kamenangan mawinan wantah drama antuk ngetambet VOC.

Sedané Amangkurat II warsa 1703, kawentanang parebutan takhta Kartasura pantaraning Amangkurat III sareng Pangeran Puger. Ring warsa 1704 Pangeran Puger ngangkat raga dados Pakubuwana I sané kadukung VOC. Warsa 1705 Amangkurat III kausir saking Kartasura miwah hepil ka Pasuruan.

Ring sasih Séptémber 1706 pupulan pasukan VOC, Kartasura, Madura, miwah Surabaya kapimpin Mayor Goovert Knole ngerebut Pasuruan. Perang ring benteng Bangil sawusanné ngepademang Untung Surapati alias Wiranegara pinanggal 17 Oktober 1706. Ida ngastitiang mangda kepademan ipun kaengkebang. Bangbang Surapati kakaryaning rata antuk tanah. Perjuangan nyané kalanjutang antuk putra ipun makta tandu kaisi Surapati sané linyok.

Ring pinanggal 18 Juni 1707 Herman de Wilde mimpin ekspedisi ngarereh Amangkurat III. Ida nemu bangbang Surapati sané énggal kagahgah. Layon Surapati kabakar miwah abu nyané kalarung ka segara.

Putra Untung Surapati, punika Raden Pengantin, Raden Surapati, miwah Raden Suradilaga ngesenapati parekan ajin dané (campuran wong Jawa miwah Bali). Dané akeh ketangkep sareng Amangkurat III ring warsa 1708 miwah kesarengin katulakang ka Sri Lanka.

Sisan parekan Untung Surapati nyarengin pamberontakan Arya Jayapuspita ring Surabaya warsa 1717. Pemberontakan puniki dados keherang pinaka kahukum mati nyané Adipati Jangrana sané kabukti meneng-meneng ngewantu Surapati ring perang warsa 1706.

Risampuné Jayapuspita kaon warsa 1718 miwah ngangsul ka Mojokerto, parekan Surapati setia nyarengjn. Dané sinamian nyarengin pamberontakan Pangeran Blitar pantaraning Amangkurat IV sané kabantu VOC warsa 1719. Pamberontakan punika kekaonang warsa 1723. Para putra Untung Surapati miwah para parekan ipun katulakang VOC ring Sri Lanka.

Crita pemargi urip Untung Surapati dados kasub, mawinan ipun kedadosan  aran marga sané umum ring Indonésia, taler akéh kasurat ring sastra. Wénten Babad Tanah Jawi, taler wénten Babad Surapati.

Penyurat Hindia Belanda Melati van Java (wastan samaran Nicolina Maria Sloot) taler wénten manyurat roman mamurda Van Slaaf Tot Vorst, sané terbit ring warsa 1887. Karya puniki katerjemahang olih FH Wiggers miwah katerbitang warsa 1898 nganggén murda Dari Boedak Sampe Djadi Radja. Penyurat pribumi sané nyurat crita puniki wantah sastrawan Abdul Muis ring novel nyané sané mamurda Surapati.

Taman Burgemeester Bisschopplein ring Batavia (sané mangkin Jakarta) pasca kemerdekaan Indonésia kaubah aran ipun dados Taman Suropati antuk ngabdiang wastan Untung Surapati.




#Article 502: Candi Sukuh (356 words)


Candi Sukuh inggih punika wewengkon candi Hindu sané manut ring administrasi ngranjing ring wewengkon Désa Berjo, Kecamatan Ngargoyoso, Kabupatén Karanganyar, Jawa Tengah. Candi puniki ketah kabaosang krana kawéntenan rupannyané sané nénten biasa, rupannyané mawentuk alat-alat kelamin manusa ring makudang-kudang pahan. Candi Sukuh sampun kausulang ka UNESCO mangdané kadadosang silih tunggil Situs Warisan Dunia mawit saking warsa 1995.

Situs Candi Sukuh kauningayang pinih pertama ring masa pamerintahan Britania Raya ring tanah Jawa warsa 1815 olih Johnson, Résidén Surakarta. Ring galahé punika Jonson kaicénin tugas olih Thomas Stanford Raffles, mangdané ngumpulang data-data sané kaanggén antuk nyurat bukunnyané The History of Java. Ring warsa 1842, Van der Vlis, silih tunggil arkéolog Belanda, nglaksanayang penelitian. Candi Sukuh kabecikang (pemugaran) pinih pertama ring warsa 1928.

Candi Sukuh magenah ring léréng kaki Gunung Lawu, tegehnyané inggih punika kirang langkung 1.186 méter  ring ajeng permukaan pasih. Genahnyané ring koordinat 07o37, 38’ 85’’ Lintang Selatan miwah 111o07,. 52’65’’ Bujur Barat. Candi puniki wénten ring Dukuh Sukuh, Désa Berjo, Kecamatan Ngargoyoso, Kabupatén Karanganyar, Jawa Tengah. Candi Sukuh dohnyanékirang langkung 20 kilométer saking Kota Karanganyar miwah 36 kilométer saking Surakarta.

Wangunan Candi Sukuh nyihnayang kesederhanaan majeng ring para anak sané rauh irika, kesan puniki malianan sareng makudang-kudang candi sané wénten taler ring Jawa Tengah makadi Candi Borobudur miwah Candi Prambanan. Wentuk wangunan Candi Sukuh masaih sareng tetamian budaya Maya ring Méksiko utawi tetamian budaya Inca ring Péru. Struktur puniki ngélingan para anak sané rauh sareng wentuk piramida ring Mesir. Ring warsa 1930 wénten arkéolog Belanda sané mawasta W.F. Stutterheim, dané ngabaosang indik tigang parindikan. Sané kapertama sang sané ngaryanin candi puniki nénten tukang batu, nénten taler mawit saking krama keraton, wiadin tukang kayu ring désa. Sané kaping kalih, candi puniki kakaryanin gegeson, nika mawinan candi puniki kirang rapi. Sané kaping tiga keadaan politik ring galahé punika nampek sareng keruntuhan Majapahit, nika mawinan nénten prasida ngaryanin candi sané ageng. Para anak sané rauh prasida ngranjing nglintasin pintu utama, salanturnyané ngranjing ring gapura sané ageng, tur prasida nyingakin wentuk arsitéktur khas sané wentuknyané akidik miring, tur ajengnyané mawentuk trapésium. Batu sané kaanggén ngaryanin Candi Sukuh inggih punika batu sané ngranjing ring soroh andesit, nika mawinan warnannyané akidik barak.




#Article 503: Sémér (449 words)


Sémér utawi Prigi inggih punika struktur sané kawangun ring tanah sané kakeduk utawi kabor sané kangge ngaruruh toya, minyak utawi gas. Sémér sané pinih akéh kaanggén wantah sémér sané kanggén ngaruruh toyatanah saking aquifer. sémér punika kagenahin ring umah utawi jero lumbrahnyané nampek tekén pawaregan duaning kaangge kaperluan sadina-dina. Toya saking tanah katimba nganggé émbér sané madué tali sané kawastanin timba. Sémér sané pinih modern sané katemuin ring kota-kota agengnyané alit, kirang langkung sa pipa PVC inggih punika 3-8, toya katimba nganggé kompa listrik.

Sémér malakar antuk kayu sampun kauningan saking daweg Neolitikum utawi zaman batu muda, Contonyané ring Ostrov, Républik Céko warsa 5265 SM. Bukti sémér toya sané pinih simalu katemuin ring Cina. Ring cakepan Yi Jing kasurat sapunapi krama cina kuna ngemban sémér tur nyage klebutannyane.

Ring mesir kuna, Syaduf miwah sakia sané kaangen. Sakia punika wantah sémér sané madué kincir sané kaagen nimba toyane. Sakia mresidayang nimba toya saking sémér sadalem 10m sakewanten syaduf mresidayang nimba 3m kewanten. Sémér sané pinih kuna katemuin ring siprus duk warsa 7000-8500 SM.

Sémér sané madué tatujon lianan kakaryanin sesampun sémér toya. Sémér tasik sané kapartama kapainget wantah ring provinsi Sichuan, Cina 2,250 warsa dumunan. Sémér minyak utawi lengis sané kapertama taler katemuin ring cina duk warsa 347 M. Sémér punika madué kadaleman kirang langkung 240 meter tur kakeduk ngagge matan bor sané kategul ring tiing. Minyake punika kaagen ngaryaning tasik saking toya tasik utawi Brine.

Sémér sané kakeduk lumrah madué diameter jangkep kaange antuk jadma adiri utawi akehan sané pacang nyongcong tanah kanti muka air tanah. Tembok sémér lumrah ngage bata utawi batu mangda tanahe nenten apih. Tembok sémér punika kakaryanin duurang saking tanah mangda nglabet baya minakadi toya kacemerin utawi jadma runtuh ka sémér. Sémér prasida kakeduk sedalem 60 meter.

Sémér Bor kakeduk ngange mesin bor miwah katimba ngagge kompa. Sémér Bor prasida kakeduk daleman bandingan ring sémér keduk, sering kanti satus meter.

Sémér sané dakén wantah mresidayang dados sumber toya sané mudah. Sakewanten sémér sané dakén punika dangan kacemerin bandingang ring sémér sané daleman. Sémér sané kacemerin mresidayang ngalalarang pinakit sané ngalalar saking toya utawi Waterborne.

Makehan bakteri, virus, parasit miwah oong sané ngregedin sémér masumber saking tai utawi feses manusa miwah baburon, contonyané saking sistem sanitisi minakadi septic tank utawi badan ubuan. Bakteri sané lumrah katemuin minakadi E. coli, Salmonella, Shigella, miwah Campylobacter jejuni. Virus sané lumrah katemuin minakadi norovirus, sapovirus, rotavirus, enteroviruses, and hepatitis A and E. Parasit sané lumrah katemuin minakadi Giardia lamblia, Cryptosporidium, Cyclospora cayetanensis, and microsporidia.

Kontaminasi kimia wantah pikobet sané akeh katemuin ring toya tanah. Nitrat saking limbah WC utawi rabuk wantah pikobet buat anak alit miwah rare. Polutan kimia minakadi pestisida, bensin, methyl tert-butyl ether (MTBE) miwah bahan kimia lianan.




#Article 504: Kalénder Bali saka (288 words)


Kalénder Saka inggih punika kalendér sané kaanggén olih krama hindu ring Nusa Bali miwah Nusa lombok. Malianan ring Kalénder pawukon sané madué 210 dina, kaléndér saka puniki malakar antuk sasih miwah madué dina kirang langkung pateh ring kalénder Grégorian. Penanggalan rin kalender saka wantah penanggalan konvensi. Penaggalan punika nenten ngange penanggalan astronomis sekadi kalender Hijriah nenten taler ngange penanggalan aritmatis sekadi kalender jawa. nanging kirang langkung antara kakalih.

Kaléndér Saka sané akeh kaangen inggih punika kalender cetak sané kaploporin olih Ketut Bangbang Gedé Rawi. Dewasné mangkin akeh ipun kalender saka sané katemuin ring piranti elektronik minakadi komputer miwah smartphone.

Ring a Wulan Chandra utawi a sasih wenter 30 dina, 15 dina sadurung purnama kawastanin penanggal utawi suklapaksa, 15 dina sadurung tilem kawastanin panglong utawi oanglong  utawi  kresnapaksa. Ring kalender cetak penaggal kasurat mawarna abang utawi barang saking penanggal 1 ngantos penaggal 15 ring dina purnama. Sakewanten panglong kasurat mawarna ireng utawi selem saking panglong 1 ngantos panglong 15 ring dina tilem.

Lami saih utawi wulan Chandra nenten pateh banding ring wulan surya. Lami sasih berfluktuasi tergantung ring doh bulan miwah gumi ring orbit elipsnyane. Riantuka punika lami warsa surya kirang langkung 11 dina lamian bandingang ring warsa chandra. Duaning punika senangken kirang langkung 3 warsa chandra kaengsubang sasih chandra asiki sané kawastanin sasih kabisat. Sasih kabisat puniki kantu rancu genahnyané ring kalender saka Bali.

Rahinan Hindu sané madasar ring penaggalan sasih inggih punika rahina Nyepi miwah Siwaratri. Rahina Nyepi kalaksayanang ring penanggal apisan Sasih Kadasa. Rahina Siwaratri kalaksayanang ring panglong ping 14 sasih Kapitu. Piodalan sané ngagge penaggal kalender saka contonyané Bhatara Turun Kabeh, ring Pura Penataran Agung Besakih Karangasem sané kalaksayanang  ring purnama sasih Kadasa miwah piodalan ring Pura Jagatnatha, Denpasar sané kalaksayanang ring Purnama sasih Jiyestha.




#Article 505: I Durma (275 words)


Satua I Durma inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua anak muani madan I Rajapala makurenan ngajak dedari madan ken Sulasih. Ia ngelah pianak adiri adanina I Durma. Mara I Durma matuuh pitung oton, kalahina tekén méméné mawali ka swargan. Sawiréh keto, Idurma kapiara, olih Irajapala,kanti matuuh dasa tiban. Gelisang satua I Rajapala makinkin bakal nangun kerti ke alas gunung. Nuju sanja, I Rajapala ngaukin pianakné laut negak masila. I Rajapala ngusap-ngusap duur I Durmané sarwi ngomong,

Mara keto, jengis I Durma, yeh peningalané ngembeng-ngembeng. Bapané nglanturang mapitutur,

Minab Ida Sang Hyang Widhi tuara wikan nyisipang. Kéto masih eda cening ngadu daya lengit, ngekadaya nyengkalen anak. Jejerang papinehe ngulati ané melah. Ingetang satata ngaturang bakti ring Ida Sang Hyang Widhi, matrisandya tetepang. Nah, amonto bapa mituturin cening, dumadak Ida Sang Hyang Widhi Wasa sweca mapica karahayuan tekéning cening muah bapa”.

Kacarita jani I Durma suba ngayah, malajah di pesraman Jero Dukuhe. Jero Dukuh kalintang ledang pikyunanne, krana

I Durma seleg pesan malajah tur énggal ngeresep. I Durma tusing milihin gae, asing pituduh Jero Dukuhe kgarap kanti pragat. Sabilang peteng kaurukang masastra baan jero Dukuh. Baan selené mlajah mamaca, dadi liu ia nawang satwa, tutur muah agama. Sasubané I Durma menek truna, pepes ia kabencingah, dadi tama ia nangkil ring anake agung di Wanakeling. Para punggawa, tandamantri pada uning, tur sayang tekén I Durma. Ditu laut I Durma kaangen parekan di puri, kadadiang panyarikan sedehan agung purine.

Dadine, I Durma tusing kuangan pangan kinum muah satata mapanganggo bungah. Yadiapin keto tusing taen ia engsap manyama braya, satata inet tekén pitutur bapané muah ajah-ajahan Jero Dukuh. Kéto yen pikolih anake jemet malajah tur anteng magarapan.




#Article 506: I Pucung (1756 words)


Satua I Pucung inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki saking Banjar Kawan, Bangli.

Kacrita ada koné tuturan satua, di Banjar Kawan, wewengkon Koripan ada anak pacul ngelah pianak muani adiri madan I Pucung. I Pucung koné gegaenné tuwah mapikat di cariké, nanging ké nyalah unduk pajalanné mapikat krana ia mikatin kedis masan padi tondén serab. Dadi tusing pesan koné ia taén maan kedis, wiréh tusing ada kedis ngalih amah krana padiné mara ngandeg beling, tondén pesu buah. Déning kéto, med-medan koné ia mapikat.

Wadih mapikat ngalih kedis, jani I Pucung koné demen tekéning kuluk. Sakéwala, tingkahné masih soléh maidih-idihan, krana sabilang ia nagih ngidih konyong sik pisaganné begbeg ané idiha konyong ané mara lekad. Wiréh konyong ané nagih idiha enu cerik buina tondén kedat, kadéna konyongné enu buta, dadi buung dogén koné ia ngidih konyong. Mara kéto paundukan ané tepukina baan I Pucung pesu pedih kenehné, déning makejang ané kenehanga tusing taén misi.

Sasukat ento, kacrita I Pucung tusing pesan koné ia taén kija-kija buin, begbeg nyingkrung dogén jumahné. Ping kuda-kuda kadén suba bapanné nglémékin, apanga ia nulungin ka carik, nanging ia masih tusing nyak. Wiréh kéto solah pianakné, bapanné pedih koné kenehné tekén I Pucung, nanging ia tusing bani nglémékin wiadin nigtig I Pucung krana ia suba kelih. Bapanné mémégeng cara togog nolih I Pucung nyingkrung di plangkané geris-geris sirep leplep.

Makelo-kelo, dadi demen koné I Pucung tekén anak luh. Sakéwala dedemenanné likad pesan, gedé kenehné ia, sawiréh ané dotanga sing ja ada lén putrin Ida Sang Prabhu Koripan. Ditu kéweh ia makeneh, ngenehang isin dedemenanné, budi morahan tekén bapanné tusing koné ia juari, déning suba ngasén kapining déwék gedéganga. Ngangsan ngibukang kenehné I Pucung wiréh dot énggal makurenan ngajak Ida Radén Galuh, nanging tusing ada jalan, mabudi ngalih ka puri ia tusing bani. Jani ngaé koné ia daya, apanga misi kenehné nyidayang makatang Radén Galuh.

Sedek dina anu, selanturnyané mangkin kacritaang Mara teked di bancingah, tepukina ada koné parekan nglaut ia matakon,

Masaut parekané,

Ditu lantas parekanné ngapurian matur ring Ida Sang Prabhu,

Ngandika Ida Sang Prabhu,

Ngajabaang lantas parekané ngorahin I Pucung tundéna ngapuriang. Mara kéto, éncol koné pajalané I Pucung ngapurian. Sasubanné neked di ajeng Ida Sang Prabhu, lantas ia mamitan lugra.

Matur I Pucung, “Inggih matur sisip titiang Ratu Déwa Agung, wénten tunasang titiang ring Cokor I Déwa.”

Ngandika Ida Sang Prabhu, “Yan unduk ento takonang Cai, nira tusing pesan nawang awinannyané buka kéto, men yan cara Cai, kénkén mawinan dadi buka kéto?”

Gelisin satua, Sasubanné pragat bantené, majalan lantas I Pucung nyuun banten, ngojog kumah jero mangku

Sasubanné matur ulian ngéka daya tekén Jero Mangku, ditu lantas I Pucung énggal-énggal mapamit uli jeron dané Jero Mangku Dalem. Gelisin satua, apang tusing katara, silib koné pajalanné I Pucung ngojog pura Dalem tur nglaut ia macelep ka palinggih gedong kamulan ané tanggu kelod. Sawatara ada koné apanginangan ia mengkeb ditu, rauh lantas Jero Mangku makta banten ngojog palinggih sik tongos I Pucungé mengkeb. Suba kéto lantas koné Jero Mangku ngaturang banten saha mapinunas tekén Ida Betara mangdané guminé di Koripan manggih karahayuan!

Sasubanné Jero Mangku suud ngantebang, ngomong lantas I Pucung uli jumahan gedongé, mapi-mapi dadi Betara, kéné koné munyinné,

Masaur Jero Mangku,

Buin ngomong I Pucung, “Ih, Cening Mangku, Nira ngiangin lakar ngicén kaluputan nanging yan Sang Prabhu ngaturang okanné Radén Galuh kapining Ira!”

Jero Mangku ngadén munyin I Pucung pangandikan Ida Betara, lantas dané budal. Teked di jabaan purané Jero Mangku mrérén di batan punyan binginé sambilang dané ngantiang I Pucung.

Buin akejepné pesu lantas I Pucung uli gedongan palinggih kamulan nglaut ia maekin Jero Mangku sedek ngetis tur matakon, ”Sapunapi Jero Mangku, wénten minab wacanan Ida Betara?”

Jero Mangku Dalem lantas nuturang buat pamargin danéné mapinunas kadagingan patuh cara munyin I Pucung mapi-mapi dadi Betara nguluk-nguluk ragan dané Jero Mangku cara itunian. Buina suud nutur kéto, Jero Mangku lantas nganikain I Pucung, “Nah, Pucung melah suba Cai ka puri ngaturang tekén Ida Sang Prabhu pangandikan Ida Betara. Bapa tusing ja bareng kema, wiréh jumah ada tamiu ngantiang!” Déning kéto pangandikan Jero Mangku, dadi kendel pesan I Pucung, déning guguna pamunyin déwékné tekén Jero Mangku, saha lantas ia majalan ngapurian.

Sasubanné I Pucung nganteg di purian, ngandika lantas Ida Sang Prabhu, “Men, kénkén Pucung buat pajalan Cainé mapinunas, ada pawecanan Ida Betara tekéning Cai? Tegarang tuturang apang gelah nawang!”

Matur I Pucung, “Inggih wénten Ratu Déwa Agung. Asapuniki wecanan Ida Betara ring titiang. 'Ih, Cening Pucung, kema aturang wecanan Irané tekén gustin Ceningé, buat pinunas sasuhunan Ceningé, Nira lédang lakara ngicénin ida kaluputan mangdané guminé karahayuan, nanging yan ida kayun ngaturang okanné, Ida Radén Galuh tekén Nira!' Asapunika pangandikan Ida Betara ring sikian titiang. Inggih, sané mangkin asapunapi pakayunan Palungguh Cokor I Déwa, déning asapunika pakayunan Ida Betara?”

Matur buin I Pucung, “Inggih yan asapunika pikayunan Palungguh Cokor I Déwa, margi rahinané mangkin ratu, aturang putrin Cokor I Déwa, Ida i nanak Radén Galuh ring Ida Betara mangda gelis kasidan pinunas Cokor I Déwa, rahajeng jagat Koripané! Titiang ja ngiringang Ida, jaga aturang titiang ring Ida Betara Dalem.”

Mara kéto aturné I Pucung, ditu lantas Ida Sang Prabhu ngandikain parekanné apanga ngaturin okané lanang Ida Radén Mantri, kandikaang ngapurian. Ida Radén Mantri sedek koné di jabaan. Majalan lantas i parekan ka jabaan ngaturin Ida Radén Mantri. Ida Radén Mantri raris ngapurian tangkil ring ajinné.

Ngandika Ida Sang Prabhu, “Cening Bagus Radén Mantri I Déwa, nah né jani Bapa ngorahin Cening, buat arin Ceningé Radén Galuh karsaanga tekén Ida Betara Dalem. Bapa lakar ngaturang i anak Galuh tekén Ida Betara, déning Bapa tuara bani tekéning anak tuara ngenah, buina apanga guminé karahayuan. Wiréh mula kéto swadarmaning dadi agung, tusing dadi mucingin apa buin pangandikan Ida Betara ané tusing kanten. Yan Bapa tusing ngaturang adin I Déwané, pedas rusak jagaté. Men, cening kénkén kayuné?”

Matur Ida Radén Mantri, “Inggih yan sampun asapunika pakayunan Guru Aji, titiang tan panjang atur malih. Lédang té pakayunan Guru Aji kémanten.”

Déning kéto aturné Radén Mantri, lantas I Patih kandikaang nuunang peti lakar genah I Radén Galuh. Sasubanné Ida Radén Galuh magenah di petiné, lantas petiné kancinga tur seregné tegulanga di duur petiné

Ngandika Ida Sang Prabhu, “Ih Cai Pucung, nah né suba pragat i nanak Galuh mawadah peti, kema suba tegen petiné aba ka pura Dalem aturang i nanak Galuh ring Ida Betara. Né seregé di duur petiné mategul. Da pesan Cai nyemak seregé ené, depin dogén dini, satondén Cainé nganteg di pura. Buina ingetang pabesen gelahé, yén Cai makita manjus di jalan, pejang petiné di duur pundukanné tur seregné depang masih ditu mategul!”

Sasubanné I Pucung polih pangandikan Ida Sang Prabhu tur ia ngresep tekén pawecananidané ditu ia matur, “Inggih, titiang sairing,” kéto aturné lantas ia majalan negen petiné misi Ida Radén Galuh.

Mimih, magrétgotan koné ia negen petiné ento, nanging baan kendelné lakar maan kurenan okan Ida Sang Prabhu, dadi tusing koné aséna baat. Kacrita di jalan, I Pucung nepukin tukad ané yéhné ening, dadi prajani pesu koné kenyelné I Pucung. Kadaut baan ening yéh tukadé tur bedakné tan kadi-kadi, ditu ia marérén nglaut manjus ka tukadé. Petiné pejanga baan I Pucung di duur pundukané katut seregné kadi pangandikan Ida Sang Prabhu. Di makiréné ia tuun lakar kayeh, matur I Pucung tekén Radén Galuh, “Ratu Radén Galuh, Cokor I Déwa driki dumun, kénakang kayuné driki. Titiang ngaonin Cokor I Déwa ajebos, titiang jaga tuunan manjus, déning ongkeb pisan tan dugi antuk titiang naanang kebusé, asapunika taler bedak tiangé tan kadi-kadi.” Déning Ida Radén Galuh mawadah peti dadi tusing koné pirenga atur I Pucungé.

Suud I Pucung matur kéto, tuunan lantas ia ka tukadé kayeh. I Pucung klangen tekén tis yéh tukadé kanti tusing inget tekén Radén Galuh, ia makelo manjus sambilanga mlamlaman. Ditu rauh lantas Ida Radén Mantri sameton Ida Radén Galuh nandan macan pacang anggén ida ngentosin sametoné. Sasubanné Ida Radén Mantri rauh sik tongos petiné ento, ngelisang raris Ida Radén Mantri nyereg petiné tur kamedalang ariné. Sasubanné Ida Radén Galuh medal, jani macané koné celepang ida tur kakancing, seregné buin koné genahang ida duur petiné. Suud kéto, gelis-gelis koné Ida Radén Mantri malaib sareng Ida Radén Galuh budal ka Koripan. Buat isin petiné kasilurin, tusing koné tawanga tekén I Pucung.

Sasubanné I Pucung suud manjus, lantas ia menekan. Teked ba duuran dingeha koné munyi krasak-krosok baan I Pucung di tengah petiné. Ngomong lantas I Pucung, “Inggih Ratu Radén Galuh, menggah manawi Cokor I Déwa dados krasak-krosok wau kaonin titiang manjus. Margi mangkin Cokor I Déwa budal kumah titiangé, drika mangkin Cokor I Déwa malinggih sareng titiang. Cokor I Déwa pacang anggén titiang kurenan. Samalihipun, titiang sampun nyiagayang Cokor I Déwa woh-wohan luir ipun: buluan, salak, croring, miwah manggis. Punika pacang rayunan Palungguh Cokor I Déwa sampun wénten jumah titiang katragianang antuk panyeroan Palungguh Cokor I Déwa, titiang maderbé mémé. Sampunang té kénten menggah Cokor I Déwa, mangkin iringa ja Cokor I Déwa budal.”

Gelisin satua, majalan lantas ia I Pucung ngamulihang negen petiné. Sasubanné neked jumahné, kauk-kauk lantas I Pucung ngaukin méménné, “Mémé, mémé, ampakin tiang jlanan, tiang ngiring Ida Radén Galuh mulih. Tiang anak suba icéna nunas Ida Radén Galuh tekén Ida Sang Prabhu. Makedas-kedas men Mémé di jumahan metén icangé apang kedas, krana tiang lakar nglinggihang Ida ditu, uli semengan Ida tondén ngrayunang.” Méménné tusing ja ia nawang keneh panakné, slegagan koné ia mara ningeh pamunyin panakné buka kéto. Dadi ampakina dogén koné I Pucung jelanan tur I Pucung ngénggalang macelep kumah metén saha éncol ngancing jelanan uli jumahan. Petiné, pejanga koné baan I Pucung di pasaréané.

Critayang jani suba tengah lemeng mémé bapanné I Pucung suba koné pada leplep sirepné, ditu lantas I Pucung buin ngomong ngrumrum isin petiné,

Buin mani semenganné, dunduna lantas ia tekén méménné uli diwangan, déning suba tengai I Pucung tondén bangun uli pasaréan. Méménné narka tur ngadén panakné sajaan ngajak Radén Galuh. Kanti ping telu koné méménné makaukan, masih tusing koné ada pasautné I Pucung uli tengahan meténé. Wiréh kéto, méménné koné lantas ninjak jelananné. Mara mampakan don jelananné, magruéng koné macané jumahan. Ditu makesiab méménné I Pucung saha prajani lantas buin ngubetang jelanan meténé. Sasubanné macané kakancing ditu lantas ia gelur-gelur ngidih tulungan tekén pisagané. Liu pada anaké nyagjagin mémén I Pucung saha sregep pada ngaba gegawan. Macané laut kaiterin di jumahan metené tekén kramané, ada ané numbak uli di sisi, ada ané nimpug aji batu, kéto masi ada ané nulup. Gruéng-gruéng macané kena tumbak, lantig saang kandikan saha glebugin batu bulitan ané gedé-gedé. Wiréh kakembulin, mati lantas koné macané totonan. Sasubanné i macan mati, mulihan lantas méménné I Pucung ka tengah meténné, dapetanga panakné suba mati tur nu tulang-tulangné dogén.




#Article 507: Kambing Takutin Macan (320 words)


Satua Kambing Takutin Macan inggih punika silih tunggil satua buron (Animal tales) ring satua Bali.

Kacerita ada kambing madan Ni Mésaba ngajak Ni Wingsali. Ia luas ka alasé, ngalih amah-amahan ané nguda-nguda. Panakné Ni Wingsali masih bareng ka alasé. Tan kacerita di jalan, teked ajak dadua di alasé. ”Bih, demené Ni Mésaba ajak Ni Wingsali, nepukin amah-amahan ané nguda-nguda.

Sedeng itehe ngamah, Ni Wingsali makasiab nepukin buron tawah. Melaib Ni Wingsali di durin méméné, sambilanga matakon. ”Mémé..mémé..ade buron tawah, to to ya mémé..! ”ikuhné lantang, gubané aéng”, nyeh tiyang mémé..!

Mesaut lantas Ni Mésaba, ”ento madan I Macan, nah kéné jani cening, entegang sebengé apang care anak sakti, anggon nayanin I Macan, ané malaksana corah”.

I Macan masih ngon nepukin Ni Mésaba ngajak pianakné Ni Wingsali. I Macan ngomong,

Mesaut Ni Mésaba, ”Ih iba macan. Iba mirib tusing nawang, uli awak kainé bisa pesu api. Di tanduk kainé Ida Sang Hyang Siwa ané malinggih. Kai kaliwat sakti, tusing buungan iba amah kai. Sambilanga Ni Mésaba ngéngkotang tandukné tur mekecos.

I Macan lantas malaib. tepukina tekén i Bojog. i Bojog matakon”, Beli, apa krana beli malaib?”.

I Macan masaut, ”beli jejeh nepukin buron tawah. Awakné poléng tandukné lanying”.

Raris, seanturnyane, ”Ento sing je lénan tekén I Kambing. Tiang mamusuh tekén ia. Jalan jani malipetan bareng-bareng alih!”.

Masaut I Macan, ”béh, yén beli kema tusing buungan beli mati. Cai gancang menék kayu, élah makecos”.

I Bojog buin ngomong, ”yén beli sangsaya, jalan tegul bangkiangé. Kantétang ikuhé”.

Munyin i Bojogé lantas guguna tekén I Macan. Ditu pada ngilitang ikuh, pada negul bangkiang.
Kacrita jani suba neked di arepan Ni Mésaba. Ni Mésaba masebeng égar tur mamunyi

Ditu lantas ia jeg malaib patipurug. I Bojog bragedéga. Ulian keliwat jejehné I Macan, lantas maka dadua ulung di jurangé tepén batu. Pamuputné mati I Macan tekén I Bojog. Nah kéto tuah, amun apa ja wanéné wiadin kerengné, yéning belog sinah lakar nepukin sengkala buka I Macan.




#Article 508: Mén Sugih tekén Mén Tiwas (539 words)


Satua Mén Sugih tekén Mén Tiwas inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katururan satua Mén Sugih tekén Mén Tiwas. Mén Sugih anak sugih pesan, nanging demit tur iri ati, jail tekén anak lacur. Mén Tiwas buka adané tiwas pesan, nanging melah solahne, tusing taen jail tekén timpal. Mén Tiwas geginane ngalih saang ke alase lakar adepa ka peken. Nuju dina anu, Mén Tiwas ka umah Mén Sugih ngidih api. Ditu Mén Sugih ngomong, Ih cai Tiwas, alihin ja icang kutu, yen suba telah kutun icange, nyanan upahina baas.

Laut Mén Tiwas ngalihin kutu Mén Sugihe. Suba tengai mara suud. Mén Tiwas upahina baas acrongcong, ngénggalang lantas baasne abana mulih laut jakana.

Mén Sugih jumahne buin masiksikan, maan kutu aukud. Ngénggalang ia ka umah Mén Tiwase, laut ngomong, Ih cai Tiwas, ene icang maan kutu aukud, jani mai uliang baas icange ituni.

Masaut Mén Tiwas, Yeh, baase ituni suba jakan tiang.

Masaut Mén Sugih, Nah, ento suba aba mai anggon pasilih!. Nasine ane makire lebeng ento laut juanga konyang ka pancine abana mulih baan Mén Sugih.

Nyanane buin teka Mén Sugih, Ih Tiwas, tuni Nyai ngidih api tekén saang icange. Lantas api tekén saange apesel gedé juanga baan Mén Sugih. Mén Tiwas bengong mapangenan baan lacurne buka keto.

Buin manine, Mén Tiwas tundena nebuk padi baan Mén Sugih lakar upahina baas duang crongcong. Mén Tiwas nyak nebuk kanti pragat, upahina baas duang crongcong, laut encol mulih lantas nyakan. Mén Sugih lantas nyeksek baas, maan latah dadua.

Encol ia ka umah Mén Tiwas laut ngomong, Ih Tiwas, ene baase enu misi latah dadua, jani uliang baas icange, yen suba majakan ento suba aba mai.

Sedek dina anu Mén Tiwas luas ka alase, krasak-krosok ngalih saang. Saget teka Sang Kidang laut ngomong, Mén Tiwas apa lakar alih ditu? masaut Mén Tiwas, Tiang ngalih saang tekén paku.

Masaut Mén Tiwas, Lakar anggon tiang jukut.

Lantas Mén Tiwas nyak nyeluk jit kidange, mara kedenga, limane bek misi mas tekén selaka. Suud keto Sang Kidang ilang, Mén Tiwas kendel pesan lantas mulih. Teked jumah ia luas ke pande ngae gelang, bungkung tekén kalung.

Mén Tiwas jani sugih nadak, pianakne makejang nganggo bungah, lantas ia pesu mablanja. Tepukina Mén Tiwas tekén Mén Sugih. Delak-delik ia ngiwasin pianak Mén Tiwase.

Buin manine Mén Sugih mlali ka umah Mén Tiwase matakon, Ih Tiwas, dija Nyai maan mas selaka liu?. Masaut Mén Tiwas, Kene embok, ibi tiang luas ka alase ngalih saang tekén paku lakar jukut, saget ada kidang, nunden tiang nyeluk jitne. Lantas seluk tiang, mara kedeng tiang limane ditu maan emas tekén selaka liu. Mare ningih keto. Mén Sugih ngencolang mulih.

Manine Mén Sugih ngemalunin luas ke alase, Mén Sugih nyaru-nyaru buka anak tiwas, krasak-krosok ngalih saang tekén paku.

Saget teka Sang Kidang, Nyen ento krasak-krosok?.

Masaut Mén Sugih, Tiang Mén Tiwas, uli puan tiang tuara nyakan. Mén Sugih kendel pesan kenehne.

Lantas masaut Sang Kidang, Ih Tiwas, mai seluk jit nirane!.

Mara keto lantas seluka jit kidange, laut kijem jit kidange, Mén Sugih paide abana ka dui-duine. Mén Sugih ngeling aduh-aduh katulung-tulung, Nunas ica tulung tiang, tiang kapok!.

Teked di pangkunge mara Mén Sugih lebanga, awakne telah babak belur tur pingsan. Disubane inget ia magaang mulih. Teked jumahne lantas ia gelem makelo-kelo laut ngemasin mati.




#Article 509: Nang Bangsing tekén I Belog (2741 words)


Satua Nang Bangsing tekén I Belog (aksara Bali: ᬦᬂᬩᬂᬲᬶᬂᬢᭂᬓᬾᬦᬇᬩᭂᬮᭀᬕ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Tuah ada tuturan satua anak masawitra ajaka dadua, madan Nang Bangsing tekén I Belog. Pasawitrané koné mula sangkaning nekéng tuas, pakrubuk ajaka dadua saling silih, saling tulungin yén pét ada silih tunggil tusing ngelah tur ngelah gegaén abot. Ento mawinan, Nang Bangsing ajaka I Belog setata ngenah anut yén upamiang kadi yéhé di pasoné tusing taén makléncokan buat leketné masawitra.

Kacrita I Belog anak ia sajaan buka adanné belog pesan tur tutut. Sedek dina anu ajakina koné I Belog makena bubu tekén Nang Bangsing. I Belog nyanggupin pangajak Nang Bangsingé lakar makena bubu. Ditu pesu koné dot kenehné nawang baneh ané anggona mikatin bé tekén Nang Bangsing, laut ia matakon, Beli, beli, apa anggon baneh bubuné, turin dija anaké makena bubu?

Mara kéto patakonné I Belog, dadi pesu jailné Nang Bangsing kapining I Belog, turin ia lantas masaut sada guyu, Ih, Belog, yan anaké manehin bubu tusing dadi lénan tekén jaja kukus akuskusan mulu tusing dadi embuhan, tekén unti nyuhan abungkul, suba kéto kenaang lantas di pagehané!

Buin maninné, pasemengan dégdég I Belog lantas meli ketan acééng, nyuh abungkul, muah gula duang tebih. Suba genep makejang lakar jajanné, lantas lebengina, tur di subanné lebeng lantas banehina bubunné. Di subanné suud manehin, lantas koné bubuné kenaanga di pagehané.

Kacrita Nang Bangsing makena bubu, nanging di tukadé. Ané jani, suba pada suud makena bubu lantas Nang Bangsing ajaka I Belog mapitungan, kéné munyinné Nang Bangsing, Belog, wiréh i raga ajak dadua jani suba pada makena bubu, jalan sirep selidan, tusing dadi magadang. Buin mani apang nu semengan pesan ngangkid bubu. Kéto munyinné Nang Bangsing. Déning kéto, sajaan nu selidan koné suba I Belog pules. Suba sawatara tengah lemeng, ditu lantas Nang Bangsing bangun uli pasaréan nyemak bubunné I Belog tur telahanga daara jajanné. Di subanné telah, lantas bubunné I Belog pejunina, laut buin melahanga ngejang di tongosné i tunian. Suba kéto mulih lantas Nang Bangsing buin masaré.

Gelisin satua, suba koné makruyuk siapé mara acepok, enten lantas I Belog tur bangun ngléjat laut ia ngalih Nang Bangsing , Nang Bangsing, Nang Bangsing, suba semengan dong jalan angkid bubuné!

Buin kejepné makruyuk siapé buin acepok, ditu buin dunduna Nang Bangsing baan I Belog, Beli Nang Bangsing, mai suba angkid bubuné, suba lemah né.

Nang Bangsing bangun mapi-mapi kapupungan, kijap-kijap koné ia lantas masaut, Ja…a…lan, jalan, kéto abetné. Ditu lantas ajaka dadua paanjun majalan ngangkidang bubu.

Critaang mara angkida bubunné I Belog sagét bek misi tai, nanging banehné telah. Béh pedih koné basangné ia sambilanga ngrengkeng, Né bubu apa ténénan dadi bek misi tai. Kéto munyinné I Belog sambilanga ngediang tainé.

Kacrita mulih lantas I Belog ngaba bubu puyung. Buin akejepné teka Nang Bangsing magréndotan ngaba bubu, tur liu misi bé, ada lindung, deleg, lélé, kulen, muah ané lénan. Ditu lantas matakon I Belog tekén Nang Bangsing,

Dadi masaut lantas Nang Bangsing, Ah, da kéta baana, buin mani da ditu makena bubu, ditu laku di punyan nyuhé, tur salinin banehné. Nangka anggon baneh ané nasak abungkul! Kéto munyinné Nang Bangsing. Sajaan koné lantas I Belog ngalih nangka nasak anggona baneh bubunné, laut kenaanga ba duur di punyan nyuhé.

Gelisang satua énggal, Nang Bangsing masi makena koné ia bubu, nanging betén nyuhé ané kenaina bubu baan I Belog, déning ditu ada tlabah ané liu misi bé. Di subanné pada suud makena bubu, lantas mulih ajaka dadua. Nganteg jumah, selidan gati suba I Belog pules jejeh kenehné tengai bangun.

Kacrita suba tengah lemeng buin lantas aliha bubunné I Belog tekén Nang Bangsing, banehné dogén juanga abana mulih tur buin ia masaré. Gelisin satua, suba koné lemah, bangun lantas I Belog, tur lantas ngangkid bubunné. Mara jemaka puyung buina banehné telah, ditu gedég pesan koné basangné I Belog, ia ngrengkeng,

Mara ukana tekteka bubuné baan I Belog, sagét ada Kedis Selem teka uli kaja kangin, jeg macelep ka tengah bubunné. Mara kéto, ngon tur liwat kendelné I Belog,

Ditu lantas I Kedis Selem masaut, Yéh Cai Belog, da Cai nampah déwéké. Yan Cai tusing nampah déwéké, apa ja idih Cai kapining i déwék, baanga ja.

Mara kéto munyinné i kedis masaut lantas I Belog, Masa ya kedis bisa maang ngidih apan-apan, dija nyen ngelah lud, melahan tampah dogén suba jani. Kéto abetné I Belog.

Buin masaut i kedis,Kéné Belog, yan Cai tusing ngugu munyin icangé, né bulun icangé abut akatih lantas keberang men, kija ja pajalan bulun icangé ené nyanan tututin dogénan! Kéto munyinné i kedis.

Di subanné kéto, lantas keberanga bulun kedisé ané abuta tekén I Belog, sajaan ngapirpir pajalanné ngaja kanginang. Ento lantas tutuga baan I Belog. Mara adéng pajalanné I Belog, bulun kedisé adéng koné masi pakeberné. Mara I Belog ngangsarang, bulun kedisé bareng gangsar. Kéto dogén koné buat pajalanné I Belog muah bulun kedisé.

Kacrita suba joh pajalanné I Belog nututin pakeberné i bulun Kedis Selem, sagét koné ia nepukin puri melah pesan. Neked di jaban kori agungé kancit ilang koné bulun kedisé totonan. Ditu lantas ibuk kenehné I Belog tur ngrengkeng padidi buka kéné, Ah, saking ja mula kedis jail ténénan, déwéké belog-beloga, jani mara neked dini ilang polonné, déwéka tuara ja mabekel nyang akéténg, kalud jani basangé suba seduk. Kéto abetné I Belog. Kabenengan dugasé totonan ada koné parekan Anaké Agung ané nuénang puriné ento, ningeh munyin I Belogé. Ditu lantas takonina I Belog tekén I Parekan, Ih, jero, sampunang jeroné ngraos kénten, nyen uningina tekén Anaké Agung driki, janten jeroné ngemasin sisip. Jeroné jadma saking dija?

Masaut lantas I Belog, ngandang-nganjuh koné pasautné, Ah, apin ja sisip depang ya, anak saja kedis beler melog-melog déwéké. Mara kéto pasautné I Belog, lantas ngénggalang I Parekan ngapuriang matur tekén Ida Anaké Agung kauningang saindik-indikné I Belog. Déning kéto, Ida Anaké Agung lantas ngandikain I Belog parek ka puri. Sasubanné I Belog tangkil, ditu Ida Anaké Agung ngandika, Ih Belog, Cai nyak nunas nasi dini?

Matur I Belog, Inggih, tiang nyak basang tiangé seduk gati, uling ibi tiang tusing kena nasi. Mara kéto aturné I Belog, lantas kandikaang parekanné nyagiang I Belog.

Kacrita jani I Belog suba ngarepin sagi, mara tingalina nasiné tuah abedik pesan, rasa asopan kuangan. Ditu ia ngrengkeng, Béh, tuah amoné baanga ngidih nasi, acepok dogén sop telah, saking ja Anak Agung demit makilit ténénan. Kéto kenehné I Belog, nanging ké tunasa masi nasiné ento. Sabilang sopa nasiné ento, nu dogén buin asopan, kéto masi bénné sing ja bisa telah. Di subanné basangné I Belog masa wareg, mara nasiné ento telah.

Suud nunas, I Belog lantas koné ia malali-lali di jabaan. Sedekan ia klicak-klicak, ditu ia kaukina baan I Panunggun Lawang, Ih Belog, mai ja malu! Mara kéto lantas srapat I Belog nyagjag tur ia matakon nyekedang, Ngéngkén jero gebagan?

Masaut I Belog, Inggih Ratu Anak Agung, titiang nénten nunas ané kénten-kénten. Yén I Ratu lédang, kudané sané berag punika pamitang titiang, lianan ring punika titiang nénten demen. Mara kéto aturné I Belog, lantas ngandika Anaké Agung, Yéh Cai Belog, dadi jaran demenin Cai? Cai awak tuara, sing ngelah apa-apa. Men, né jaran nirané anak nagih pedeman ané melah. Kénkén ja pedeman Cainé, apang kéto masi pedeman jarané, tur amah-amahanné kéto masi, yan Cai naar nasi misi bé, jarané ngamah nasi misi bé masi. Cendekné apa ja dedaaran Cainé, jarané ané kéto baang! Kéto pangandikan Anaké Agung.

Déning kéto lantas kandikain I Parekan, Ih parekan, kema jemakang I Belog jarané ané berag! Déning ané kéto koné demenina. Majalan lantas I Parekan nyemak jaran turin lantas kabaang I Belog. Suba kéto lantas mapamit I Belog tekén Ida Anaké Agung. Jarané ento lantas kategakin. Wiréh jaran berag, dadi tusing nyidaang koné baana malaib. Mara kedenga talin padangalané, makipekan kori jarané tan mari ia majalan bejag-bejug dasdasan I Belog labuhanga.

Déning kéto pajalanné I Belog, dadi liu koné anaké ngiwasin undukné negakin jaran, saha pada ngomong kéné, Béh, I Belog, adi juari gatiné negakin jaran kakéné beragné, yan i déwék ngelah adaan tanem dogén suba. Ngudiang ngubuhin jaran ngaénang déwéké kimud dogén.

Ningeh raos brayané pada pakrimik ngraosang unduk pajalanné I Belog negakin jaran srayang-sruyung buka kéto, dadi pesu koné pedih kenehné ia tur masaut, Béh, demenan ngomong jeroné, nyen katumbragin jaran mara nawang asanné. Kéto pasautné I Belog sada bangras sambilanga nigtig jaranné. Salantang jalan ané liwatina baan I Belog, makejang anaké ané nepukin buat undukné ia buka kakéto kedék tur nyailin. Kéto masi koné ia I Belog pedih pesan kenehné mara kedékina tur jailina.

Tan crita I Belog di jalan, énggal koné ia neked jumahné. Sasubanné neked jumah, sagét jaranné mejuang pipis mabrarakan liu gati. Énggal laut I Belog ngampilang pipisé apang tusing ada anak nepukin jarané bisa mejuang pipis. Suba maan mategtegan, ditu lantas I Belog ngaukin méménné tur kabaang ngidih pipis. Méménné tangkejut laut matakon, Belog dija Cai maan pipis liu buka kakéné?

Masaut I Belog, Mémé siep dogén, kema bayah utang méméné dija ja ngelah anggehan, buina kema Mémé ka peken beliang icang bé céléng, lakar basa, baas liunang, sambilang masi ngaukin brayané ajak mulih apang ada nulungin malebengan! Déning kéto pangidihan I Belog, méménné tusing liu raos jag laut majalan mayah anggehan tur nglaut mameken meli magenepan lakar anggona mébat-ébatan. Suba pada jangkep beblanjané, Mén Belog lantas mulih sambilanga masi ngaukin brayané apanga nulungin déwékné mébat.

Kacrita jani pisaga miwah panyamanné I Belog suba makejang pada teka, ada ngaba blakas, pangrupak, talenan, miwah gegawan mébat ané lénan. I Belog ngatikang brayané nglawar. Gelisan tuturan satua, suba koné suud malebengan, I Belog laut iju nyagiang jarané sagi agenepan. Suba pragat maang jarané ngamah, lantas tamiuné kedenga madaar baan I Belog. Suud madaar, dimulihé makejang koné tamiunné baanga kaputan nasi misi bé, tum, lawar, miwah jukut arés baan méménné I Belog. Seed tamiunné ngaba aba-abaan uli jumah I Belog.

Gelisan satua, dimulihé, tamiuné tepukina tekén Nang Bangsing, lantas ia matakon, Ih Bapa, Beli, BMbok, miwah luh-luh ajak makejang teka uli dija né, mirib teka uli kundangan aa? Masaut lantas ané takonina kéné.

Masaut Nang Bangsing, Beli mula uli jumah, lakar nyadia matakon tekéning Cai.
Nimbal I Belog, Men, apa buat sarat takonang Beli kapining icang?

I Belog, anak mula belog tur polos, tusing bisa nyidra patakon anak, jeg mamolos masaut, O, unduk to saja Beli icang ngundang-undang, tur katuturang urah-arih déwékné uli makena bubu ngajak Nang Bangsing nganti bisa ngelah jaran. Mara kéto munyinné I Belog, déning Nang Bangsing mula anak iri ati, ditu lantas nagih siliha jaranné I Belog. I Belog jag lega masi nyilihang jaranné tekén Nang Bangsing, wiréh ia tusing bisa demit, saha kategesin koné Nang Bangsing baan I Belog apanga miara jaranné melah-melah.

Masaut Nang Bangsing sada nengkik, Yadiapin kéto Beli tusing kaberatan. Mara kéto buin koné I Belog nyekenang, Nanging Beli, yan pét mati jaran icangé, da tanema jumah Beli, mai aba kumah icangé!

Sasubanné neked jumah, lantas Nang Bangsing ngorahin kurenanné, tundéna ngolah ané jaen-jaen tur apanga ngundang brayané makejang ajaka mapésta jumahné. Mara kéto munyin Nang Bangsingé, srapat lantas somahné ngundang krama banjarané, déning Nang Bangsing tusing kuangan brana sinah élah baana namiu anaké a banjar. Para tamiuné suba makejang pada teka, kéto masi lakar olah-olahané suba masi pada jangkep. Pakrubuk nyamanné ngolah tur kacrita énggal suba pada lebeng. Makedus koné bon olah-olahané jaen pesan, suba pada pragat masagi, ditu lantas krama banjarné Nang Bangsing ajaka madaaran. Suba pada suud madaar, makejang braya, krama banjaré mulih.

Gelising crita, suba pada mulih brayané, ditu lantas Nang Bangsing buin nundén kurenanné apanga meli kasur, galeng, muah tikeh ané melah-melah. Nang Bangsing bincuh ngayahin jarané, empek-empeka maang nasi, bé, lawar, gegoréngan, muah ané lén-lénan. Acepané apanga jarané liu mesuang pipis.

Kacrita suba sanja, lantas celepanga jarané kumah metén, tur dampingina pedeman makasur miwah matikeh anyar. Suba sawetara tengah lemeng, meju koné lantas jarané, mejuang tai mising wiréh bes lebihan ngamah lawar.

Di balé gedéné, kacrita Nang Bangsing ajaka kurenanné pakisi, Nanangné, turah icang jarané lakar mejuang pipis akroso, i tunian dingeh icang jarané suba meju pakrécék ulungan tainné, sinah suba ento mas, pérak, slaka mabrarakan, dong énggalang jemak kumah metén! Kéto munyinné ané luh nundung somahné.

Masaut Nang Bangsing sada agul, Wéé méméné eda téh uyut, né nu peteng guminné mani semengan duduk alihang kisa batu apang melah baan ngaba. Kéto pasautné Nang Bangsing laut madingin tundun somahné. Nah kéto ja kéto, nyaan maluina baan pisagané nuduk kanggoang talin pagehan mani goréng! Mén Bangsing masaut sambilanga maid saput buin sirep ngantosang lemah.

Gelisin satua énggal, suba jani semengan, béh saling pamaluin ané luh ajaka ané muani ngampakang jelanan dot lakar mulihan kumah metén kanti saling kedeng, Icang baang maluan cang baang maluan. Kéto abetné ajaka dadua. Pamragat sibarengan lantas ia mulihan, dredésanga koné jelanané ngampakang. Mara ia madelokan kumah metén, ditu tepukina tain jarané mabrarakan ngebekin rongan tur boné malekag. Mén Bangsing kanti ngutah-utah ngadek bon tain jarané buka kéto. Ditu lantas Nang Bangsing brangti pesan kenehné tekén I Belog tur ngrengkeng kéné, Béh, tendas bedag I Belog, belog-beloga déwéké, kalud pipisé telah anggon namiu, ludin jumahan metén bek misi tai. Ah da kéto baana, cendek baan jani makeneh, bakal matiang dogén suba jarané ténénan. Kéto munyinné Nang Bangsing sambilanga nyemak madik, lantas sepegina makapatpat batis jarané laut koné baongné goroka.

Ané jani kacrita koné I Belog wiréh makela suba jaranné siliha baan Nang Bangsing masi kondén ulihanga, ditu pesu kenehné lakar ngalih jaranné kumah Nang Bangsing. Lantas ia majalan ngapang-ngapang kenehné suba di jarané dogénan. Di subanné neked ditu lantas takonina Nang Bangsing, Beli, beli Nang Bangsing, jaran icangé dija?

Masaut Nang Bangsing masebeng sada sredah, Béh, jarané makelo suba matiang beli, wiréh ia meju di jumahan metén tur tainné mising, bek pamelangan metén beliné misi tai, ento makrana lantas matiang beli.

Masaut lantas I Belog, Béh, amonto suba seken pabesen icangé tekén Beli, dadi Beli tuara ngingetang. Men, jani dija bangkén jarané? Béh, yan buat ento ditu tanem beli ba danginé. Kéto pasautné Nang Bangsing nlegdeg.

I Belog tusing mapalawanan, tusing liu raos, ia anak mula belog polos. Mara kéto munyinné Nang Bangsing, nyrutcut lantas ia nganginang ngojog tongos ané patujuina baan Nang Bangsing, alih-alihina laad gegumuk nanem jarané. Suba tepukina, ditu bété bangkén jarané laut abana mulih pratékana baan ia tur lantas tanema di sanggah kamulané. Suba makelo-kelo, di tongos I Belogé nanem jarané mentik tiing petung duang katih tur tegeh ngalik. Nuju ada ujan bales, bah lantas tiingé totonan, ané akatih bah ngerobin peken Sangsité, ané buin katihné bah ngerobin peken Badungé.

Critaang koné punyan tiingé ané ebah ka peken Badungé, liu anaké mameken ngejangin kamben, baju, senteng, kancrik, ada masi ané ngengsutang saput, sarung, jalér, muah ané lén-lénan kanti bek misi magenepan. Kéto masi ané ebah ka peken Sangsité ada anak ngantungin urutan, déngdéng, lindung, muah ané lénan sarwa dedaarané ané jaen-jaen. Di subanné bek pada tiingé misi maéndahan, ditu buin koné lantas majujuk. Béh, bek umahné I Belog misi sarwa panganggo muah dedaaran ané sarwa luih-luih.

Mara kéto, prajani koné I Belog dadi anak sugih, liu ngelah arta brana, buina yan nuju ia pesu ka jalané, panganggoné setata makrénéb ngawinang ngon anaké ané nepukin, kéto masi méménné lén pesan bawané ngajak ipidan tusing nu sétsét pasuranting panganggoné, suba nuutin cara pianakné kedas gading. Paundukan I Belog buka kakéto buin koné dingeha baan Nang Bangsing. Patuh cara ané maluan, buin koné masi siliha tiingné I Belog baan Nang Bangsing. Kéto masi I Belog tusing nemitang, buin koné masi baanga nyilih.

Kacrita jani Nang Bangsing ngidih tulungan tekén krama banjarné lakar ngabut tiing uli jumahné I Belog abana kumahné. Tiingé lantas tanema di sanggahné. Di subanné majujuk, lantas koné tiingé buin bah ka peken Sangsité muah ka peken Badungé. Mara nepukin ada tiing buin bah ngungkul di peken Badungé, ditu para dagangé pakrimik, sawiréh i pidin dugasé kagantungin baju, kamben, muah ané lén-lénan bisa ilang, jani lantas pesu jail para dagangé. Tiingé laut kagantungin sarwa ané pengit, makadi bangkén céléng, sera, leluu, mis ané bengu, muah ané lénan. Ané bah ka peken Sangsité masi kéto ada ané ngantungin bangkén cicing, bangkén bikul, sétsétan kamben uwék, sandal pegat, muah sarwa leledané.

Gelisan satua, crita jani tiingé makadadua totonan buin majujuk. Mimih déwa ratu, paclebugbug ulung bangké miwah sarwa ané bengu jumah Nang Bangsing, turin boné tusing sida baana ngadek tekén Nang Bangsing baan benguné. Nang Bangsing pencad tindakané ngalih tulungan ajaka ngisidang sakancan bangké muah beberekané totonan. Wiréh tawanga ia liu ngelah brana, nyamané tusing nyak nulungin, sakéwala yan mupahang mara lakar jagjagina baan pisagané. Kanti telah kasugihané anggona mupahang mresihin umahné mara koné nyidaang kedas. Déning kéto, lantas Nang Bangsing dadi lacur, I Belog nyalinin dadi sugih.




#Article 510: I Belog pengangon Bébék (403 words)


Satua I Belog pengangon Bébék (aksara Bali: ᬇᬩᭂᬮᭀᬕ᭄ᬧᬾᬗᬗᭀᬦ᭄ᬩᬾᬩᬾᬓ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturan satua pangangon bébék madan Pan Meri. Sangkal ia madan Pan Meri, kerana dugasé i malu ia liu gati ngelah méméri utawi panak bébék. Sakewala lacur tusing dadi kelidin, panyatakan meriné mati kena gering. Enu koné masisa buin aukud sada meriné ento ané paling bengil tur berag. Ento jani kapiara baan Pan Meri. Semengan nyanjaang epot Pan Meri ngenang amah-amahan meriné bengil ento. Di kéngkené ka telabahé abana masileman apang nyak kedasan goban meriné buin abedik. Meriné bengil ento masih jemet pesan tekén Pan Meri. Yening Pan Meri nuju ngarit jeg nutug di duriné sambila munyi kwek….kwek…. kwek….! Bagia atiné Pan Meri ngelah ubuhan jemet buka kéto. Diastun tuah aukud turin bengil sakewala mawiguna pesan marep Pan Meri.

Kacerita galahé suba sanja. Pan Meri lakar ngemaang amah meriné Pan Meri lantas ngaukin ri…ri….ri…ri…! Nanging meriné tuara ada. Sengap paling Pan Meri mengalihin kema mai masih tuara tepukina. Pan Meri lantas nuluh telabah ngalihin sambila mangaukin, naler masih tuara ada. Kanti suba sandikala Pan Meri ngalihin tusing masih tepukina meriné.

Saget nangked koné Pan Meri di tanggun telabahé betén punyan asem, ada batu gedé. Ditu kocap tongosé tenget tur pingit. Sedek bengong Pan Meri, jeg teka anak gedé selem, siteng tur tangkahné mabulu. Paliatné nelik tur giginé rangap macaling. Pan Meri kesiab takut nagih malaib sakewala batisné lemet awakné ngetor. Anaké gedé selem ento maakin Pan Meri.

I gedé selem maselieb ka durin batuné. Pan Meri mara ningeh kéto prajani ilang takutné. Kendel atiné buin bakata meriné. Suba kéto teka I Gedé selem ngaba meri, buluné alus awakné kedas tur jangih pesan munyiné.

Buin I gedé selem mesuang meri. Jani meriné mokoh tur kedas nyalang. Yen adep sinah bakal maal payu.

Kacarita suba liu pesan I gedé selem mesuang méméri. Sakewala Pan Meri setata ngorahang tidong, kerana mula saja meriné makejang ento tidong meriné Pan Meri. Suba kéto I gedé selem buin ngomong.

Tan sipi kendelné Pan Meri nepukin meriné mulih. Maré kéto saget I gedé selem ilang tur di samping batuné gedé ada meri buin aukud. Pan Meri ngaturang suksma tur nglantas mulih ngaba meri dadua.

Kacerita meri Pan Meri suba mataluh makelo-kelo mapianak. Liu pesan jani Pan Meri ngelah meri. Ia jani dadi sugih ulian madagang méméri. Kéto yening dadi jadma maparisolah utawi malaksana patut, tusing loba cara Pan Meri, sinah kapaica wara nugrah sané nekaang bagia.




#Article 511: Naga Basukih (1010 words)


Satua Naga Basukih (aksara Bali: ᬦᬕᬩᬲᬸᬓᬶᬄ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Jani ada tutur-tuturan satua, Ida Betara Guru. Ida Betara Guru totonan malinggih ring Gunung Semeru, kairing olih putranidané mapesengan I Naga Basukih. Pesengan Idané dogen suba ngarwanang, I Naga Basukih terang gati suba putran Ida Betara Guru totonan maukudan Naga, marupa lelipi gedé pesan.

Nah jani sedek dina anu, kandugi enu ruput pesan I Naga Basukih tangkil ring ajine. Baan tumben buka semengane I Naga Basukih Tangkil, dadi matakon Ida Betara Guru ring putrane,

Beh, mara keto kone aturne I naga Basukih, dadi di gelis Ida Betara Guru ngandika,

Baan isenge tekén sameton, mimbuh baan dote nawang gumi Bali sing ya keto jenenga, dadi buin ngawawanin I Naga Basukih matur ring Betara Guru, “Nunas lugra Aji Agung, yening kenten antuk Aji mabaos, minab Aji ngandapang saha nandruhin kawisesan titiange. I wau Aji mamaosang jagat Baline selat pasih raris mialang pajalan titiange ka Bali, beh elah antuk titiang ngentap pasihe wantah aclekidek. Raris malih Aji maosang genah sameton titiange di Bali medoh-dohan, maselat alas suket madurgama, amunapi se ageng gumi Baline punika Aji? Kantun elah antuk titiang Aji. Yening Aji maicayang, punika Aji.” Dadi jeg keto kone aturne I Naga Basukih, jeg nyampahang gumi Baline di ajeng Ida Betara Guru.

Nah mapan keto kone aturne I Naga Basukih, men Ida Betara Guru jog kadi blengbengan kayunidané miragi atur putrane. Dados jog nyampahang gumi Baline, buin sadah elah kone baana nguluh mapan tuah amul taluhe gedén gumi Baline. Sakewala pamuput ngandika Ida Betara Guru tekén I Naga Basukih, “Nanak Bagus Naga Basukih, Aji sing ja buin lakar mialang pajalan I Nanak ka jagat Bali, nah majalan I Nanak apang melah!” Mara keto kone pangandikan Ajine, beh ngrigik kone I Naga Basukih, jog ménggal-énggalan nunas mapamit ring Ida Betara Guru.

Nah jani madabdan kone I Naga Basukih buate luas ka Bali. Yan buat pajalane uli Gunung Semeru lakar ngojog Blangbangan. Di benengan majalane I Naga Basukih, asing tomploka jog pragat dekdek remuk. Telah punyan-punyanane balbal sabilang ane kentasin baan I Naga Basukih. Sing baan gedén lipine ngranaang sing keto jenega? Biuna telah patlangkeb kutun alase mara ningalin I Naga Basukih.

Gelising satua tan ucap di jalan, jani suba kone neked di Blangbangan pajalane I Naga Basukih. Mapan edote apang énggal ja ningalin gumi Baline, dong keto ya jenenga, jani menek kone I Naga Basukih ka duur muncuk gununge, uli muncuk gununge totonan lantas I Naga Basukih ninjo gumi Baline. Bes gegaen ningalin uli joh lantasan, terang suba cenik tingalina gumi baline tekén I Naga Basukih. Payu ngrengkeng I Naga Basukih, kene kone krengkenganne I Naga Basukih, “Beh bes sanget baana I Aji melog-melog deweke, suba seken gumi Baline amul taluhe dadi mahanga lakar keweh kone deweke ngalih sameton di gumi Bali. Dadi buka anake sing nyager I Aji tekén kesaktian deweke.”

Nah keto ja kone pakrengkenganne I Naga Basukih. Dadi tusing pesan kone ia rungu wiadin anen pakrengkengane di ati tatonan kapireng olih Ida Betara Guru. Ida anak mula maraga mawisesa, maraga sakti, sakedap dini sakedap ditu, cara angin tuara ngenah. Dadi dugas I Naga Basukih ngrengkene masambilan ninjo gumi Baline uli muncuk gununge Ida Batara suba ditu, sakewala sing tingalina tekén I Naga Basukih. Ida mula uning ngenah ilang.

Men jani mapan aketo lantasan pakrengkenganne I Naga Basukih, ditu lantas Ida Betara Guru jog nyeleg di sampingne I Naga Basukih tumuli ngandika, “Uduh nanak Naga Basukih nganti suba pindo pireng Aji I Nanak nyampahang gumi Baline, I Nanak ngorahang gumi Baline totonan tuah amul taluhe. Nah jani Aji kene tekén I Nanak, yan saja gumi Baline tuah amul taluhe buka pamunyin I Nanake, nah ento ada muncuk gunung ane ngenah uli dini. Yan buat gununge ento madan Gunung Sinunggal. Jani yan saja I Nanak sakti tur pradnyan, Aji matakon tekén I Dewa, “Nyidaang ke I Nanak nguluh gununge totonan? Yang suba saja mrasidaang I Dewa nguluh, nah kala ditu Aji ngugu tekén kawisesan I Déwane.” Kéto kone pangandikan Ida Betara Guru tekén I Naga Basukih.

Beh payu makejengan I Naga Basukih, krana tusing naen-naen gati dadi jog nyeleg Ajine di sampingne. Dadi mapan aketo bebaos Ida Betara Guru, dadi matur I Naga Basukih, “Inggih Aji Agung, yang wantah Aji nitah mangda nguluh Sinunggale, maliha yan bantas amonika pakantenan jagat Baline, yening Aji maicayang jagat Baline jaga uluh titiang.” Kéto kone aturne I Naga Basukih kaliwat bergah.

Malih Ida Betara Guru ngandika, “Cening Naga Basukih, nah ene titah Ajine ane abedik malu laksanaang!”

Jani madabdaban lantas I Naga Basukih lakar nguluh Gunung Sinunggale ane ada di tanah Bali uli di Gunung Blangbangane. Ditu I Naga Basukih ngentegang saha nuptupang bayu. Beh ngencorong paningalan I Naga Basukih neeng Gunung Sinunggale, yan rasa-rasaang tulen ja buka kedis sikepe di benengan nyander pitike kagangsaranne I Naga Basukih ngepet-ngepetang muncuk gununge.

Nah jani disubane neked di Bali, buina suba kacaplok Gunung Sinunggale, beh kaling ke lakar nguluh, ajin bantas mara muncukne dogen suba sing nyidaang I Naga Basukih ngepet-ngepetang muncuk gununge. Mapan kagedéan lelipi sadah sambilanga maplengsagan mesuang bayu, dadi embid Gunung Sinunggale ane paek bena kelodne. Yan rasaang, beh cara munyin kerug sasih kaulu munyin doosanne I Naga Basukih amah kenyelne, masih tonden nyidaang nguluh Gunung Sinunggale.

Kacrita ne jani pelanan suba telah gading bayunne I Naga Basukih masih tonden nyidaang nguluh gununge. Undukne I Naga Basukih buka keto kaaksi olih Ida Betara Guru, mawanan di gelis Ida ngandika, “Nanak Naga Basukih, men kenken nyidaang apa tuara I Nanak nguluh Gunung Sinunggale?”

Mara keto kone patakon Ida Betara Gurune, emeh kaliwat kabilbilne madukan jengah kenehne I Naga Basukih. Sakewala buin telung keto ja lakar ngaba jengah, lakar pragat tuara nyidaang I Naga Basukih lakar nguluh Gunung Sinunggale. Kaling ke nguluh makejang, ajin nguluh muncukne dogen suba nandes. Dadi sambilanga masemu kabilbil matur I Naga Basukih ring Ida Betara Guru.

Nah sasukat I Naga Basukih nongosin Gunung Sinunggale, kapah ada linuh, kapah ada blabar, buina tusing pesan taen ada angin slaung sajeroning Bali. Nah, ada buka jani gunuge tegeh-tegeh di Bali, ento kone mawiwit uli Gunung Mahameru ane katurunang di Bali olih Ida Betara Guru.




#Article 512: I Belog (206 words)


Satua I Belog (aksara Bali: ᬇᬩᭂᬮᭀᬕ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturan satua anak belog. Baan belogné ia adanina I Belog. Sedek dina ia tondena meli bébék ka peken tekén méméné. Ditu lantas ia nyemakin méméné pis. Lantas méméné buin ngomong, kema jani cai éngal-énggal ka peken, terus meli bé dadua di tongos dagang bébéké.

Disubané I Belog neked di peken, kema-mai ia ninggalin dagang bébék sakewala ia ngenjuhang pipis dasa tali rupiah. Jero niki jinah, tiang meli bébék dadua. bébéké aukud aji petang tali. Lantas dagang bébéké ngemaang I Belog susuk buin duang tali. Disubané maan meli bébék lantas I Belog mulih.

Kacrita ia ngemulihang, tur ngaliwatin tukad linggah. Ditu lantas bébéké ngeléb. Maka dadua bébéké ngelangi di tukadé. I Belog bengong ninggalin bébéké kambang tur ia ngrengkeng kené;

Disubana I Belog neked jumahne, ajinanga baan méméné tuara ngaba bébék. Méméné ngomong, Ih belog encen bébéke?

Masaut I Belog, maan ja icang meli bébék, nanging puyung icang adepina tekén dagang bébéké. Lantas bébéké leb di tukade, tur ngelangi. Buina laut ulah icang sawiréh meli bébék puyung tuara ada gunané.

Ditu lantas I Belog welanga baan méméné. Kéto upah anaké belog, tuara ngresep tekén munyi. bébéké mula kambang yan ia lébang di tukadé dalem.




#Article 513: I Tuma tekén I Titih (164 words)


Satua I Tuma tekén I Titih inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacarita ada tuma, nongos di lepitan tilam anake agung. Ditu ia kapepekan amah, maan ngisep rah anake agung, kanti mokoh. Nanging I Titih nongos di selagan dingding anake agung. Dening ia ngiwasin I Tuma mokoh, lantas ia kema ngalih I Tuma. Satekede ditu, I Titih matedoh ngomong,

Masaut I Tuma,

Jani suba ia makakasihan. I Titih lega pesan kenehné dadi sisian I Tuma. Sedek dina anu, ida anake agung merem-mereman. Saget I Titih lakar ngutgut. Ngomong I Tuma,

Nanging I Titih bengkung, tusing dadi orahin, lantas ia sahasa ngutgut ida anake agung. Ida anake agung tengkejut lantas matangi.

Ditu ida ngandikang parekanné ngeliin I Titih. Parekanné lantas ngeliin. Mara kebitanga di batan tilame, tepukina I Titih lua muani, lantas matianga. Buin alih-alihina, tepukina I Tuma di lepitan kasure. Ditu lantas matianga. Pamragat mati I Tuma ajaka I Titih. Kéto katuturan anake ané lobha, tusing bisa ngeret indria, tan urungan lakar nepukin sengkala.




#Article 514: Sampik Ingtai (690 words)


Satua Sampik Ingtai inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki nenten aseli Bali, nanging saking Cina. Yadiastun kenten, ring Bali, satua puniki sampun kasub dados satua anggén dramatari Arja miwah Drama Gong. Sendratari sané anggén nenten luwih tekén 15 diri puniki, mawit tokoh utama Sampik, Ingtai miwah Macun miwah kairing gamelan Gong Kebyar, kaadegang saking penata tari ASTI Denpasar miwah tabuhnyané I Wayan Dibia ring warsa 1977. Koreografi miwah tabuh iringan kakaryanang ring Medan yadiastun pementasan perdananyané ring Singapura.

Kacritayang wénten sengke pangkat Mayor, magenah ring Waciu negari, madué pianak mawasta Ingtai Nyonyah utawi Nyonyah Ingtai sané sampun truni utawi menek bajang. Nyonyah Ingtai memanah jagi masekolah ring Angciu Negari, raris nunas mapamit ring biang ajine. nenten pisan kaicen ring biang ajine, sakewanten Nyonyah Ingati pisereng pisan manahnyane jagi mlajahang raga, nenten prasida biang ajine ngandeg wiadin nglarang pangacep pianaknyane.

Raris Nyonyah Ingtai memargi saha nyineb raga mabusana utawi mapayas sakadi anak lanang. Rauh ring tengahin margi raris mapanggih utawi macunduk sareng anak lanang sané mawasta I Babah Sampik saking Bociu Negari, ujut tatujone pateh ring Nyonyah Ingtai jagi masekolah ke Angciu Negari. Irika sareng kalih mapinta tangan utawi makenalan saha sami-sami nyihnayang raga tur sampun ngiket pasawitran tur masumpah ala ayu bareng mati.

Kacritayang sané mangkin sang kalih sampun rauh ring Angciu Negari raris nyujur genah sekolahe, gelisang ceritane mangkin, sang kalih sampun katerima dados sisya irika. I Babah Sampik miwah Nyonyah Ingtai mangkin ngerereh dunungan. Sang kalih nyewa kamar wantah asiki. Ni Ingtai meweh pisan manahnyane santukan ipun mapedewekan istri utawi luh sirep sareng anak lanang makadi I Babah Sampik. I Nyonyah Ingtai makarya wiweka makarya uwar-uwar utawi sengketa, pasirepane kaembadin antuk sabuk utawi kabelatin sabuk mangde nenten keni saling kosod.

Gelisang cerita I Babah Sampik tinut pisan ring daging pasengketane. Daging pasengketane sapa sira ja sané ngalintangin ring sabuk punika pacang kakeninin danda marupa kertas, dawat, tekén mangsi pinaka sarana sané kaanggén nyurat duk punika.

Raris Ni Nyonyah sangaja nimpahin I Babah Sampik, punika mawinan ipun kakeninin danda olih I Babah Sampik, Ni Nyonyah Ingtai lascaria manah ipun naur danda ring I Babah Sampik.

Nenten kawilangan sampun suenyanne sang kalih masawitra, sirep sareng-sareng ngalila ulangun sareng-sareng, sinambi sami-sami nyinahang ipian, masekolah sareng-sareng sakadi anake masemeton.

Kasuen-suen Ni Nyonyah Ingtai nyinahang raga, wusan ipun nyineb raga, sané mangkin ipun ngangge pepayasan utawi busana anak istri. Irika raris I Babah Sampik engsek ring manah, pariselsel ring dewek nenten uning ring kasujatian Ni Nyonyah Ingtai.

Ngawit punika raris I Babah Sampik sayan rumaket pasawitrannyane tur ngawiwitin nresnain Ni Nyonyah Ingtai. Risedek sedeng kaulangunan muponing sarining sekar karasmen, durung waneh I Babah Sampik muponin salulut asih, raris rauh utusan Ni Nyonyah Ingtai sané mawasta I Congliwat mangda Ni Nyonyah mantuk ka Waciu Negari. Duk punika Ni Nyonyah durung nagingin tresna asih nyane I Babah Sampik.

Irika raris I Babah Sampik kaliwat bendu ring utusanne Ni Nyonyah tur ngawangun iyeg banget pisan kantos ngawetuang siat. Mresidayang raris Ni Nyonyah munahang kasungkawan I Babah Sampik. Ni Nyonyah jaga mapamit rainane punika, sakewanten I Babah Sampik kaaptiang mangda rauh mamadik Ni Nyonyah ka Waciu Negari rainane malih dasa dina, kewanten Ni Nyonyah ping tiga maosang. Indike punika katampenin malih telung dasa dina olih I Babah Sampik.

Gelisang satua rauh reke I Babah Sampik malih tigang dasa dina ngrereh Ni Nyonyah Ingtai ka Waciu Negari. Nenten raris katerima olih Nyonyah Ingtai tur I Babah Sampik katundung santikan kabaos linyok ring semaya.

Budal raris I Babah Sampik ka Bociu Kuta tur punika pinaka jalaran nyane ipun sinangkaon utawi sungkan kayun tur ngemasin padem utawi seda.

Sakewanten prasida taler I Babah Sampik sareng Ni Nyonyah Ingtai matemu saling tresnanin ring niskala. Duk Ni Nyonyah sampun mamargi sajeroning upacara pawiwahan sareng I Bandar Macun, ring tengahing margi tedun ajebos ring kuburan I Babah Sampik raris sembahyang ring ajeng kuburan I Babah Sampik. Raris belah kuburan punika ngranjing Ni Nyonyah malih atep kuburan punika. Wawu kuburan punika keni kabongkar olih kulinnyane I Macun, Ni Nyonyah sareng I Babah Sampik nenten kakeniang, sakewanten wénten praciri kupu-kupu kalih makeber nyujur suargan.

Atman sang kalih rauh ring suargan malinggih ring meru tumpang selikur kaayahin olih watek widyadarine, rena manahnyane ring suargan.




#Article 515: Ni Bawang lan Ni Kesuna (371 words)


Satua Ni Bawang miwah Ni Kesuna (aksara Bali: ᬦᬶᬩᬯᬗ᭄ᬮᬦ᭄ᬦᬶᬓᭂᬲᬸᬦ) utawi I Bawang I Kesuna (aksara Bali: ᬇ​ᬩᬯᬂ​ᬇᬓᭂᬲᬸᬦ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua anak makurenan, ngelah koné pianak luh-luh duang diri. Pianakné ané kelihan madan Ni Bawang, ané cerikan madan Ni Kesuna. Akurenan ngoyong koné di désa. Sewai-wai geginané tuah maburuh kauma. Pianakné dua ento matungkasan pesan solahné. Tan bina cara gumi tekén langit. Solah Ni Bawang ajaka Ni Kesuna matungkasan pesan, tan bina cara yeh masanding tekén apiné.

Ni Bawang anak jemet, duweg megaé nulungin reramané. Duweg masih ia ngraos, sing taen né madan ngraos ané jelek-jelek. Jemet melajang raga, apa-apa ané dadi tugasné dadi anak luh. Marengin memé megarapan di paon, metanding canang, sing taen leb tekén ajah-ajahan agamané. Melénan pesan ngajak nyamané, Ni Kesuna. Ni Kesuna anak bobab, malé megaé, duweg pesan ngaé pisuna, ento makrana méméné stata ngugu pisadun Ni Kesuna ané ngorahang Ni Bawang ngumbang di tukadé ngenemin anak truna.

Sedek dina anu, dugasé ento sujatiné, Ni Bawang mara suug nglesung padi laut kayeh sambilanga ngaba jun anggon ngalih yeh. Krana ngugu munyin Ni Kesuna, ditu Ni Bawang lantas tigtiga, siama aji yeh anget tur tundena magedi.

Ni Bawang laut megedi sambilangé ngeling sigsigan. Di subané ngutang umah, neked koné yé di tukadé ketemu ajak kedis crukcuk kuning. Ditu, Kedis Crukcuk Kuningé kapilasa tekén unduk Ni Bawangé. Ni Bawang gotola, baanga emas-emasan, marupa pupuk, subeng, kalung, bungkung, gelang, muah kain sutra.

Sesukat Ni Bawang ngelah panganggi ané melah-melah buka keto, ia nongos di umah dadongné. Tusing taen yé mulih ké umah reramané. Kacrita jani Ni Kesuna koné nepukin embokné mapanganggo melah-melah, laut ia nakonang uli dija maan panganggo buka keto.

Disubané orahina tekén Ni Bawang, ditu laut Ni Kesuna metu kenehné ané kaliwat loba. Edot ngelahang penganggo miwah priasan ané bungah buka ané gelahang embokné. Krana ento, lantas Ni Kesuna ngorahin méménné nigtig ukudané apang kanti babak belur.

Sesubané katigtig, lantas ia ngeling sengu-sengu ka tukadé katemu tekén I Kedis Crukcuk Kuning. Kacrita jani, I Crukcuk Kuning ngotol ukudan Ni Kesunané, isinina gumatat-gumitit. Neked jumah ditu lantas gumatat-gumitité ento ané mencanen Ni Kesuna kanti ngemasin mati. Kéto suba upah anak ané mrekak, setata demen mapisuna timpal, sinah muponin pala karma ané tan rahayu.




#Article 516: Lutung tekén Kakua memaling Isén (276 words)


Satua Lutung tekén Kekua memaling Isén inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacerita ada I Lutung masawitra ajak I Kekua. Sedek dina anu I Lutung mamaling isen di tegal dukuh Kantrungan ngajak I Kekua. Sedeng iteha ngokoh Isen, saget teka dané Dukuh Kantrungan. I Lutung encol makecos ka punya kayuné, sambilanga magending pupuh durma.

I Kekua ia manyingid,
Di batan tengkulak,
I Lutung ia bubuan,
Menek di kayu ia manyingid,
Ih dukuh Kantrungan,
Nyen alih jero jani”

Dukuh Kantrungan ngénggalang ngungkab tengkulak. Bakatanga I Kekua, ia kijap-kijap, laut abane mulih. Teked jumah dané dukuh ngaukin pianaknyane Luh Ayu Kantrungan, tur tundene ngae basa, sawiréh lakar nampah I Kekua, anggon lawar. I Kekua celepanga ka krangkénge, tur encol ngaliang kulit bantal tekén kulit biu kuning, manut pangidih I Kekua ring dané Jero Dukuh.

Tan panaen saget teka I Lutung nelokin I Kekua sambilanga kedek ingkel-ingkel, sambilana ngraos,

I Kekua masut,

I Lutung matolihan sambilanga ngetel paosne nepukin buka apa ane orahanga baan I Kekua, sarwi ngraos,

Masaut I Kekua,

Disubane mabukaang krangkénge encol I Lutung macelep ka krangkénge. I Kekua nyelihsih pesu lantas ngancing krangkénge.

Kacrita Ni Ayu Kantrungan tengkejut, rikale maekin krangkénge lakar nyemak I Kekua, tepukine ada Lutung di tengah krangkénge. Lantas nyeritin reramane,

Jero Dukuh Kantrungan ngénggalang ke krangkénge,

I Lutung nimbal nyawis,

Gelisang satua, encol dané Jero Dukuh Kantrungan medbed ikuh I Lutung, saha kaenjutin. Suba gedé apine I Lutung ngencolang makecos ka raab umah jero dukuhe. Makwewengan Jero Dukuh ngotonang umah denene puun. Kéto upah awak belog, ngugu munyi manis, tuara nawang ejite kabandilin. Napi munyi patut pinehin malu, eda iju malaksana satonden melah baan ngaresepang, apang tusing gangsaran tindak kuangan daya.




#Article 517: Lutung masawitra ring Kakua (2969 words)


Satua Lutung masawitra ring Kakua inggih punika silih tunggil satua buron ring satua Bali.

Critayang, I lutung sampun rauh ring alase sané madurgama. Irika I lutung mararian, tur glalang-gliling ring tanahé, santukan nénten sida antuk ipun naanang sakit awakipuné. Angkihanipuné noos kabatek antuk kenyelipuné. Sampun sue masanékan raris ipun bangun, mamanah pacang ngulati toya santukan bedaknyané tan gigisan. Irika raris ipun mamargi ring samping pangkungé, bilih wénten toya panggihinipun. Tan dumade panggihinipun tugu bagu sampun rubuh, genah I kekua masinutan.

I lutung kagiat miragi suara saking batuné. Manahangipun suara punika suaran manusa, mawinan ipun nénten di geelis nyaurin.

I kekua malih mabaos, Ih lutung cai teka uli dija, dadi tumben tepukin deweke?

I lutung raris nyelehin panangkan suaranné, kandugi panggihinipun I kekua ngesil ring samping batune.

I lutung alon nyaurin, Mawanan deweke teked dini, sawiréh deweke paling, tusing nawang lisikan. Deweke bengong ngatonang jeneng cainé tawah pesan. Tusing pesan masaih tekén buron ané lenan. Ento krananné deweke kedek ngatonang goban cainé masaih pesan tekén batu.

Miragi baos I lutunge nyadcad deweknyané, I kekua manahipuné daat brangti raris mabaos bangras, Ih lutung kaliwat baan cai mamunyi, tusing nawang paundukan. Padingehang munyin deweke! Deweke mula terehan Bedawang Nala ané setata kukuh nyuun guminé. Leluhur deweke kasub tan patandingan ané malu. Yan cai dot nawang buat kawisesan deweké, mai paekang awak cainé, lakar uyeng deweke! Yan sedekan deweke pedih gumi muah alas gununge makejang, nyidaang deweke mralina. Nah edengang jani kawisesan cainé. Deweke lakar nandingin kapurusan caine! Sapunika baos I kekuané bangras.

I lutung daat jejeh miragi gertak I kekuané tumuli mabaos banban, Beh kekua, sinampuraang pesan buat kasigugan deweké. Tusing ja sangkaning deweke degag bani tekén cai. Sujatinné deweke tusing nawang tekén panumadian cainé. Nah né jani jalan makekasihan! Cai kekua anggon deweke kanti. Sawireh I raga mula terehan wangsa utama.

I kekua raris mabaos banban sarwi kenyem, Ih lutung, mangdoh lakar kasidan amun keneh cainé, lakar makasihan tekén icang sawiréh bebaksané pada melenan. Icang demen tekén dondonan ané berek, cai demen tekén wohwohan, sinah suba pepinehe tusing lakar adung.

Ada katuturan ané malu, anggon icang tetuladan, buka bojog masawitra tekén I kambing. Pawawitrané raket, mawastu ngwetuang siat malarapan baan ngrebutin tanduk. I lutung kenyem nyaurin, Ih kekua, yan kenehang icang tusing ja keto. Sawireh icang melenan tekén bojoge ané satuaang cai. Sapunika pajar I lutunge mitegesang pisan.

Critayang indik pasawitran I lutunge sareng ring kekua becik pisan. Sareng kalih ipun rerad-rerod luas ngrereh tetedaan nénten naenin mabelasan, ngulurin legan kenehnyané. Ri kala semeng I lutung metu manahipuné pacang nyugjugin baos I kekuané, santukan ipun ngaku sakti.

Sasampun I lutung matemu ring sawitrannyané, raris ipun mapajar, Ih cai kekua, buin mani jalan luas malali kategale kelod, sawiréh icang ningeh orta, ditu liu ada umbi-umbian muah woh-wohan minakadi poh, pakel, nyambu, juuk muah ané lenan. Buina soroh umbi-umbiané suba koné sedeng ebet. Disisin-sisin abiané, glagahe bet buina liu pesan don kayuné berek ané ulung ka tepin jurangé. Jaé, isen, lempuyang samah buka alasé. Buina ané ngelahang abiané tusing mondokin. Sapunika baos I lutungé.

I kekua lega manahipuné miragi sarwi mabaos banban, Nah yan saja buka raos cainé, jalan buin mani semengan luas ka tegale kelod. Nanging ada piteket deweké, yan saget teked di pakubuan, apang ngalih amah-amahan suang-suang, buina eda cai uyut.

Critayang benjangné pasemengan, I lutung miwah I kekua sampun mamargi. Sampun doh ipun mamargi nuut lisikan sané silak-siluk ring bangkiang gunungé. Saking bangkiang gununge katon pasisiné asri ngulangunin manahipuné. Sasampuné rauh ring pabianan, sareng kalih macelep ka tengah abiané. Nyandang becika sang madrue abiané nénten wénten ring abian, mawinan kalintang lega manah sang kalih neda tetedaan sané doyaninipun. Nenten nyandang baosang indik legannyané ngulurin kaulangunan. I lutung raris ngrincikang daya pacang nyengkalen I kekua. Irika ipun tedun saking wit taruné tur nuju wit jaené, tumuli ngambil umbinnyané tatis kateda. Sasampuné polih ngarasayang, pramangkin ipun maduhan sarwi ngusap yeh mata. Suarannyané ngelur aduh-aduh.

Kala punika I kekua raris nangsekin tur mabaos, Ih lutung eda keto, suud aduh-aduh! Yan dingeha tekén ané ngelah abiané sinah deweke lakar matianga. I lutung nénten ngrungu baos I kekuané, bilih nyangetang ipun aduh-aduh. Duk punika suaran I lutunge kapiragi olih sang nruenang abiané. Sang madrue raris gegison nyujur ka abiannyanné. Sasampuné rauh ring tegalanipuné, tengkejut ipun ngatonang abiannyané telas kagebur.

Tan dumade metu gedég manahipuné tur di gelis ngruruh, nyliksik sang corah sarwi matbat, Ih cai corah, kenken sujatinné goban cainé. Cai bani ngusak-asik pabianan deweké, antosang buin ajahan, lakar empug kai tendas ibane.

Miragi baos sang masrue abian, I kekua daat jejeh raris di gelis mengkeb ring batan tengkulaké. I lutung makecos menek ring taruné. Solahipuné kajengat-kajengit sekadi nundun gedég manah sang madué abiané. I lutung tatis magending sapuniki, I lutung babuan di kayu, I kekua batan tengkulak dug, dag, ceng, ceng, kiok. Sapunika gendinganipuné mawali-wali, ngardinin sang madué abiané sané mawasta durbudi sayan nyangetang pedihipuné. Bonglakipuné makelep kasunarin antuk surya. Matanipuné barak, nulengek mapawasan ring carang kayuné. Panggihinipun I lutung negak ring carang kayuné, iteh magending. Durbudi sayan sengitan.

Ipun raris mabaos, Ih lutung buron cemer, apa petaang cai? Cai kaliwat degag tekén deweké. Yan saja cai wanen, tuunang iban caine! Lakar cohcoh kai tendas ibané baan caluk. Kema énggalang orahin kadang cainé, tonden ngrebut kai! I lutung nénten ngrungu munyin Durbudiné bilih nyangetang ipun magending. Sasampuné ipun miragi gending I lutungé, raris ipun mapineh-pineh, I lutung magending sujatinné ngorahin I dewek. I Durbudi raris nyliksik batan taruné. Asing-asing ané ebet adas ipun. Tan dumade panggihin upun clebongkak madugdug, punika tatis keberangipun, panggihinipun I kekua ngesil.

Durbudi kalintang sengitan tur mabaos, Bah né ko ya malinge ané bani ngrusak abian deweke. I kekua di gelis kategul, raris kabakta ka pondoknyane.

Kacrita sampun tauh ring pondok, Durbudi raris ngaukin pianak miwah somahipuné, Men Cening, mai tingalin! Kema énggalang ngalih saang. Ajaka mebat. né kekuané suba krangkéng Bapa. Buin mani pasemengan dabdabang basa muah reramone!

Sasampuné sore I lutung sané kantun ring carang kayuné, wiakti daat lega manahipuné, santukan katarka I kekua pedas pacang padem. Punika mawinan ipun tedun, mamanah pacang nyelehin genah I kekuane.

Rauh I lutung ring genah I kekuané raris ipun mapakar alon, Ih kekaua, eda cai sanget nyekelang deweke! Sawireh ené mula pangendan Widi, rusing dadi kelidin. Yan kenehang deweké, cai tusing ja lakar mati, yan saja buka munyin cainé I pidan, cai mula terehan sakti mawisesa. Sakewala baan teresnan deweke masawitra tekén cai, ento krananné deweke teka nelokin cai. Yan sing pelih baan deweke narka sinah cai lakar anggona cokok makuskus. Sapunika baos I lutungé, sakadi nyindirin.

I kekua kenyem nyaurin, Bah yan keto, tusing cai nawang tekén unduk deweke? Di kapan deweke lakar mati, sawiréh deweke dini, lakar kanggon mantu. Petengné nyanan deweke lakar kaatenang ngajak pianak Durbudiné. To iwasin, gegelan deweke mara pesan suud ngulig boreh! matuan deweke epot magarapan nabdabang sagi, nyanggra tamiuné lakar teka. Sapunika baos I kekuané, masebeng bingar. Nenten pisan wénten merawat jejeh ring semitanipuné, yadiastun ipun pacang kapademang. I lutung bengong miragiang satuan I kekuané.

Saantukan belognyané kaliwat baos I kekuané kadenipun sujati. Irika metu manahipuné dot ngantinin I kekua dados mantu sarwi ipun mabaos, Beh, saking saja cai mula sawitran deweke ané melah. Nah jani terusang legan cainé masawitra tekén icang. Cutetné icang ngidih tekén cai apang cai saking las nyerahang gegelan cainé tekén icang. Icang ngantinin cai dadi mantun I Durbudiné. Yan suba saking saja cai nyak nyerahang gegelan cainé, icang tising engsap tekén kapitresnan cainé yadiastun ping kuda-kuda icang lakar numadi, apang setata masawitra tekén cai.

I kekua kenyem nyaurin, Yan keto keneh cainé, apa men orahang deweke tekén cai. Deweke mula saking sujati tresna makekasihan. Deweke tusing mucingin pangidihan cainé. Jani, cai dini nongos di tengah krangkéngé, deweke lakar matinggal, cirin deweke tresna  tekén cai! Sapunika baos I kekuané. I lutung raris ngungkab krangkéngé, tumuli ngranjing ngentosin I kekua. I kekua raris matinggal nylupsup ka bete.

Tan critaang I kekua ring margi, mangkin ipun sampun rauh ring genah sané singid. Critayang mangkin I Durbudi sampun puput nyangih blakas tumuli ipun nyujur genah I kekuané. Sarauhe ring genah I kekuané, I Durbudi daat kagiat, saantukan ipun manggihin I lutung sané matekep ring krangkénge.

I Durbudi raris mabaos ring somahipuné, Men Cening nyen ané nyilurin I kekua di krangkénge? Somahipuné maosang nénten uning.

I Durbudi malih ngucap, Bah saking suecan Widi ené, kekuané magentos dadi lutung. Sapunika baosipuné, sarwi ngigelang blakas antuk legan manahipune.

I Duurbudi mabaos, Men Cening imbuhin buin basané. Aba mai wadah getihe! Miragi baos I Durbudiné asapunika I lutung daat jejeh, awakipuné ngejer santukan tan pariwangde ipun pacang kapademang.

I lutung raris mapineh-pineh, Bah uli kené I kekua lakar ngamatiang deweke. Sapunika pepinehipuné, tur tan mari nyesel awak baan belogipuné nénten uning keni upaya sandi. Irika raris ipun mabaos ring I Durbudi, Uduh jero, nénten ke jeroné pacang leteh mademang tur ngajengang titiang, santukan tiang makuku lelima. Yan manut ajaran agama, sané makuku lelima, tan wenang kabaksa. Mawastu jeroné jagi nemu nraka. Yan pet jeroné ngamatiang tur ngajengan sinah lakar nénten ngleganin kayun, sawiréh awak tiange jagi berek kateda olih bubuk. Yan jeroné mapakayun apang rasan ben tiange becik, nyupsup kayang kawekas tur prasida nyupat nrakan jeroné, mangkin durus pirengang atur titiangé. Titiang puniki wantah terehan wenara saking gunung kiskinda sané naenin ngrusak gumi Lengkané. Mangda jeroné uning sané anggén mademang titiang, inggih punika kulit sané lumutan, punika anggén nunu dewek titiangé, sinah titiang padem. Yan ben titiange kaolah sinah pacang ngamedalang sad rasa sané becik. Sapunika baos I lutunge.

I Durbudi bengong miragi baos I lutunge santukan nembe miragi tutur. Saantukan belog tututipuné nénten uning ring daya upayan I lutungé, tan dumade punika sané katuut. Sasampuné ipun polih kulit kayu kadugdugang ring arep I lutunge raris katunjel. Apiné ngendih murub ngabar-ngabar. I lutung di gelis makecos ngelidang dewekipuné. Apiné sayan dumillah kaampehang angin, nilap pondok I Durbudiné, jantos puun. Pondoknyané telas puun, saantukan nénten wénten anak sané nulungin. I Durbudi sareng pianak somahipuné raris matilar ngungsi alase sané suung. Apiné sayan murub muunang  kekayuan sané ring samping pondok I Durbudiné, sekare katah sané aas saking witnyané saantukan layu keni iusan panes. Tambulilingané sami mabiayuhan, pakeberbernyané pati purug, kalikub antuk andus. Suaran paksiné makuug, makeber srantaban. Iusan geniné sayan nyupsup mawinan katah pianak paksiné sané wénten ring sebunnyané, paplukpuk ulung.

Critayang I lutung sampun rauh ring alase ageng. Manahipuné pacang ngetut pejalan I kekuané. I lutung nénten lega, yan tan ipun polih ngwales laksanan I kekuané sané daat corah punika. Sapanjang margi ipun uyut ngaukin I kekua, Ih cai kekua kaliwat nista tur corah, dija tongos cainé, yadiastun cai mengkeb di tengah pasihé, lakar sliksik kai. Rahina wengi I lutung masusupan ring alasé, nyliksik pangkung, jurang miwah beté. I kekua taleer durung panggihinipun. Tandumade ring tegal ambenganné linggah panggihinipun I kekua sedek ngesil ring betén batuné sané ngenjol. Ring samping I kekuané wénten lelipi poleng sedekan pules. Kala punika I kekua uning ring pangrauh I lutunge raris ipun mapi-mapi ngranasika, mamegeng sarwi ngidemang matannyané, sekadi tingkah anake matapa.
I lutung rauh nangsekin, tur mabaos bangras tur nuding, Ih kekua mati cai jani. Cai kaliwat corah, tusing nyandang anggon sawitra tingkah cainé nyicing singal. Laluang keneh cainé. Tendas cainé lakar pantigang deweké. Apang tawang cai pikolih anake tusing satia tekén munyi. Sapunika baos I lutungé, sada jenger.

I kekua sebengné alep raris mabaos, Saja pesan buka raos cainé. Eda cai sanget pedih. Dikapan cai nyidaang ngamatiang deweké. Mapan deweke mula kasuecanin olih Sang Hyang Widi. Deweke dini kanikayang ngemit druen Ida Betara. Apang cai nawang deweke jani nyatauin cai, sakewala tusing dadi wera. Ada katuturan satua singid, ri kala watek betara sura gana, sapta resi muah danawa rajané makejang satinut muter pasih empehané. Pakayunidané sami pacang ngrereh amreta miwah raja brana. Amertané kawadahin jun manik. Penegulan amertané ada dini. Deweke kanikayang ngemit. Ento krananné deweke ada dini, nyungsung pangandikan Ida Betara. Sawireh ada pawisik, nyen ja ané ngemit pican Ida Betara, ia tusing lakar kena baya ané ngewehin, tusing kena gering, muah tusing lakar mati. Yan pet mati sinah buin mewali idup. Nah keto kautaman sabuke. Sapunika baos I kekuané. Wiakti pangus antukipun nyatuaang anggénipun ngengkebang kacorahannyané. I lutung teleb miragiang, mawanan ical pedihipuné. Kamanah antukipun baos I kekuané saking tetuian pisan.

Irika raris ipun mabaos, Ih kekua, buka raos deweke I tunian, eda nyen cai pedih. Ampurayang munyin deweke ané nyakitin keneh cainé, saja bas kaliwat icang mesuang munyi, sakewala sujatinné keneh icange mula saking tresna masawitra tekén cai. Raos icange buka keto mula nyinahang karaketan keneh icange masawitra. Nah yan ada legan cainé tekén icang, icang dot pesan apang taen nganggon sabuk polenge ené, apang sida masih icang nepukin karahayuan. Icang majanji tekén cai, yan pet icang nepukin kadirgayusan tur kasuecanin olih Ida Betara, icang tusing engsap masawitra tekén cai kayang kawekas. Sapunika baos I lutunge kedeh pisan, mangda ipun kawehin ngangge sabuk polenge sané kakemit olih I kekua. Ipun nénten uning ring pangindra jalan I kekuane.
Kala punika I kekua raris nyaurin, Apa men orahang deweke tekén cai, sawiréh keneh cainé suluk lakar nganggon sabuke ené. Sujatinné abot pesan keneh deweke lakar mebasang, nanging baan tresnan deweke masawitra tekén caim deweke tusing lakar mucingin. Sakewala ada piteket deweke tekén cai. Deweke takut kaduken olih Ida Betara, deweke lakar ninggalin cai dini. Eda pesan cai jeg kadropon nganggon sabuk polenge ené, satonden deweke ninggalin cai. Yan suba deweke joh mejalan, ditu mara cai nganggo sabuke ene! Sapunika baos I kekuané. I lutung matutang, saantukan meled manahipuné pacang ngrangsuk sabuk punika. Irika raris I kekua matilar saking genah lelipi polenge medem. Sampun doh I kekua mamargi, I lutung raris mabakti ring arep lelipiné pules. Puput mabakti, di gelis I lutung nyaup lelipiné sarwi ngambil bungutnyané. kala punika I lelipu tengkejut, tur pedih, manahangipun wénten baya sané rauh. Irika raris I lelipi nyeceh nyotot tur nglilit bangkiang I lutungé. I lutung pramangkin nyerit maduhan, antuk pangrabdan wisian lelipiné. I lutung raris ebah glalang-gliling ring tanahé, naanang wisian lelipiné sayan nyusup. Dewekeipuné waluya kadi tan padiri sarwi ngeling, nyambat-nyambat Widi. Saking pamerat wisian lelipi polengé, I lutung raris engsap tur nylempang ring sor taru kepelé. Yan makudang dina suené I lutung niwang ring tengah alasé, Critayang mangkin I kekua sampun ring sisin pasihé. Manahipuné setata sengsaya santukan I lutung sinah pacang gedég tur ngruruh ipun pacang mademang. Irika ipun mapineh-pineh, ngricikang daya upaya mangdené nénten disa kasengkalen olih I lutung.

Critayang wénten kerang magenah ring sor parangané ngenjol, kenjekan nyebak keni embahan toyan pasihe sedekan puras. I kekua raris gelis nangsekin kerange punika, sarwi nongos ring sampingnyane.

Baosang mangkin I lutung sasampunné ipun seger, manaipuné daat gedég ring I kekua sarwi mapineh-pineh. Beh sing cepok pindo deweke nagih matianga tekén I kekua, mawinan tusing nyandang ia idupang. Sapunika manahipuné saatukan gedégnyané kaliwat. Punika mawanan panes bara rasan manahnyané matanipuné barak, angkihannyané noos miwah limannyané ngetor mamanah pacang ngilut baong I kekuané. Irika raris ipun mamargi gegancangan ngentasin alas sané wayah, tan ngitung bayané pacang nyengkalen. Ting margi ipun setata ngimik, matbat I kekua sané kaliwat corah, sarwi makta batu pacang anggeipun mademang I kekua.

Pamarginnyané tan pararianan, kancit I lutung rauh ring genah I kekuané, sarwi gregetan nuding, Bah, mati cai jani kekua. Ené iwasin liman kainé, lakar mancut urip cainé. Jani suba pragatné, pikolih cainé matingkah corah. Uli goban cainé suba nyinahang, Cai setata ngardinin deweke sakit kalara-lara, jani trima pikolih pakardin cainé ané setata ngrincikang matin deweké. Dadi cai nengil, dong pesuang karirihan caine! Yadiastun Sang Hyang Wisnu ngasih-asih ngidih pelih tekén deweke cai tusing ja lakar idupang kai. Sapunika baos I lutunge.

Wau I lutung pacang nglempag, I kekua masebeng kenyem sarwi mabaos Ih sawitra, sedeng melaja cai teka. Deweke mula setata ngati-ati apang énggal kamatiang baan saritra, maka jalaran deweke maan suarga. Kéto pangandikan Ida Sang Hyang Widi tekéning deweké, apang énggal deweke mulih ka suargan, upah deweke dadi panunggu. I lutung kamegan miragi, santukan tambet manahipuné. Ipun kadaut antuk baos manis.

Pedihipuné mawastu enduh sarwi mabaos, Bah yan keto, tegarang satuaang katuturanne! I kekua raris nyatua, Kacrita ané malu Ida Sang Hyang Siwa ngelarang tapa, tusing dadi ngajak rabi. Ada detia raja madan Si Nila Rudraka, tusing suud-suud kenehné lakar nguugang suargané. Mawastu bingung kayun watek dewatané di suargan, sawiréh ané lakar nyidayang ngamatiang Si Nila Rudraka mula tuah okan Sang Hyang Siwa mapesengan Sang Hyang Gana. Ditu laut para dewatané nunas ica ring Ida Sang Hyang Semara, mangdané ida ngoda patapan Ida Betara Siwa, apanga metu kayunidané kasemaran. Ditu laut Sang Hyang Semara ngoda yogan Sang Hyang Siwané, majalaran baan niwakang panah semara, Ri kala Ida Betara Siwa kena panah semara, laut ida ngleuang semara laut ida duka. Sang Hyang Semara kageseng baan api, dumilah ané pesu uli panyingakan Betara Siwané. Ida Betari Ratih rabin Sang Hyang Semarané mireng rakanidané seda, laut ida masatia malabuh geni. Nah keto katuturan sedan Idang Sang Hyang Semara kasarengin baan rabinné. Pasukanidané ané mautama ada dini di parangané marupa kerang. Asing -asing ané sida nguasayang mawastu dadi ratu wibuh pradnyan, susila, kasumbung di guminé. Buina setata prasida ngulurin Karasmian ngajak rabiné. Nah keto katuturan Sang Hyang Semara ané malu apang cai nawang. Sapunika baos I kekuané. Manah I lutunge lega miragi satuan I kekuané, santukan lengut antukipun ngiketang satua.

Gedég I lutunge mawastu ical, raris ipun mabaos banban, Galang keneh icange ningeh satuan cainé. Sayan cumpu keneh icange makekasihan tekén cai baan isin satuan cainé daat mautama. Ané  jani icang ngidih tekén cai, yan cai lega, icang ngenntinin cai dini. Dumadak ada suecan Widi, icang énggal dadi ratu nyakra werti. Icang lakar nganggon cai patih Mangku Bumi. I kekua nénten malih mabaos, raris gelis nyrutcut makaon.

Tan critayang pajalan I kekuané nylupsup ring alasé, baosang mangkin I lutung sampun usan mabresih masuci, raris nabdabang negak masila sarwi nyakupang lima ngranasika. Solahnyané tan pendah kadi anak matapa. Ri kala I lutung sedek teleb ngincepang semadi ring arep kerange sané nyebak, tan dumade kaange raris ngep, nyepit liman I lutunge.

I lutung nyerit aduh-aduh sarwi ngedéng limanipuné sambilang ipun mabaos,




#Article 518: Anak Ririh (270 words)


Satua Anak Ririh (aksara Bali: ᬅᬦᬓ᭄ᬭᬶᬭᬶᬄ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Pan Karsa ajaka pianakné muani nanggap upah ngaé sémér di sisin rurungé gedé. Uli semeng maka sanja ia ajaka dadua tusing marérén magaé, sajawaning di nuju madaarné. Kenehné apang gegaéné énggal pragat, tur lantas nampi upahné. Telung dina ia magaé tan parérénan, séméré suba dalem, ngantiang pragat. Kendelné tara bakat ban nuturang. Buin awai magaé, pedas ia bakal nampi upah liu.

Tan critanan maniné semeng, séméré lakar katampiang tekén ané mupahang. Petengné sagét ujan bales pesan madulurang angin. Apeteng Pan Karsa tusing bisa pules ngenehang gegaéné. Takut séméré bek kaurugin tanah.

Maniné nu ruput ia ajaka pianakné nelokin séméré, sambilang ngaba tambah. Saja lantas séméré bek aji tanah. Pianakné sedih mapangenan. Pan Karsa masih mapangenan. Makelo ia bengong, mangenang kalacuran déwékné. Nangingké ia ngalih daya, apanga gegaéné aluhan. Lantas ia ngomong tekén pianakné.

Ditu lantas Pan Karsa ngantungan baju muah capilné ditongosé ngantungan buka ané suba-suba. Pianakné masih nuutang tingkah bapané. Buiné tambahé ané besikan bantangné tancebanga ka tanahé ané ngurugin séméré, muah ané lénan pejaga di sisin séméré, suud keto lantas kalahina mengkeb.

Kacrita anaké sané mentas ditu pada ngon, ningalin baju muah capil magantung paek séméré, tur ané ngelahang tuara ada. Apa buin mara ajinanga ada tambah ditu. Alihina tusing ada, kauk-kaukina tara ada masaut. Sayan makelo sayan liu anaké pada kema tur pada ngenehang, anaké ané ngaé séméré kaurugan baan tanah ditu. Lantas sahasa nyemak tambah, pada numbegin séméré ento. Tanahné kagediang. Baan liu anaké magaé, buina tanah nu gebuh, dadiannya tuara makelo séméré ento suba kedas buka ibiné. Ditu Pan Karta malaib-laib tur ngomong,




#Article 519: Lutung dadi Pecalang (738 words)


Satua Lutung dadi Pecalang (aksara Bali: ᬮᬸᬢᬸᬂ​ᬤᬤᬶ​ᬧᭂᬘᬮᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacerita I Singa madeg ratu merintah sekancan buroné. I lutung dadi pecalang wireh keto nyabra dida. I lutung mideran nabdabang kekertan jagat. Baan kenylné mejalan kemu-mai, sedek nyongkok angut-angut naenang kiap, I lutung tengkejut ningehang munyin kukul titir; tuk, tuk, tuk, tuk, tuk, sepanan ia bangun kipak-kipek liatné merengang. Kaget tepukiné I Blatuk ngulkul di punyan kayuné. I Lutung nyeri raosné bangras, “Ih Blatuk ngudiang iba ngukul bulus? Tingkah ibané ené, ngerang guminé mebiayuban. Enggalang orahang tekén awake!”

I Blatuk énggalang tuun, tumuli ngeraos dadab, “Inggih jero pecalang tiang ngukul, wireh samian biota, aru-ara nandang pikeweh, punika panjak duené kadung Bangkok ileh-ileh ngaba tumbak poleng, sapunika taler, miwah I kekawa setata masang jaring. Tiang nenten uning sané ngawinang, jeroné sané patut ngayunin, sampunang uju-uju duka ring dewek titiang.

I Lutung kabilbilang tumuli ngelanturang mejalan sambilanga ngrengkeng, “Apana ané ngeraniang guminé mabiayuhan?, lantas tepukina I Tumisi nyerengseng mondong umahne.

I lutung ngenggalang maekan matakon, “Ue… Tumisi! Dadi iba nyerucut mondong umah?

I Tumisi matolihang lantas masaut, “Inggih jero pecalang, awinang titiang rarud makta umah santukan I kunang-kunang milehang ngaba api, manah titian jejeh pet ipun nguncangan umah titiangé, same mangkin jeroné tunas titian pasubayan.

Mara keto raos I tumisiné, I lutung brangkit pesan, matané barak tumuli genjanga mejalan ngalih I kunang-kunang. Suba joh pejalané, saget tepukina I kunang-kunang di tengah umahné. I Lutung nyagjagin sawiréh ngucap “Ue… I kunang-kunang mai malu!”

I kunang-kunang matolihan lantas maekin I lutung. I kunang-kunang ngucap, Nawegan jero pecalang, napi wénten karya?, dados nemben ngerereh titiang? I Lutung nengkik mamunyi, Ye… ngudiang iba tandruh? Jani iba lakar krangkéng. Awaké pelih iba mailehan ngaba api, ngawinang guminé mablayuhang, liu anaké rarud ngaba umahne.

I Kunang-kunang dabdab nyutin, Mangkin dumun jero pecalang. Awinang titiang ileh-ileh makta api, santukan I Baduda sadina-dina ngai bang-bang ring margi-marginé yan titiang nenten makta suluh sinah titiang macelempung kebang-bangé. Sané mangkin titang nunas pematut ring jerone.”

I Lutung magebras ngalih I Beduda, saget tepukina I Beduda disamping gokné. I Lutung matako, “Ai…, beduda corah, dadi iba ngawag-ngawag ngae bangbang di jalane? laksana ibané ngaenang gumi biut.

I Beduda masaut dabdab, Mangkin dumun jero pecalang. Tetujon titiang makarya bangbang pacing anggén titiang nanem bacin I Lembuné, sané mebrarakan ring margané, sinah yan sang prabu malancarang marginé bersih ngawinang ledang kayun idané. I wangké laksanan titiangé sekadi sapunika?

I Lutung maplengek lantas ngerimik, “Nah yan keto unduké, I Lembu ané guminé biut, jani awaké man ngewales corah laksanan ibané maluan. Das-dasan awaké kelembu di pasihé dugas iba ngutang awaké di peragané. I Lutung magebrus majalan gencang ngalih I Lembu.

Ceritayang, I Lembu sedek medem-medeman ngilang padang, jeg teké I Lutung pejalané encol, kipekané merengang.

I Lembu nyapa alon, “Inggih jero pecalang lunga kija mangkin?. I Lutung masaut bangras, “Ih, lembu, iba mula demen ngeletehin gumi keme-mai muyagan bancin ibané, jani iba patut kene denda mati. Iba lakar repotan kai ring prabu Singa. 

I Lutung laut majalan ngerereh I Singa, diarep I Singané, I Lutung masila. I Singa ngaraos, Ih I Lutung adakeh iba nepukin pakeweh nabdabang gumine? 

I Lutung masaut, Nawegan Sang Prabu! Ipun lembu sané purun tempal ring iratu, manah ipuné mebalik, ipun jagi ngadu ring I Ratu. Mara keto raos I Lutung, I Singa pedih makpak, nagih nyarap ukudang I Lembuné, lantas I Singa ngalih I Lembu kasarengin tekén I Lutung.

Ceritayang, I Lembu ketemu tekén I Lelasan. I Lembu orahangé dewekné repotangé tekén I Lutung, sinah ia lakar sarapé baan I Singa, I Lelasan seken ngeraos, “Uduh Lembu dé jejeh! Se enuné kainé hidup, konden karwan iba lakar mati, awaké misadya nandingin I Singa. 

Buin kejepné saget teka I Singa ajak I Lutung, I Singa nyagjagin I Lembu, I Lelasan encol ngadang I Singa sambilangé mamunyi bangras, “Ih Singa cang tandingan ci! Yan kai suba mati mara iba dadi nyarap I Lembu.

I Singa mamunyi bangras, “Ih Lelasan! Nyalah-nyalah kai ngelawan iba, gediang awak ibane! Dosan I Lembu gedé pesan, ia pantes kené denda mati!

I Lelasan ngucap, “Ih Singa, eda iba liunan peté mai metanding. Lawan icing!

I Singa ngamuk lautnyarap, I Lelasan saget mekelid tendasné ngigel ikutné kutal-kutil. I Singa pedih pesan laut ngengsebang nguber. I Lelasan encol makecos ka tunggak tiingé, I Singa ngangsebang. Nyerap, saget tunggak tiingé kené sagrep, matatu bungut I Singa cuah-cuah pesu getih. I Singa nyelempoh lantas mati. Nepukin I Singa mati I Lutung melaib bah bangun ngungsi alas wayah.




#Article 520: Nang Cubling (286 words)


Satua Nang Cubling (aksara Bali: ᬦᬗᬩ᭄ᬮᬶᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita di désa anu ada anak mapungkusan madan Nang Cubling. Sedek dina ia masangin bojog di tukade, lantas ada bojog gedé teka tur matakon,

Nang Cubling masaut, “Basang I Lut.”

I Bojog tusing buin matakon, nglantas magedi. Buin kesepne buin ada bojog gedé teka, masih ia matakon,

Nang Cubling masaut, “Basang I Lut.”

I Bojog lantas magedi. Liu bojoge teka matakon, nanging pasaut Nang Cublinge patuh dogen.

Critayang jani ada bojog cenik matakon,

Nang Cubling masaut, “Basang I Lut.”

I Bojog buin nyekenang, “I Lut ento celeng?”

Nang Cubling nyautin, “Tusing I Lut ento, I Lut, I Lut, I Lut... tung.”

I Bojog buin nakonang, “Apa, kerasang te!”

Nang Cubling nyautin, “I Lut, I Lut, I Lut, I Lutung!”

Mara I Bojog ningeh munyin Nang Cublinge ngorahang I Lutung, lantas ia malaib morahan tekén timpalne. Tusing makelo liu bojoge teka, lakar ngrejek Nang Cubling. Lantas malaib Nang Cubling tur morahan tekén kurenanne. Nang Cubling lantas katunden marurub baan kasa. Buin kejepne teka bojog ajaka liu pesan, dapetanga Men Cubling ngeling.

Bojoge lantas matakon, “Ih Men Cubling, nguda ngeling?”

Men Cubling masaut, “Kurenan icange ia mati.”

I Bojog masaut, “Ento apa ya di balene?”

I Bojog makejang kemo, tur ngungkab rurub Nang Cublinge, dapetanga Nang Cubling nylempang, tusing makrisik-krisikan. Makejang bojoge ngaden Nang Cubling saja mati. Men Cubling lantas ngomong, “Ih Bojog makejang, tulungin ja icang ngae bangbang ane gedé tur dalem, lakar tongos nanem bangkene Nang Cubling!” lantas bojoge makejang ngae bangbang gedé tur dalem. Sedek bojoge ngeduk bangbange, lantas Nang Cubling bangun nyemak bedeg anggona nekepin bangbange. Men Cubling ngénggalang nyemak yeh anget, anggona nyiam bojoge. Dadi bojoge makejang mati, lantas bangbange kaurugin.




#Article 521: I Lubdaka (1187 words)


Satua I Lubdaka (aksara Bali: ᬇ​ᬮᬸᬩ᭄ᬤᬓ) inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki madaging saduran saking Kakawin Siwalatri Kalpa sané kasurat olih Mpu Tanakung ring masa Krajan Majapahit.

Kacritayang daweg dumun, wénten juru boros, maparab I Lubdaka. Liat salap baos banggras dengkak-dengkik. Solah ngapak-apak, nyapa kadi aku. Akedik nenten madruwe manah welas asih, morosin kidang, bojog wiyadin irengan.

Nuju panglong ping pat belas Tileming Kapitu, semengan ipun sampun ka alase. Nanging asiki nenten manggihin buron. Sampunang ja buron ageng, kadi rasa lelasan ja nenten wénten medal nenten wénten kepanggih.

I Lubdaka raris ngungsi alas sané sripit. Irika kacingak wénten telaga, toyanné ening pisan, tur magading tunjung manca warna. Irika I Lubdaka maka sanja, taler nenten wénten buron sané rawuh.
Ring sampuné engseb suryane, raris I Lubdaka ngrenggeng: Yeh... enen suba sanja, yen jani I dewek mulih, kapetengan di jalan, sinah aluh I macan ngebog I dewek. Ah... paling melah dini dogen I dewek nginep .

Sapupute I Lubdaka ngrenggeng, raris ngrereh genah nginep. I Lubdaka mongkod taru bila ageng, sané mentik ring sisin telagane. Ring carang taru bila punika ipun ngesil.

Sampun nyaluk wengi I Lubdhaka arip. Metu ajerih manah ipun, yan nyriet akedik janten runtuh nengkayak. Raris ipun ngeka naya mangda nenten arip. Daun bilané kapikpik, tur kasintungang ring telagane. Kala punika jeg marawat-rawat, I kidang sanékatumbak olih ipun ibi. I kidang maplisahan ngelur ring tanahe, naanang sakit. Taler sawat-sawat dingeh ipun, pacruet eling panak I bojog, mangelingin méméné kena tumbak.

Ngancan suwe, ngancan akeh parisolah ipuné marawat, kala maboros ring alase, wantah ngardi sangsaran ye I buron. I Lubdaka raris ngrenggeng: Liu pesan I dewek lakar ngae jelek di gumine, uli jani I dewek lakar suwud maboros. Asapunika semayan ipun wenginé punika.

Antuk akeh daun bilané kapikpik, tur kasintungang ring telagane, raris mabejug daun bilané marupa lingga. Lingga maka linggih Ida Sang Hyang Siwa. Tur nenten kerasa, saget sampun semengan jagate. I Lubdaka gegesonan tedun, tur budal nenten makta punapa-punapi.

Rawuh ring pondok rabiné nyanggra: Inggih... Beli... Napi mawinan wawu rawuh. Napi ke beli mangguhang baya ring alase?.

I Lubdaka raris gelis nyawis: Adi sayang... beli tusing mulih ibi, sawiréh beli kanti ka sanja, abesik tusing maan buron. Jengah keneh beline, lantas ngungsi alas sripit, ditu masih tusing ada buron. Tur tusing marasa saget suba sanja. Yen beli mulih jejeh kapetengan di jalan, tur elah I macan ngebog dewek beli. Ento kerana beli nginep di tengah alase, duwur punyan bilané beli ngesil, magadang nganti ka lemah. Sambil magadang beli ngenehang dewek, sujatiné jele pesan solah beli ané suba. Beli langgané mancut pramanan I buron. Ia i buron sujatiné patuh cara I raga, ia masih mabudi idup. Ento kerana ané jani, beli lakar suwud maboros. Beli suwud ngambekang solah mamati-mati, ané madan Himsa Karma.

Ngawit punika I Lubdaka wusan maboros, tur geginan ipun sané mangkin, wantah matetanduran ring tegale. Pikolih matetanduran, anggén ipun ngupapira pianak somah.

Kacrita ring sampun I Lubdhaka lingsir, tur tiben sungkan raat pisan raris seda. Raris pianaknyané ngupakara layon I Lubdaka, Ngaben lantur Nyekah manut dresta. Sampun puput pulah palih ngupakara, atman I Lubdaka raris malesat ka niskala, tur sampun rawuh ring teleng marga sanga. Ring teleng marga sanga, atman I Lubdaka bengong, santukan ten uning ring genah jagi katuju. Daweg punika raris rawuh cikrabala akeh pisan, sahasa ngoros atman I Lubdaka, raris katur ring Ida Sang Hyang Suratma, ida pinaka dewa nyurat solah atmane.

Ida Sang Hyang Suratma raris mataken: Eh... cai atma... nyen adan caine? Apa gaen cainé di mercepada? Lautang jani cai matur tekén manira.

Atman I Lubdaka raris matur sada ngejer: Inggih... Ratu... titiang mawasta I Lubdaka. Karyan titiang ring jagate wantah maboros.

Wawu asapunika atur I Lubdaka, raris Ida Sang Hyang Suratma mawecana: Eh... Lubdhaka... yen keto solah cai, ento madan Himsa Karma. Jele pesan solah cai. Ané jani sandang dosan caine, malebok dikawahe satus tiban.

Puput Ida Sang Hyang Suratma mangucap, raris cikrabala sami ngoros atman I Lubdaka kabakta ka kawah Candra Goh Muka. Rawuh ring teleng margi, tan pasangkan rawuh Surapsara akeh pisan melanin atman I Lubdaka.

Para cikrabala raris mataken, Eh... Surapsara, ngudiang I dewa melanin atman I Lubdaka ané setata masolah corah di gumine?.

Surapsara sami mangucap, Eh... cikrabala, apang i dewa tatas, tiang kandikayang olih Ida Hyang Siwa, mendak atman I Lubdhaka.

Yadiastun Ida Sang Hyang Siwa, sané ngarsayang atman I Lubdaka, cikrabala sami nenten kayun nyerah, santukan para cikrabala, pageh ngamel swadharma, mayang-mayang atma sané corah. Punika mawinan atman I Lubdaka, kukuh kagamel. Raris metu yuda rames. Kasuwen-suwen kasor cikrabala sami. Atman I Lubdaka kagayot olih Surapsara, kagenahang ring joli emas.

Nenten suwe pamargin Surapsara sami, sampun rawuh ring Siwa Loka, raris atman I Lubdaka, katur ring Ida Sang Hyang Siwa. Ida Sang Hyang Yama mireng indik asapunika, raris gelis tangkil ring Ida Sang Hyang Siwa. Sampun rawuh ring ajeng Ida Sang Hyang Siwa, raris Ida Sang Hyang Yama matur,

Asapunika atur Ida Sang Hyang Yama, ten cumpu ring pamargin Ida Sang Hyang Siwa, ngicen I Lubdaka linggih becik. Wawu asapunika atur Ida Sang Hyang Yama, raris Ida Sang Hyang Siwa nyawis, Uduh... Dewa Sang Hyang Yama, eda Dewa salit arsa ( iwang penampen ). Saja I Lubdaka masolah Himsa Karma, nanging nuju Panglong pat belas Tilem Kapitu, ia suba ngelar brata, anggona nglebur dosané makejang.

Mireng bawos Ida Sang Hyang Siwa asapunika, ngancan nenten tatas Ida Sang Hyang Yama, raris Ida mangucap malih, Inggih... Ratu Bethara, titiang pedas pisan, daweg punika I Lubdaka, wantah magadang ka lemah. Dados ipun wantah magadang, kabawos ipun ngelar brata?.

Ida Sang Hyang Siwa raris gelis nyawis, Uduh... Dewa Sang Hyang Yama, mangkin nira nartayang indik i manusa. I manusa sujatiné damuh sané sering lali. Lali maring raga, tur lali ring Ida Sang Hyang Widhi. Antuk laliné mangliput, mawinan kenehné sering paling, mawastu sering masolah dursila. Raris antuk majagra utawi magadang Nira ngajahin manusa mangda eling ring raga. Majagra kalaning panglong pat pat belas, Tileming Kapitu. Sedeng becik daweg punika, nira ngelar yoga, mawinan duk punika kaucap rahina Siwa Ratri. Sané mangkin manira jagi nartayang, indik Bratha Siwa Ratri salanturnyane, majagra wewehin upawasa. Upawasa ten keni pangan kinum. Raris bratha Siwa Ratri malih siki, sané kabawos pinih utama, majgra, upawasa miwah monobrata. Monobrata inggih punika meneng ening.

Ida Sang Hyang Yama malih masabda, Inggih Ratu... titiang meled uning, napi mawinan ring Panglong pang pat belas, Tilem Kapitu, kanggén galah utama nangun bratha?.

Ida Sang Hyang Siwa raris masabda, Suksman Tilem Kapitu inggih punika sekalané jagate kapetengan, maka niasa manah peteng. Sané ngardi manahe peteng wénten pepitu. Mangkin jagi dartayang nira saka siki.

Pepitu sané ngawe manah peteng, sané ngawe manah paling, punika mawasta Sapta Timira. Kapetengan manah punika sané patut galangin antuk majagra, mangda I raga ten masolah dursila.

Sané mangkin manira jagi nartayang tata krama ngelar Bratha Siwa Ratri, mangda asuci laksana riin.

Raris ulengan kayuné ring Ida Sang Hyang Siwa sané malingga ring linggane, lingga punika maka linggih Ida Sang Hyang Siwa.

Ring sampuné tengahing wengi malih ngastawa. Kalaning wengi mangda nenten arip, gita Lubdhakané tembangan, becik anggén suluh urip, mangda ten kantun masolah dursila.

Wawu asapunika bawos Ida Sang Hyang Siwa, wawu raris Ida Sang Hyang Yama tatas, raris Ida mawecana,




#Article 522: I Cicing Gudig (476 words)


Satua I Cicing Gudig inggih punika silih tunggil satua Bali.

Nah ada koné tuturan satua I Cicing Gudig. I Cicing Gudig, buka adanné berag tegreg tur keskes gudig, sing jalana mlispis ada dogen anak ngesekang wiadin ngaltig. Sai-sai koné ia maselselan, nyelselang buat kalacuranné tumbuh dadi cicing makejang anaké tuara ngiyengin. Sedek dina anu, I Cicing Gudig mlispis di pekené. Ada koné anak madaar di dagang nasiné, ento koné nengnenga menek tuunanga dogen.

Kené kenehné I Cicing Gudig, 

Kacrita suba peteng, mabakti koné lantas I Cicing Gudig di Pura Dalem. Medal lantas Ida Betari Durga tur ngandika tekén I Cicing Gudig,

Masaut I Cicing Gudig,

Kalugra koné pinunasné I Cicing Gudig, lantas ia dadi jlema. Dening I Cicing Gudig tusing bisa ngalih gaé, tusing pati koné ngamah. Mara-maraan ngamah ulihan maan mamaling. Pepes koné ia katara mamaling. Lantas buin koné ia mabakti di Pura Dalem. Medal lantas Ida Betari Durga tur ngandika tekén I Cicing Gudig,

Matur I Cicing Gudig,

Nujuang pesan koné dugasé ento Ida Sang Prabu ngrereh buin adiri. I Cicing Gudig lantas kandikaang dadi Patih, tur I Cicing Gudig ngiring.

Kacrita sedek dina anu Sang Prabu lunga maboros ka alasé, macelig koné I Cicing Gudig ka puri. Dening patuh goban I Cicing Gudigé tekén Ida Sang Prabu, dadi kasengguh Ida Sang Prabu koné ia baan I Patih muah tekén prayogiané ané len-lenan. Matur I Patih saha bakti,

Masaut I Cicing Gudig,

Kacrita sai-sai koné I Cicing Gudig ngraosin anak mawikara. Reh Cicig gudig tuara nawang lud, makejang wikaran anaké pelih baana ngundukang, ané patut menang kalahanga, anak patut kalah menanganga. Mawanan kaupet koné I Cicing Gudig dadi Agung, sawai-wai ngencanin anak mawikara dogen. Yan I Dewek okan Anak Agung, kenken ya demené, kema mai malali iringang parekan, di kenkené magandong, buina tusing pesan ngitungan apan-apan, sajawaning ngamah tekén malali dogen.

Nyanan petengné, mabakti koné buin I Cicing Gudig di Pura Dalem, mapinunas apang dadi okan Anak Agung. Ida Betari Durga lugra. Patuh lantas gobanné I Cicing Gudig buka warnanida Raden Mantri.

Buin mani semenganné, maorta ilang koné lantas Ida Raden Mantri. Ya sedeng ewana jeroné ngibukang Raden Mantri, deleng-deleng koné lantas I Cicing Gudig ngapuriang. Reh Cicing Gudig kasengguh Raden Mantri, makesiar koné keneh wang jeroné makejang.

Kacrita jani I Cicing Gudig kapurukang malajah masastra. Dening asing ajahina muah takonina I Cicing Gudig tuara karoan baana apa, saapan koné lantas guruné ngemplangin I Cicing Gudig. Koang, keto koné aduhanné I Cicing Gudig. Dening keto, buin koné pasangetina ngemplangin I Cicing Gudig. Koang, keto koné buin aduhanné. Buin kemplangina tur pasangetina, buin koné I Cicing Gudig makoangan. Brangti koné lantas gurunné, lantas ia nyemak penyalin anggona nigtig I Cicing Gudig, kanti enceh-enceh, mara koné suudanga.

Kacrita nyanan petengné koné ka Pura Dalem lantas I Cicing Gudig mabakti, mapinunas apang buin dadi Cicing Gudig buka jati mula. I Cicing Gudig lantas buin dadi cicing gudig.




#Article 523: Pan Balang Tamak (1202 words)


Satua Pan Balang Tamak inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada reko anak madan Pan Balang Tamak, maumah di désa anu. Kacrita ia sugih pesan tur ririh makruna, muah tuara nyak kalah tekén pada timpalné di déśa totonan. Baan té saking kruna daya upayané anggona ngamusuhin déśané. Yén upamaang dayan Pan Balang Tamaké, patuh buka bun slingkad lutungé, baan saking beneh. Ento kranané Pan Balang Tamak sengitanga baan désané. Yén tuah dadi baan désané, apanga ia makisid wiadin mati apanga sing ada enu nongos di désané totonan. Baan té tra ada mintulin pagaén désané, bakal ngaénang dosan Pan Balang Tamaké ento.

Di sedek dina anu paum désané bakal nayanang Pan Balang Tamak, mangdéné ia kena danda. Lantas panyarikan désané nundén ngarahin Pan Balang Tamak, kéné arah-arahné, 

Kacarita maniné semangan mara tuun siyap, lus désané makejang, nanging Pan Balang Tamak masih enu jumah padidian, krana ia ngantiang siapné tuun uli bengbengané. Makelo ia ngantiang, tondén masih siapné tuun. Ada jenengné makakali tepet, mara siapné tuun uli di bengbengané, ditu mara ia majalan, nututin désané luas ngalih kayu ka gunung. Tondén makelo ia majalan, tepukina krama désané suba pada mulih negen kayu, dadi Pan Balang Tamak milu malipetan. Kacrita suba neked jumah, lantas désané paum, maumang Pan Balang Tamak lakar kena danda, krana ia tuara nuutang arah-arahé. Ditu laut désané nundén ngarahin Pan Balang Tamak.

Kacrita Pan Balang Tamak suba teka, lantas klihan désané makruna, ”Ih Pan Balang Tamak, jani cai kena danda. 

Masaut panyarikan désané, ”Ento baan cainé tuara ngidepang arah-arahé ngalih kayu ka gunung.” 

Kacrita buin maninné Pan Balang Tamak karaahin ngaba sengauk, bekel menahang balé agung. Pan Balang Tamak ngaba sanggah uug ka pura désa sambilanga makruna kéné, 

Maninné Pan Balang Tamak kaarahin maboros ka gunung. Kéné arah-arahé, 

Kocap buin maninné las désané maboros, tur pada ngaba cicing galak-galak, ngliwat pangkung ngrémbéngan dalem-dalem. Yén Pan Balang Tamak majalan paling durina pesan sambilanga nyangkol cicingné. Mara ia neked sig ngrémbéngé, sing dadi baana ngliwat, lantas ia ngaé daya apang mangdén désané teka nyagjagin ibanné, laut ia jerit-jerit. 

Mara neked ditu enota Pan Balang Tamak jerit-jerit, lantas takonina: ”Apa kendehang Pan Balang Tamak?” 

Masaut Pan Balang Tamak, kéné pasautné, ”Pangkung tra ada titina.” Béh, sengap déśané, belog-beloga baan Pan Balang Tamak. Payu baangina titi, gantin Pan Balang Tamaké tuara kena danda. Kacrita suba neked di alasé, lantas déśané pada ngandupang cicingné ka tengah beté, ada né ngepung kidang, ada ngepung céléng, ada ngepung manjangan, ada ngongkong bojog sig punyan kayuné. Yén Pan Balang Tamak kelad-kelid sambilanga nyangkol cicingné mara neked punyan kétkété. Lantas entunganga cicingné ka punyan kétkété. Ditu koang-koang cicingné ngengsut, tuara bisa tuun, tra bisa menék, laut Pan Balang Tamak masaut: ”Ih jero déśa, tingalin cicing tiangé ngraras ka punyan kétkété. Nyén déśané ngelah cicing galak buka cicing tiangé? Jani tiang nandain déśané, baan déśané sing ada ngelah cicing galak buka cicing tiangé.” Kéto munyin Pan Balang Tamaké, dadi déśané sing ada bisa masaut, payu kenaina danda baan Pan Balang Tamak. Suba koné kéto lantas pada mulih maboros.

Kacrita maninné buin karahin Pan Balang Tamak, yén déśané mani sangkep di bale banjaré. Mara Pan Balang Tamak ningeh arah-arahé kéto, lantas ia ngaé jaja uli injin, bakal anggona melog-melog déśané. Maninné makikén sangkep, lantas Pan Balang Tamak ngaba jaja uli injin, mapulung-pulung amun tain cicingé tekén yéh, laut pejang-pejangina sig sendin balé banjaré muah kecirina tekén yéh. Nyén ngadén tra tain cicing?

Kacrita suba pepek déśané, lantas Pan Balang Tamak mauar-uar, kéné munyiné, ”Ih jero makejang, nyén ja bani naar tain cicingé totonan, tiang ngupahin pipis siu.” Masaut panyarikanné, ”Bes sigug abeté mapeta, ento nyén nyak ngamah tain cicing? Indayang cai ngamah. Lamun bani, icang ngupahin pipis siu.” Mara kéto lantas pelen-pelena baan Pan Balang Tamak, dadi cengang déśané ngiwasin Pan Balang Tamak bani ngamah tain cicing. Puputné payu déśané dendaina sin baan Pan Balang Tamak. Déning kéto mawuwuh-wuwuh brangtin déśané muah tan sah bakal ngaénang daya upaya, manang dané Pan Balang Tamak mati wiadin kena danda.

Maninné buin, Pan Balang Tamak kaarahin, yén sing eda dadi ngenjek karang anak muah malih-alihan ka abian anaké, yén lejeh bani, bakal kena danda gedé. Kéto uar-uaré. Jet kéto baan Pan Balang Tamak tuara kéweh, krana ia saking patut. Ditu ia ngaé daya, gérété puleté ané di sisin pekené anggona abian pagehina lidi, apesina baan benang.

Kacrita mara tebeng pekené, ada anak makita masakit basang, lantas nylibsib ka puleté, laut masuak Pan Balang Tamak, ”Ih jero déśa, tiang nandain anak ngamaling ka abian tiangé.” Dadi cengang anaké né masakit basang éndahanga baan Pan Balang Tamak. Masaut anaké masakit basang, 

Masaut Pan Balang Tamak, ”Jeroné macelep ka abian tiangé muah mamaling pamula-mulaan tiangé. Ento apa bongkos jeroné?” Mara ungkabanga, saja mrareket puleté sig kambenné. Puputné payu ia dendaina baan Pan Balang Tamak.

Kacrita déśané kéweh pesan ngencanin Pan Balang Tamak, daya kudang daya singa ada mintulin. Né jani kéneh déśané bakal nunasang paporongan tekén anaké agung.

Gelisang crita, cuba koné kicén cetik ané paling mandina, apanga Pan Balang Tamak mati sapisanan. Kocap Pan Balang Tamak suba ningeh bakal kagaé-gaénang patinné, lantas ia makruna tekén kurenanné, ”Yén awaké suba mati, gantungin bok awaké temblilingan. Suba kéto sedédéngang sig piasané. Buina pagelah-gelahané pesuang, pejang sig balé sekenem, rurubin baan kamben putih sambilang pangelingin. Nah, bangkén awaké wadahin peti, pejang jumah metén.”

Gelisang crita, suba Pan Balang Tamak mati ngamah cetik paican anaké agung. Lantas Mén Balang Tamak nuutang buka pabesen Pan Balang Tamaké. Kacrita déśané ngintip Pan Balang Tamak, mati kalawan tan matiné. Mara ia neked jumah Pan Balang Tamaké, Pan Balang Tamak masedédég sig piasanné sambilanga mamantra ngambahang bok. Ditu déśané maselselan, pada ngorahang cetiké jelék. Lantas déśané buin parek ka puri, ngaturang panguninga yén Pan Balang Tamak tuara mati. Mara kéto bendu anaké agung, déning cetiké kaaturang tra mandi. Lantas ida ngandika, ”Kénkén cetiké dadi tra ngamatiang, indayang awaké ngasanin. Mara ajengan ida abedik, lantas ida séda prajani.

Kocap Mén Balang Tamak ningeh orta, yén anaké agung suba séda ngajengan cetik, lantas ia ngékanang bangkén kurenanné buka né suba.

Kacrita suba sanja, ada dusta ajaka patpat mapaiguman, bakal mamaling ka umah Pan Balang Tamaké. Mara enota kurenan Pan Balang Tamaké mangelingin kurenanné sig balé sakanemé, lantas ia macelep ka umah metén, tepukina peti gedé buin baat pesan, laut sanglonga, senamina, tegena ajaka patpat. Suba koné neked ka tengah beté, makruna timpalné, ”Dini suba gagah!” 

Masaut timpalné, ”Maebo bangké dini, jalan indayang dituan.” 

Lantas kisidang masih maebo bangké. Buin makruna timpalné, ”Jalan suba aba ka pura déśa, ditu nyén bani ngutang bangkaan.” 

Masaut timpalné, ”Jalan!”

Lantas tegena petiné, abana ka pura. Mara neked ditu, lantas ungkabanga. Mara enota bangkén Pan Balang Tamaké nyengkang, lantas plaibina, kutanga petiné ditu.

Kacrita maninné mara galang kangin, nuju jero mangku ngaturang canang ka pura, mara nengok sig kori agungé, tingalina ada peti gedé di natah piasé, lantas jero mangku masila tiding sambilanga nyumbah: ”Bataran titiangé mapaica, bataran titiangé mapaica.” Baan sing ada bani mungkah, ngantiang apanga pepek déśané teka. Mara teka ukud nyumbah, teka ukud nyumbah.

Suba koné pepek pada nyumbah, lantas petiné bungkaha, nget bangkén Pan Balang Tamaké nyengku, dadi tengkejut déśané, buin pada misuhin bangkén Pan Balang Tamaké. Ento japin pisuhin, mlutang ya, kadung suba bakat sumbah. Puputné déśané tuyuh méanin muah nanemang bangkén Pan Balang Tamaké. Kéto katuturannya.




#Article 524: I Tuung Kuning (470 words)


Satua I Tuung Kuning (aksara Bali: ᬇᬢᬹᬂᬓᬸᬦᬶᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua, babotoh kémbar madan I Pudak. Ia kasap pésan koné mamotoh, buin mélah koné paranné nyak matébah. Ia ngélah kurungan simaluné tuwah dadua, jani sékaté pépésan ménang ia matajén, ngéliunang dogén kurungané. Makélo-kélo nganti pényatusan ia ngélah kurungan. Nganti kéwéh kurénané baréng ngéncanin, maang ngamah magadang. Kurénané béling gédé lantasan, aji nyampatang tainé sélid sanja dogén suba kéwéh. Siapné dogén mandus apang télu ané awai, amah-amahané séméngan jagung, téngai godém, sanjé gabah, miwah awakné képél-képélé. Mapésuang sabilang wai apang kéna matan ai séméngan. Kadi rasa I Pudak sing mandus ané awai ulian ngéncanang siapné totonan.

Kacérita, I Pudak lakar luas ka dajan gunung, mabésén koné ia tékén kurénané,

Kéto pabésén I Pudak tékén kurénané, nyak koné ané luh ngidépang. Nah buin maniné luas koné suba I Pudak. Mara makétélun I Pudak luas ka Dén Bukit, kurénané ngélah lantas pianak, laut luh koné pianakné. Béh kéwéh gati mémén anaké cérik énto.

Kacérita ari-ariné dogén lantas téktéka, to lantas banga siapé pade mabédik. Pianakné adanina Ni Tuwung Kuning. Suba koné kéto, anaké cérik ajaka lantas kumah méméné. Tékéd koné ditu, téngkéjut lantas dadongné.

Masaut méméné, “nah lamun kéto, dini suba péjang I céning mémé ngajak. Ingétang nyén nélok-nélokin mai baang yéh nyonyo”

Jémakina lantas anaké cérik baan méméné. Suba kéto mémén anaké cérik ngénggalang mulih. Kacérita jani, sélid sanja koné délokina anaké cérik tékén méméné panyonyoina dogén, suud kéto ngénggalang koné ia mulih. Kadéna buin kéjépné bapané mulih, tusing masih ada. Buin abulan masih tusing téka. Nganti tibanan koné kurénané luas.

Kacéritayang jani, ngancan kélih ngancan jémét Ni Tuwung Kuning magarapan. Yan kudang taun makéloné I Pudak luas matajén, critayang jani, ia suba mulih pipisné télah kalah, tuwing énu nang akéténg. Tékéd jumahné ia nakonang pianakné. Kurénané ngorahang pianakné luh tur suba téktéka baangé siap. Siapné makruyuk, ngorahang pianakné kingsananga jumah dadongné, tur ari-ariné téktéka banga siap. Kakruyuk siapé kéto dogén, laut kurénané kaukina. Kurénané konkona ngalih pianakné ka umah dadongné. Ni Tuwung Kuning aliha ajaka mulih. Tékéd jumah ia lantas ajaka ka alasé. Di téngah alasé Ni Tuwung Kuning nagih matianga. Jég téka dédariné nyaup Ni Tuwung Kuning. Ni Tuwung Kuning siluranga aji gédébong. I Pudak sahasa nékték gédébong, abana mulih. Tékéd jumah baanga siapné. Réramané pada sébét ningéhang I Pudak nékték pianakné anggona amah-amahan siap, nanging I Pudak tusing pisan ya ningéhang tutur réramané totonan.

Makélo-kélo I Pudak suba tuwé, kadi rasa majalan suba tusing ngidang. Sékancan pényakité ané ada, mécélép di awakné I Pudak, krané ia tusing ngélah séntana, tusing ada ané mamanjakin ia, ri kalaning ia nagih dédaaran, tusing ada ané nyémakang, ditu lantas ia I Pudak masésélan. Kéto suba karma phalané anaké ané démén mamotoh, tusing démén ngurus pianak, kurénan tusing sayang, réramé makéjang ngéjoh, kéto masih Widiné ngéjoh tékén I ragé.




#Article 525: Cupak Grantang (2228 words)


Satua Cupak Grantang (aksara Bali: ᬘᬸᬧᬓ᭄ᬕᬦ᭄ᬢᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturang satua, I Cupak tekén I Grantang. Menyama ajaka dadua. I Cupak ané kelihan, I Grantang ané cerikan. Goba miwah parilaksanan kaka adi punika doh pesan matiosan. I Cupak gobané bocok, kumis jempé, kales, bréngés, miwah bok barak kekeh alah duk. Basang gedé madaar kereng pesan. Nanging joh bina ajaka adiné I Grantang. I Grantang pengadegné lanjar, goba alep bagus, asing-asing anaké ngantenang makejang ngedotang. Kemikané manis tur anteng magarapan.

Kacarita sedek dina anu, I Cupak ajak I Grantang matekap di cariké, I Grantang matekap nututin sampi, nanging i Cupak sataté maplalianan dogen gaené. Tusing pesan I Cupak ngrunguang adiné magaé. Disubané I Grantang suud matekap mara I Cupak teka uli maplalianan. Yadiastun keto bikas beliné masih luung penampené I Grantang. I Grantang ngomong munyiné alus tur nyunyur manis.

I cupak masaut gangsar, ”Lamun keto kola lakar malunan mulih, adi.

I Cupak laut majalan mulih. Disubané joh liwat uli sig I Grantangé manjus, ditu lantas I Cupak makipu di enduté kanti awakné uyak endut. Disubané keto, I Cupak nutugang majalan ngamulihan saha jlempah jlempoh. Kacarita ané jani, I Cupak suba neked diwangan umahé, ditu laut I Cupak gelur-gelur ngeling.

Memé bapané tengkejut ningehin eling panakné tur nyagjag laut nakonin,

Mara monto pesaduné I Cupak, bapané suba brangti tekén I Grantang. Suud keto laut bapané ngrumrum I Cupak. “Nah, mendep dewa mendep, buin ajahan lamun teka I Grantang lakar tigtig bapa, lakar tundung bapa uli jumah.

Lega pesan kenehné I Cupak ningeh bapané pedih tekén I Grantang. Apang tusing ketara dayané jelé, I Cupak pesu ngaba siap lakar mabongbong.

Ané jani kacaritayang I Grantang suba ngamulihang uli carik genah ipun magarapan. I Grantang majalan jlempah jlempoh kabatek baan kenyelné kaliwat. Tan kacaritayang malih kawéntenang ipun ring margi, kancit sampun neked jumahné. Duk punika sahasa bapané teka nyagjag nyambak tur nigtig. Bapané ngomong bangras.

Mesaut laut bapané, “Adin I Déwané suba tigtig bapa tur suba tundung bapa uli jumah. Jani apang tawangé rasan mayusné ento.”

Mara keto pasaut bapané I Cupak ngeling gelur-gelur tur mamunyi: “Ngudiang ketang bapa adin kolané. Dadi tundung bapa adin kolané, dija jani alih kola adin kolané …anak kola …anak … anak kola ané mayus magaé, ngudiang adin kolané tundung bapa?”

Ningeh munyin I Cupaké keto dadi engsek mémén bapané, merasa tekén dewek pelih. “Jani kola lakar ngalih adin kolané, lakar abang kola takilan!” Masepan-sepan méméné ngaenang I Cupak takilan.

Kacarita jani, I Cupak ninggal umah ngalain mémén bapané lakar ngruruh I Grantang. Gelur gelur I Cupak ngaukin adiné

Cutetin satua, bakat bané ngetut adiné, tepukina di tengah alasé. Ditu lantas I Cupak ngidih pelih tekén adiné.

I Cupak lantas nunden adiné ngalih yeh, “Kema adi ngalih yeh, kola nongosin takilané dini.

Nyrucut I Grantang ngalih yeh. Disubané I Grantang liwat joh, pesu dayané I Cupak lakar nelahang isin takilané. Sepan-sepan I Cupak ngagah takilané tur daara telahanga. Sasubané telah, kulit takilané besbesa tur kacakanga di tanahé. Nepukin unduké ento lantas I Cupak dunduné tekén I Grantang. I Cupak mani-mani kapupungan.

Disubané ada raosné I Cupak buka keto laut masaut I Grantang, “Nah daar suba beh, tiang tusing merasa seduk” I Cupak medaar padidiana, ngesop nasi nginem yeh, celekutang nitig tangkah, suud madaar I Cupak tagtag nyiriang basang betek. Disubané I Cupak ajaka I Grantang maan mareren laut ngalanturang pejalané.

Kacarita ané jani, I Cupak miwah I Grantang neked di Bencingah Puri Kediri. Di désané ento suung manginung, tusing ada anak majlawatang. Pejalané I Cupak ngetor kabatek baan jejehné, jani suba neked koné ia di jaba puri Kediriné, ditu I Cupak nepukin peken. Di pekené masih suung manginung tuah ada dagang nasi adiri buina mengkeb madagang. Ngatonang unduké buka keto, ditu laut I Grantang metakon tekén dagangé ento, “Nawegang jero dagang nasi, titiang matur pitaken, napi wastan jagaté puniki, napi sané mawinan jagat druwené sepi.

I Dagang nasi masaut, Jero, jero anak lanang sareng kalih jagaté puniki mawasta jagat Kediri. Jagat puniki katiben bencana. Putran Ida Sang Prabu kapandung olih I Benaru. Ida Sang Prabu ngamedalang wecana, sapasiraja sané mrasidayang ngrebut putran gelahé tur mademang I Benaru jagi kaadegang agung ring jagaté puniki. Wantah putrin Ida sané kaparabiang ring sang sané prasida mademang I Benaru.

I Cupak masaut elah, “ah raja belog kalahang Benaru. Kola anak suba bisa nampah Benaru. Eh dagang, kema orahang tekén rajabé dini. Bantes Benaru aukud elah baan kola ngitungang”.

I Grantang megat munyin beliné, “Eda Beli baas sumbar ngomong, awak tusing nawang matan Benaru. Patilesang raga beliné digumin anak. Sakewala I Cupak bengkung ngelawan tur tuara ngugu munyin adiné.

I Grantang nglanturang munyiné tekén jero dagang nasi. “Inggih jero dagang nasi, durusang uningan marika ring Ida Sang Prabu. Titiang jagi ngaturang ayah, ngemademang ipun I Benaru.

Duaning asapunika wénten pabesené I Grantang, laut I dagang nasi gagesonan nangkil ka puri. Nganteg ring puri I Dagang nasi matur, “Inggih Ratu Sang Prabhu sasuhunan titiang, puniki wénten tamiu sareng kalih misadia jagi ngemademang I Benaru. Riwawu asapunika atur I Dagang nasi, premangkin ledang pisan pikayun Ida Sang Prabhu. Raris Ida Sang Prabhu ngandika, ”Ih mémén cening, yen mula saja buka atur men ceningé, lautang kema tunden ia tangkil ka puri apang tawang gelah!”

Sesampuné wénten renteh wacanan Ida Sang Prabhu, I Dagang nasi jek ngénggalang ngalih I Cupak tekén I Grantang. Nganteg di peken dapetangé I Cupak masehin lima mara suud madaar. I Grantang kimud kenehné nepukin beliné setata ngaba basang layah. I Grantang laut ngomong. “Nawegang jero dagang belin tiangé iwang ngambil ajengan, mangda ledang jero ngampurayang santukan titiang nenten makta jinah.

I Cupak masaut, “Saja kola nyemak nasi, ampura kola, tusing sida baan kola naanang basang layah. I Dagang nasi anggén kenehné ningeh munyiné I Grantang. Munyin I Cupaké tan kalinguang. I dagang nasi laut nekedang pangandikan Ida Sang Prabhu, apang tangkil ajaka dadua. Sesampuné katerima pabesené punika olih I Dagang nasi. Teked di puri hut panjaké pati kaplug melaib, kadené I Benaru.

Kacrita sané mangkin I Cupak miwah I Grantang sampun tangkil ring ajeng Ida Sang Prabhu raris Ida Sang Prabhu ngandika, “Eh cai ajak dadua cai uli dija, nyen adan caine?”

I Grantang matur dabdab alon, ”Nawegang titiang Ratu Sang Prabhu, titiang puniki wantah jadma nista saking jagat Gobangwesi. Mungwing wastan titiang wantah I Grantang, niki belin titiangé mewasta I Cupak. Titiang jagi matetegar nyarengin sewayambarané puniki ngamademang ipun satrun palungguh I Ratu I Benaru. Konden suud aturné I Grantang saget sampun kasampuak olih I Cupak, tur ngomong kené, “Kola seduk, kola lakar ngidih nasi abetekan. Basang kolané layah. Suud keto I Cupak ajak I Grantang mapamit. Ida Sang Prabhu mapaica cincin mas masoca mirah tekén pajenengan puri Kediri. Ento pinaka cirin I Grantang dados utusan.

Gelisang carita, I Cupak kebedak-bedak, lantas nepukin telaga linggah tur bek misi yeh. Ditu lantas I Cupak morahang tekén adiné. “Adi… Adi Grantang mareren malu, kola kenyel tur bedak pesan, kola lakar ngalih yeh ditu di telagané. Kasautin laut pamunyin Beliné tekén I Grantang, “Eda beli ditu ngalih yeh, ento anak yeh encehné I Benaru tusing dadi inem, beli. Ningeh munyin adiné keto I Cupak makesiab ngatabtab muané putih lemlem. I Grantang nutugang majalan. I Cupak buin nepukin gegumuk maririgan. Ditu buin I Cupak matakon tekén adiné, “Nyen ané ngaé gunung gunungan dini adi?” sambilangé maklemir I Grantang nyaurin petakon beliné. “Ené tusing ja gunung-gunungan beli, ené mula tuah tainé I Benaru beli. I Cupak makraik baan takutné. “Aduh mati jani beli adi, yan moné gedén tainé, lamun apa ja gedéné I Benaru, adi?. Jalan suba mulih adi. I Grantang nguncangang majalan ngungsi Guané I Benaru. I Cupak bejag bejug nutug I Grantang.

Kacaritayang sané mangkin, I Cupak ajaka I Grantang suba teked di sisin goané I Benaru. Umah I Benaru ditengah goané. I Cupak laut ngomong, Adi …. kola tusing bani tuun adi, adi dogen suba masiat ngelawan I Benaru. Kola ngantiang dini. Kewala ngidih olas kola tekén adi, tegul kola dini adi!” Bincuh I Grantang ngalih tali anggona negul I Cupak. Disubané suud I Grantang negul beliné, I Grantang laut matinget tekén beliné, “Ené tingalin tumbaké buin ajahan beli, yan bah kangin tumbaké ento pinaka cirin tiangé menang di pasiatan. Sakewala yan bah kelod tumbaké, ento pinaka cihna tiang kalah. Suud matinget, tekén beliné, I Grantang laut tuun ka goané. Teked di tengah goané dapetangé I Benaru nagih melagandang Raden Dewi. I Benaru matolihang tur matbat I Grantang.

Kacrita ané jani, I Cupak baduuran ningeh I Benaru ngelur. I Cupak pesu enceh, tur tategulané telah tastas. Ditu lantas I Cupak inget tekén patingetné I Grantang. Ningalin lantas tumbaké ento suba bah kangin. Mara I Cupak masrieng kenehné liang. I Cupak laut ngomong, ”Adi…adi Grantang antos kola Adi. Yan kola tusing maan metanding ngajak I Benaru jengah kola, Adi. I Grantang laut ngomong uli tengah goané tekén I Cupak. “Beli tegarang entungan tali buné ka goane!

Disubané ada raos adiné buka keto laut I Cupak ngentungan taliné ento. Ditu lantas I Grantang ngelanting ditaliné apan ngidang menek. I Grantang sambilangé ngamban Raden Dewi. Disubané I Grantang miwah Raden Dewi nengok uli ungas goané, gegeson pesan I Cupak nyaup Raden Dewi tur sahasa megat tali ané glantinginé baan I Grantang. Duaning tali buné kapegatang, ditu lantas I Grantang ulung ngeluluk ditengah goané. Semaliha Ida Raden Dewi kasirepang olih I Cupak di batan kayuné satonden megat tali buné ento.

Kacaritayang sané mangkin, I Cupak ngiring Ida Raden Dewi nuju Puri Agung. Tan kacaritayang kawéntenang Ida kairing baan I Cupak ring margi, kancit sampun rauh Ida ring Puri. Ida Sang Prabhu ledang kayuné tan siti, digelis raris nyaup Raden Dewi. Ida Sang Prabhu raris matemuang Ida Raden Dewi tekén I Cupak sawiréh I Benaru suba mati. I Cupak matur ring Ida Sang Prabhu, I Grantang sampun padem, kapademang oleh I Benaru. I Cupak mangkin kaadegang Agung ring Puri.

Kacaritayang sané mangkin I Cupak sampun madeg Agung ring Puri. Makejang panjaké keweh, duaning sasukat risapa madeg I Cupak sadina-dina panjaka makarya guling. Sané mangkin iring menengang abosbos cerita sapamadeg I Cupak, iring sané mangkin caritayang kawéntenang I Grantang ring tengah goané. I Grantang grapa-grepé bangun nyelsel padewekan. “Raturatu Bhatara nguda kené lacur titiangé manumadi?” Kasuen-suen dados metu rincikan naya upanaya I Grantang bakal nganggon tulang I Benaruné menek. I Grantang ngragas tur makekeh pesan menek. Sakewanten sangkanin sih Ida SangHyang Parama Kawi I Grantang nyidayang ngamenekang. I Grantang jadi suba neked di baduuran. I Grantang lantas nugtugang pejalané nuju jé puri. Gelisang carita I Grantang suba neked di puri. Ditu lantas I Grantang ngomong tekén panyeroan I Cupaké, “Jero tulung titiang, titiang jagi tangkil matur ring Ida Sang Prabhu. “Malaib panyroané ka puri nguningayang unduké punika tekén Raden Cupak. I Cupak inget tekén adiné ané enu digoané. Ditu lantas I Cupak ngelur nunden panjaké ngejuk tur ngulung aji tikeh tur ngentungang ka pasihé.

Kacarita buin maniné Pan Bekung méméncar di pasihé ento. Uling semengan nganti linsir sanjé méméncar tusing maan bé naang aukud. Ngentungan pencar tanggun duri, pencaré marasé baat, maré penekanga bakatangé tikeh. Buin Pan Bekung mulang pencar buin bakatangé tikehé ané busan. Gedég basang Pan Bekungé, laut tikehé abané menek tur kagagah. Makesiab Pan Bekung ningalin jadma berag pesan. Pan Bekung énggalang ngajak anaké ento kepondokné. Teked dipondokné pretenina tekén Men Bekung. Sewai-wai gaenangé bubuh, uligangé boreh. Dadosné sayan wai sayan misi awakné I Grantang. Dadi kendel Pan Bekung ajak Men Bekung iaan unduk panak truna tur bangus. Di subané I Grantang seger ditu lantas I Grantang ngaé tetaneman. Megenepan pesan bungané tanema. Disubané bungané pada kembang, I Grantang ngalap bungané ento tur adepa tekén Men Bekung ka peken. Sadinadina saja geginané I Grantang metik bunga miwah Men Bekung ngadep.

Kacarita ané jani ada wong jero uli puri Kediri lakar meli bunga. Makejang bungané Men Bekung belina baan wong jeroné ento. Disubané suud mablanja lantas wong jeroné ento ka puri ngaturang bunga. Bungané ané kaaturang katerima olih Ida Raden Dewi. Mara kearasan oleh Raden Dewi dadi merawat rawat anak bagus dibungané. Eling lantas Ida tekén I Grantang anak bagus ané ngamatiang I Benaru. Ida Raden Dewi raris metaken tekén wong jeroné. “Eh Bibi bibi Sari dija nyai meli bungané ene?” buin mani ka pasar apang kacunduk tekén dagang bungané ené.”

Maniné kairing Ida Raden Dewi lunga, matumbasan ka pasar.Gelisang carita raris kapanggih Men Bekung nyuun kranjang misi bunga mewarna warni. Raden Dewi raris nampekin. Kagiat Raden Dewi nyingak bungkung mas masoca mirah ané anggoné tekén Men Bekung. Bungkungé ento wantah druwen Ida Sang Prabhu lingsir, ané kapicayang tekén I Grantang. Ngaksi kawéntenané punika, raris Raden Dewi ngandika tekén Men Bekung.

Gelisang carita Ida Raden Dewi sampun neked di pondok Men Bekung. Pan Bekung kemeg-megan sinambi ngadap kasor saha nyambang sapangrauh Ida Raden Dewi. Ningeh Bapané makalukang tur epot laut I Grantang nyagjag. Ditu lantas I Grantang matemu tekén Raden Dewi. Rikanjekan pinika Ida Raden Dewi nyagjag tur mlekur I Grantang sinambi nangis masasambatan, “Aduh Beli mgudal las beli ngutiang tiang. Ngudiang beli tusing ka puri tangkil ring Ida Sang Prabhu.” Sasampuné wénten ketel wacanan Ida Raden Dewi raris I Grantang nyawis tur matur dabdab alon, ngaturan parindikan pajalan sané sampun lintang.

Kacaritanyang mangkin I Grantang sareng Ida Raden Dewi suba neked di puri. Sang Prabhu maweweh meweh ledang kayun Idané nyingak putrané anut masanding ajaka I Grantang. Kacaritayang mangkin I Cupak katundung uli puri. I Grantang mangkin kaadegang agung ring puri. Sasukat I Grantang madeg agung, jagaté gemuh kerta raharja. Panjaké sami pada girang pakedek pakenyung duaning suud ngayahin raja buduh.




#Article 526: Timun Mas (491 words)


Satua Timun Mas utawi Ketimun Mas inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturan satua ane malu. Anak luh balu ngelah pianak luh adiri. Adanina I Ketimun Mas. Ia mumah di tanggun désané, désa Dauh Yeh, paek tekén alas. Kacerita jani sedek semengan, méménne bakal luas ka peken. Mabesen ia tekén panakne, kene,

Kacerita kone jani I Ketimun Mas, nongos jumahan meten makancing jlanan. Saget teka I Raksasa kauk-kauk, munyinne gedé tur garo,

Kacerita jani teka méménne. Ampakina lantas jlanan, kriut gedébleg. Morahan I Ketimun Mas,

Memenne kendel kenehne. I Ketimun Mas gapgapina laklak atekor. Tur lantas ngomong, “Katawang ento ane kauk-kauk i tunian? I Raksasa ento. Yen ento ampakin, pedas cening plaibange.”

Buin manine, buin méménne ka peken. Makire majalan, méménne mabesen, “Cening, cening, mémé lakar ka peken. Jumah meten ngijeng, kancing jlanane. Ingetang munyin méméne ibi. Yening tusing mémé ane mekaukan, da pesan ampakina jlanan!”

Kacerita jani I Raksasa, lakar buin kumahne I Ketimun Mas. Di jalan nepukin ia anak ngangon bébék. Paekina pangangon ento, awakne ngetor pesu peluh baan jejehne.

Ngomong I Raksasa, “Ih, jero pengangon bébék, jalan kema kumahne I Ketimun Mas. Nyanan lamun tusing jumah méménne, kauikin I Ketimun Mas!”

Masaut i pangangon, “Mindah, bébék tiange tusing ada nongosin.” 

Galak i Raksasa, “Yen tusing nyak, ia tendasne kamah. Basang awake seduk.” Mara keto abetne I Raksasa, nyak lantas i pengangon bébék.

Dapetange umahne I Ketimun Mas suung. Ngomong I Raksasa tekén i pangangon, “Nah, kema kaukin I Ketimun Mas. Ia jumahan meten makancing jlanan. Jangihang munyine, cara munyin méménne!”

Gelisang satua, neked I Raksasa jumahne. Tekepina I Ketimun Mas aji grobag, tetehina aji lesing batu. I Raksasa ngelah juru ijeng dadua. Ne adiri buta, ane lenan bongol. Ngomong I Raksasa, “Buta, Bongol! Eda luas kema-mai! Awake lakar ngalih bakal basa akejep.” Ngarod I Ketimun Mas ngeling, di tengah grobage mateteh lesung.

Jani kacerita méménne I Ketimun Mas, mara teka uli di peken. Dapetange umahne suung jlanan ampikne mampakan. Pianakne tusing ada. Gelar-gelur ia makaukan. Tusing ada ane masaut. Ngeling lantas méménne I Ketimun Mas, tur mapineh. “Pedas I Ketimun Mas plaibanga baan I Raksasa. Kenkenang jani baan madaya?”

Lantas ada kone meong tekén bikul, kema maekin méménne I Ketimun Mas. Men Ketimun Mas ngomong, “Nah, ne apa Sang Meong ajaka Sang Bikul. Nyak ngalih I Ketimun Mas? Ia plaibanga baan I Raksasa. Yen teka baan iba I Ketimun Mas, upahina be bajo asok tekén padi abodag.”

Nyak lantas I Meong tekén I Bikul, majalan ajaka dadua kumahne I Raksasa. Tepukina I Ketimun Mas matangkeb. Tongosina baan I Buta tekén I Bongol. I Raksasa sedekan di paon, repot munduhang bakal basa.

Kacerita pongponga grobage ban I Bikul. I Meong nyongkok duur grobage ngantiang. Krepet-krepet ngenyonyong, kriet-kriet kepungpung. Dingeha kriet-kriet tekén I Buta, “Apa sih krepet-krepet ditu?”

Ngomong I Bongol, “Ada meong duur grobage.”

Suba ada asedengan jlema, pesu lantas I Ketimun Mas. Ateha mulihne baan I Meong tekén I Bikul. Neked jumahne, nyagjang méménne, kendel pesan kenehne.




#Article 527: Sang Lanjana (566 words)


Satua Sang Lanjana inggih punika silih tunggil satua Bali.

Sedek dina anu, nuju anake rame megae di carik, ada ane mara nénggala, nglampit, muah ada suba mamula. Ditu liu kedise mapunduh-punduh ngalih amah. Sedeng itepa kedise cerik-cerik ngalih amah, saget ada kedis gedé pesan teka uli delod pasih. Bulunne samah, kampidne lumbang, matanne gedé, tur galak pesan, madan Sang Muun.

Ditu ia bareng ngalih amah. Kedise ane cerik-cerik nyeh pesan, nepukin kedise ane gedé tur galak ento. Tusing ada ane bani paek baan takutne.

Kacerita jani ada kedis cerik ngindang ba duur, madan Sang Lanjana. Ia sliak-sliuk makeber di duur carike. Jengah pesan ia nepukin ada kedis gedé, bareng ngalih amah sig tongos kedise cerik-cerik. Solahne jele pesan tekén kedise lenan, sabilang ada ane paek nagih cotota.

Ditu Sang Lanjana age metakon, “Ih, ne te jerone uli dije? Tumben tepukin tiang dini, bareng ngalih amah. Buina jerone kaliwat sombong pesan.” Mare ningeh ada kedis cerik ane mamunyi keto, pedih Sang Muun tur mesaut banggras, “Ah, iba kedis cerik, mapi-mapi tuara nawang. Ne suba ane madan Sang Muun. Ratun kedise uli delod pasih. Degag tingkah ibane mesuang peta tekén kai.”

Suba kone keto, masaut Sang Lanjana, “Tui iba dadi ratu, kai tuara megusti tekén iba. Buina kai tonden taen merasa kalah. Jet ja iba gedé, tuara ja gedénan apa tain ibane tekén tain kaine. Yadin iba makampid lumbang, kai tusing takut. Yen prade lakar mapetuk mategeh-tegehan makeber.”

Baan ningeh munyine Sang Lanjana keto, jengah gati Sang Muun lantas ia ngomong, “Beh degag pesan iba mesuang peta. Iba soroh kedis kapecit, nagih ngalahang kai. Ukudan ibane tuah amun tain kaine dogen. Nah apang kai nawang, tegarang iba meju jani. Amuncen gedén tain ibane!”

Mare keto, Sang Lanjana laut kirig-kirig tumuli makecos di duur tain kebone, sambilange ngomong, “Ih, iba Sang Muun. Ne dong iwasin tain kaine!” Sang Muun bengong ngiwasin tainne Sang Lanjana, tur merasa tekén dewek kalahang kedis cenik.

Sasubanne keto ngomong Sang Muun brangti, “Nah, saja kai kalah, dening gedénan tain ibane. Ane jani jalan mategeh-tegehan makeber!” Kéto abetne Sang Muun, laut nimbal Sang Lanjana, “Jalan! Mai tutug kai!”

Laut ngamaluin Sang Lanjana makeber. Sang Muun sahasa ngetut pakeberne Sang Lanjana. Di subane paek, encol Sang Lanjana mencegan di tendas Sang Muune, sambilange nyohcoh tendasne. Sang Muun tuara ajin tekén solahne Sang Lanjana keto. Buina tuara merasa tendasne tinggahina baan Sang Lanjana, mapan Sang Lanjana madewek kedis cerik.

Gelisang satua, suba tegeh pakeberne Sang Muun. Laut ia makaukan, “Sang Lanjana, Sang Lanjana!” “Uuuh,” keto pasautne Sang Lanjana.  Dingeha sawat pesan ba duur tekén Sang Muun. Dening karasa Sang Lanjana nu ba duuran, laut Sang Muun ngietang makeber negehang. Ditu buin ia makaukan, “Sang Lanjana, Sang Lanjana!” “Uuuh,” keto buin pasautne Sang Lanjana. Sambilanga nyohcoh tendasne Sang Muun. Dening dingeha munyin Sang Lanjana nu masi ba duuran, dadi buin Sang Muun makeber negehang. Dewekne suba marasa kenyel pesan, buin tendasne marasa suba ngaap tur sakit.

Dening keto, ngomong jani Sang Muun, “Ih, Sang Lanjana, awake jani suba ngaku kalah. Tusing sida baan kai nutug cai, jalan suba jani tuun!” Sang Muun laut ngencolang masliuk nuunang. Sang Lanjana ngincegang nyohcoh tendasne Sang Muun. Kanti maklumpasan kulit kaun tendasne.

Di subane teked betén, Sang Lanjana laut ngénggalang makecog masangkliban di bête. Sang Muun sakit nandang tatu di tendasne. Kasuen-suen Sang Muun mati baan naanang sakit. Kéto upah anake demen ngrusuhin anak cerikan, tur banggi muah sombong tekén anak len.




#Article 528: Siap Selem (303 words)


Satua Siap Selem (aksara Bali: ᬲᬶᬬᬧ᭄ᬲᭂᬍᬫ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturan satua I Siap Selem ngelah pianak pepitu. Ané paling cerika tusing ngelah bulu madan I Doglagan. Sawai-wai I Siap Selem ngalih amah nganti ké dauh pangkungé. Sedek dina anu ri tatkala I Siap Selem tekén panak-panakné ngalih amah dauh pangkungé, lantas langité magerudug nyihnayang lakar ujan.

Meng Kuuk nanjenin I Siap Selem apanga nginep di umahné. I Siap Selem nyak nginep kerana ia pedalem tekén pianakné. Petengné I Siap Selem tusing ngidayang pules. Ditu lantas ia ningeh Meng Kuuk mererembug ajaka pianak-pianakne.

Ningeh tutur Meng Kuuké tekén pianak-pianakné buka keto, lantas I Siap Selem nundunin pianak-pianakne

Brrr.. Burr.. Suuak… Kéto pianakné ané paling keliha makeber.

Brrr.. Burr.. Suuak… keto pianakné lenan makeber

Lantas seka besik pianakné I Siap Selem mekeber ngentasin pangkung. Jani enu I Siap Selem tekén I Doglagan dogen ditu di umahné Meng Kuuk. Mabesen lantas I Siap Selem tekén I Doglagan.

Lantas I Siap Selem makeber ngentasin pangkung. Brrr.. Burr.. Suuak… keto munyin pakeber I Siap Seleme.

I Meng Kuuk kena baana kabelog-belog baan I Doglagan. Ia nyak ngubuhin I Doglagan. I Doglagan wadahina guungan miwah sabilang wai baanga ngamah. Gelising satua jani bulun I Doglagané suba tumbuh. Meng Kuuk miwah pianakné pada repot ngaé lakar basa anggona ngolah ben Doglagane.

Meng Kuuk lantas ngeburang I Doglagan. Prrrr. Prrrr. Prrrr. Pas keburané ping telu mekeber lantas I Doglagan. Joh pakeberné lantas ngenceg duur batuné. Meng Kuuk nguber I Doglagan miwah tingalina ia ngenceg duur batuné. Meng Kuuk nyagrep nanging I Doglagan ngénggalang makeber. Ané sagrepa I Meng Kuuk boya ja len tuah batu ané ngranaang giginé pungak. I Doglagan makeber sambilanga ngendingin I Meng Kuuk.

Kéto suba upah anaké ané demen mebikas corah. Iraga mangda setata madaya upaya yening nepukin unduk miwah ngelawan sané mabikas jele.




#Article 529: I Ubuh (636 words)


Satua I Ubuh (aksara Bali: ᬇ​ᬉᬩᬸᬄ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua, anak ubuh. Nu cerik suba kalahina mati baan memé bapanné. Ento krana ia adanina I Ubuh. I Ubuh ajaka tekén pekakné. Geginan pekakné sai-sai makena bubu ka tukadé. I Ubuh demen pesan nutug anak makena bubu. Wireh sai maan udang, sayan demen ia nutug pekakné.

Jani, I Ubuh suba matuuh sawatara nem tiban. Ajahina ia ngulat bubu tekén pekakné. Masih ajahina I Ubuh masastra. Lingsir sanja mara ia makena bubu di tukadé. Sai-sai keto geginanné I Ubuh. Sayan makelo, sayan resep ia masastra. Baan antengné ia ngulat bubu, makelo-kelo liu masih ia ngelah bubu udang.

Sedek dina anu ia luas ka tukadé padidiana. Maninné semengan mara bubunné angkida. Bek misi udang gedé-gedé pagrepé. Liang pesan kenehné I Ubuh maan udang liu. Udangné abana mulih baanga pekakné.

Sasubanné matanding-tanding lantas adepa ka peken. Pipisné wadahina celengan. Sayan demen kenehné makena bubu, pipisné mapunduh. Tuyuhné I Ubuh sadina-dina nekaang pikolih. Sayan jemet ia magaé, anteng melajah muah sesai makena bubu. Pekakné demen pesan wireh cucunné dueg tur seleg.

Cerita jani semengan teka I Ubuh uli makena bubu. Pajalané enduk, masebeng ngeling, sedih pangenahné. Pekakné sada makesiab ngantenang tur metakon kené, “To kenken buka tumbené cai masebeng jengis? Biasané cai setata bingar yan teka uli ngangkid bubu.”

I Ubuh sada adeng mesaut, “Pekak, pocol tiang tan polih udang mangkin. Minab wénten anak mamaling. Nyanan pacang tongosin tiang di tukadé.”

Kéto koné munyinné I Ubuh. Jengah pesan kenehné I Ubuh, wireh isin bubunné ilang. Lantas ia nyangih madik kanti mangan anggona gegawan. Suba nyaluk sanja lantas ia negen bubu, tur natad madik ka tukadé.

Bubunné makejang koné kenaanga di tongosé ané melah. I Ubuh ngintip di batan abingé nganggar madik mangan. Mara liwat tengah lemeng, ada koné tonya pesu uli tibuané. Gobanné aeng pesan, awakné mabulu, kumisné tebel, kalesné brenges, jenggotné lambih. Bubun I Ubuhé ungsina, lantas ketoganga. Udangné amaha matah-matahan.

I Tonya takut tan kadi-kadi ngenot madik malelam. Ngetor koné ia baan jejehné, sambilanga ngidih olas.

I Ubuh manggutan, ngemel pipis bolong laut majalan mulih. Mara koné ia majalan telung tindakan, toliha I Gedé Urub, saget subé ilang di benengan tibuané. Gelising satua suba koné I Ubuh teked jumahné. Laut katuturang undukné keto tekén pekakné. “Ubuh melahang ngaba pipis pabaang tonyané ento. Ento madan jimat, anggona mingetin ukudan cainé. Nyen jé ngelah jimat buka keto, lakar nepukin sadia.” Lega pesan I Ubuh ningeh munyin pekakné. Buina sukat ia ngaba jimat tusing taen kelangan isin bubu. Sai ia maan udang gedé-gedé. Bubunné setata bek misi udang.

Gelising satua, kacerita jani ada Sang Prabu. Sadina-dina nyakitin panjak. Di kenkené, Ida ngaé balih-balihan ané nakutin. Macan aduanga nglawan jlema. Yen sing macan, singa ané seduk mekenta lebina. Makejang anaké jejeh tuara bani mapalawanan. Ané sengkala, nglantas mati amah singa. Anaké agung tuah ngadu prakosa, marasa tekén kuasa.

Jani ida sedek makarya lelombaan buka kené. Ada bangbang linggah di tengahné bek kapacekin tumbak, taji, kadutan ané lanying tur mangan. Nyen ja nyidaang ngecogin bangbangé ento, tur ngalahang anaké agung, ento lakar nyeneng ratu ditu. Liu pesan anaké mebalih, rasa bek meres bencingahé.

Jani kacerita suba ngawit lelombané ento. Liu suba ulung ka bangbangé laut mati nepen tumbak. Anaké agung seneng kayunné macingak, naen tuara ada ngalahang. I Ubuh milu masih paek mabalih ditu. Wireh tuara ada ané bani buin makecog, I Ubuh paksana ajaka liu.

Anaké agung ica wireh I Ubuh ngetor baan takutné. Inget lantas tekén pabesen tonyané ané malu laut ia ngomong, “Gedé Urub tulung tiang! Gedé Urub tulung! Gedé Urub tul….” Cog. Liwat I Ubuh uli bangbangé. Anaké bengong mabalih baan kuatné I Ubuh. I Ubuh surunga ajaka liu tur sunggina. Anaké agung jengah tuara karunguang, lantas sahasa makecog. Ulung nepen tumbak laut seda jalan pejang. Suba keto I Ubuh koné lantas dadi ratu ditu.




#Article 530: Lutung tekén Kakua (302 words)


Satua Lutung tekén Kekua inggih punika silih tunggil satua Bali sané sampun kasub ring Bali.

Ada tuturan satua I Lutung tekén I Kekua. I Lutung sedek masayuban di betén kayuné, saget dingeha I Kekua nyesel iba, kené munyiné,

Mara ningeh munyi keto I Lutung maekin tongosé ento. Saget tepukina I Kekua berag akig, sajan mirib tuna amah.
Lantas I Lutung ngomong nimbal,

Beh, prejani ilang sedukné I Kekua, mara ningeh orta keto. Demen kenehné lakar ngamah biu nasak, laut ia masaut énggal,

Mara keto munyiné I Kekua, lantas I Lutung masaut,

Gelisang satua énggal, majalan koné ajaka dadua ngliwatin tukad cengcengé, I Lutung magandong ditundun I Kekuané. Ngesir pejalané I Kekua nut yeh, wireh ia dueg nglangi. I Lutung sambilanga kejengat-kejengit negak ditundun I Kekuané. Enggal koné nganteg disisin tukadé, lantas bareng majalan, tur saget ngenah ada pondok. Pondoké ento gelah I Kaki Perodong ditu lantas I Lutung tolah-tolih ngiwasang I Kaki Perodong. Kekaden I Lutung pondoké suung, ngénggalang ia menek punyan biu ané sedeng mabuah nasak. I Kekua ngantosang di bongkol punyan biuné.

Gelisang satua I Lutung ngempok biu masané nasa duang bulih, tur peluta amaha maka dadua. I kekua baanga kulitné dogen. Makelo-kelo I Kekua gedég sawiréh I Lutung tusing satunit tekén janji. Jeg ia pragat maan kulit biuné dogen. Sedeng iteha I Lutung ngamah biu, lantas teka I Kaki Perodong ngaba tumbak lanying tur ngomong,

I Kekua mengkeb di betén punyan biuné, Kaki Perodong majalan adeng-adeng ngintip I Lutung. I Lutung kaliwat demen kenehné ngamah biu nasak, tusing tau tekén ketekan baya, iteh ngamah biu nasak di punya. Sedeng iteha I Lutung ngamah biu lantas katumbak baan I Kaki Perodong beneng lambungné. I Lutung maglebug ulung ka tanahé lantas mati. Bangkén I Lutung tadtadé kapondoké ban I Kaki Perodong. Kéto suba upah anaké demen mamaling tur demen nguluk-nguluk timpal.




#Article 531: I Lasan (284 words)


Satua I Lasan (aksara Bali: ᬇᬮᬲᬦ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Dugase i malu kacerita di guminé konden ade jelema, mara ade taro tekéning buron dogen. Gelising satua kacerita Ida Betara Indra tedun ka marcapada sekancan beburoné uli ané cenik nganti ané gedé makejang mepunduh dadi abesik lakar madingehang napi pacang kawedar olih Betara Indra. Suba jangkep beburoné teka. Betara Indra lantas mangandika.

Ningeh keto makuug buroné pada girang. Betara indra lantas nibakang tirta ka sekancan baburone. jani makejang buroné sakti. Saih I Gajah, I Macan, I kebo, tur buroné ané gedé-gedé makejang ngelah bayu gedé. Saih I Lelipi, lipan, celedu tur ané lenan mekejanng ngelah upas. Makejang buroné ngelah kesaktian ané malenan. usan keto Betara Indra raris mewali ke swargan, tur para buroné pada mulih ngalih alasné padidi-padidi.

kacerita dugas ento ada masih buron ané sing teka ke parumane. Ia madan I Lasan. Mula I Lasan buron lengit pesan, tuara taen rungu tekén timpal setata ngenehang ibané pedidi. kacerita di guminé suba ade jeleme. dugas ento ada koné jelema celapat-celapat di tengah alase. jelemané ento nepukin I Lelipi diduur batune, ngénggalang koné jelemané ento melaib. Saget jeto nengok koné I lelasan.

Mesaut I lelipi, ”ento tidong buron, ento jelema adané. saewala icang tusing takut, karana icang ngelah upas!”

I Lelipi lantas nyeritayang unduk paruman buroné marep Betara Indra. I lasan nyesel tusing teka diparumane. Suba keto mulih koné I Lasan. Tengah jalan saget ada jelema mentas, ngrepak i lasan melaib pati kaplug jejeh atiné tur takut tusing bisa melanin dewek kerana ia tuara ngelah kesaktian. Ento mekrana lelasané yen nepuk jelema pakresek melaib rengas tur takut. Kéto upah i lasan, buron males ngenehang iba pedidi. Idupné setata takut tur tusing melah pejalane.




#Article 532: I Kedis Gelatik (166 words)


Satua I Kedis Gelatik inggih punika silih tunggil satua Bali.

Adé tuturan satua kedis gelatik ajaké nyama nyamané ané ngelah sebun di garasi. Dina anu, memé bapé i kedis gelatik makeber ngalain sebunné ngalih amahan bangé ken panak panak né, jek kakaina panak panakné ento pedidian. Buin kejepné Bapa Gelatik mebalik kesebunné.

Disubané neked di pengkolan ané katuju, sujatiné ditu adé singa ané sedek majalan.

Sakewala i Bapa Gelatik sing takut. Iyé mekeber tur enceg di tundun né i singa lantas majeritan. “Anak ngujang cai maré teka ké sebun cangé?” petakon i Bapa Gelatik, “Ngujan cai ngaru ngaruin panak-panak cange?” I singa sing ngerunguang lantas buin majalan.

Ento makada i Bapa Gelatik buin gedég tur ngerasang majeritan. “Anak cai sing ada urusan ditu nawang! yen buin tawang cang ci kemu,” betné, “nah tingalin dogen nyanan buin yang nak sujatiné sing bekité ngetoang,” ye buin mamunyi tur menekang batisné abesik, “yang lakar ngelungan tundun cainé aji batis yangé.”

Suud ento i Bapa Gelatik buin mewali ké sebunné.




#Article 533: I Raré Angon (2017 words)


Satua I Raré Angon (aksara Bali: ᬇ​ᬭᬭᬾ​ᬅᬗᭀᬦ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita ada katuturan satua anak cerik madan I Raré Angon. Kadanin I Raré Angon, wireh satekané uli masekolah, ia setata geginané ngangonang ubuh-ubuhan minakadinnyané sampi, kebo, jaran, miwah kambing sadina-dina uling cerik. Apang tusing med nongosin ubuh-ubuhan ané itep ngamah di pagpagané, I Raré Angon ngisinin waktu luang sambilanga ngambar di tanahé, yén napkala ia engsap ngaba buku gambar. Sabilang teka uli masekolah, I Raré Angon tusing engsap tekén geginané ané pedumanga tekén reramané. Kéto masi ia tusing engsap tekén swadarmané dadi murid, malajah sadina-dina. Tas sekolahané ané misi buku nutugin ia ngangon. Kenyel mamaca buku, anggona nylimurang kiap, I Raré Angon nglaut ngambar. Cacep pesan koné ia ngambar wayang, pemandangan, muah ané lénan kanti ngon timpal-timpalné sekaa ngangoné.

Katuju dina anu, sambilanga nongosin sampi ngambung, I Raré Angon iseng-iseng koné ngambar anak luh di tanahé. Mara suud ia ngambar, tlektekanga gambaré ento, “Mimih déwa ratu adi kené jegég gambar anak luh ténénan? Nah, eda suba usapa pedalem i déwék ngusap.” Kéto koné kenehné I Raré Angon. Gambaré totonan adanina koné baan I Raré Angon I Lubang Kuri.

Lanturang crita, kocap Ida Anaké Agung sedek malila cita ngrereh burung di cariké. Gelisin satua, mangkin rauh ida sig tongos I Raré Angoné ngangon, tur kapanggihin olih ida gegambaran anak istri jegég pesan. Angob koné Ida Anaké Agung ngaksi gambaré ento, saha ida nauhin para pangangoné makejang. “Cerik-ceriké, nyén ané ngaé gambaré ené?”, kéto pitakén ida tekén para pangangoné. Ditu pangangoné ngaturang ané ngambar ento tuah I Raré Angon.

Mara kéto pangangken cerik-ceriké, ditu lantas ida ngandika tekén I Raré Angon, “Raré Angon, saja cening ngaé gambaré ené?”. Kacawis lantas baan I Raré Angon, “Inggih yakti titiang.” Malih matakén Ida Anaké Agung, “Dija cening taén nepukin anak luh buka kéné, orahang tekén gelah!” “Titiang matur sisip Ratu Anak Agung, tan wénten pisan titiang nahen manggihin jadma marupa asapunika.” “Men, dadi cening bisa ngaé gambar I Lubang Kuri?”

Matur malih I Raré Angon sada takut, “Punika sangkaning titiang ngawag-ngawagin, Ratu Anaké Agung.” Mara kéto pangakuné I Raré Angon, Ida Anaké Agung tusing koné ngega aturné I Raré Angon, tur ida mabaos, “Ah, gelah sing ngugu, kema alihang gelah I Lubang Kuri, yan cening tuara nyidayang, mati palan ceningé!” Kéto Ida Anaké Agung ngancam I Raré Angon.

Mara kéto pangandikan Anaké Agung, ibuk lantas kenehné I Raré Angon saha ngeling sigsigan nglaut ia mulih, sampiné kutanga di pangangonan. Teked jumahné, takonina koné ia tekén méménné, “Kenapa ja cening dadi ngeling?” Tuturanga lantas undukné kapandikayang ngalih I Lubang Kuri tekén Ida Anaké Agung. Mara kéto pasautné I Raré Angon, méménné bareng sedih minehin unduk pianaknyané.

Kacrita, jani petengné mara I Raré Angon sirep, lantas ia ngipi, ngipiang katedunin olih Ida Betara. Di pangipian, Ida Betara koné ngandika tekén déwéknyané I Raré Angon kéné: “Cening Raré Angon, eda cening sedih, ené rurungé ngaja kanginang tuut, sinah tepuk cening I Lubang Kuri!” Tuah amonto pangandikan Ida Betara tekén I Raré Angon énggalan ipun enten.

Mani semenganné, tuturanga lantas ipianné tekén méménné, tur nglaut ia morahan lakar luas ngetut buri pangandikan Ida Betara buka isin ipianné. Répot méménné ngaénang bekel. Di subané pragat, lantas I Raré Angon majalan. Pajalanné ngaja kanginang, nganti joh pesan koné ia majalan. Pajalanné tuun gunung menék jurang, megat-megat pangkung, grémbéngan, ngliwatin margi agung, sagét nepukin lantas ia padukuhan.

Di padukuhan, kacritayang I Raré Angon lantas singgah sik jeron dané Jero Dukuh. Jero Dukuh nyapa, “Sapasira Jero Alit, dados mariki paragayan?” Masaut I Raré Angon, “Inggih titiang I Raré Angon, mawinan titiang mariki, titiang ngutang déwék, sané mangkin titiang nunas ica ring jeroné genah madunungan!”

Sesubanné I Raré Angon kapicain tongos ngalih anak istri ané madan I Lubang Kuri, nglaut koné ia kapicain soroh buron ané ngebag I Lubang Kuri tekén dané Jero Dukuh. Baos Jero Dukuh: “Ané tanggu betén macan pageréng, ané baduuran soroh lelipi né gedé-gedé, ané tanggu duur raksasa dadua luh muani, ento pangalang-alang anaké kema ngalih I Lubang Kuri”, kéto Jero Dukuh nerangang tekén I Raré Angon. Buin dané Jero Dukuh ngimbuhin, “Yadiapin kéto, ené Bapa maang Cening manik sesirep, apang prasida Cening nganteg ka puncak. Padé di malipetané Cening lantas katangehang, pét ubera Cening tekén raksasané, ené buin Bapa maang manik pangalang-alang; manik tiing, manik blabar, manik api, anggon ngentungin i raksasa. Yan ento tuara nyidayang, ené manik atmané entungin, pedas i raksasa mati. Nah, kema Cening majalan, eda Cening sumanangsaya!”

Mara kéto baos dané Jero Dukuh, nglaut majalan koné I Raré Angon ngaba manik liu pesan. Suba neked di bongkol gunungé, tepukina koné macan pageréng, entungina lantas manik sesirep. Ditu pules lantas macané makejang. Buina mara ia majalan ngamenékang, nepukin koné ia lelipi gedé-gedé, buin koné entungina sesirep. Pules koné lelipiné makejang. Mara I Raré Angon ngamenékang, siduur, tepukina raksasa dadua luh muani nglicak tusing bisa ngoyong. Ditu buin entungina baan manik sesirep, pules maka dadua raksasané ento.

Suba pada pules gebagané makejang, prasida lantas I Raré Angon katemu tekén I Lubang Kuri. Ngon I Raré Angon tekén warnan I Lubang Kuriné, sajaan patuh buka goban gegambarané ané gambara di pangangonan. Suba makelo kamémégan, I Raré Angon lantas nuturang unduk déwékné nganti teked di tongos I Lubang Kuriné, sing ja ada lén krana ia kautus olih Anaké Agung. Ajakina lantas I Lubang Kuri ka negara, bakal katur tekén Ida Anaké Agung. Mara kéto pangidih I Raré Angon, I Lubang Kuri satinut.

Gelisin crita, majalan lantas ajaka dadua nganuunang. Mara sajaan neked basa tengahang gunungé, bangun koné raksasané maka dadua, pagelur nutug I Raré Angon. I Raré Angon ngéncolang majalan, sakéwala i raksasa énggal pesan nutug pajalanné I Raré Angon. Suba paek i raksasa, I Raré Angon lantas ngentungin raksasané ento manik tiing. Dadi prajani ada tiing ategal melat pajalan i raksasané. Tiinga tusing dusa baan i raksasa, tuuka kanti lulus bah bedég punyan tiinga kajekjek. Ditu buin koné entungina manik blabar baan I Raré Angon raksasané ento. Dadi prajani ada blabar endut, masi tuuka dogén tekén i raksasa. Buin lantas entungina manik api, dadi api makobar-kobaran melat pajalan i raksasané. Ento masi tusing nyidaang ngalangin pajalan i raksasa ngepung I Raré Angon.

Jani kacrita suba paek pesan koné i raksasa ada di durin I Raré Angoné, kadi rasa ia suba maekin mati kauluh tekén i raksasa totonan. Inget koné ia tekén déwékné enu ngelah manik buin abesik, manik atmané ento lantas entungina i raksasa, mati lantas i raksasa makadadua.

Gelisang satua, I Raré Angon ajaka I Lubang Kuri jani suba neked di jeron Jero Dukuh. Katuturan koné pajalané ajaka dadua suba peteng mara neked ditu. Katuju dané Jero Dukuh sedeng matutur-tuturan ajaka okanné. “Om, Swastyastu, jero Dukuh”, kéto abetné I Raré Angon. “Om Swastyastu, yé i cening Raré Angon suba teka, kénkén rahayu pajalané Ning?”, kéto dané Jero Dukuh nyawis sapetekan I Raré Angon.

Suba koné onyang negak, suba pada maan ngidih téh anget maimbuh séla malablab, ditu dané Jero Dukuh mabaos tekén I Raré Angon, “Nah, Cening Raré Angon, buin mani semengan kema suba Cening mulih aturang I Lubang Kuri tekén Ida Anaké Agung. Ené, adin Ceningé I Luh, titipang Bapa tekén Cening, ajak ia bareng mulih kumah Ceningé, bareng ajahin sapratingkah anaké makrama di negara!” I Raré Angon sairing baos dané Jero Dukuh, tumuli ngaturang suksma ring Jero Dukuh.

Kacrita mani semenganné di subanné I Raré Angon, okan Jero Dukuhé, muah I Lubang Kuri mapamit, lantas ajaka onya makalah uli padukuhan, tumuli makejang nyakupang tangan tekén dané Jero Dukuh. Jero Dukuh mabaos, “Majalan Cening, dumadak mangguh karahayuan di jalan-jalan, selamet Cening teked ka negari!” Pajalanné ngamulihang menék jurang tuun pangkung. Tusing marasa kenyel, mara nyaluk peteng, saget suba teked I Raré Angon jumahné. Kendel pesan koné méménné. “Duh, rauh Cening pianak Mémé, pitahen Mémé Cening lakar tuara sida malipetan”. Répot méménné ngebatang tikeh muah ngaénang yéh anget anggona nyeduhang téh tamiunné.

Di subanné pada mategtegan, ditu lantas I Raré Angon nyatua, nuturang pajalanné luas ngalih I Lubang Kuri, tur maan kurenan okan Jero Dukuh Sakti. Ditu buin maweweh-weweh liang keneh méménné I Raré Angon saha tan mari ngaturang suksma ring Ida Hyang Widhi. Buin maninné pasemengan gati koné I Raré Angon ka puri ngaturang I Lubang Kuri. Angob maduluran brangti kayun Ida Anaké Agung tekén I Raré Angon, wiréh nyidayang ngalih I Lubang Kuri.

Sesubanné I Raré Angon nyidayang ngaturang I Lubang Kuri ka purian, makayun-kayun Ida Anaké Agung. “Yan tusing jlema sakti, tuara nyidayang apa ngalih I Lubang Kuri. Yén jlemané ené baang idup, pedas kagungan i déwéké lakar juanga, sinah rered kawibawan déwéké. Nah, jani lakar rincikang daya apanga prasida bakat kapatianné I Raré Angon”, kéto koné pikayun Ida Anaké Agung ring pikayunan.

Ditu lantas Anaké Agung nganikain I Raré Angon apanga ngrerehang ida macan, “Cai Raré Angon kema Cai buin luas, alihang anaké buka gelah macan, dot pesan gelah apang nawang macan. Nah, kema Cai énggal-énggal majalan!”

Mara kéto pangandikan Ida Anaké Agung, ngembeng koné yéh paningalané I Raré Angon, wiréh suba ngrasa tekén déwék kaupayain baan Anaké Agung. Mapamit lantas ia budal.

Gelisang satua énggal, suba neked jumah, matakon lantas kurenanné tekén I Raré Angon, “Beli, kénkén ja dadi masebeng sedih, anak kénkén di puri? Apa beli dukaina tekén Anaké Agung? Nah té orahang kapining tiang, nyén nawang tiang prasida matetimbang kapining baat keneh beliné?

Masaut I Raré Angon, “Kéné adi, sinah suba baan beli Anaké Agung pedih pesan tekén beli. Suba beli nyidayang ngalih I Lubang Kuri, jani buin beli kapangandikayang ngalih macan.”

Masaut kurenanné, “Yan bantas akéto, eda beli sanget ngéwehang, né tiang ngelah manik astagina, paican dané i bapa. Jani tiang ngadakang macan. “Manik astagina, apang ada macan!”, prajani koné ada macan gedé gati. Nah, kema suba beli ka puri tegakin macané ené, aturang tekén Ida Anaké Agung!” Tegakina lantas macané ento ka puri. Teked di puri, sedek Anaké Agung katangkilin olih panjakidané. Ditu makejang anaké ané tangkil serab malaib, jejeh pati kaplug palaibné. Ida Anaké Agung pramangkin jejeh ngetor wau nyingakin macan ané galak tur mamunyi gruéng-gruéng.

Buin maninné, buin koné I Raré Angon kaséngin ka puri, ngandika Anaké Agung tekén I Raré Angon, “Cai Raré Angon, kema gelah alihang naga, yan cai tondén maan naga, da cai malipetan mulih!”

Ngiring koné I Raré Angon, lantas ia mapamit budal. Teked jumahné morahan koné ia tekén kurenanné. Ditu lantas kurenanné nyemak manikné. “Manik astagina apang ada naga!” Ada koné lantas naga gedé pesan, tegakina lantas nagané tekén I Raré Angon ka puri. Ngokok koné nagané ento salantang jalan. Suba neked di bancingah, nglépat ikut nagané bakat pentala koné candi bentaré, aas candi pamedal Ida Anaké Agung. Anaké di bancingah pada pablesat malaib, takut tekén naga.

Ida Anaké Agung mara mireng orta dogén suba ida ngetor, saling ké ngaksinin, méh ida lemet prajani. Kapangandikayang lantas I Raré Angon ngediang nagané ento. Mulih lantas I Raré Angon negakin naga. Teked jumahné nagané ento lantas pantuna tekén kurenanné dadi lu.

Kacrita Ida Anaké Agung angob pesan tekén kasaktian I Raré Angoné. Buin maninné lantas I Raré Angon kandikayang ngalih tabuan sirah. Ditu lantas kurenanné ngadakang tabuan sirah, ambul guungané gedén umahné, buina nedeng benbena, pagriyeng inanné galak-galak. Ento koné téngténga tekén I Raré Angon abana ka puri.

Suba neked di puri, pesu makejang inan tabuanné, sahasa ngrebut ngacelin Ida Anaké Agung. Ida Anaké Agung lantas nyelé ati, angganidané beseh makaukud. Suba suud ngacelin, tabuané lantas nambung. Ditu Ida Anaké Agung tusing mrasidayang ka pamreman, raris karampa angganidané olih para pangabihnyané. Upas tabuané nyusup ka anggan Ida Anaké Agung kanti ida tuara méling tekén raga. Buin maninné lantas ida néwata. Makuug tangisé di jero puri tan papegatan. Sasampun Ida Anaké Agung séda, I Raré Angon lantas ka purian ngalih I Lubang Kuri tur lantas ajaka mulih kumahné. I Lubang Kuri lantas anggona kurenan.

Kacrita sesédan Ida Anaké Agung, kasub pesan koné kasaktianné I Raré Angon. Yadiastun ia sakti sakéwala I Raré Angon tusing taén sigug kapining anak lén. I Raré Angon setata mapitulung tekéning anak lara ané ada di guminné. Ento makrana makelo-kelo I Raré Angon lantas kadegang Agung baan panjaké. Sasukat I Raré Angon madeg Agung panjaké trepti, lingkungané bresih; tusing taén ada banjir, tusing taén ada grubug muah sakancan isin guminé pada asah-asih miwah asuh.




#Article 534: Ayam Ijo Sambu (625 words)


Satua Ayam Ijo Sambu (aksara Bali: ᬅᬬᬫᬇᬚᭀᬲᬫ᭄ᬩᬸ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Wénten kocap katuturan satua saking jagat Jembrana sané sampun lumbrah kabaosang antuk para janané sané seneng ka tajén, wénten kabaos ayam ijo sané mawasta Ijo Sambu, nanging kawéntenané arang pisan. Rupanipun ijo masuku biru, matanipun ireng kadi makukus, muanipun ireng (mianaan), tegilipun putih semu kuning kadi malem, ikuh manukipun putih. Kawéntenanné kadi punika, pecak sané dumun wénten ratu lintang wibuh, mabiséka I Ngurang Rangsasa, Anak Agung ring Pecangakan. Kabaosang Pecangakan, duaning ring genahé punika kocap pinaka genah paksi Cangak medem.

Ida Anak Agung Ngurah Rangsasa sakadi parab idané tan wénten pisan ngamanggehang darma, ida seneng makaklecan. Yan sampun katandes, tan pisan ida sayang ring raja brana, kantos telas artabranan idané anggén ida matoh ngulurin daging pakayunan brahmantia. Méh ring asapunapiné, panegara kantos busananidané sané kari karangsuk taler kaanggén metoh ring tajén. Punika mawinan tan mari pikayunan idané osiah.

Ri tatkalaning masa, kocap arinidané sané mabiséka I Ngurah Sawé kadauhin, kanikayang ngwalinin anggan idané ngambel jagat, santukan Ida Anak Agung Ngurah Rangsasa mapakayunan pacang makérti ring telenging wanané. Glisin satua, Ida I Ngurah Sawé, tan tulak ring pakayunan rakanidané.

Kacrita di sampuné tengah wengi nedeng sepi Ida Anak Agung Ngurah Rangsasa, raris mamargi ka alasé. Rauh ring alasé, wénten bukit alit, i rika ida nangun kérti, mangastawa ring Ida Betara. Mungguing tetujonidané mayasa sané pinih utama tan wénten tios wantah mangda mrasidayang ida jaya sajeroning makaklecan. Saking sidi pangastawanidané, wantah asasih lintang pitung rahina ida mamuja, raris tedun Ida Sanghyang Sambu nyakala, ngandika ring Ida Anak Agung Ngurah Rangsasa.

I Ngurah Rangsasa raris macingakan, ulap panyuryanidané, sué-sué raris terang kacingak, i rika wau ida matur saha sembah.

Wau asapunika pinunas I Ngurah Rangsasa, Ida Sanghyang Sambu lédang tur arsa pisan ring kawéntenanidané raris ngandika,

Wus mawuwus asapunika, raris Ida Sanghyang Sambu ngambil watu saha kapuja, dados ayam ijo biru, mata ireng kadi makukus, tegil putih kadi malem, bulu manukipun putih, mua ireng. Manuké punika raris kapicayang ring I Ngurah Rangsasa. Di sampuné ayamé punika katunas antuk I Ngurah Rangsasa, Ida Sanghyang Sambu raris mur ka ambarané tan wénten kanten.

Kacrita gelisin satua énggal, I Ngurah Rangsasa mangkin budal, sasampuné nyakupang kara kalih matur suksma ring Ida Sanghyang Sambu duaning sampun kapicain ayam maules. Sasampuné rauh ring purian, ayamé punika raris kurung ida ring kurungan kabuat antuk bambu linuih. Siang dalu I Ngurah Rangsasa mreténin ayamé punika; semeng sampun kagecel, siang malih kaboréhin antuk kotoran banténg kacampur gedubang. Soréné bongbong ida sareng para bebotohé ring bencingah jagat Pacangakan.

Di sampuné ayamé seger, sampun manut kagocék manut urah-arih ayam aduan, kocap I Ngurah Rangsasa ngadu ayamé ka genah tajén sané ageng, tajén undangan kabaos. Makéh para bebotoh sané kabinawa rauh ka tajén; kabinawa mawinan madué jinah makéh; taler kabinawa mawinan madué ayam seselikan manut wacakan lontar pangayam-ayaman.

Kacrita né mangkin I Ngurah Rangsasa duaning ida mawala akidik, matilesang angga kocap ida nylibsib makta ayam ka tengah kalangané. Ayamé kaseluk tur kaobong-obongan sareng lawannyané sané saih tanding. Kacrita mangkin ayam idané sampun polih saih tanding. Tan makéh sangké, I Ngurah mabuat wantah dasa ringgit. Kalah toh ayam idané duaning mapadu nandingin duén bebotoh kasub sugihing brana. Sasampun adung wala, wau kalébang ayamé mapadu. Tan polih mapéngkas meseh ayam I Ngurah Rangsasa sagét sampun padem kasambut olih ayam paican Ida Sanghyang Sambu.

Satunggal wénten kaklecan, ayamé adu ida turmaning setata jaya, kantos mrasidayang budal walan ida sané sampun-sampun. Ri sampuné mawali brana druén idané, raris ida usan makaklecan. Ayam punika raris kapicayang ring arinidané Ida Ngurah Sawé.

Punika mawinan, yan padé wénten mangkin ayam marupa kadi ring ajeng, kabaos Ijo Sambu, wiréh matehin warnin ayam paican Ida Sanghyang Sambu. Bukité sané alit genah Ida Ngurah Rangsasa makérti, kawastanin Bukit Rangsasa, samaliha mangkin kawangunin pura kawastanin Pura Rangsasa.




#Article 535: Ni Daha Tua (1333 words)


Satua Ni Daha Tua utawi Ni Daha inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacritayang ring désa anu kocap wénten anak istri Daha tua, mawasta Ni Daha Tua. Ipun, sakadi wastané sampun tua, samaliha idup nglintik néwék, nénten madrebé nyama braya, magenah ring pondok malit tur abungkul. Mungguing pakaryannyané ngrahina wantah ngrereh saang ka telenging wanané. Palimunan Ni Daha Tua sampun bangun raris majalan ngrereh saang, sampun sore méh di asapunapiné kantos dalu wau ipun malipetan saking alasé. Bénjang semeng, wau kocap saangé punika kaadol ka pasar.

Asapunika sadina-dina pakaryan Ni Daha Tua. Dadosnyané, nyabran kalih rahina kocap ipun ngadol saang. Yadiastun asapunika, santukan ipun madaar padidiana, taler cukup pikolihané saking ngadol saang punika anggénipun ngupapira padéwékan, di asapunapiné taler prasida masisa akidik. Kacritayang, Ni Daha Tua kocap madué pisaga, mapungkusan Pan Bergah. Pan Bergah makéh pisan madrebé pianak luh muani. Geginan Pan Bergah taler pateh sakadi Ni Daha Tua ngrahina ngrereh saang ka alasé. Santukan ipun anak muani, tur bajangan ring Ni Daha Tua, dadosipun makéhan manten Pan Bergah prasida negen saang ka pakubonannyané imbangang ring Ni Daha Tua. Samaliha, Pan Bergah ngrahina prasida ngadol saang ka pasar. Yadiastun asapunika, wiréh Pan Bergah madaar ajaka sareng makéh, seringan taler pikolihanipun saking ngadol saang kekirangan antukipun nunas.

Di asapunapiné sakayanipun mung cukup kaanggén nunas beras. Duaning asapunika, sering taler kulawargan Pan Bergah nunas ajengan manten nénten wénten gohnyané. Nanging, pianak kalih somahnya nénten makéh tuntutan, ipun nyuksemayang pisan suécan Kawiné. Yadiastun asapunika kawéntenan kulawargan Pan Bergah, sakadi sasonggané bukit johin, katon rawit, Ni Daha Tua tan mari idepnyané iri ring Pan Bergah. Sané dados dasar ipun iri tan lian duaning Pan Bergah prasida makéhan negen saang, tur ngrahina prasida ngadol saang ka pasar.

Kacritayang nuju wengi, Ni Daha Tua rauh saking ngrereh saang, kocap ipun negak ring ampik meténnyané saha tan mari ngrimik padidi, “Dong, sajan ja Widiné, mabaat-baatan sajan mapaica. Pan Bergah sai-sai nyidaang ngadep saang, i déwék wah ngapuan nyidaang madagang tur bedikan maan pipis. Yén idéwék dadi anak muani bajang, kénkén ya demen atiné.

Wau wus Ni Daha Tua ngrengkeng kadi punika, kancit wénten rauh anak istri sampun lingsir pisan, saha mabaos ring Ni Daha Tua, “Nyai Daha Tua, eda nyai ngrengkeng ngorahang Widiné mabaat-baatan mapaica, anak mula asah antuk Ida. Yén nyai makeneh dadi anak muani bajang, misi pinunas nyainé.

Asapunika pajar anaké jada punika, ngraris ical. Sapeninggal anaké jada punika, kocap Ni Daha Tua pramangkin dados anak muani bajang. Duaning sampun kadagingan kadi idepnyané, garjita pisan idepnyané Ni Daha Tua. Déning ipun sampun prasida dados anak muani tur siteng, prasida ipun makéh negen saang, tur ngrahina taler prasida ngadol saang ka pasar. Kacritayang mangkin ipun sampun makéh madué jinah, raris ipun ngrereh kurenan.

Sasampun ipun makurenan, kasuén-suén, kocap ipun makéh madrebé pianak luh muani. Duaning asapunika, kocap méweh pisan ipun ngrereh pangupadiri anggénipun ngupapira pianakipuné, réh jinah pamelin saangé setata kirangan tunasipun sareng sami.

Sedek dina anu, ri sedek ipun ngadol saang ka pasar, sasampun saangnyané laku, ngraris ipun ngindeng. I rika ipun bengong, ngon ngantenang sudagaré ngadol sarwa sané melah-melah. Tumbuh kocap manahnyané iri, nglaut ipun ngéncolang mulih ka pakubonan. Rauh ring pakubonan, malih kocap ipun ngrengkeng, “Béh, Widiné mabaat-baatan gati mapaica. Sudagaré aji ia luh madagang, liu-liu maan pipis. I déwék kanti bubul baongé negen saang, masi kuangan dogén dedaaran. Yén i déwék icéna dadi sudagar, kénkén ya demené. Asapunika kocap ipun ngrengkeng padéwékan.

Tan panaen, kocap malih rauh anaké jada sané dumun naenin panggihipun saha mabaos, “I pidan nyai suba tuturin, sing baang ngrengkeng, ngorahang Widiné mabaat-baatan mapaica, jani masi buin nyai ngrengkeng kéto. Nah, yén cai makeneh dadi sudagar, misi pinunas cainé. Asapunika kocap baos anaké jada punika, ngraris malih matilar tur ical.

Gelisin cerita, sampun sué ipun dados sudagar. Kocap, kantos sampun sugih pisan ipun, nénten kirang punapa-punapi. Kacritayang ri sedek ipun madolan ring pasar, kocap wénten rauh Pepatih Agung sané nyéngcéngan panegara ring wawengkon ipun maurip. Kacritayang Pepatih Ida Sang Anyakrawerti sedeng malelunganan, nyelehin panjakidané sané wénten ring panepi siring jagat punika. Wiakti kawéntenan sang maha patih kadi wibawan Ida Bhatara Wisnu ri sedeng nglinggihin Garuda, kabinawa pisan. Napimalih makéh bala sonané ngiringang. Busana sarwa éndah, mawit saking sutra gegilihan wiakti ngangobin manah sang ngantenang. Samaliha, iringan Patih Agungé sami makta tumbak, tulup, minakadi taler gegawan sang bala sami kabakta ka jaba, sumingkin mawibawa bala sonané.

Kawibawan Sang Maha Patih Agung sané kairingang olih para tanda mantri ngawinang malih kosekan tangkah I Sudagar duaning wénten manah ipuné mapairian ring Ida Sang Maha Patih. Wiakti I Sudagar manusa momo, yadiastun amunika sampun pasuécan Ida Hyang ring padéwékannyané, ri tatkala manggihin wicara sané tiosan mabalik malih manahipuné tur malih ngrengkeng kadi puniki: 

Déréng wénten apakpakan basé I Sudagar ngrimik kadi ring ajeng, kagiat malih rauh anaké odah sané dumun naenin asung ring pasikian I Sudagar punika. Anaké odah punika ngawéntenan baos kadi puniki: “Nah, cai sudagar, maisi buin pinunas cainé kadi pakrimik cainé i busan.” Wus mabaos kadi punika anaké lingsir punika raris mur tan pabekas.

Kacritayang malih I Sudagar, kocap, sesampun wénten bebaosan kadi punika, tan asué ipun nyantosang pasuécan Hyangé sagét ipun polih dedauhan mangda tangkil ka puri. Ring purian, I Sudagar kaadegang dados Pepatih Agung tur kapicain panjak makwéh pisan. Kadi ngipi lemah yan upamiang kawéntenan ipun I Sudagar, tan pasangké sagét ipun dados patih saha biuhing bala wadua.

Sesampun dados Pepatih Agung, malih wénten sané nyantulin manahnyané sangkaning kari wénten sané baduuran. Duaning asapunika, raris metu paidepannyané mangda prasida dados Agung. Pinunasnyané kocap malih kadagingan. Tan asué I Patih Agung sampun nyakrawerti dados Ratu wibuhing brana miwah bala wadua. Malih sesampun nyeneng dados ratu nénten lédang pakayunané duaning makuéh wénten para ratu sané nyakrewerti ring jagaté. Pikayunan iri kari ngliput anggan anaké agung, turmaning malih ida mapinunas ring Ida Sang Hyang Widi mangda kadagingan, “Inggih Ratu Sang Hyang Widhi, mungpung palungguh Betara suéca ring titiang, mangkin mangda malih palungguh Betara nglinggihin pinunas titiangé. Mungguing pinunas titiangé mangkin mangda prasida titiang ngaonang para ratuné sami, mangda titiang néwék ngodagang jagaté sami saduur tanah sabetén langit. Samaliha, Ratu Sang Hyang Widi banget pinunas titiang mangda Ida nénten malih ngwasa-wasi jagaté ring madia pada, kanggéang suargané manten druéang!” Asapunika pinunas ida anaké agung majeng ring Ida Sang Hyang Widi.

Ri wus mapinunas kadi ring ajeng, tan asué Ida Anaké Agung nedunang kaulanidané sami saha sikep, pacang magegebug ring para ratuné ring madia pada. Gelisin crita, jangkep sampun pawarah-warah idané ring para baudanda tanda mantriné pacang lunga magegebug. Pamargan idané mayuda yukti-yukti nénten anut ring swadarmaning darma yuda. Sami para baudanda kapandikayang majejarah, ngubat-abit sahananing sané kapanggih, samaliha kantos marikosa istri-istriné sané kapanggih.

Tan critanan gelising crita, sampun makéh kocap para ratuné kaonang ida ring payudan. Yadiastun sampun labda karya pamargan ida magegebug, sakéwanten kari wénten asiki Ida Sang Prabhu sané nénten prasida antuk ida ngaonang. Sané mangkin, ri tatkala wengi sesampun mararéan yudané, kacritanan ri sedek Ida Sang Prabhu merem ring pasraman, déréng majanten ida makolem sagét malih rauh anaké jada sané dumun saha baos, “Ih cai Anak Agung loba, buat pinunas cainé mantuk ring Ida Sang Hyang Widi liunan suba kalinggihan. Kéwala pinunas cainé apang prasida cai padidian ngodagang guminé sabetén langit saduur tanah, ento sing lakar kalinggihan, réh bes sanget ngulurin keneh loba, jéla iri ati padéwékan cainé.” Asapunika kocap panguman saha pamatbat anaké jada punika ring Ida Anaké Agung. Taler sausan mabebaosan sada bangras kadi punika, kocap, malih anaké jada punika ical tan pawekas.

Yukti-yukti kadi pamastu dahating sidi baos anaké jada punika, duaning nénten asué sesampun anaké jada punika késah saking Ida Anaké Agung, tan pasangkan wénten sabeh bales maduluran kilap-tatit tan pararéan. Kelép-kelépé kabinawa pisan kadulurin taler antuk suaran krébék-klepug saling sautin. Sami para panjak idané ajerih turmaning pati lapu ngruruh genah ngetis. Makéh taruné ageng keni sander krébék kantos puun sengeh daunnyané, ambu angit maimpugan ngébekin buana ngawinang sami kaulanidané pakraik ngruruh genah masayuban. Krébéké taler nyander pasraman Ida Anaké Agung kantos puun, taler kacritayang Ida Anaké Agung tan luput tur keni sander krébék kantos puun sengeh layonidané. Asapunika, kojarannyané sang sané mapikayun loba tur jéla iri ati.




#Article 536: Tosning Dadap Tosning Presi (692 words)


Satua Tosning Dadap Tosning Presi inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kocap wénten katuturan satua Jero Dukuh ring Kadampal. Dané madué rabi kekalih, rabinné sané duuran madué oka akutus, asapunika taler sané alitan taler madrebé oka akutus. Okané sané duuran kawastanin I Tosning Dadap, sané alitan kawastanin I Tosning Presi olih ajin danéné. Sampun pada duur, makasami okan-okan Jero Dukuh Kadampal kaanggén ilén-ilén sesolahan antuk ajin danéné. Duaning asapunika, kocap Jero Dukuh Kadampal makéhan madué ilén-ilén sesolahan yén bandingang ring Ida Betara Mahadéwa ring Gunung Agung.

Kasuén-suén, wénten arsan Ida Betara Mahadéwa ring Gunung Agung pacang ngarsaang okan Jero Dukuh sané mawasta I Tosning Dadap kalih I Tosning Presi mangda ngayah ngaturang ilén-ilén sesolahan ka gunung. Sampun kantos ping kalih Ida Betara Mahadéwa madedauhan pacang ngarsayang okan Jero Dukuh mangda prasida ja ngayah ngaturang ilén-ilén taler nénten kaaturang okan danéné antuk dané Jero Dukuh. Wau ping tigané wau raris kaaturang okanné ring Ida Betara turmaning madaging sarat gumanti Ida Betara micayang Kumalageni ring Jero Dukuh. “Yén wantah Betara ngarsayang pianak titiangé maka nembelas, ilén-ilén Paduka Betara sané maparab Kumalageni taler pacang pamitang titiang, yén nénten Betara lédang titiang taler nénten pacang ngaturang pianak titiang!” Atur Jero Dukuh ring Ida Betara Mahadéwa.

Betara raris muwus, “Yén tuah kéto, jalan anggon toh, né ada raos pingit, yén tuah bakat baan I Dukuh nebag tur prasida Dukuh ngasahin gunung palinggihan Manirané, juang ento Kumalageniné. Sakéwala yan tusing bakat baan Dukuh nebag daging pakayunan Manirané, pianak Dukuhé makadadua juang Manira tur gunung Dukuhé lakar punggel Manira buin apangked.”

Ida Betara raris ngandika, “Nah, yan tuah kéto Manira cumpu, jalan jani kawitin tetebagané. Dukuh maluan mesuang raos, Manira lakar nebag!” Asapunika pawuwus Ida Betara ring Jero Dukuh Kadampal.

Jero Dukuh Kadampal raris ngaturang cecimpedan ring Ida Betara Mahadéwa, “Inggih Ratu Palungguh Betara, lédangang Ida muwus atur titiang, napi sané mawasta béngkot ping kalih, bunter apisan?” Dados kamémégan Ida Betara Mahadéwa wau polih atur sakadi baos dané Jero Dukuh, sué Ida nénten medal pangandika.

Gelising crita, rauh Ida Begawan Wrespati saking singid pisereng pacang ngaturang unteng artos baos Jero Dukuh Kedampal ring Ida Betara, “Inggih titiang nguningang ring linggih Ida Betara, punika sané mawasta béngkot ping kalih, bunter apisan, sasih punika Ratu. Ri tatkala tanggal, béngkot apisan, ri tatkala pangelong, béngkot malih apisan. Dadosnyané ping kalih sampun béngkoté. Samaliha, bunter apisan punika ri tatkala purnama.”

Déning asapunika, lédang pakayunan Ida Betara ring Gunung Agung santukan wangdé kakaonang olih I Dukuh. Raris Betara ngwastanin baos I Dukuh, “Dukuh, yan kapikayun baan Manira, kéné artin cecimpedan Dukuhé totonan. Ento sing ja ada lén unduk sasih miwah bulan. Tanggal béngkot acepok, pangelong béngkot acepok, dadi pindo béngkoté, bunter acepok di purnamané.” Miragiang pawuwus Ida Betara kadi punika, I Dukuh Kadampal kamémégan duaning sampun majanten antuk Jero Dukuh ragan dané pacang kakaonang macecimpedan antuk Ida Betara Mahadéwa tur ngaturin Ida Betara mangda gelis ngamedalang cecimpedan.

Duaning Jero Dukuh ngaturin Ida Betara mangda gelis ngamedalang cecimpedan, Ida Betara raris ngamedalang cecimpedan, “Nah, apa madan I Dakah mabuah I Dikih, I Dikih mabuah I Dakah?” Ten keni kocap antuk dané Jero Dukuh ngartos cecimpedan Ida Betara, saha dané matur nguningayang ragandané sampun kaon.

Ida Betara ring Gunung Agung ngandika, “Nah, lamun kéto kalah I Dukuh, Manira jani ngadanin, I Dakah totonan madan gedé, I Dikih madan cerik. Dadinné, I Gedé mabuah cerik, madan bingin. I Dikih mabuah I Dakah ento i cerik mabuah i gedé ento tabuan adana.”

Jero Dukuh Kadampal nénten prasida matur malih tur gelis nyawis pawuwus Ida Betara ring Gunung Agung saha atur, “Déning titiang sampun kaon, nénten prasida titiang nyawis pawuwus Betara, mangkin lédang Ida ngambil pianak titiang I Tosning Dadap Tosning Presi pacang aturang titiang sangkaning manah suci nirmala ring bukpadan Betara.”

Ida Betara ngandika, “Nah mapan suba Dukuh kalah Manira lakar nganggon pianak I Dukuhé ilén-ilén ri tatkala ada piodalan di pura,” asapunika pawuwus Ida Betara Gunung Agung ring dané Jero Dukuh.

Duaning I Dukuh Kadampal sampun kaon, sané mangkin kacritayang Ida Betara ring Gunung Agung munggel Gunung Kadampal punika, mawinan banget soran ring Gunung Agungé. Samaliha, I Tosning Dadap kalih I Tosning Presi kambil antuk Ida Betara. Tosning Dadap Tosning Presi kantos mangkin dados ilén-ilén Ida Betara.




#Article 537: Sang Nandaka muah Prabu Singa Kapisuna (304 words)


Satua Sang Nandaka muah Prabu Singa Kapisuna (aksara Bali: ᬲᬂᬦᬦ᭄ᬤᬓᬫᬸᬯᬄᬧ᭄ᬭᬩᬸᬲᬶᬗᬓᬧᬶᬲᬸᬦ) inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki silih tunggil satua tantri saking Ni Diah Tantri.

I Wayan Punduh (1923-2010) dados silih tunggil pelukis sané ngaripta lukisan indik satua puniki.

Kacrita di alas Malawane ada kone lembu jagiran aukud, madan Sang Nandaka. Ane dadi rajan alase ditu Sang Prabu Singa. Panjaknyane sawatek asu alase. Pinaka pepatih madan Patih Sambada, I Nohan tekén I Tatit. Sang Nandaka muah prabu Singa, masawitra becik-becik. Sang Nandaka ngelarang kapanditan.

Sang Prabu Singa nyambran dina mlajahin tutur kadarman nginutin solah Sang Nandakane sadina-dina mamukti padang, suud mamati-mati, suud mamangsa daging. Dening keto keweh sawatek asune, krana tusing bisa neda padang, ambengan muah don-donan. Ditu lantas paum di batan kayu kalikukune.

I Tatit ngraos tekén I Patih Sambada, nerangang panjake pada kasengsaran, berag aking. Masaut Patih Sambada sada kenyem,

Nemonin dewasa melah, I Sambamda nyilib nangkil ring Sang Nandaka, ane sedek masayuban di betén kayu bingine. I Sambada ngénggalang nyumbah lantas matur.

Kéto aturne I Sambada ngadu ada, lantas ia mapamit. Tan kacritayang di jalan, I Sambada suba tangkil tekén Sang Singa, nyumbah-nyumbah matur, Inggih, Ratu Sri Mregapati, titiang nunas ampura! Titiang polih tangkil ring Sang Nandaka. Dane maosang dahat singsal pamargin cokor I Déwane. Sapunike pangandikan dané,

Sang Prabu Singa kipak-kipek sarwi mapineh-pineh, tan paguna tresnan deweke tekén I Nandaka! Jani mula sewayan deweke masiat nglawan Nandaka.

Sang Prabu Singa lantas bangun, gegancangan majalan kairing baan I Sambada, I Nohan, I Tatit muah asune makejang, nuju tongos Sang Nandakane.

Sesubane neked di arepan Sang Nandakane. Sang Prabu Singa ngelur ngajengit, tumuli nyagrep baong Sang Nandakane, getihne muncrat. Sang Nandakane ngawales nyenggot, betén lambung Sang Prabu Singane. Pamuputne makadadua ngemasin, pada purusa di payudan.

Nah, tangarin pesan pisunane, krana pisunane manganan tekén pedang, sida nguugang pasawitran, kulawarga, banjar muah désa.




#Article 538: I Kelesih (441 words)


Satua I Kelesih inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada koné tuturan satua di panegara Sunantara ada koné sang prabu kalintang kasub wibuhing bala jagaté. Ida madué asu asiki kawastanin I Blanguyang. Asuné ento melah pesan gobené tur andel kaanggén nyarengin ri tatkala maboros. Apa kranané Ida sang prabu andel ring asuné ento, tusing ja ada len sawiréh asuné ento ngelah kotaman yéning ia ngongkong kipek kaja grubug sekancan buroné kaja, yéning ia ngongkong kipek kauh grubug sekancan buroné kauh, keto masi kipek ané lenan.

Ento makrana aluh antuk Ida ngejuk buron ané suba kasakitin (grubug). Sawiréh sesai buka aketo dadi sangkep lantas buroné makejang, pinaka pamucuk pasangkepané ento tusingja ada len mula ia I Samong rajan buroné. Jani kacritan suba makelo buroné sangkep masi tusing nyidang pragat, sawiréh tusing ada bani bakal ngematiang I Blanguyang. Ento makrana rajan buroné I Samong mesuang sewamara. Kené pasewamarané ento, “Nyén ja nyidaang ngematiang ia I Blanguyang bakal adegang waké ratu dini di alasé, kasungkemin ajak makejang.”

Sawatek buroné makejang tusing ada bani ngisinin buka pamunyin sewarané ento. Kacrita ada koné Kelesih intil-intil tur matur tekén I Samong, “Ratu Sang Prabu tititang misadia ngamiletin sewamarané punika, sakewanten sida tan sida antuk titiang taler druweyang.

Masaut I Samong, “Nah yén keto ja raos ibané Kelesih yén tuara sida baan iba kai tusing bakal ngenkenan iba. Nah kema jani iba majalan.”

Gelisang satua teked I Kelesih sig purin Ida Sang Prabu sané nruweyang asu Blanguyang ento tur ngojog ka pawaregan. Ditu ia I Kelesih di nebé nyangkrut. Kacrita suba liwat sandikala Ida Sang Prabu jagi ngerayunang kairing antuk asuné I Blanguyang. Ri sedek Ida ngrayunang, tumuli I Kelesih dengak-dengok uli di selagan raab nebé, ento makrana I Blangyang kecas-kecos. Tuara Ida nyingakin napi-napi, suba jani keto malih Ida ngrayunang. Buin kejepné buin I Kelesih dengak-dengok ané ngeranayang nyangetang gedégné I Blanguyang, nglaut ia makecog tegeh bakat tregaha rayunan Ida Sang Prabu kanti piring muah rayunané makacakan. Duka Ida Sang Prabu raris ngambil klewang miwah sepega ia I Blanguyang pegat baongné lantas mati.

Disubané I Blanguyang mati wau Ida Sang Prabu eling ring raga kangen tekéning I Blanguyang mati. Raris Ida makayun-kayun tur macingakan majeng menek. Wenten kaasi I Kelesih di selagan nebé. Ngénggalang lantas I Kelesih malaib nuju sig I Samongé. Sapatinggal ia I Kelesih kacritanan jani kasungsutan kayun Ida Sang Prabu, sawiréh asuné padem.

Gelisan satua, nangkil ia I Kelesih tekén I Samong, sawiréh I Kelesih suba nyidaang ngematiang I Blanguyang jani pantes adegang ratu dini.

Ento makrana kayang jani yén ada anak gutgut lelipi wiadin gencer tledu wiadin buroné ané maupas raris kukun kelesih punika kanggén pangarad munahang upasé ané masuk ka dewek manusané.




#Article 539: Juragan Anom (1680 words)


Satua Juragan Anom inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada koné tutur-tuturan satua I Juragan Anom. Kacrita Ida Sarg Prabu Daha madué putra kakalih lanang istri. Ané duuran lanang, ané alitan istri. Kari alit-alit putrané, Ida Sang Prabu buin ngambil rabi panawing, adina tekén I Patih madan Ni Liku. Sekat ento koné Ida Praméswari miwah putrané makadadua tan kalinguang antuk Ida Sang Prabu, réh ida takut tekén Ni Liku. Sakéng patuduh Ni Liku, Ida Sri Praméswari kalih Ida Radén Galuh kakutang di alasé wayah, kakaryanang pondok cenik. Tan kabekelin apan-apan. Ida Radén Mantri, I Patih koné ngadep tekén wang prau, tur anggona pianak sayanganga gati tekén juragan prauné ento, kaadanin I Juragan Anom. Kija ja juragan praune ento mlayar madedagangan, ajaka dogén koné I Juragan Anom.

Kacrita Ida Praméswari peteng lemah koné ida sedih di tengah alasé sambil ida ngemban putra tur tan mari ida mapasihin putrané. Sedek ida nangis, lantas teka koné dedari tetelu, kautus antuk Ida Betara Guru, maktaang Ida Sri Praméswari kalih Radén Galuh rayunan, dadi mara koné ida pada nepukin rayunan. Sausan ida ngrayunang, ngandika koné dedariné.

Kéto koné pangandikan dedariné. Uling sekat ento koné dedariné sai-sai semeng-semengan suba rauh ngaba rayunan, suba peteng mara koné ida mantuk ka suargan. Kasuén-suén gelising satua suba koné Ida Radén Galuh duur, lantas ida makarya tetamanan sareng dedariné di tengah alasé, nandur punyan bunga soroh ané miik-miik, tur énggal gati koné punyan bungané pada nedeng mabunga.

Ditu lantas dedariné ngandika tekén Ida Radén Galuh, Adi Galuh, Adi Galuh, jani suba nedeng bungané, jalan ja alap! Adi ngadep ka peken Koripané, embok ja ngatehang Adi. Baanga ja Adi baju, né anggon bajuné, apang Adi bisa ngenah ilang!

Kéto koné pangandikan dedariné, lantas ida pada ngalap bunga, kapilihin sabantas ané melok-melok tur miik. Buin maninné semengan gati koné Ida Radén Galuh suba mamargi ngadol bunga ka peken, kasarengin dedariné, nanging Ida Radén Galuh dogén koné ngenah mamargi ngraga. Suba koné ida rauh di peken lais gati koné ida madolan. Agelindengan koné suba telah sekar idané, lantas ida mantuk ka alasé. Mara ida rauh di bancingah, ngatuju Ida Radén Mantri Koripan mlinggih di balé bengongé kairing baan I Punta.

Mara Ida Radén Mantri nyingak Ida Radén Galuh, jag prajani koné ida buduh tekén Ida Radén Galuh, lantas ida ngandika tekén I Punta, Paman Punta, Paman Punta, anak uli dija sé anaké nyuun sok ento, dong aéng ja jegégné.

Matur I Punta, Béh, I Ratu bes lédat lelengeran pisan, sabarang anak luh raosang I Ratu jegég, dagang tendakan taler buduhang I Ratu, mirib kirangan Putran Sang Nata Ratu sané pacang anggén I Déwa rabi.

Buin ngandika Ida RadenMantri, Béh, Paman Punta, da té Paman ngomong kéto, yadin ja liu ada putran ratu, lamun nira sing demen. Yadin ja dagang tendakan buin wang tani kelen, lamun jegég tur nira demen, ento lakar anggon kurenan. Cendek, buin mani jalan jaga di jalan, juk anaké ento, kéto koné pangandikan Ida Radén Mantri, sing dadi pamunguina baan I Punta. Buin maninné semengan gati koné Ida Radén Mantri sareng I Punta suba medal ka bancingah lakar nyambangin Ida Radén Galuh. Buin akejepné, rauh koné Ida Radén Galuh nyuun bunga asok, lantas Ida Radén Mantri ngandika.

Matur Ida Radén Galuh, lnggih Ratu Radén Mantri, titiang kaulan Cokor I Déwa sakéng gunung, titiang jaga ngadol sekar ka pasar.

Buin ngandika Ida Radén Mantri, Nah, da suba adepa bungané ka peken, nira meli makejang. Ditu lantas makejang koné tumbas ida bungané, tur lantas ida ngalemesin Ida Radén Galuh, kagét suba joh gati koné mara aksi ida lantas Ida Radén Mantri mawali mantuk ka puri. Rauh di puri, lantas ida ngandika tekén I Punta.

Tan critanan Ida Radén Mantri, kacrita jani I Juragan Anom, suba koné mati bapanné, lantas ia nimbalin madedagangan malayar maileh ngaba prau, lantas malabuh di pesisi Koripan nuunang dagangan. Mara neked di pesisir, teka koné anaké pagrudug mablanja, agelindengan telah koné daganganné makejang. Yadin suba telah daganganné, masih tusing koné ia makeneh malayar buin ngalih dagangan, réh ia nau gati ditu, tur sai-sai koné ia malali ka bancingah. Lemah-lemahé, semengan koné ia suba tuun ka daat, suba peteng mara koné ia menék ka prauné. Sedek ia mlali di bancingah ngatujuang Ida Radén Mantri medal kairihg baan I Punta, dadi kacingak koné I Juragan Aom, lantas Ida Radén Mantri ngandika, tekén I Punta, Paman Punta, Paman Punta, anak uli dija sé ento dadi aéng bagusné, kemo koné kaukin tundén mai!

Suba kaukina I Juragan Anom tekén I Punta, lantas Ida Radén Mantri ngandika, Jero, Jero, Jeroné anak uli dija, tumbén ja tepukin tiang Jeroné, nyén adan Jeroné?

Matur I Juragan Anom, Inggih Ratu Radén Mantri titiang jadma pangumbaran, titiang jadma pangumbaran, titiang panak juragan prau, wastan titiang I Juragan Anom. Titiang meriki makta prau gumanti madolan, dagangan titiangé sampun telas durus, nanging titiang demen iriki.

Buin ngandika I Radén Mantri, Nah, yén kéto, jalan ja suba dini nongos ajak Beli, Beli anggon cai nyama-nyamaan.

Kéto koné pangandikan Ida Radén Mantri, ngiring koné I Juragan Anom. Sekat ento koné ia seken mamarekan di puri, tur kaeman antuk Ida Radén Mantri, sing taén palas peteng lemah. Praunné muah isinné pakidianga tekén timpalné, tur tundena timpalné buin malayar madedagangan.

Kasuén-suén ia mamarekan ditu kacrita Ida Sang Prabu Koripan sungkan raat, tur kanti telah baliané wewengkon Koripan ngaturang tamba, makejang koné sing ada mintulin. Ditu lantas ada juru tenung, nenungin panyungkan idané, patut matamba aji bé kedis manuk déwata. Déning kéto lantas Ida Radén Mantri ngandikaang I Juragan Anom luas ka alasé ngalih kedis manuk déwata, tur yén tondén maan, tan kalugra buin matulak. Tan critanan di jalan, teked koné di alasé maileh koné ditu, masih tusing nepukin kedis kéto. Suba koné peteng, neked koné ia sig pondok Ida Praméswari, lantas ia kema nyilih dunungan, lantas matakon Ida Praméswari, Jero, Jero, Jeroné anak uli dija, nyén adan Jeroné?

Matur I Juragan Anom, Inggih Jero Istri, tiang parekan Ida Radén Mantri, wastan tiangé I Juragan Anom. Mangkin tiang kautus antuk Ida Radén Mantri ngrereh kedis manuk déwata, pacang tamban Ida Sang Prabu, tur yén durung polih, tan kalugra tiang matulak ka puri. Niki ragané sapasira, dados pakekalihan paturu istri malinggih iriki?

Ngandika Ida Praméswari sambilang ida nangis, Apa ja kéto nira neken cai, nira praméswari di Daha, nanging nira lacur kakutang dini ajak nanak Galuh, réh Ida Sang Prabu kalimburan. Pianak nirané ané muani nu di puri, nanging jani yén kénkén kadén, yén nu idup apa suba mati.

Mara kéto pangandikan Ida Praméswari lantas ngeling koné I Juragan Anom, sambilanga ngaturang undukné sakadi-kadi. Ditu lantas ida sareng tetiga saling gelut saling tangisin, réh sami éling ring kasangsaran.

Kacrita buin maninné semengan, buin koné rauh dedariné kemo, lantas Ida Praméswari midartaang indik idané kapanggih ring putrané lanang, tur kapidartaang putrané kautus ngrereh kedis manuk déwata, pacang tamban Ida Sang Prabu Koripan. Ditu lantas dedariné buin tulak ka suargan, nunas kedis manuk déwata tekén Ida Betara Guru. Suba kaicén, lantas buin matulak kalasé, tur kapaicaang kedisé ento tekén Ida Radén Mantri Daha. Suba koné kéto, lantas I Juragan Anom mapamit tekén biangé kalih ariné, lakar tulak ka Koripan, tur sumanggup ida pacang sering matetinjo ka alasé. Rauh di puri, lantas katurang kedisé ento tekén Ida Radén Mantri Koripan. Ditu lantas kapangandikaang panyeroané nampah nglantas ngrateng kedisé ento, lakar rayunan Ida Sang Prabu, tur di subanné rateng, lantas katur tekén Ida Sang Prabu. Sausan Ida ngrayunang bé kedisé ento, lantas ida kénak prajani, waluha buka ané suba-suba. Sekat ento koné I Juragan Anom sumingkin kaéman di puri.

Kacritang geising satua, sesukat Ida Sang Prabu kénak, pepes gati koné I Juragan Anom ilang uli di puri. Kanti makapuan makatelun koné di alasé. Nuju peteng, mara I Juragan Anom teka uli di alasé, lantas Ida Radén Mantri matakén, Adi, ento kija sé Adi dadi pepes gati ilang uli jumah? Kanti makatelun tusing morahan tekén Beli. Kanti paling Beli nundénang nakonang Adi, kija sé Adi?

Matur I Juragan Anom, Inggih Ratu Radén Mantri napi titiang kadung saud atur, daweg Cokor I Déwa ngandikaang titiang ngrereh manuk déwata, wénten sesangin titiang ring alasé. Yén titiang polih paksi sapunika, titiang sumanggup pacang mitung raina merika, nginep ring tengah alasé, tur tan dados matimpal. Kéto koné aturné I Juragan Anom, lantas meneng koné Ida Radén Mantri.

Nuju I Juragan Anom kalasé, lantas Ida Radén Mantri luga kairing baan I Punta, Jrudeh ngintip I Juragan Anom. Rauh Ida di alasé,diwangan pondok Ida Praméswari, kacingak Ida Radén Galuh kalih Praméswari malinggih di ambéné sareng I Juragan Anom. Ditu lantass Ida Radén Mantri bendu, tur ngandika makisi-kisi tekén I Punta Jrudeh, Paman Punta, Jrudeh, ento apa anaké luh ané ukana kejuk i pidan. Kalingké kéné kenehné I Juragan Anom, ia jene demen tekén anaké luh ento, beneh sabilang takonin sing taén nyak ngaku, jalan matiang tendasné.

Kéto koné pangandikan Ida Radén Mantri, tur lantas Ida ngembus keris, nrojog ka ambéné kairing baan I Punta, Jrudeh. Mara ukuh katebek I Juragan Anom, lantas lemet tangn idané tan nyidaang mapaksa. Ditu lantas Ida Praméswari ngandika tekén Ida Radén Mantri, ngandikaang kasujatin raganida kalih putrané makadadua, tur kapidartaang saparindik kasangsaran raganida sakadi-kadi. Mara kéto pangandikan Ida Praméswari, lantas Ida Radén Mantri nangis ngaturang kasisipan, tur prajani ida sami kairing mantuk ka Koripan. Sarauhé di puri lantas Ida Radén Mantri Koripan nguningang ring ibu ajiné, saparindik Ida Praméswari ring Daha sareng putrané makekalih. Ditu lantas Ida Sang Prabu ngandikaang I Patih, I Punta Jrudeh muah kaula lénan luas ka Daha, ngaturin Ida Sang Prabu Daha mangda lunga ka Koripan, tur nguningang rabi kalih putrané makakalih suba di Koripan, muah katurin ngamatiang Ni Limbur.

Tan critanan gelising satua, suba koné Ni Limbur mati, lantas Ida Sang Prabu Daha lunga mairingan panjak ka Koripan. Rauh ida ditu lantas kagelut rabiné kalih putrané makadadua katangisin, sinambi ida nglukuang raga. Suba koné kéto, lantas Ida Radén Mantri Koripan kabuncingang tekén Ida Radén Galuh Daha. Suba koné suud pabuncingan lantas Ida Sang Prabu Daha, Praméswari miwah Ida Radén Mantri Daha mantuk ka Daha.

Satua puniki kaambil saking cakepan Dongeng Panji dalam Kesusatraan Bali Pengantar, Teks, Terjemahan sané kasusun antuk I Gusti Ngurah Bagus, I Ketut Lama, miwah Ida Bagus Udara Narayana tur kawedar warsa 1986.




#Article 540: Belibis Putih (610 words)


Satua Belibis Putih (aksara Bali: ᬩᭂᬮᬶᬩᬶᬲ᭄ᬧᬸᬢᬶᬄ) inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki silih tunggil satua saking mitologi beburonan.

Kacrita ada bendega madan Narajana. Ia nongos di pesisi kelod. Sadina-dina Narajana ngalih bé di pasih. Narajana negakin jukung sambilanga mamancing. Di kenkené ia masih makena jala. Tibanan suba Narajana nyalanang geginané ento.

Jani Narajana merasa sebet. Sawiréh uli semengan pancingé tonden ada ngamahin. Kanti tengai Narajana tusing maan bé angan aukud. Basangné marasa seduk. Awakné marasa panes. Peluhné nyrekcek sawiréh panesé ngentak.

Narajana ngliwat ka tengah pasihé. Ditu ia nepukin parangan gedé. Pesu kenehné bakal mareren. Mawinan ia tuun, laut ngagah bekel. Ungkusan bekelné misi sangu asambekan. Tipat galeng duang bungkul. Pesan lindung akaputan. Sambel isen macakcak misi uyah kusamba atemelosan.

Suud madaar Narajana masayuban di betén kayuné. Makelo ia mailih-ilih. Laut teka anginé ngasirsir. Lega kenehné muponin dayuh. Mara Narajana matolihan kangin, saget tepukina ada belibis putih. Ditu ia iju ngejuk kedisé baan jala.

Narajana tengkejut ningeh kedisé mamunyi jlama, Bapa! Bapa! Eda tiang tampaha, Bapa!, Yening Bapa olas nuduk tiang, bakal tulungin tiang Bapa ngalih bé.

Narajana nuutin munyin kedisé. Sawiréh tumben ada kedis Belibis Putih bisa mamunyi jalma. Belibisé ngorahang dewekné nawang tongos bené mapunduh. Laut matujuhin Narajana ka tongosé ento. Mawinan Narajana liu pesan maan bé gedé-gedé tur mokoh-mokoh. Sasubané sanja belibisé abana mulih. Laut gaenanga bada di sisin balene.

Narajana sayang pesan tekén belibisé. Sesai baanga dedaaran buka ané daara padidi. Mawinan belibisé demen pesan atinné. Kasayangang baan Narajana buka nyayangang pianak.

I Belibis Putih ningeh orta uli kedis goak. Koné di gook lelipiné ada emas-emasan liu pesan. Emas-emasan ento pejanga tekén malingé dugasé malu. Jani malingé suba mati. Ditu I Belibis Putih ngorahin Narajana apang ngalih emas-emasan ento.

Narajana gegison ka pasisi. Saget tepukina ada kayu gedé misi gook dalem pesan. Makelo ia tusing bani macelep. Sawiréh takut gutil lelipi. Mara tepukina ada bikul di bungasné, mara Narajana bani nyelepin. Bengong kenehné ngatinang emas-emasané liu pesan. Laut abana mulih.

I Belibis Putih buin ningeh pasadok uli cicing gudig. Koné di paciringané liu arta brana matanem. Arta branané ento engkebangé baan malingé dugasé pidan. Jani malingé suba koné mati. Ditu, I Belibis Putih buin ngorahin Narajana apang ngalih arta brana ento.

Kanti liu Narajana ngelah emas-emasan muah arta brana. Makejang ulihan patuduh I Belibis Putih. Tonden ada abulan ngubuh I Belibis Putih saget suba dadi anak sugih. Mawinan ia sayang pesan tekén I Belibis Putih.

Jani Prabu Boja sedekan sungsut. Sawiréh tusing nyidayang mutusang wicara. Ada pandita ajaka duang diri. Maka dadua sedekan merebut rabi. Ané istri tusing nyidayang ngelingin rabinné. Encen ané sujati, encen ané siluman. Ditu I Belibis Putih ngorahin Narajana apanga ka puri. Ngaturang pamutus wicara sakaning nungkalik. ento mawinan Narajana lantas ka puri. Tur makusara bakal nyidaang mutusang wicara.

Sasubané Sang Prabu nauhang pangandika, lantas Narajana matur tekén panditané maka kalih. Inggih, Ratu Pandita! Puniki wénten caratan tanah asiki. Durusang Ratu ngranjing ! Sapasira sané nyidaang ngaranjing, punika sané patut nuenang rabine.

Mara keto aturné Narajana, prajani Panditané ané sujati kalenger. Ragan idané enyem leteg, prarainé kembang lemlem buka énggal bakal seda. Sawiréh karasa ring kayun tusing nyidaang bakal ngaranjing.

Sakewala Pandita ané siluman ledang pesan. Prajani egar kayun idané. Buka tusing ada nandingin. Sawiréh aluh pesan antuk ida ngayunin. Lantas tusing dadi tambakin di nujuné nyelepin caratane.

Sasubané di tengah, Narajana lantas nyemak caratané. Laut kasengsengin tur katunjel di apiné gedé. Kanti caratané belah tur Pandita ané siluman seda puun sengeh. Mawinan ledang pesan kayun Ida Sang Prabu.

Sawiréh suba nyidaang mutusang wicara, lantas Narajana kadadosang Mantri Agung. Tur setata ngiringang pamargin Ida Sang Prabu. Di nujuné mutusang wicara ané keweh-keweh, Narajana setata ngidih itungan tekén I Belibis Putih.




#Article 541: Bintang Lara (2152 words)


Satua Bintang Lara (aksara Bali: ᬩᬶᬦ᭄ᬢᬂ​ᬮᬭ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita ada anak makurenan madan Mén Bekung tekén Pan Bekung. Sedek dina anu, lantas luas Mén Bekung ajaka kurenané ka alasé ngalih saang. Di jalan bedak pesan koné Mén Bekung, ditu lantas ia ngalih-alihin yéh, nepukin lantas tengkulak misi yéh turmaning yehé ento lantas inema. Disubané suud nginem yehé ento dadi prejanian lantas beling Mén Bekung. Beh tengkejut pesan kenehné Mén Bekung lantas morahan tekén kurenanné, Pan Bekung, Pan Bekung, nguda icang jeg beling suud nginem yehé di tengkulaké?

Masaut lantas Pan Bekung, Beh yen keto, pedas yehé ento ngranaang beling. Kéto pasautné Pan Bekung tur lantas malipetan mulih, buung ia ngalih saang. Tan kacrita di jalan, teked suba ia jumahné.

Gelisin satua, saget belingané suba gedé tur suba tutug ulanané, lantas nyakit Mén Bekung tur lekad pianakné muani, kadanin I Bintang Lara. Disubané I Bintang Lara kelih, mara antes mlali-lali, mlali koné ia di jabaan purin anaké Agung, ditu lantas I Bintang Lara maplalian di bongkol tembok panyengker Anaké Agung, tur ia nyurat di temboké, kené munyin suratné, Sajawaning gagak petak ja anggona nambanin rabin Ida Anaké Agung tusing ja lakar kenak, yen gagak petak ja anggona nambanin janten kenak, keto munyin suratné. Suud nyurat lantas ia mulih.

Jani kacrita Anaké Agung medal kairing baan parekanidané. Disubané Ida rauh di jabaan, lantas kacingak tembok Idané masurat lantas baosinida tur lantas ngandika tekén parekané, Ih parekan, nyen ané nyurat di temboké?

Matur i parekan saha nyumbah, Inggih Ratu Anak Agung, sané manyurat puniki pianak Mén Bekung mawasta I Bintang Lara. Punika sané nyuratin tembok Cokor Dewa, keto parekané. Lantas ngandika Ida Anaké Agung, Ih iba parekan, yaning keto, kema alih I Bintang Lara ajak mai!

Ditu lantas I Parekan mapamit tur majalan. Tan crita di jalan, teked di umah Mén Bekungé, lantas I Parekan ngorahang pangandikan Ida Anaké Agung.

Critayang Mén Bekungé sing ja tulak tekén pakayunan Ida Anaké Agung, tur kakaukin pianakné, Cening, Cening Bintang Lara, jani Cening kasengan tekén Ida Anaké Agung, kapandikaang tangkil né jani Cening sing ké ngelah kasisipan tekén Anaké Agung?

Masaut I Bintang Lara, Memé, icang sing ja apa inget taen sisip tekén Ida Anaké Agung, keto pasautné I Bintang Lara, lantas ia majalan ngapuriang atehanga tekén parekané.

Kacrita suba, I Bintang Lara tangkil tekén Anaké Agung, ditu lantas kandikain I Bintang Lara, Ih cai Bintang Lara, krana nira nunden cai tangkil mai, ada né takonang nira tekén cai. Nyen ané nyurat di tembok nirané di jabaan?.

Matur I Bintang Lara, Inggih Ratu Dewa Agung, titiang.

Buin Ida Anaké Agung ngandika, Nah yening cai, pedas cai nawang tongos Gagak Petaké, kema jani énggal-énggal alihang nira, bakal anggon nira ngubadin Anak Agung Istri. Yan tuara sida baan cai pedas cai ngemasin mati. Dening keto pangandikan Anaké Agung, lantas Mén Bekung ajaka I Bintang Lara mapamit tur Mén Bekung ngeling, sedih kangen ngenehang pianakné, kandikaang ngalih gagak petak, reh totonan tusing ada di madiapada. Yan tan sakeng pasuecan betara sinah sing ja nepukin, keto sesambat Mén bekung sambilangé majalan.

Kacrita subé ia napak jumah, ditu lantas I Bintang Lara ngomong tekén méméné, Nah Memé, da memé sedih! Icang ngalahin memé jani luas ngalih kedis gagak petak. Mé, icang maang memé ciri, makacirin icangé mati kalawan idup, yan mati punyan jepuné né, icang mati. Yan idup, icang idup, keto pemunyiné I Bintang Larané, memé bapanné sedih dogén.

Tan crita memé bapanné, kacrita I Bintang Lara, suba joh pajalanné masusupan di alasé wayah. Subé nyrepetang, nepukin lantas anak odah ngubu ditu padidiana. Anaké odah ento matakon tekén I Bintang Lara, Ih Cening, apa alih Cening mai ka alasé, dadi cening bani mai ka alasé wayah padidian?

Masaut I Bintang Lara, Inggih jero anak odah, kalintang pisan tan sadian titiangé numadi jadma, makawinan titiang rauh mriki, saking kapangandikaang antuk Ida Anaké Agung ngrereh Gagak Petak pacang anggéna tamban rabinida, dening rabinida sungkan saking lami pisan, tan wénten jadma nyidaang nambanin. Yan akudang-akudang balian nambanin taler tan wénten nyidaang. Asapunika makawinan titiang rauh ring alasé puniki. Yan jero anak odah sueca, patujuhin ja titiang, ring dijé wénten gagak petak?

Lantas masaut anaké odah, Uduh Cening, dini tusing ada gagak petak, kemo laku kelod kangin, ditu ada umah Rangsasa, nanging Cening da jeg macelep mulihan, yan bangun I Rangsasa sinah Cening tadaha. Antiang malu buin akejep apang makruyuk siapé, yening suba makruyuk siapé mara Cening majalan, apang Cening tusing paling ngalih umahne.

Gelisang tuturan satua, suba liwat tengah lemeng lantas makruyuk siapé mara acepok, lantas mapamit I Bintang Lara tekén anaké odah, tur majalan ngelod kanginan dogén, tekén lantas di umahné Raksasa, ngatuju I Raksasa pules, tepukina lantas cucunné I Raksasa sedek nyakan, madan Ni Cili.

Ditu lantas Ni Cili matakon, Yé adi Bintang Lara, apa kalih mai tumben? Masaut I Bintang Lara, Inggih embok, makawinan titiang mriki, titiang kandikaang ngrereh gagak petak ring Ida Anaké Agung pacang anggén Ida tamba.

Masaut lantas Ni Cili, Nah yen keto, macelep malu dini di batuné masepak, buin akejep bangun I Raksasa. Dening keto, lantas ajaka tekén Ni Cili I Bintang Lara di batuné masepak.

Masaut Ni Cili, Dong Kaki, dija ja ada manusa bani mai

Disubané suud madaar buin lantas pules. Disubané pules I Raksasa, aliha buin I Bintang Lara tekén Ni Cili.

Disubané suud kapituturan I Bintang Lara, lantas ia majalan ngaba sibuh masé tekén jaum masé. Ngaja kanginan dogén pajalané. Tan crita di jalan, teked ia di binginé, dadi tuun ujané bales tur peteng dedet. Ditu lantas I Bintang Lara membon, ngepil di bongkol binginé. Buin kejepné teka widiadari ajaka lelima kayeh ditlagané. Beh, bengong pesan I Bintang Lara ninggalin tingkah dedariné kayeh pakrubuk. Buin kejepné teka dedari buin dadua, né madan Dewi Gagarmayang miwah Dewi Supraba.

Critaang timpalné jani ané maluan suba suud kayeh, tur nyaluk baju, makeber kambarané. Dewi Supraba nu koné kayeh ajaka dadua. Disubané dedari Gargamayang suba suud kayeh, tur bajuné suba kasaluk, lantas makeber kambarané.

Critaang jani I Bintang Lara ngintip dedariné tur kakedeng bajuné. Disubané bakatanga bajuné, lantas melahanga pesan ngengkebang.

Kacrita disubané dedari Supraba suud kayeh, ukana nyaluk baju, dadi tusing ada, lantas ibuk pakayunanné tur rereh Ida masih tuara tepukina, ditu laut dedari Supraba ngandika, Dong nyen sih nyemak bajun titiangé, yen manusa yen mémédi, dong ulihang ja!

Mara keto pangandikan dedariné, lantas mamesu I Bintang Lara. Beh, tengkejut lantas I Dedari tur ngandika, Inggih Dewa, titiang sané ngambil klambin I Déwane.

Matur I Bintang Lara, Inggih Dewa, yan kayun ja maicaang gagak petak ring titiang, titiang ngantukang klambin I Déwane.

Mara keto aturné lantas ngandika dedari Supraba, Nah yen keto, iba ngaba sibuh mas ajak jaum mas?.

Ni Dedari lantas kajak olih I Bintang Lara, Inggih yan sapunika margi mangkin ka umah I Raksasané!.

Gelisang satua, neked suba di umah I Raksasané, sedek I Raksasa pules, lantas tingalina tekén Ni Cili, tur matakon, Yeh I adi suba teka? Mén maan adi ngalih gagak petak?

Gelisang crita, suba suud I Raksasa madaar, lantas matakon Ni Cili, Kaki-kaki apa sih ané di botolé kaki?.

Masaut I Raksasa, Manik ento Cucu, ané mawadah botol barak, manik geni, ané mawadah botol putih, manik apuh, ada buin manik glagah, manik toya, manik endut. Kenken adi Cucu nakonang?.

Ditu lantas Ni Cili ngalih I Bintang Lara tekén Ni Supraba, Enggang batu masepak!, Enggang lantas batu masepaké, pesu lantas sang kalih.

Matakon lantas Ni Cili, Adi, Adi Bintang Lara, suba gedé kedisé? Ungkabanga lantas sibuh masé, balihina gagak petaké, mara koné tumbuh bulu. Suba keto bangun lantas I Raksasa. Ngénggalang lantas Ni Cili nyelepang I Bintang Lara tekén dedariné kabatuné macepak.

Lantas ngomong kakiné, Cucu, Cucu, manusa ambune.

Masaut cucuné, Dong Kaki, dija ja ada manusa bani mai, bes Kaki deMén ngomong. Mara keto munyin cucuné, pules buin I Raksasa, buin koné pesuanga sang kalih, tur takonina I Bintang Lara, Adi Bintang Lara, suba kebah Gagak Petaké?. Mara balihin gagak petaké, suba koné kebah.

Kacrita dening suba makelo di umah I Raksasané, suba koné gagak petaké anatas makeber. Ditu lantas Ni Cili nyemak manik-manik kakiné, tur gagak petak tegakina ajaka tetelu, makeber lantas I Gagak Petak. Di subané tegeh makeber, lantas bangun I Raksasa, saget nota lawatné Ni Cili negakin Gagak Petak ajaka tetelu. Ditu lantas I Raksasa nguber palaibné I Gagak Petak, nganti suba paak baana ngepung tekén I Raksasa, lantas toliha tekén Ni Cili palaib kakiné ngangsarang dogén, ditu lantas entungina manik toya, lantas dadi yéh koné gedé pesan, masih tuuké dogén tekén I Raksasa, buin koné entungina manik endut, masih tuuka dogén. Lantas entungina manik ampuh, mati koné I Raksasa bébékan.

Tan crita, pakeber I Gagak Petaké, teked jumahné I Bintang Lara, lantas I Bintang Lara tuun ajaka tetelu.

Kauk-kauk koné I Bintang Lara, Memé, Meme.

Masaut méméné, Anak pianak tiangé suba mati.

Masaut I Bintang Lara, Tusing, icang suba panak Memé I Bintang Lara.

Ditu lantas Mén Bekung pesu. Beh lega pesan kenehné Mén Bekung, tur geluta panakné saha mamunyi kené, Duh Déwan titiangé Cening, kaden Memé Cening suba mati, nu irib kapo I Dewa, Mén kenken maan Cening Gagak Petak?.

Masaut I Bintang Lara, Maan Icang Memé, né apa. Kéto munyiné I Bintang Lara. Ngon pesan koné Mén Bekung dening ngajak nak luh dadua jegeg-jegeg pesan, tur méméné nakonang, Dija Cening maan anak luh?. Masaut panakné, nuturang tingkah pajalané luas. Suba koné keto lantas madabdaban I Bintang Lara lakar tangkil ka puri, ngaturang Gagak Petak. Di makirené majalan, raris matur I Bintang Lara tekén dedari Supraba muah Ni Cili, Inggih Cokor I Dewa driki dumun, titiang pacang tangkil ring Ida Anaké Agung, ngaturang Gagak Petaké puniki.

Disubané ia tangkil, kandikain lants tekén Ida Anaké Agung, Kenken Cai Bintang Lara, maan cai ngalih Gagak Petak?

Critaang di subané I Bintang Lara budal uli purian, malih Anaké Agung ngandika tekén parekané, Parekan-parekan, kenken jani baan nayanang I Bintang Lara apang ia mati, apang bakatang gelah kurenane.

Suba neked di purian, kandikain I Bintang Lara, Nah Cai Bintang Lara, kema jani ngalih tabuan ané misi inana aba mai!.

Tan crita di jalan, teked jumahné lantas ngeling. Matakon Ni Supraba, Yeh Bintang Lara, kenapa dadi ngeling?. Masaut I Bintang Lara nuturang saunduk-undukné.

Nah di subané I Bintang Lara neked di purian, katurang nyuhé ento. Sajaan nyuhé ento lantas dadi tabuan tur inané ngebekin purian, ditu lantas keweh Anaké Agung, tur gelur-gelur ngaukin I Bintang Lara, Bintang Lara, Bintang Lara, gediang tabuané, nira takut!.

Gedianga lantas tabuané tekén I Bintang Lara. Di subané ilang tabuan buin I Bintang Lara kandikain ngalih lelipi, apanga ngajak panak tetelu, tur gedéné apang lamun katungané, tur apang tegakiné tekén I Bintang Lara.

Dening keto sedih koné buin I Bintang Lara, tur katakonin baan Ni Supraba, Kenken dadi ngeling dogén, Adi?.

Masaut I Bintang Lara, Titiang kapandikaang ngalih lelipi, lamun ketungané gedéné, tur apang ngajak panak tetelu.

Tan crita suba neked di puri, katurang lantas tekén Ida Anaké Agung, Inggih Ratu Dewa Anak Agung, puniki lelipi. Mara kacingakin tekén Ida Anaké Agung, ditu lantas Anaké Agung gelur-gelur kabatek ban ajerih Idané. Ditu lantas kandikaang ngediang lantas buin lelipiné.

Tan crita, gedianga lantas lelipiné tekén I Bintang Lara. Sasubané keto, mulih lantas I Bintang Lara.

Critaang Ida Anaké Agung bendu pesan pakayunané, dening tan nyidaang ngamatiang I Bintang Lara, lantas Ida ngaukin baudandanidané miwah tanda mantri, parbekel lakar ngabug I Bintang Lara. Sasampuné sami rauh tur pada sregep ngaba sanjata lantas mamargi, Ida Anaké Agung ngalinggihin jaran. Tan crita Ida ring margi, kacrita I Bintang Lara naen suba tekén dewek lakar siatina tekén Anaké agung. Ditu lantas ia keweh pesan.

Mara keto lantas ngandika Ni supraba, Beh Bintang Lara, da keweh-keweh lamun nira nu dini, kema jani alihang bontang jagung liunang, tur lantas celek-celekang di duur pamesuané, embatin lantas sabuk ilehang ditu di duur jelanané, tur tekedang kampiké. Yen suba suud pedemang lantas dewek adiné jumah meten ajak Ni Cili, asapunika pangandikan dedariné, lantas I Bintang Lara ngalih bontang jagung, tur kacelek-celekang di duur pamesuané, kebekin pesan kayang kampiké, muah kembatin sabuk makailehang. Suba keto macelep lantas mulihan ajaka dadua tur kakancing jandelané. Jani kapastu bontang jagung baan dedari Suprabané apang dadi senjata. Dadi lantas sanjata ngebekin umah. Buin sabuké kapastu dadi lelipi liu pesan tur galak pesan yan ada musuh.

Gelisang satua, jani kacrita Ida Anaké Agung rauh, Ida sagrehan tur uli joh suba ngamunyiang bedil, uyut pesan koné munyin bedilé, len jaran ngrehgeh tan papegatan.

Kacrita Anaké Agung bendu pesan kayuné, tur sahasa jeg macelep mulihan panyengker tur gelur-gelur ngaukin I Bintang Lara. Mara keto, rebuta koné anaké agung tekén lelipiné, ada ngutil, ada nglilit tur kaludin baan sanjata ngebekin tan kena wilang liuné, kayang panjakidané liu kena tebeka, tur liu ané ngemasin mati, tur Ida Anak Agung seda. Sasisan mati, makejang mlaib pati luplup, ada ané labuh ka grembengé nepen batu lantas mati, ada ané mati kajekjek timpal.

Tan cinarita, di subané Anaké Agung seda, critaang jani I Bintang Lara nyendenin dadi Anak Agung, tur Ni Supraba miwah Ni Cili lantas anggona kurenan. Ditu lantas I Bintang Lara nemu kasukaan tan patanding.




#Article 542: Samong (322 words)


Samong utawi macan bali inggih punika wantah buron saking subspesies Panthera tigris sondaica, sané idup ring Nusa Bali, Indonésia. Buron samong sampun punah duk dasawarsa 1950an.

Sadurungné samong wantah subspesies sané kawastanin Panthera tigris balica, nanging ring warsa 2007 manut ring ilmu taksonomi karevisi tur subpesies punika kasikiang sareng macan sumatra miwah macan jawa dados subspesies Panthera tigris sondaica.

Pikolih saking analisis DNA mitokandria saking 23 sempel samong sané kapolih saking koleksi museum nyiriang samong punika idup ring Nusa sunda sepanjang periode glasial terakhir 11,000–12,000 warsa sané dumunan. Ring Bali samong sané pinih untat kabedil wantah ring Désa Sumber Kima, Buleleng. Populasi samong kaboros nganti punah miwah alas tongos idpné kaubah daod carik miwah tegalan.

Samong wantah macan sané pinih alit kabandangin saking macan-macan ring Nusa Sunda. Ring abad ka-20, wantah 7 tulang miwah kulit samong sané wénten ring museum. Kulit samong muani kaukur dawanyané wantah 220 jantos 230 cm saking tendas jantos ikuh, sané lua dawanyané wantah 190 jantos 210 cm. Baat somong muani inggih punika 90 jantos 100 kg miwah samong lua  65 jantos 80 kg.

Ring abad ka-19 sawah sampun kakaryanin ring sajebag Bali. Ngaboros samong kajumuin sesampun Belanda nguasa ring bali. Duk masa penjajahan Belanda akeh jadma eropa sané maboros ring bali sané madué bedil. Samong kaboros ngagge jebag besi miwah madging umpan kambing utawi kidang raris kabedil saking genah sané nampek. Ring warsa 1941 Taman nasional Bali Barat kadiriang ring Buleleng, nanging punika sampun kasep nylametin samong saking kapunahan.

Makudang-kudang tulang miwah kulit samong kaawetang ring museum. The British Museum ring London madué koleksi sné pinih akeh, inggih punika kalih kulit miwah tiga tengkorak. Sané lianan minakadi Senckenberg Museum ring Frankfurt, Naturkunde Museum ring Stuttgart, Naturalis museum ring Leiden miwah museum zoologi ring Bogor, Indonésia, sané madrue somong sané pinih ungkur.

Samong wantah kasob ring satua miwah budaya Bali sekadi ring lukisan kamasan ring Puri Klungkung. Barong macan inggih punika soroh igel-igelan barong sané wentuknyané marupa samong.




#Article 543: Blibis (203 words)


Blibis (Dendrocygna javanica) inggih punika inggih punika wantah spesies bébék sané idup ring Subbenoa India miwah Asia kelod-kangin. Blibis wantah paksi nokturnal sané ngalih amah-amahan ri kala wengi, miwah prasida kacingakin ngambang ring danu miwah sawah. Ia prasida matinggah ring carang taruné miwah masebun ring taru sané bolong.

Blibis punika mabulu soklat, miwah mabulu soklat tua ring jambul miwah kampidne. Cucuk miwah batisné mawarna kelau. Matané kaiterin olih bulu sané mawarna kuning. Blibis lumbrah makeber ngalompok, ia makeber alon alon nanging kepakan kampidné gelis sané ngaenag suara sekadi suara suir. Amah-amahan blibise punika marupa entik-entikan. Ritkala masa metaluh bliblis mrasidayang mataluh 6-12 wiji. Blbibis masebun ngagge padang ring sisin tukad utawi ring taru sané bolong. masan kawin bliblis inggih punika duk wulan Pébruari, Maret, Séptémber, November.

Blibis prasida katemuin ring sajbag lahan basah dataran rendah ring Subbenoa India lan Asia kelod-kangin. Spesies puniki taler katemuin ring nusa-nusa ring daerah punika sekadi ring Andaman, Nicobar and Maladewa. Blibis taler katemuin ring kota-kota sekadi ring kokalta miwah goa, utamanyané ring sasih dingin. Seantukan genah idup blibis puniki limbak kirang langkung 1 miwah 10 yuta km², populasi blibis relatif  rahayu inggih punika kalih yuta ngantos dwang dasa yuta diri. Blibis arang kaboros sawiréh dagingné ten jaen.




#Article 544: I Lacur (424 words)


Satua I Lacur inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacerita ring gumi Dahané ada koné anak cerik madan I Lacur. Ia mula anak kaliwat lacur pesan, nanging jemet megaé tur tusing taen jail tekén timpal. Ia nyak nulungin timpal ané kena baya tur sing taen nolak yen ada anak ané ngorin yé megae. Ia jemet pesan, né mawinan liu anaké ané olas miwah sayang tekén ia. Buiné ia duweg pesan, yen orin a cepok ia langsung bisa. Ento masih mawinan liu timpal-timpalné demen ngajakin ia mlali sawai-wai.

Sedek dina anu, ada koné layangan mémégat tur engsut di punya kayuné. I Lacur ajaké timpal-timpalné nguber layangané ento. Ditu I Klaleng, timpal I Lacuré ané taen mlegendahang I Lacur, menek ka punyan kayuné ento ngalih layangan. Tonden teked baduur, I Klaleng ulung. Ngaduh-ngaduh I Klaleng ngorang sakit. Mirib suba elung batisne. Ditu lantas I Lacur ngandong I Klaleng mulih ka umahne. Diapin jé I Klaleng taen mlegendahang dewekne, I Lacur nyak masih nulungin I Klaleng. Ditu Lantas I Klaleng nyuksemaang pesan parisolahné I Lacur.

Buin manine, I Lacur ka alasé ngalih don-donan lakar anggona jukut. Joh pesan ia nyeluksuk alasé ngalih don-donan. Sing kerasa suba makelo ia di tengah alase. Saget ia nepukin pondok melah pesan, pondoké ento kalintang asri. Meled kenehné I Lacur singgah ké pondoké ento. Mara ia tau ané nongos di pondoké ento Ki Dukuh Sakti. Kawastanin Ki Dukuh Sakti santuka dané wikan pesan ngubadin anak sakit tur masih duweg masastra. Ditu lantas I Lacur ajaka nongos di pondoké tur kaajahin maubad-ubadan tur masastra.

Makelo-kelo I Lacur nau pesan mondok di pondokné Ki Dukuh Sakti. Mula sangkaning panumaya, I Lacur énggal dadi midep nunas ajah tekén I Kaki Dukuh. Ia énggal nerima pelajahan ané kaajahin olih Ki Dukuh. Ento ulian I Lacur nak mula jemet tur rajin melajah. Tusing taen yé nungkas apa né kaajahin olih I Kaki Dukuh. Ento mawinan I Lacur énggal bisa ngubadin tur duweg masastra.

Disubané makelo mondok, saget ada orta Ida Raden Galuh Daha sungkan banget ring puri. Ditu lantas Dané Jero Dukuh mapica tamba tur ngandika apanga I Lacur ngaturang tambané ka puri tur nambanin Ida Raden Galuh. Laut mejalan I Lacur ka Puri Daha.

Gelisang cerita, sangkaning titah Hyang Widhi, dadi gelis Ida Raden Galuh kenak kadi jati mula. Makejang wong puriné ledang pisan. Pamuputné I Lacur kaicen paica marupa tanah carik, tegal muah umah pakarangan tur kaadegang dadi Manca Agung ring puri Daha. Sasukat ento I Lacur kagentosin adan madan I Subagia. Kéto suba upah anaké jemet tur rajin melajah. Sinah pungkuran bakal nemu bagia.




#Article 545: I Lara (332 words)


Satua I Lara inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada koné anak cerik ubuh muani madan I Lara. Krana madan I Lara, baané ia kalaran pesan, uling cerik ubuh, kalaina mati ban mémé bapanne. Nyama sing ia ngelah, ia lekad padidiana. Uling cerik bena ngata-ngata awak, ngalihang awakné dedaaran saking rahayu. Bisa pesan ngulanin keneh anak, apin ngalap pitresnan pisagane, yadin nyama brayané di samping, di désa totonan, di kenehné apang pada lega, suka olas tekén ia, ngemang ngidih apa luir dedaaran ané asaksamaan. Ento krananné sapakon anak luih pisaga pada nyama brayané tekén ia, japin mapikolih prajani, japi tusing, sasida-sidaan baana nyalanin, krana di kenehné tan maren ngulati duriane, singnya ya enu pang makelo kuat idup, apang ada lakuna masubayan.

Kéto dogen abetné sai-sai ningkahang awak apan ia tau pesan tekén awakné lacur, suba buka adanné kalaran pesan, krana ia kaukina I Lara tekén pada timpalné di bebanjarané ditu. Maan dong kote!

Nah suba jani keto, I Lara kapah-kapah pesan nawang jumahne, pepesan ia di pisaga magarapan, dumulihné suba sanje dapetanga umahné suung, mapa peteng dingdeng, sepi litig, ludin sing madamar, kenken ja jeron dewané mungmung sajan. 'Nto nyen men, men sing ya gen mulih, legu tukung sing ada apa mentas, di natahne, luuné kadi bet, tekiné ngriung di natahe, tuara ja taen ada nyampatang. Umah makejang suba uug remeng berek, tuduh pacelempong. Adegané seng songgeng matrayuhan, sanggahné pada ulung patladtad, ada nyumprit, bebataranné makejang suba tumbuhin padang paku-paku, pada saling parobin. Ngelah ya meten abungkul suba berek, raabné suba telah, enu tulang-tulangné dogen makitan, nanging suba pada berek.

Nah keto liu pesan yan tuturang karusakanyanne. Apa buin paonne, suba kanti buu pesan uug maglaturan, bungut paoné umahin kulik-kulik, tuara taen mancung api, iwasin gebehné tuh dengkal, tusing misi yeh nyang asleetan, kadi rasa inem semut tusing ada. Di kenken oonan atiné teja jeg medem ya melingkuh, geris-geris yapules, tusing ya buin mangitungang apa, di kenkenné seger atiné satekedné jumah magrayapan ya nyemak sampat kakekelud nyampat mideh makedas-kedas, nyapuin bale pedem.




#Article 546: Lutung tekén Kambing (131 words)


Satua Lutung tekén Kambing inggih punika silih tunggil satua Bali.

Critayang I Lutung malali-lali di sisin alasé tepukina I kambing sedek medem betén kayuné ngrembun. I Lutung munyiné manis nyapatin, Yéh sedeng melaha I Kambing dini. Jalan mesekaa ngae abian kacang lindung. Manian apa ada pupunin! 

I Kambing nyautin dabdab,

I Lutung munyinne getar nyauitin,

I Kambing manggutan sarwi ngomong, Nah waké ané nyadia nginutin munyin ibané.

Suba pragat subayané ajak dadua, lantas ngawitin ngaé abian. I kambing ngedéng ténggala, I Lutung ngatehang uli duri. I Kambing tundune telah kapecutin, kanti balan-balan pajlantah, sasubané lanyah ajaka dadua seleg mamula kacang.

Critayang jani suba mentik melah kacangé, sabilang medon amaha baan I Kambing, Bah yén kené undukné pocol makaronan ngajak I Kambing? Buin pidan kacangé lakar mabuah? Makejang doné liglig amah kambing.




#Article 547: Sang Jaratkaru (1249 words)


Satua Sang Jaratkaru inggih punika silih tunggil satua Bali.

Wenten katuturan carita pandita sané mapesengan Sang Jaratkaru. Ajin idanne sang wiku sané dahat pageh ngelaksanayang tapa brata. Sang Jaratkaru makayun nulad pemargin ajin ida. Saking alit ida ngelarang tapa brata yoga semadi. Pageh kayun ida nyukla brahmacari, ten kayun merabian. Wantah tapa brata sané buatang ida. Incepang ida kesaktian anake ngelaksanayang tapa brata. Sangkaning kapagehan Sang Jaratkaru nangun yasa dadosne ida mikolihang kautaman  miwah kasidining mantra.

Sawireh Sang Jaratkaru sampun sidi mantra, raris ida maideran malelungan, ngrauhin sakancan genah sané kayunang ida. Ida taler sering matirtayatra, mamargi muatang tirta mautama. Sedek dina anu, ngaliwat pamargin ida, ngantos rauh ring genahe sané mawasta Ayatanastana, ring pantaraning suarga miwah nrakane. Drika kocap genah para atmane ngantosang karma palane, napike pacang manggihin suargan utawi nraka.

Kacritayang sané mangkin, risampune Ida Sang Jaratkaru rauh ring Ayatanastana punika, ida manggihin pitara sareng akeh magantung ring tiing petunge akatih. Tiing petunge punika wénten ring panepin jurange sané kalintang dalem. Nyungsang gagantungan atmane punika. Praraine marep tuun, cokorne mategul, magantung ring tiing petun ge sawiji, maayunan waluya don kayu tuh katempuhdening angin. Buine di bongkol tiing petunge, wénten bikul aukud, gegaene sadina-dina stata ngutgut bongkol tiing petunge punika. Unduke kadi punika kacingak olih Sang Jaratkaru. Tan dumade saget maliah toyan pamodinane, tan sida antuk ida nyutetin. Pakayun ida dahat kapiolasan, dedek remuk kadi gedahe pantigang, nyingak sang magantung sinungsang ring tiing petunge. Kala punika raris Sang Jaratkaru nepukin sang pitara sané mawarni sakadi pandita purus, maprucut, mawasta kulit taru. Sang Jaratkaru mataken  “inggih jero, nawegang lugrayang tiang mapitaken, sapesira sayuwaktine jero puniki? Napi awinan jerone magantung ring tiing petunge, sané makire empak? Yen pada empak, tan pariwangde jerone labuh ke jurange dalem ento. Aduh, kadi rasa keiris manah tiange mawastu kapiolasan, makeneh mapitulumg ring jerone. Tiang puniki wiku jero, uli cerik tiang ngelarang tapa brata. Yaning wantah patut, tiang pacang nyerahang pikolih tapan tiange apahempatan wiadin atenge, mangde jerone ngamolihin suargan, uusan nandang sengsara.”

Winaluya kasiratin amerta sandirini tis kayun sang pitarane ri kala mireng pangandikan Sang Jaratkarune. Ritaklale punika raris sang pitara ngandika,   “ jero...jero sang wawu rauh mawinan titiang nandang sengsare sakadi mangkin, tan prasida manggihinsuargan, seantukan titiang tan madué sentane utawi putung. Nika sané mawinan titiang megantung ring tiing petunge, waluya titiang manggihin neraka. Teges tiing petunge akatih inggih punika, sentana titiange kari adiri mapesengan Sang Jaratkaru. Nanging wantah muatang kamoksan, pakayunan luput sakeng pailehan anake dados jadma ring marcapada. Ida tan kayun ngambil rabi, wantah tapa brata kamawon ngelarang ida.” Kadi asapunika pangandikan sang pitara.             “ Inggih jero, yen sayuwakti jero olas ring titiang, titiang nunas tulung ring jerone mangde ledang ngandikain Sang Jaratkaru. Daging ipun, mangde ida kayun angalapirabi, mangde ida madué putra. Punika waluya panyupatan sané ngranayang titiang prasida manggihin suargan. Uningang taler titiang kari nandang sengsara. Banget wiyakti pangacep titiang mangde ida ledang tur kapiolasan ring kayun.” Asapunika pangandikan sang pitara nglantur.            Maweweh-weweh sedih kayun Sang Jaratkarune, toyan panone paketeltel tan papegatan, kadi kaiis-iis ulun angen idané nyingak leluhur idané kadahatang nandang sangsara. “ Naweg tiang sang pitara, titiang puniki sané mawasta Sang Jaratkaru sané kaliwat loba ring tapa brata, nglaksanayang kabrahmacarian. Inggih yening wénten pamargi, mangde sang pitare manggihin suarga, sampunang sang pitara samandangsaya. Titiang pacang wusan nglaksananyang brahmacari titiang pacang ngarereh rabi, mangde wénten santanan titiang. Manah tiange mangde rabin tiange taler mapesengan Jaratkaru, mangde anut sulur parabian tiange. Yen pradiside sampun titiang madrebe sentana, kala drika titiang malih nglaksanayang kabrahmacarian. Ledangang pakayunane sang pitara!” Sapunika atur Sang Jaratkatkaru, raris ida mapamit ring sang pitara.

Caritayng sané mangkin Sang Jaratkaru lunga mailehan ngarereh rabi sané mapesengan pateh ring ida. Makudang-kudang désa kaden sampun karauhin olih Sang Jaratkaru, sakemawon durung panggihin ida anak istri sané mapesengan Sang Jaratkaru. Riantukan asapunika, raris ida masusupan katengahin alas sané singid tur madurgama pisan. Irika ida matetangisan saha ngamet sarwa dewata miwah para butakala. Sapuniki pandulamen idané,  “Uduh sarwa tumuuh sinamian, sané marupayang dewata, manusa, butakala, buron, miwah enti-entikan! Cingakin titiang Sang Jaratkaru memanah ngarereh rabi. Wehin titiang anak istri sané mapesengan pateh ring titiang, tur presida madué putra, sané pacang nyupat leluhur titiange sakeng kasangsaran!”

Ritatkala punika, pandulamen Sang Jaratkaru karenge olih para nagane sané sedeng keweh ngenehang yadnya sarpa sané karencanayang olih Sang Prabu Janamejaya. Raris Sang Basuki ngandikain para nagane mendakin Sang Jaratkaru, pacang kajangkepang rain dané sané mapesengan Dewi Jaratkaru. Tatujone mangde madué putre sané pacang nulungin para nagane luput saking yadnya sarpa.

Gelisang carita, kocap Sang Jaratkaru sampun kaparabiang ring dewi Jaratkaru. Sane mangkin sampun reko Dewi Jaratkaru ngrempini. Kacingak olih Sang Jaratkaru cirin rabin ida mobot, raris Sang Jaratkaru mapinunas ring rabine mangda kajantos sirep idané, riantukan sangsaya kayun ida pacang katinggal. Asapunika pangandikan Sang Jaratkaru, “Uduh adi Dewi Jaratkaru anake idewa, beli lakar sirep dipaabinan adine!” Sayaga Dewi Jaratkarungabin suamin ida. Kocap lelep tur sue Sang Jaratkaru sirep. Sampun dauh ida pranda mamuja, sakemawon sang Jaratkaru durung matangi. Raris Dewi Jaratkaru mabaos-baos ring kayun,  “ Yah saget suba surup Ida Sang Hyang Baskaradipati, sandikala saget suba, dauh ida pranda mamuja. Becikan tanginin ida duaning yeh kanti kasep ida mamuja, sinah i dewek duken ida.” Sapunika pakayunan Ida Dewi Jaratkaru, raris matur,  “Nawegang titiang ratu pranda, durusang singgih pranda matangi! Riantukan sampun sandikala, panemayan singgih pranda mamuja. Punika sampun sami sayaga sediang titiang sekar miwah wangi-wangian.

Kadi asapunika atur dewi Jaratkaru saha ngusap prarain Sang Jaratkarune. Tangkejut Sang Jaratkaru, kapupungan matangi. Dukan idané kalintang panyingakane ngencorang waluya ngendih, wedanane baang biing, kadi bungan pucuke bejek, saha ngandika bangras, “Ih nyai naga luh dusta, kaliwat langgana nyai, bani ngoda awake sirep. Pelih pesan tingkah nyaine! Ento krana, jani awake lakar ninggalin nyai, sud makurenan tekéning nyai!”

Inggih kadi punika pangandikan Sang Jaratkaru, saha gegison mamargi. Raris kauber olih rabine. Sasampune kakeniang, raris dané ngandap kasor saha meluk Cokor Sang Jaratkarune. Kala punika dewi jaratkaru matur ngasih-asih,” Inggih ratu prande, iwang sayuwakti titiang, lugrayang titiang nunas agung pangampura, ring singgih pranda. Menawi iwang antuk titiang malaksana, boya saking manah titiang langgana, prasangga purun nanginin singgih pranda. Tatujon titiang wantah makelingin singgih pranda, ring panemayane ngarcana sang hyang Titah. Yening wantah patut, becikan singgih pranda mawali, sampunang titiang tinggala, benjang pukur, yen titiang smapun madrebe snetana, sané prasida nulungin kadang titiange, luput saking yadnya sarpa, kala irika singgih pranda ngwangun tapa malih.” Asapunika pinunas Dewi jaratkaru ring Sang Jaratkaru. Dados eling raris ida pabuat kayun ida mangda madué putre. Raris ida ngandika,  “Adi.......adi dewi jaratkaru, dahat patut parisolah adine minget anake buke beli, nitia wacana, tuara dadi ngobah ane sube ucapang beli, lakar ninggal adi. Nah, ento ada pinunas adine buka keto, eda adi sengsaya. Asti adan putran adine, ane lakar nulungin kadang adine, luput saking yadnya sarpa ledangan kayun adine.” Raris Sang Jaratkaru lunga, tan dados tambakin ninggal Dewi Jaratkaru.

Kacrita raris Dewi Jaratkaru matur ring Sang Basuki, nguningayang paindikan dané katinggal olih sang jaratkaru miwah sapangandikan idané tekaning kawéntenan bobotan danéne. Dadi ledang kayun sang basuki mireng atur rain dané. Sampun tutug wulannya tur sampun panemaya, raris dewi Jaratkaru maputra, warnane bagus genjing, mapesengan Sang Astika, seantukan “ Asti” pangandikan ajin ida sané nguni. Anake alit punika kaambil olih sang basuki, kaupacarain manut upakara Sang Brahmana, kapiara saha kawehin upawita, kalung nyinayang kabrahmanan.

Rikala Sang Astika embas, sang pitara sané magantung ring tiing petunge, melesat ke suargan, mukti palan tapan idané duk kari ring mercapada.Gelisang punang carita, sasampune Sang Astika duur, sampun patut melajahin sarwa weda, raris idea kaicen paplajahang olih Begawan Bregu. Sang Astika sané ngawinang I Naga Taksaka luput saking yadnya Sarpa Maha Raja Janamejaya.




#Article 548: Candi Muara Takus (779 words)


Candi Muara Takus inggih punika silih situnggil situs candi Buddha sané magenah ring Désa Muara Takus, Kecamatan XIII Koto, Kabupatén Kampar, Riau, Indonésia. Situs puniki dohnyané sawatara 135 kilométer saking kota Pekanbaru. Situs Candi Muara Takus kalingkerin olih témbok sané ukurannyané 74 x 74 méter, tur kakaryanin saking batu putih sané tegehnyané sawatara 80 céntiméter. Ring jabannyané wénten taler témbok tanah sané ukurannyané sawatara 1,5 x 1,5 kilométer, tur ngelilingin kompléks puniki ngantos kasisi Sungai Kampar Kanan. Ring jero kompléks puniki wénten makudang-kudang wangunan candi sané mawasta Candi sulung utawi tua, Candi Bungsu, Mahligai Stupa miwah Palangka.

Para pakar purbakala durung mrasidayang ngrereh galah situs candi puniki kaadegang. Wénten sané ngabaosang ring abad ka-4, wénten taler ngabaosang ring abad ka-7, abad ka-9, miwah abad ka-11. Candi puniki kabaosang sampun wénten ring zaman keemasan Sriwijaya, nika mawinan makudang-kudang sejarahwan maosang indik wewengkon punika kadadosang silih tunggil pusat saking kerajaan Sriwijaya. Ring warsa 2009, Candi Muara Takus kacalonang antuk dados silih tunggil Situs Warisan Dunia UNESCO.

Candi Muara Takus wantah situs candi sané pinih tua ring Sumatra, tur dados siki situs tetamian lelintihan sané mawentuk candi ring Riau. Candi puniki masifat Buddhis puniki nyihnayang indik agama Buddha naenin nglimbak ring wewengkon punika. Candi puniki kakaryanin saking batu pasir, batu tukad, miwah batu bata. Malianan saking candi sané magenah ring Jawa, sané nganggén batu andesit tur kaambil saking pegunungan. Bahan sané kaanggén ngaryanin Candi Muara Takus inggih punika tanah liat sané kaambil ring désa Pongkai, genahnyané sawatara 6 kilométer saking situs Candi Muara Takus. Wasta Pongkai punika mawit saking basa Tionghoa, inggih punika pong sané maartos song, tur kai sané maartos tanah, nika mawinan artosnyané dados song tanah sané kakaryanin krana kawéntenan pénggalian ri tatkala ngaryanin Candi Muara Takus punika. Ring basa Siam , kruna Pongkai masaih sareng kruna Pangkali sané artosnyané tukad, tur situs candi puniki magenah ring sisin tukad.

Wangunan utama ring kompleks puniki inggih punika stupa sané ageng mawentuk menara, sané akéh kakaryanin saking batu bata, tur akidik saking batu pasir kuning. Ring jero situs Candi Muara Takus, wénten wangunan candi sané kabaos andi Tua, Candi Bungsu, Stupa Mahligai miwah Palangka. Irika taler wénten gundukan sané kabaosang dados genah makar tulang manusa. Ring jaba situs puniki wénten taler wangunan-wangunan (bekas) sané kakaryanin saking batu bata, tur durung prasida kaputusang soroh wangunannyane.

Candi Mahligai utawi Stupa Mahligai wantah wangunan candi sané pinih jangkep. Wangunan puniki kapah dados tigang pahan inggih punika kaki, badan, miwah atapnyané. Stupa puniki madué ukuran 9,44 m x 10,6 m tur madué 28 sisi sané ngelilingin alas candi. Ring pahan alas punika wénten ornamén lotus ganda, tur ring tengahnyané wénten wangunan menara silindrik sané madué 38 sisi mawentuk kelopak bunga ring dasarnyané. Pahan ajeng saking wangunan punika mawentuk lingkaran. Snitger maosang ring galah sané lintang wénten petang sudut fondasi genah petang arca singa sané kakaryanin saking batu andesit. Manut saking saseleh olih Yzerman, ring galahé sané lintang ring puncak menara wénten batu sané dagingnyané lukisan don oval tur rélief ring kelilingnyané.

Candi Tua utawi Candi Sulung dados wangunan pinih ageng sané wénten ring situs Candi Muara Takus. Wangunan punika kapah dados tigang pahan inggih punika kaki, badan, miwah atap. Ring pahan kaki wénten kalih pahan inggih punika sané kapertama tegehnyané 2,37 m tur sané kaping kalih tegehnyané 1,98 m. Wénten tangga sané kaanggén ngranjing ring sisi kangin miwah sisi kauh sané kadékorasi nganggén arca singa, tur jimbar tangganyané 3,08 m miwah 4 m. Ukuran saking wangunan candi puniki 31,65 m x 20,20 m, tur madué 36 sisi sané ngelilingin dasarnyané. Pahan ajengnyané mawentuk lingkaran. Wangunan puniki kakaryanin saking bata miwah batu pasir sané kaangén antuk ngaryanin sudut-sudut wangunan. Manut saking seseleh ring warsa 1983, kabaosang indik candi puniki naenin kalih tahap pembangunan.

Candi Bungsu nénten akéh mabinayan sareng Candi Sulung, sané ngabinayang inggih punika ajengnyané mawentuk segi patpat. Candi puniki ukurannyané 13,20 x 16,20 méter. Ring kangin wangunan puniki wénten stupa alit sané kagenahang ring tangga tur kakaryanin saking batu putih. Pahan fondasi madué 20 sisi, tur asiki bidang ring ajengnyané, ring bidang punika wénten tunjung. Seseleh sané kalaksanayang oleh Yzerman prasida ngrereh song ring sisin padmasana stupa sané madaging tanah miwah abu. Ring tengah tanah punika wénten tigang potongan emas miwah asiki keping wénten ring dasar song punika. Ring sor song punika wénten asiki pahan batu persegi sané ring sornyané wénten gambar trikula miwah sia huruf. Wangunan puniki kakaryanin nganggé batu pasir, tur salanturnyané kawewehin nganggén wangunan sané kakaryanin saking batu bata.

Wangunan candi puniki magenah ring sisi kangin Stupa Mahligai tur madué ukuran 5,10 m x 5,7 m miwah tegehnyané sawatara kalih méter. Candi puniki kakaryanin saking batu bata tur madué pintu antuk ngranjing. Candi Palangka ring galah sané sampun lintang kawigunayang antuk altar.




#Article 549: Rasé (241 words)


Rasé (Viverricula malaccensis) inggih punika wantah lubak. Beburon puniki malalar ring sajebag Asia kelod-kangin miwah asia delod. Buron puniki wantah satu-satunya angga marga Viverricula.

Rasé agengné sedeng, dawe tendas miwah awakné inggih punika 540–630 mm miwah dawe ikuhné 300–430 mm. Ikuh rasé mawarna poleng miwah wénten 6-9 bungkung sané mawarné selem miwah petak, naging tuktuk ikuné setata mawarné petak. Batisné bawak kirang langkung 85–100 mm. Abot rasé antara 2–4 kg. 

Rasé malalar linggah minakadi ring India, Sri lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Cina delod miwah tengah, Hong Kong, sebagian besar Laos, Kamboja, dan Aceh. Taler kauningang ring Nepal, Bhutan, Bangladesh, Semenanjung Malaya, Sumatra, Jawa dan Bali, nanging ten wénten kecek status kawéntenan rasé drika dewasené mangkin. Kawéntenan rasé ring  Singapura mangkin ten sinah. Rasé diintroduksi ke Madagaskar.

Rasé idup ring sekancan soroh alas minakadi alas gugur, alas gadang, alas tiing, padang rumput, miwah sisin tukad. Ia idung ring song-song tanah, ring sor watu, miwah ring betbetan. Rasé ngalih amah duk wengi utawi nokturnal, miwah majalan ring tanah utawi (terestrial). Rasé ngamah sekancan beburon alit minakadi bikul, paksi, lelipi, woh-wohan, akah, gumatat gumitit, miwah bangken beburon.  Diasapunapiné rasé taler ngamaling ubuh-ubuhan kramene. Rasé lua memanakan pat utawi limang ukud. Rasé mresidayang idup ngantos kutus utawi sia tiban.

Rasé kaboros seantukan kaanggeh hama ternak, ia taler kaboros seantukan kaanggén lengis miik sané kawastanin dedes, jebat, atau kesturi. Yadian asapunika rasé nenten kelang sawiréh genah idupné beragam,  miwah ia nyidayang beradaptasi ring sawah miwah désa.




#Article 550: I Botol tekén Sang Samong (733 words)


Satua I Botol tekén Sang Samong (aksara Bali: ᬇᬩᭀᬢᭀᬮ᭄ᬢᭂᬓᬾᬦ᭄ᬲᬂᬲᬫᭀᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacerita I Botol ia luas ka tengah alasé lakar ngalih saang. Kancit ia ningeh munyin samong magroéng. Mara ia matolihan ka samping, laut ia nepukin samong kena jebag.

Matakon I Botol tekén Sang Samong, “ih, iba Samong, ngujang iba dini?”

Masaut Sang Samong, “awaké kabelog-belog macelep mai, krana dini ada bangkén bojog. Kadén awaké ja lakar tuara ngranaang kénkén. Mara awaké teked jumahan, laut magledé jelananné, tusing dadi baan awaké pesu. Tulungin ja awaké jani. Yén nyak cai nulungin awaké mesuang uli dini, awaké masanggup tuara lakar mencanén sesaman ibané dadi manusa!”

I Botol né mula medalem Sang Samong, tusing buin ia minehin lakar kadadianné mani puan. Mara ia neked diwangan, laut ia magroéng tur ngomong, kéné munyinné, “Ih, iba manusa, taanang tendas ibané jani. Gantin kainé jani aget maan ngamah manusa.”

I Botol ia tangkejut pesan, laut ia makruna, “ih, iba Samong, dadi kéto iba ngaba keneh tekéning kai. Tusing pesan iba bisa ngalap pitresnan anak.”

I Botol lantas ia nuut paitungan I Samongé, lau makadadua lantas majalan. Di tengah jalan lantas ia macunduk tekén I Jaran. Lantas I Botol nuturang saunduk-undukné arepe tekéning I Samong.

Sasubanné I Botol suud nuturang unduk-undukné tekén I Jaran, lantas ia ngomong, “Samong iba ané benehan, krana manusané tuara pesan bisa ngalap legan anak. Tingalin ja kai, suba kai tua buka jani, laut kai kutanga. I maluan dugas kai nu bajang tur kereng, kai sai-sai anggona ngedéng dokar, mamondong padi di masan anaké manyi, batu muah ané lén-lénan. Buina sing ja kai anggona kéto dogénan, nanging pepes masi kai lantigina, buina pangamah kainé tusing ja amunapa. Tulén kai anggona ngalih amah, anggona padidiana dogénan. Beneh pesan buka pamunyin ibané Samong ngorahang manusané tuara bisa males legan anak, pantes suba iba ngamah buka ia I manusa.”

Lantas buin makadadua majalan ngalih I Sampi. Kuting I Sampi masih milu nyalahang I manusa, munyiné, “Tingalin ja kai, sasubané awaké tuara nyidaang buin ngedéng tengala, laut kai adepa tekén sudagaré. Sing buungan kai lakar énggal ngemasin masti. Beneh suba iba dadi ngamah I manusa.”

Mara akéto munyinné I Sampi, béh apa kadén jejeh kenehné I Botol, rasa suba makeber atmané ngalih Suargan. Ditu lantas ia buin nglautang pajalanné ngalih I Kedis Sikep. Munyin I Kedisé, “Anak mula manusané corah pesan dayané. Icang suba ping kuda-kuda kadén bedilina, nanging aget tuara kena baana. Kenehang icang, ada jenenga sesaman icangé taén ngelah salah marep tekén manusané, nanging icang, sing pesan icang ngasén taén malaksana jelé tekéning manusa. Sabilang tepukina, icang setata nagih matianga. Panak icangé nu cerik-cerik, juanga abana mulihné, nangingké panak icangé tusing pesan ada pikenohné tekéning ibanné, sajawining anggona plalian dogénan. Miara ia tusing bisa, makelo-kelo mati panak icangé makejang, krana naanang basangné seduk. Beneh suba iba patut ngamah ia I manusa, tera ajinang icang, da pesan baanga ia ngeléb.”

Mara kéto abetné I Sikep, lega pesan kenehné I Samong tur suba sedia lakar nyarap I Botol. I Botol lantas mapuangkid buin acepok, praya lakar ngidih tetimbangan tekén Sang Kancil, laut majalan. Mara dingeha baan I Kancil tutur I Botolé kéto, laut ia bengong mlengokang sambilanga makeneh-keneh.

Tusing makelo laut I Kancil ngomong, “Icang sing ja nyidaang maang tetimbangan apang énggal-énggal. Nanging icang apang tau malu pangawit prakarané ténanan. Suud kéto mara icang nyidaang mragatang. Yéning cai makadadua pada cumpu tekén paitungan icangé, jalan malu kemo sig tongosé i tunian, wit dadi prakarané buka jani.”

Ditu laut majalan ajaka tetelu, ngojog tongosé jalan I Samongé kena jebab. Sasubané neked ditu, lantas I Kancil matakon tekén I Botol, kéné patakoné, Ih, Botol, dija ia I Samong majujuk, dugasé cai ngampakin jelanan? Tur jlanané kénkén kapo tongosné duké ento? Ento makejangné apang icang nawang.” Ditu lantas I Botol nuturang sakdi kadinné.

Masaut I Kancil, “Nah,lamun kéto paling melaha iba Samong macelep malu iba mulihan, apang kai nawang tongos ibané jumahan, kénkén abet ibané ditu? Muah dija iba nongos, apang mangdéné beneh baan icang mragatang prakaran ibané arepa tekén ia I manusa.” Ditu laut I Samong ngénggalang ia mulihan ka jebagé. Sasubanné ia di tengah, énggalanga lantas ngubetang jlanan tur kancinga tekén I Kancil.

Ditu lantas I Botol mulih mlipetan kumahné. I Kancil masih bareng magedi. Jani nu I Samong dogénan ditu padidiana groéng-groéng tur maselselan, nyelselang buat kabelogané, bakat baana melog-melog tekén I Kancil, kanti ia berag arig.

Kasuén-suén lantas ia mati, baana tuara taén ngamah apan-apan.




#Article 551: Ni Dukun Sakti (882 words)


Satua Ni Dukun Sakti inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada reko tuturan satua Ni Dukun Sakti. Kacrita Ida Sang Prabu Daha madué taman pingit gati. Yan ada anak tonden tutug kelih ka tamané ento, pedas lakar sengkala. Nuju pumamaning kapat, Ida Radén Galuh Daha masucian ka taman sing dadi sampedina antuk biangida, wiréh ida tondén tutug duur. Ditu lantas Ida Raden Galuh ampehang pepeteng, ulung di tengah alas Kori pané.
Kacrita Mantri Koripan, sedek maboros di alasé ento, kairing ban parekanidané, lantas panggihin Ida Radén Galuh. Lemesin ida nagih ajakina ka Koripan, nanging Ida Radén Galuh tusing kayun. Déning Radén Mantri buduh gati tekén Radén Galuh tur tusing uningin ia ragané mamingsiki, lantas ambila, jamaha, Ida Radén Gal uh. Wiréh ida tondén tutug duur, lantas ida kantu. Ida Radén Mantri nyengguhang Ida Radén Galuh séda, wastranidané lantas getep ida anggén ida ngrurubin, lantas kalahina mantuk.

Kacrita jani Mén Bekung, nuju ia ngalih saang, tepukina Radén Galuh mara éling tekén raga, lantas duduka ajaka mulih anggona pianak, tur sekat ento Mén Bekung ia sugih. Kasuén-suén gelising satua, suba koné Radén Galuh duur, taruni éling dogén koné ida tekén indiké kasangkala antuk Radén Mantri, tan mari pakayunanné pacang ngwalesang nyakitin. Nuju purnamaning kapat, palimunan gati koné Ida Radén Galuh lunga masucian sig tetamanan Ida Radén Mantri. Suba suud ida masucian sisan ambuh-muah sisigidané kutang ida kayang wadahné ditu, tur pastuna.

Suba koné suud ida mastu kéto, lantas ida mantuk kumah Mén Bekungé. Suba koné kéto, rauh lantas Radén Mantri masucian ka taman kairing ban I Punta, Jrudéh, panggihin ida ambuh tekén sisigé ento di samping pancorané, lantas ento koné anggon ida sing dadi pamunguina tekén I Punta, Jrudéh.

Suba suud ida masucian, mrasa prabunidané baat muah lambéné genit, lantas ida ngénggalang mantuk. Rauh di puri, nyangetang dogén koné rasan panyungkanidané, raris ida merem. Mani semengané mara ida maungu, lantas mentik pujer ri prabunidané muah padi di lambén idané. Déning kéto lantas kauningarig ring Ida Sang Prabu, muah Praméswari indik putrané kéto, lantas Ida Sang Prabu ngandikaang nauhin balian. Telah koné suba baliané sawewengkonin Koripan ngaturang tamba, makejang koné sing ada mintulin. Pujeré lén-lén awai koné negehang dogén, muah padiné sayan nyamahang, kanti sing sinah raganidané. Radén Mantri kaput padi muah akah nyuh. Ditu lantas Ida Sang Prabu lintang kosekan ring pakayunan, lantas ida masesangi kéné.

Kacrita jani Mén Bekung nikaanga tangkil ka puri, tekén Raden Galuh, apang , nguningang déwékné ngelah tumin tua madan Ni Dukun Sakti. Sanggup nambanin Ida Radén Mantri. Disubanné kuningang kéto, lantas Ida Sang Prabu ngandika ngalih anaké tua ento, sig umah Mén Bekungé. Ditu lantas Ida Radén Galuh masiluman dadi anak tua ruyud, tur matungked mamargi ka puri. Teked di puri lantas tambanina Radén Mantri, lantas prajani ilang punyan nyuhé tekén punyan padiné. Di subanné kénak Ida Radén Mantri, lantas Ida Sang Prabu nyerahang putrané tekén anaké tua ento, apang mamanjak ditu atiban, lantas ajaka kumah Mén Bekungé. Ditu lantas Ida Radén Mantri mamanjak dadi juru sampat, dadi juru panting kamben muah tapih. Kasuén-suén suba paek sengker idané ditu, lantas Ida Radén Galuh buin masiluman dadi anak bajang. Mara cingaka antuk Ida Radén Mantri éling ida tekén anaké luh mati di alasé, ané rurubin ida aji tugelan wastranidané, nanging ida tan purun nyujatiang.

Nuju Ida Radén Galuh ngraja, Ida Radén Mantri nikaanga mamanting wastra muah sinjang, ditu lantas kélingan antuk tugelan wastranidané, réh jelap ento sinjangang ida duk ento tekén Radén Galuh. Usan ida mamanting, lantas ida matakén tekén Ida Radén Galuh, tur kabakta tugelan wastranidané.

Masaut Ida Radén Galuh, “Nah Mantring Koripan, jani apang cai nawang, awaké ngorahin cai, buat tugelan kambené ené. Tugelan kambé I Mantring Koripané ané anggona ngrurubin bangkén anaké luh ané matianga di alasé. Buat anaké luh ento, yén cai tuara nawang, ento suba I Galuh Daha, lacur ampehang pepeteng ulung di alasé, jani ia dini ngomong ajak cai. Krana cai nemu sangkala i pidan, tendas cainé entikin punyan nyuh muah bungut cainé entikin padi, ento upah cainé nyuang I Galuh Daha tondén menék kelih. Nah jani Mantring Koripan kema suba mulih, réh suba tutug sengker cainé mamanjak dini!”

Mara kéto pangandikan Ida Radén Galuh, lantas Ida Radén Mantri nangis, tur klemesin Radén Galuh mangda kayun kanggén rabi. Ida Radén Galuh tan kayun, tur katundung Ida Radén Mantri mangda mantuk ka puri. Ditu lantas Ida Radén Mantri mantuk tur sarauhé ring puri kauningang ring Ida Sang Prabu saindik-indik sami. Puput atur Ida Radén Mantri ring Sang Prabu, yan ida tan mrabi ring Radén Galuh, ida pacang ngumbara ngutang-utang raga. Mani semengan lantas Ida Sang Prabu sareng praméswari lunga kumah Mén Bekungé. Sarauhé ditu, lantas kagelut katangisin Ida Radén Galuh, tur klemesin mangda kayun ugi ida mrabi ring Radén Mantri. Antuk kangen miwah kabaktiané Radén Galuh ring Sang Prabu miwah praméswari, tur suba ical bendunidané ring Radén Mantri, lantas ida matur.

Ngandika Ida Sang Prabu miwah praméswari, “Nah Cening Nanak Galuh, buat en to, mani Bapa lakar maputusan mulih ka Daha ngaturang uninga tekén I Aji.” Ditu lantas prajani Ida Radén Galuh ajaka ka puri antuk Sang Prabu miwah praméswari. Buin maninné Ida Sang Prabu maputusan makta surat ka Daha. Daging suraté, ngrawesang saparindiké sami.

Kacrita gelising satua, Ida Sang Prabu Daha sareng praméswari lunga ka Koripan kairing antuk kaula katah. Sarauhé ditu nuju déwasa melah, lantas Ida Radén Mantri ring Radén Galuh kapabuncingang 




#Article 552: I Madé Subandar (1720 words)


Satua I Madé Subandar inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada koné tutur-tuturan satua, Prabuné di Daha madué putra dadua lanang istri, ané istri duuran, ané lanang alitan. Ané alitan mayusa mara duang oton, ané duuran suba truni. Prabuné di Koripan madué masih oka dadua lanang istri, nanging duuran ané lanang.

Kacrita Ida Radén Galuh Daha, sedek ida malancaran di taman kairing ban I Nginté Ngemban, lantas ida palaibang pepeteng. Di subanné ilang pepetengé, déning Ida Radén Galuh tusing ada, dadi makwéwéngan I Nginté Ngemban, lantas ngénggalang ka puri, ngaturang indik Ida Radén Galuh ilang, tekén Ida Sang Prabu.

Mawanan sungsut Ida Sang Prabu kalih Praméswari, tur lantas ida mencarang panjak ngruruh Ida Radén Galuh. Ada jenenga makatelun panjaké mailehan ngalih Ida Radén Galuh masih tusing ada nepukin, mawanan malipetan koné lantas ajaka makejang, matur tekén Ida Sang Prabu, nguningang buat pangruruhé tuara mapikolih.

Kacrita Ida Radén Galuh Daha, ulung koné ida di alas wewengkon Koripan. Kacrita jani I Gusti Patih di Koripan, sedek dané malon-alon kalasé, kapanggihin lantas Raden Galuh sedek malinggih di batan kayuné. Ngon pesan koné Gusti Patih ban tumbén dané manggihin anak luh bajang tur jegég padidiana di alasé.

Lantas katakenin koné I Radén Galuh, “Jero, Jero Anak Istri, sira Jeroné dados deriki paragaan?”

Masaur Radén Galuh, “Inggih Jero anak lanang, tiang jelema lacur nénten uning ring adan muah mémé bapa. Inget-inget jeg tiang deriki. Né Jeroné sira?”

Kacrita jani Mantri Madé, arin Radén Galuh Dahané suba duur, matur tekén aji muah biangé, “Inggih Guru Aji, Biang Suri, akuda nika Guru Aji madué oka?”

Ngandika ajinida, “Guru ngelah pianak tuah abesik, Cening dogén.”

Matur buin Mantri Madé, “Yéning asiki Aji madué oka, punapi awinan tiang dados paling Madé? Sinah sampun antuk tiang, tiang madué nyama. Kija nika nyaman tiangé punika, dados tiang klentar-klentir padidian.”

Sedek dina anu lantas nylieb Ida Radén Mantri Madé nakonang, ngalih rakané. Kacrita suba joh pamarginidané, manggihin lantas ida tukad nyat. Ditu di tengah tukadé lantas ida mararian duur batuné lémpeh merem-mereman. Saget ada koné tonya di luanan, madan I Céndol, ngutahang getih ngebekin tlabah, ento nomplok Ida Radén Mantri lantas ida anyud, kampih koné ida di pasisi. Lantas ida duduka tekén bapa Subandar, panyamaanga tekén pianakné luh, madan Ni Wayan Subandar. Ida Raden Mantri adanina I Madé Subandar. Ni Wayan Subandar sai-sai koné madagang ditu di pabéan. Sasukat I Madé Subandar ditu, lais-lais gati koné Ni Wayan Subandar madagang, kanti lepah Ni Wayan Subandar ngadepin anaké mablanja. Déning kéto, lantas I Madé Subandar ngadepin anaké mablanja. Déning kéto, lantas I Madé Subandar koné bareng ngayahin Ni Wayan Subandar madagang.

Kacrita Ida Radén Mantri Koripan lunga ka Pabéan kairing ban I Punta Jrudeh, lakar matetumbasan. Mara ida rauh di aapan padagangan Ni Wayan Subandar, dadi bengong koné ida nyingakin dagangé luh muani jegég bagus, tur lais. Mara Ida Radén Mantri rauh, makeliéng koné I Madé Subandar mulihan. Kéné koné pakayunan Ida Radén Mantri.

Ngandika lantas Ida Sang Prabu, “Béh, né nguda Cening ngidih pianak I Subandar, buin sada nagih nganggon nyama. Tusing patut Cening nganggén pianak I Subandaré nyama.” Kéto pangandikanidané, nanging kedeh koné pinunas Ida Radén Mantriné, apang pasemetonanga tekén I Madé Subandar. Déning kéto, suéca lantas Ida Sang Prabu. Ditu lantas I Madé Subandar kaicén wangsa, kaparabin Gusti Madé Subandar.
Kacrita jani Ida Radén Mantri makayun marabian, lantas kalamarang olih ajinida anak istri ka Gegelang muah ka Singasari.

Kacrita panglamar idané suba katrima. Jani Ida Radén Mantri makayun koné ida matemu tekén tetagonidané, Galuh Gegelang muah Galuh Singasari. Ngandika ida tekén Gusti Madé Subandar.

Kacrita buin maninné, lunga lantas Ida Radén Mantri Koripan kairing ban Gusti Madé Subandar. Tan kacrita di margi, kacrita suba koné rauh di puri Gegelang, matemu tekén tetagonidané Radén Galuh Gegelang. Ditu ida makatelun. Mapamité uli Gegelang nglantas ida ka Singasari.

Kacrita mara apeteng ida ditu, makayun-kayun koné Gusti Madé Subandar kéné pekayunanné.

Kacrita disubanné Gusti Madé Subandar rauh di jeroan I Patihé, lantas kapanggihin Ni Wayan Sekar sedekan nunun. Kéné pakayunanné Gusti Madé Subandar.

Kacrita Radén Mantri Koripan, dugasé kaonina tekén Gusti Madé Subandar, éwa koné Ida ngibukang Gusti Madé Subandar, akudang-kudang parekan kandikaang ngalih ida masih tuara ada nepukin. Nah jani suba sanja, mara koné Gusti Madé Subandar deleng-deleng rauh. Matakén lantas Ida Radén Mantri Koripan.

Masaur Gusti Madé Subandar, “Bé, napi kadung titiang kalunta-lunta nuluh tukad ngrereh toya.”
Nah tan kacrita reraosané totonanan, kacrita jani suba makatelun ida di Singasari, lantas ida mantuk ka Koripan. Kacrita di subanné Gusti Madé Subandar di Puri Koripan, sai-sai koné ida ka jeroan I Patihé malelancaran. Dadi sabilang ida kema saling pandreng dogén ajaka Ni Wayan Sekar.
Nah sedek dina anu, polih koné nyingséang ngraos pakalihan ajaka Ni Wayan Sekar. Matakon koné Gusti Madé Subandar, “Embok Kayan, Embok Kayan. Tiang matakon, da Embok pedih, nah!”

Masaur Ni Wayan Sekar, “Inggih Gusti Madé, nanging sampunang Gusti ngréwaang! Kawiaktianné tiang nénten pianaka ring Bapa Patih. Tiang okan Sang Prabu Daha. Kranan tiang dini, i maluan tiang palaibang pepeteng, ulung tiang di tengah alasé, duduka lantas tiang tekén Bapa Patih. Tiang ngelah adi muani abesik madan I Mantri Madé. Dugas tiangé nu jumah, adin tiangé matuuh duang oton.” Mara kéto pangandikanné Radén Galuh Daha ngembeng koné toyan panyingakan Ida Radén Mantri Madé, lantas matur.

Mara kéto saupa lantas Radén Mantri Madé tekén rakané, ditu lantas saling tangisin. Ajakina lantas Radén Mantri Madé tekén rakané mantuk ka Daha, nanging Radén Mantri tuara ngiring, kéné atur ida, “Tiang nénten ngiring napi pakayunan Embok sané mangkin. Yan tondén tiang maan nadtad anak luh uli dini. Tiang nénten mamanah budal.”
Nah tusing kacrita buin bebaosan sang kalih.
Kacrita Gusti Madé Subandar suba mantuk ka purian. Kacrita buin maninné, buin koné Gusti Madé Subandar ka jeron I Patihé. Déning bes pepes Gusti Madé Subandar tusing taén pati ngenah di puri, lantas intipa koné pamarginné tekén Radén Mantri Koripan. Dadi uningina lantas pakaon Gusti Madé Subandaré kema ka jeron I Patihé. Ida Radén Mantri Koripan, lantas jag ngranjing kema, panggihinida Gusti Madé Subandar sedekan mabaosan ajaka Ni Wayan Sekar. Nanging dugas idané mara rauh ditu, jag bah koné ida, ban ulangun idané nyingak kajegégan Ni Wayan Sekaré. Dadi epot lantas I Patih lanang istri nyembah Ida Radén Mantri. Nah disubanné ida meling, iringa lantas ida mantuk tekén Gusti Madé Subandar. Sarauh di puri, nglantas ida ka pamereman tur tuara medal-medal, kanti buin mani semengan masih tusing medal. Wiréh kéto, dadi katakénin ida olih aji kalih biangida, awanan idané buka kéto, nanging aturang ida nyakitang duur. Gusti Madé Subandar uning tekén pinungkan Ida Radén Mantriné, mawanan parek lantas ida ka pamereman, nakénin Ida Radén Mantri.

Kacrita kénak lantas jani Ida Radén Mantri. Dadi mara lantas ida matur tekén aji kalih biangidané, nguningayang buat idané seneng ring pianak I Patihé, Ni Wayan Sekar, tur kaaturin ajinidané mangda gelis mamadikang, bakal anggén ida rabi prami.

Ngandika lantas aji kalih biangidané, “Beh I Nanak Bagus, dadi I Nanak nagih nyuang pianak I Patihé nganggon prami? Dong da I Nanak kéto. I Nanak kadén suba ngelah tetagon Galuh Gegelang, Singasari. Sing ento pilih tunggal anaké juang malu!” Kéto pangandikan aji kalih biangidané, masih sereng pinunas Ida Radén Mantriné, bakal ngambil Ni Wayan Sekar tanggu malu. Déning kéto lunga lantas biang idané ka jeroan I Patihé natasin Ni Wayan Sekar. Mara ida rauh ditu, bih ngon pesan koné ida tekén kajegégan Ni Wayan Sekaré.

Kéné pakayunanidané, “Bé, né kéné jegégné Ni Wayan Sekar, beneh paling baana I Nanak Bagus. Da buin anak muani tera buduh, i déwék katiman luh buduh masih tekén Ni Wayan Sekar.” Kéto pakayunanidané, lantas ida mantuk nguningang buat kajegégan Ni Wayan Sekaré.

Déning kéto, kasengan lantas I Patih ka puri. Sasubanné I Patih rauh, ngandika lantas Ida Anaké Agung, ngidih okan danéné, bakal dadi rabin I Radén Mantri. I Patih sing ja bani tulak tekén pakayunan, jag katurang koné Ni Wayan Sekar.

Kacrita Gusti Madé Subandar, Radén Galuh Madé, arin Ida Radén Mantri Koripan kasenengin. Sai-sai koné ida ka pagaluhan papak takénang ida, apang ada anggén tangkis dogén. Kacrita jani pabuncingan Ida Radén Mantri Koripan tekén Ni Wayan Sekar.

Ngadaang lantas Ida Sang Prabu ramé-ramé peteng lemah makatelun. Kacrita petengé, sedek maramé-ramé di purian, Ida Radén Galuh Madé lantas pasangina sesirep tekén Gusti Madé Subandar. Dadi arip koné lantas Ida Radén Galuh mawanan mantuk lantas ida ka pagaluhan, kairing ban I Bayan Sangit. Tuta lantas pamargin Radén Galuhé tekén Gusti Madé Subandar. Sarauh idané di pagaluhan, Ida Radén Galuh suba ngancing lawangang. Lantas matur koné Gusti Madé Subandar uli di jabaan.

Masaur Radén Galuh, “Ngéngkén I Madé Subandar mai tengah lemeng?”

Gelising satua, kacrita makelo-kelo, mobot koné Gusti Wayan Sekar. Ida Radén Galuh mobot koné masih. Mawanan méweh lantas jani Gusti Madé Subandar. Lantas ida matur tekén rakané, Gusti Wayan Sekar, nguningang indiké ento. Dadi méweh koné masih ida mawesin unduké ento. Matur lantas Gusti Madé Subandar.

Kacrita buin maninné, karorodang lantas Raden Galuh Madé olih Gusti Madé Subandar ka Daha. Tan kacrita ida di marga, rauh koné lantas di Daha. Sarauh idané di puri, aji kalih biangidané kénak pesan. Sasubanné Ida Radén Mantri Madé ngaturang indik pamarganidané uli maran idané makaori uli di puri nganti buka jani, lantas Ida Radén Mantri makarya surat lakar katur ka Koripan. Suba pragat suraté, lantas kandikaang pepatihidané ngaturang.

Kacrita di Koripan, di subanné makatelun Ida Radén Galuh kalih Gusti Madé Subandar makaon, mara koné ibukanga tekén Gusti Wayan Sekar, tur lantas uninganga tekén Ida Sang Prabu, buat Gusti Madé Subandar muah Radén Galuh ilang. Dadi duka lantas Ida Sang Prabu, lantas Ida nedunang panjak ngetut pamarginné Gusti Madé Subandar. Mara ukana majalan pangetuté, lantas rauh I Patih Daha ngaturang surat tekén Ida Sang Prabu. Kabawesin lantas suraté ento, daging suraté Ida Raden Mantri Madé nerangang raga, tur ida nunas sinampura buat idané ngrorodan Radén Galuh Madé. Muah kaaturang Gusti Wayan Sekar ento rakanidané. Suud ida mawesin suraté, dadi kénak lantas ida prajani, tur lakar pangetuté lantas kapangandikaang nulakang. Ngandika Ida Sang Prabu tekén Radén Galuh Daha.

Matur Ida Raden Galuh, “Titiang matur sisip Ratu Aji, titiang tan purun. Malah nyen titiang ngaku okan Sang Ratu, lamun nyen Ratu Aji ngega. Jalané nénten, akuda jengah titiangé.”

Tan kacrita di Koripan, jani kacrita di Daha lakar pabuncingan Ida Radén Mantri Madé tekén Radén Galuh Madé. Ida Radén Mantri Koripan kalih rabin Ida Radén Galuh Daha, kairing ban patih, mantri muah panjak, lunga ka Daha.

Kacrita suba makalah pitung dina karyané, mara ida mantuk.




#Article 553: Naga Lolok (1171 words)


Satua Naga Lolok (aksara Bali: ᬦᬕᬮᭀᬮᭀᬓ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tutur-tuturan satua Prabuné di Daha madué koné oka istri adiri, Prabuné di Koripan madué oka lanang adiri.
Kacrita Ida Radén Galuh Daha ngeninag tuma di wastranidané. Déning tumané mundul tur malengis gobanné, padalem ida koné ngamatiang, lantas ubuhin ida tumbas-tumbasang ida getih. Panyumunné beliang ida getih aji akéténg, telah koné baana ngamah, buin maninné aji dadua, masih telah koné baana ngamah. Buin puanné tumbasanga getih aji telu, masih telah dogén baana ngamah, sawiréh tumané lén-lén awai ngedénanng dogén. Ngangsan aji patpat aji lima koné ngamah getih tumané ento. Makelo-kelo nganti aji séket koné ngamah, sawiréh tumané ento suba ambul lesungé gedénné. Jani sawiréh tumané suha gedé, dadi sumangsaya Ida Sang Prabu, lamun nyen tusing bisa ngedénang i tuma, jalané gedé gati lantas ia, nyen dija alihang getih sai-sai. Mawanan kamatiang lantas tumané ento. Belulangné jemuh ida bakal anggén ida nukub kendang.

Kacrita di subanné belulang tumané suba dadi panukub kendang ada lantas uar-uar, Ida Sang Prabu.

Kacrita lelipiné ento, masih bisa ngomong jlema koné bacana suraté ento. To awanan i lelipi lantas gegangsaran ka Daha lakar made belulang kendangé. Kacrita di subanné tangkil tekén Ida Sang Prabu Daha ngandika Ida Sang Prabu Daha ngandika Ida Sang Prabu.

Kacrita jani I Radén Mantri Koripan, ida nyumpéna namplak-namplak bungan sungéngé tur ulung di pangkonidané. Sawiréh kéto, dadi katakénang ala ayun ipénidané ento tekén I Gusti Patih. Matur lantas I Gusti Patih midartaang.

Ngandika Ida Radén Mantri, “Nah wiréh kéto, men kija lakun nira jani.” Matur Gusti Patih.

Kacrita buin maninné, mamargi lantas ida kalasé, kairing ben Gusti Patih muah panjak juru borosé. Tan kacrita di margi kacrita ida suba rauh di tengah alasé. Mailehan ida di alasé masih tusing manggihin buron, déning ida suba lesu, lantas mararian koné ida di batan punyan bainginé. Dadi ada taluh koné panggihin ida ditu abungkul, tur ambil ida, lantas ida ngandika.

Matur Gusti Patih, “Béh Ratu, taluh napi punika, kandikaang titiang nunu.”

Kacrita disubanné rauh di puri, dadi tengkejut Ida Sang Prabu, bané I Patih teka ngatehang naga. Lantas kaaturang indik putranidané dadi naga ban Gusti Patih. Dénig kéto sungsut lantas kayun Ida Sang Prabu tur i naga lantas kalinggihang di taman.

Kacrita Ida Radén Galuh Daha di alasé, di gook I Lelipi Ayané. Sedek i lelipi ngalih amah, ada lantas wil kema kapiolasan tekén Ida Radén Galuh, lantas ia matur pamungu.

Kacrita pamarginidané mara ilid tekén gooké, manggihin koné ida punyan waluh, mabuah tuah abungkul. To koné waluhé alap ida tur pongpong ida, ditu penpen ida panganggé mas-masan idané, tur lantas suun ida. Kénkén baya, laut ngep koné papong-pongan waluhé ento, dadi nangis koné ida ditu nyelsel raga buat kalacuranidané mawuwuh-wuwuh. Buin kejepné, ada lantas kidang teka matur tekén Ida Radén Galuh.

Masaur Ida Radén Galuh, midartaang indik idané.

Kacrita jani rauh lantas di panepian alasé, ditu koné tedunanga Raden Galuh tekén i manjangan.

Gelising satua, rauh lantas ida di taman Koripané, dadi panggihin ditu i naga ngakak. Ida Radén Galuh dadi tusing jejeh nyang agigis koné ida, i naga lantas tampekin ida. I Naga ja manuh koné tampekin ida. Kasapa lantas Radén Galuh ban i naga.

Kacrita makelo suba Ni Ketut Waluh ditu saling tresnain ajaka I Naga Lolok. Sedek dina anu, morahan koné i naga tekén Ni Ketut Waluh.

Kacrita majalan lantas I Naga ngungsi gunung. Tan kacrita di jalan, kacrita napak koné suba I Naga Lolok di pucak gunungé, ditu lantas I Naga matapa. Suba makelo I Naga Lolok matapa, déning kapagehanné, lantas tedun Ida Betara Guru ngicén I Naga Lolok sasupatan, kéné pangandikan idané.

Kacrita Ida Radén Mantri mamarga ngamantukang makta kules nagané. Tan kacrita di marga, kacrita rauh koné suba di taman. Sarauh idané di taman, dapetang ida Ni Ketut Waluh sedek di pamereman ngancing lawangan. Lantas makaukan Ida Radén Mantri.

Masaur Ni Ketu Waluh, “Sira nika kauk-kauk?”

Kacrita buin maninné, Ida Radén Mantri makayun mantuk ka puri, lantas ngandika tekén Ni Ketut Waluh.

Kacrita suba sanja, mantuk lantas Ida Radén Mantri ka taman. Kacrita sabilang semengan koné Ida Radén Mantri mantuk ka puri, nyanjaang mara koné ida tulak ka taman. Dadi matakén koné Ni Ketut Waluh tekén Ida Radén Mantri.

Masaur Ida Radén Mantri, “Beh, anak Beli anggéna parekan sayang tekén Sang Prabu. Sawai-wai Beli ngandikaang ngayah, sawiréh ida lakar makarya ngodalin putranidané, Radén Mantri, ané buin petang dina jani.”

Matur Ni Ketut Waluh, “Lamun kénten tunasang tiang benang tekén Ida Sang Prabu! Beli raga dadi parekan sayang, sing ja icéna. Dot pesan ja tiang malajah nunun. Bakal anggén kampuh, singn ya sagét pragat apa buiin petang dina, sing ada kampuhang beli ngayah di karyan idané.”
Masaur Ida Radén Mantri, “Beli nyak lakar nunasang benang, sakéwala kaicén tan kaicéné tusing karoan. Ada ja bagian Adi, kaicén. Da Adi kendel. Ditené, da Adi nyebetang.” Kéto pasaur idané, meneng koné I Ketut Waluh.

Kacrita buin maninné, semengan koné suba Ida Radén Mantri lunga ka puri. Di makikén idané mamargi, ngandika ida tekén Ni Ketut Waluh.

Kacrita di subanné Ida Radén Mantri medal, kéné koné kayunné Ni Ketut Waluh.

Nah kacrita jena sanja, mantuk koné Ida Radén Mantri ka taman makta benang, kapanggihin Ni Ketut Waluh sedek negak ngaméngklokang di ambéné, mirib mangenang unduké i tuni, ngandika lantas Ida Radén Mantri, “Adi amonto pedes munyin Beliné tekén Adi, tra baang kija-kija, masih mamesu. Melah to kéto Adi dadi pabalih-balihan di pekené. Ngedalem pesan Beli madingehang pamunyin anaké. Né benang né, selegang men nunun, da nglesanin.”

Prajanian koné lantas benangé ento liinga. Suba pragat ngliing, nganyinin nglantas nyasah. Peteng lemah koné Ni Ketut Waluh nunun tra tuun-tuun.

Gelising satua, buin mani karya, petengé pragat koné saputné. Aturina lantas Ida Radén Mantri, kéné aturné.

Masaur Ida Radén Mantri, “Ah sing ada undukan apa Ida Radén Mantri maksa nyelang saput tekén Beli. Di puri masa kuangan kampuh.”

Kacrita buin maninné, semengan koné suba ngredeg gong di purian. Empet jejel koné di rurungé ban i panjak neteké nyadia ngaturang pangayah muah mabalih. Nah jani ngandika Ida Radén Mantri tekén Ni Ketut Waluh.

Di subanné ida rauh di puri, lantas ida ngrangsuk payas, lakar maileh, ngilehin puri. Di subanné pragat ida maias tur gegawané makejang suba masanggra, lantas mamargi, Ida Raden Mantri nglinggihin jaran, kairing ban gong muah mamas.

Kacrita Ni Ketut Waluh di taman, dot nonton karyan Ida Sang Prabu, kéné koné kayunné.

Kéto kayun Ida Radén Mantri. Dadi pati kepug lantas Ni Ketut Waluh malaib, nganti kelés waluhné né mentik di duur idané.

Kacrita rauh suba ida di taman, nglantas ida ka pamereman ngubet lawangan, panganggé mas-masan idané ané di waluhé lantas pesuang ida. Ida Radén Mantri ngetut Ni Ketut Waluh ka taman. Sarauh idané di taman jag nomplok ka pamreman, dadi kapanggihin panganggén Ni Ketut Waluhé mabrarakan di pameremané. Matakén lantas Ida Radén Mantri.

Gelising satua, lantas kapendak Ida Radén Mantri kalih Ida Radén Galuh baan gong muah mamas. Di subanné ida sareng kalih rauh di puri, tan kacrita kénak pakayunan Ida Sang Prabu Koripan kalih Daha, nglantas Ida Radén Mantri muah Radén Galuh kapabuncingan, ento banten odalané tatab ida sareng kalih.




#Article 554: Museum Subak (223 words)


Museum subak inggih punika silih tunggil museum sané wénten ring Bali. Museum Subak madaging informasi indik sistem irigasi utawi pengairan sawah tradisional Bali sané mawasta subak. Museum puniki wénten ring Kota Tabanan, Provinsi Bali. Museum Subak ngwedar indik sistem subak ring Bali sané madasar Tri Hita Karana. Tri Hita Karana inggih punika tatiga konsep sané prasida ngawinang bagia utawi kerta raharja ring sekala miwah niskala.

Museum Subak kawangun olih I Gusti Ketut Kaler ring tanggal 17 Agustus 1975. Tatujon I Gusti Ketut Kaler ngwangun museum puniki mangda prasida nglestariang sistem Subak tur prasida dados silih tunggil warisan budaya bangsa Indonésiané, Sistem subak sampun wénten ring Bali ri tatkala masa Bali Kuno kirang langkung abad ka-11 tur ngantos mangkin krama Baliné tetep nganggén sistem subak puniki. Ring Oktober 1981, Museum Subak karesmiang olih Gubernur Bali, sané ri tatkala punika Prof. Ida Bagus Mantra. Koléksi museum puniki inggih punika alat-alat pertanian tradisional sané sasai kaanggén olih krama Baliné.

Museum puniki kakepah dados kakalih inggih punika museum induk miwah komplek museum. Museum induk kakepah malih dados kakalih inggih punika gedung utama sané kaanggén pusat informasi miwah gedung pameran, ruang audio-visual, ruang malajah, perpustakaan, kantor, miwah miniatur sistem irigasi subak. Taler komplek museum sané marupa sawah-sawah sané nganggén sistem subak. Ring makakalih gedung punika, prasida kacingak alat-alat tradisional Bali tur proses pengolahan sawah saking awal ngantos puput.




#Article 555: Museum T. B. Silalahi Center (216 words)


Museum T. B. Silalahi Center inggih punika silih tunggil museum sané wénten ring Sumatra Utara. Museum puniki marupa museum pararagan sané wénten ring Jl. Pagar Batu No. 88 (eks. Pabrik Aeroz), Désa Silalahi, Kecamatan Baligé, Kabupatén Toba Samosir, Provinsi Sumatra Utara.

Museum T.B. Silalahi inggih punika yayasan nirlaba sané kawangun olih Letjen TNI (Purn) Dr. Tiopan Bernhard Silalahi (T.B. Silalahi). Yayasan puniki kawangun manut ring akta nomor 10 tanggal 7 Agustus 2006 miwah akta nomor 7 tanggal 8 Januari 2007. Tatujon museum puniki kawangun inggih punika nglestariang budaya Batak tur ngwangun karakter krama Batak. Museum puniki kawangun mangda prasida memotivasi bajang-bajangé nglestariang budaya Batak. Museum puniki madaging pengalaman T.B. Silalahi saking alit sané makarya ngangon kebo ngantos prasida dados Jenderal.

Museum puniki marupa jejak langkah T.B. Silalahi sané kawastanin ruang motivasi. Museum puniki madaging koléksi pararagan saking T.B. Silalahi, makadi pakaian dinas, bintang jasa, tanda kehormatan. kendaraan pribadi dan dinas, senjata sané naenin kaanggén olih T.B. Silalahi, miwah kenang-kenang saking dura negara sané kaicénin ka Bapak T. B. Silalahi. Ring museum puniki wénten ruangan sané nyritayang sejarah hidup T.B. Silalahi tur perjalanan karirnyané. Tiosan punika, wénten benda pararagan sané marupa seragam miwah pangkat ri tatkala ring kemiliteran, ijazah, pakaian ri tatkala dados menteri, mobil dinas ri tatkala dados Menpan ring Kabinet Pembangunan VI, miwah sané tiosan.




#Article 556: Museum Le Mayeur (258 words)


Museum Le Mayeur inggih punika silih tunggil museum sané wénten ring Bali. Museum puniki wénten ring pasisi pantai Sanur, kelurahan Sanur, Kecamatan Denpasar Selatan, Kota Denpasar Bali. Sadurungnyané museum puniki marupa pondok sané kaanggén tempat tinggal olih sang sané madué tur kaanggén nglukis. Druwén museum puniki inggih punika Andrien Jean Le Mayeur De Merpres. Museum puniki madaging lukisan-lukisan druwén Le Mayeur tur mangkin kaanggén objek wisata.

Wastan museum puniki kaambil saking wastan sang sané ngwangun inggih punika Andrien Jean Le Mayeur De Merpres, pelukis saking Belgia sané embas tanggal 9 Pebruari 1880 ring Ixelles, Brussel. Le Mayeur inggih punika pelukis sané keliling dura nagara tur neked ring Bali warsa 1932 nganggén kapal laut. Ring Dénpasar, Le Mayeur kacunduk sareng Ni Nyoman Pollok, pragina Legong sané embas ring 3 Maret 1917. Ring warsa 1933, Ni Nyoman Pollok kaanggén modél paméran lukisan ring Singapore. Ring warsa 1935, Le Mayeur marabian sareng Ni Nyoman Pollok nganggén upacara pawiwahan adat Bali.

Museum puniki madaging 88 lukisan inggih punika 28 lukisan media kanvas, 25 lukisan hardboard, 22 lukisan bagor miwah wénten sané nganggén média triplék taler kertas. Téma lukisan Le Mayeur inggih punika anak luh Bali sané nénten nganggén kelambi tur Ni Pollok kanggén modél utamané. Tiosan punika, Le Mayeur seneng nglukis tema budaya miwah kelangwan alam Bali. 

Tiosan madaging lukisan, ring museum puniki wénten benda-benda peninggalan Le Mayeur makadi meja maukir, lemari, tempat pasirepan, kasur lemari, keramik, jambangan bunga, togog, guci miwah buku-buku Le Mayeur. Ring dajan gedung museum puniki kawangun monumen marupa togog apasang suami istri Le Mayuer – Ni Pollok.




#Article 557: Wantilan (199 words)


Wantilan inggih punika balé sané kaanggén genah makumpul krama sané akéh. Wantilan wantah bale sané pinih ageng ring Arsitektur tradisional Bali. Wantilan inggih punika wangunan Balé sané nenten madué tembok miwah madué raab tumpang. Sekadi wangunan publik, wantilah katah kawangun ring perempatan agung utawi catus pata sané kaanggén genah sekancan aktivitas sekadi genah sangkeb utawi genah bebalihan. Wantilan taler kawangun ring pura sané kaanggén genah upacara sekadi tabuh rah.

Wantilan wantah Bale sané ageng sané kawangun ring bataran miwah madué raab matumpang kalih utawi tiga. Ring wantilan sané kuna raab katah kagisi oleh papat saka inti ring tengah miwah roras utawi duang dasa saka ngalilingin saka punika. Dewase né mangkin akeh wantilan sané kawangun ngagge beton bertulang miwah nénten perlu saka ring tengah wangunan. Raab wantilan katah matumpang kalih utawi tiga, raab-raab punika madué jarak sané kaagen genah sinar ngaranjing miwah kaagen ventilasai udara panes. Raab wantilan ketah melakar saking genteng utawi ngage ambengan.

Bataran wantilan ketah asah miwah madué kalangan ring ajeng sané kaangen gelah gamelan, tetarian miwah bebalihan. Wenten taler wantilan sané madué kalangan ring tengah wangunan. Wantilan sekadi puniki lumrah kaangen genah metajen utawi tabuh rah. Wantilan ring pura kawangun ring Jaba tenag utawi jaba sisi.




#Article 558: Candi bentar (207 words)


Candi bentar inggih punika gapura sané kabelah kalih sané kegenahin ring pemedal pura, puri utawi setra. Candi benter nenten madué raab miwah wantah kasambung antuk undagan ring sornyane. Candi bentar katah ketemuin ring Jawa, Bali, miwah Lombok.

wentuk candi bentar inggih punika marupa candi sané kabelah kekalih sané ngawentuk wangunan simetri. Wentuk bagian duuran candi bentar inggih punika maundag miwah ketah madué ukiran pepatran miwah kekarangan. Bagian tengah tengah candi bentar setata polos tan madué ukiran, sekadi wangunan sané kabelah.

Candi bentar kawangun ngangge makudang-kudang style inggih punika bata barak sekadi ring candi-candi majapahit sané prasida katemuin ring Cirebon, Demak, kudus miwah kasultanan Mataram, maplester sekadi ring puri kaibon, banten miwah ring kota surakarta miwah jogjakarta, Lan sané maukir sekadi sané katemuin ring pura miwah puri-puri ring Bali.

Dumunan candi bentar kawangun nenten madué pintu, nanging dewase né mangkin akeh katemuin candi bentar sané madué gerbang sané malakar antuk wesi.

Ring puri miwah pura-pura ring Bali candi bentar kanggén dados wates Jaba sisi (Nista mandala) miwah jaba tengah (Madyua mandala), miwah Kori agung utawi padurakse kaanggén wetes jabe tengah miwah Jeroan (Utama Mandala). Ring pura-pura ring Bali Candi benter kaangen genah mesolah tetarian miwah bebalihan, pragina pacang ngranjing saking jaba tengah miwah masolah ring ajeng candi bentar.




#Article 559: Naga Kiles (937 words)


Satua Naga Kiles (aksara Bali: ᬦᬕᬓᬶᬍᬲ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tutur-tuturan satua Ida Radén Mantri Koripan ngambil rabi ka Singasari. Makelo-kelo Ida Radén Galuh Singasari, rabin Ida Radén Mantri Koripan lantas mobot. Duang tiban makelon idané mobot lantas embas putranida lanang, nanging marupa naga. Déning kéto osek pesan pakayunan Ida Radén Mantri, ditu lantas ida ngandikaang parekanida, ngaturin Ida Pranda apang parek ka puri.

Gelising satua, suba Ida Pranda parek ka puri, ngandika Ida Radén Mantri, “Inggih Pranda, awinan titiang ngaturin Pranda sakadi mangkin, tan wénten séos, titiang nunasang santukan pianak titiangé marupa naga. Asapunapi mangkin antuk titiang. Kénak Pranda mangkin mamaosang.”

Gelising satua pragat suba petiné, lantas I Naga Kiles kawadahin peti, tur kapangandikaang panjaké ngutang di gunung Wiryadana. Tan kacrita di purian, kacrita I Naga Kiles disubanné makutang di gunung Wiryadana, lantas mireng sabdan Betara Guru kéné pangandikanné, “Cai Naga Kiles, pagehang ibané dini miasa, makelonné abulan pitung dina.” Kéto pangandikan Betara Guru.

Kacrita I Naga Kiles mara miasa pitung dina, lantas kelés kulesné, dadi manusa bagus. Kacrita jani Ida Betara Guru ngraos tékan arinida, kéné pangandikanné, “Adi ané buin abulan jani ada lakara anak parek mai tekén Beli. Ento panak I Baraké uli di Mercapada.”

Matur arinida, “Inggih Beli, makawinan wénten jadma sakéng Mercapada, sapunapi kabuatanipun?”

Jani kacrita I Naga Kiles suba tutug yasanné abulan pitung dina suba dadi manusa bagus lantas I Naga Kiles kapeken Dahané meli kasa putih, menyan muah bunga aji telungatus kéténg. Disubanné suud mablanja lantas malipetan. Nuju purnama I Naga Kiles lantas masep, malepug andusné neked ka suargan. Ditu lantas saluka buin kulesné tur lantas majalan nuut andus. Suba I Naga Kiles neked di suargan, di jabaan lawangan Ida Betara Guru, ditu lantas ia ngokok. Tengkejut panunggun lawangané, réh tumbén ada naga kema. Ditu lantas i panunggun lawang ngénggalang matur tekén Ida Betara Guru.
Ngandika Ida Betara Guru, “lh cai panunggun lawang kénkén ules nagané di jabaan, lamun majanggar mas matlatah mas, tundén mai parek tekéning nira!” Kéto pangandikan Ida .Betara Guru, buin panunggun lawang ka jaba medasin nagané. Déning nagané majanggar muah matlatah mas, lantas I Naga Kiles parek ka purian.

Di subanné teked di puri, ngandika Ida Betara tekén I Naga, “Yé Cai Naga Kiles, apa tunas cai mai?”

Matur I Naga Kiles, “Inggih Paduka Betara, yéning Paduka Betara suéca, titiang mapinunas mangda titiang marupa manusa bagus.” Tuah amonto pinunas I Nagané, ngandika Ida Betara Guru, “Nah kéto ja pinunas cainé, nira ngisinin. Nah selérang layah cainé!” Seléranga koné layahné I Naga, lantas rajaha tekén Betara Guru, dadi lantas I Naga manusa bagus. Déning suba dadi manusa, lantas kasalinin adan, kaadanin I Wiryadana, tur kaicen ali-ali panca wareg.

Kacrita jani Ida Radén Galuh Daha ngrereh capung, kairing baan I Nginté Ngemban. Mailehan ida di samping puriné, dadi kacingak i capung mas di don andongé, ento lantas kandikaang I Nginté Ngemban ngengket, nanging tusing bakat-bakatanga.

Déning kéto Ida Radén Galuh lantas ngambil engket, tuah acetetan kekeniang lantas capungé, tur kaambil capungé uli engketé. Sedek ida ngambil capungé lantas ngapirpir kampidné, tur Ida Radén Galuh keberanga. Di makeber capungé ento jeg peteng liget guminé tan pakrana. Déning kéto ngeling koné i panyeroan makadadua, tur ngénggalang malaib ka purian, ngaturang unduk Ida Radén Galuh ilang keberang capung. Dadi sungsut lantas Ida Anaké Agung lanang istri.

Tan kacrita Ida Anaké Agung, kacrita Ida Radén Galuh keberang capung suba neked di gunung Wiryadana. Ditu Ida Radén Galuh kalemesin ban Ida Anak Agung Wiryadana. Ida Radén Galuh tan kayun. Déning kéto, Anak Agung Wiryadana éling tekén panugrahan Ida Betara Guru, lantas kaasuh ali-ali panca wareg. Ento wasuhané kaangén ngetisin Ida Radén Galuh, mawanan kayun lantas ida marabi. Disubanné Ida Anak Agung Wiryadana marabian, lantas ida ngutus parekan dadua ka Koripan ngaturang surat tekén ajinidané.

Tan kacrita i utusan di jalan, kacrita suba koné teked di Koripan tangkil tekén Ida Anak Agung. Disubanné katur suraté, lantas kawacén koné munyin suraté, “Inggih Guru Aji, titiang I Naga Kiles. Saking panugrahan Ida Betara Guru, mangkin titiang sampun prasida marupa manusa, tur titiang sampun ngambil I Galuh Daha anggén titiang kurenan. Inggih yéning Guru Aji suéca ring titiang, mangda Guru Aji ngwéntenang piuning ring Ida Sang prabu Daha, mangda sampun ida menggah!” Kéto ucapan suraté, lédang pesan Ida Sang Prabu Koripan, lantas prajani nyalanang utusan ngaturang surat ka Daha. Ucapan suraté, nguningayang buat putrinidané Radén Galuh kaambil baan Radén Mantri Wiryadana.

Gelising satua suba katur suratidané tekén Ida Sang Prabu Daha, lédang Ida Sang Prabu Daha, lantas ida ngandika tekén i utusan, “Nah cai utusan, wiréh jani nira suba nawang unduk panak nirané, nira tusing ja nyebetang. Sakéwala aturang tekén Ida Sang Prabu, apang panak nirané bebasanga ané buin telun jani.” Kéto pangandikan Ida Sang Prabu Daha. Mapamit lantas i utusan.

Tan kacrita di jalan, kacrita suba teked di Koripan lantas katurang pangandikan Sang Prabu daha kéto, mawanan prajanian Ida Sang Prabu lunga ka wiryadana, kairing baan patih mantri muah panjak, mendakin oka muah mantunidané. Tan kacrita pamarginé, kacrita suba ida rauh di puri Wiryadana kacunduk tekén okané.

Tan kacrita kalédangan Ida Sang Prabu muah bebaosané di Puri Wiryadana, kacrita jani lakar pamarginé bebas ka Daha. I Smaradana, I Smaragati nabdabang panjak-panjak mayasin jaran, joli muah ané lénlénan. Di subanné makejang pragat jani lantas mamargi Ida Sang Prabu, Radén Mantri Wiryadana muah Radén Galuh Daha nglinggihin joli mas. Patih Mantriné nglinggihin jaran. Magredegan pamarginé iringang mamas muah gong.

Tan kacrita di margi, kacrita suba rauh di Daha, lantas kapendak baan Ida Sang Prabu Daha, masih iringang mamas muah gong magredegan.

Kacrita suba ida pada ngranjing ka puri, lantas masukan-sukan tur mabebaosan sing ja lén indik Ida Radén Mantri Wiryadana uli alit nganti mamanggih kasukan.




#Article 560: Dadong Jepun (731 words)


Satua Dadong Jepun (aksara Bali: ᬤᬤᭀᬂ​ᬚᭂᬧᬸᬦ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacerita dugasé imalu ada koné anak tua luh maadan Ni Jepun. Diastun ja suba tua tur kaadanin dadong, sakéwala Dadong Jepun tuara ngelah pianak apa buin cucu. Kurenané masih suba makelo mati. Jani Dadong Jepun idup padidiana tuara ngelah nyama, kurnan, tur pianak. Sewai-wai gagaéné tuah ngalih saang di alasé. Suba liu matambun saangé lantas kaadep, pipisné anggona meli baas. Darang nasiné pragat suba uyah lengis tekéning sambel sera dogén. Yéning peteng Dadong Jepun masaré di balé tiingé masaput kamben uék. Umahné madinding bedég maraab apilan. Uduh Déwa Ratu....., tiwas pisan Dadong Jepun, tuna arta tuna putra. Tusing ada ajaka mawirasa, tusing ada pagelantingan idup.

Né jani dinané suba peteng, langité galang gumilang santukan petengé jani nuju bulan pumama. Dadong Jepun kala ento sedek mabakti di sanggah kamulané ané suba remek kayuné amah séksék. Ditu ia mabakti sambila ngacep.

Teleb pisan Dadong Jepun mabakti, diastun wantah nganggon bunga atangkih. Tusing taén ia engsap ngastiti bakti majeng Ida Sang Hyang Widi Wasa.

Petengé jani suba kaliwat nuju tengah lemeng. Dadong Jepun entil pesan sirepné. Disirepné ento Dadong Jepun ngipi, makeber ngindang di langité. Suud makeber majalan koné ia di tamané ané asri tur ngulangunin pisan. Sedek kalangen sagét tepukina anak luh jegég mapanganggo sarwa putih luung tur makenyah. Manis pesan kenyem anaké luh ento. Dadong Jepun bengong kalangen maningalin. Anaké luh jegég ento majalan maakin Dadong Jepun lantas geluta. Miik ngalub bon awaké luh ento makada ngulayang angen Dadong Jepun. Suud kéto anak luh jegég ilang dadi kakupu putih makeber ngiterin Dadong Jepun.

Tusing kerasa galahé majalan sagét suba semengan. Dadong Jepun usap-usap bangun sada bengong mangenehang unduk ipiané ento. Tumbén jani Dadong Jepun marasa liang kenehné tur awakné marasa seger. Yéning ibi puané sabilang semengan mara bangun uli pulesné jet setata ia nyakitang awak tur bayuné oon. Jani unduké malénan. Dadong Jepun lantas ngénggalang bangun, ngelantas ia répot makedas-kedas di umahné. Suba kedas makejang Dadong Jepun lantas nuju pancoran di durin umahné. Ditu ia lantas kayeh sambila mupuh. Jangih pisan munyin pupuhné, makada kalangen atin anaké madingehang. Kadirasa sakancan isin guminé bungah prajani mara ningehang Dadong Jepun mupuh. Suud kayeh lantas ia mabakti di sanggah kamulané, ngastiti Ida Sang Hyang Widhi Wasa. Dumadak Ida mapaica wara nugraha majeng sakancan daging gumi tur sami pada rahayu.

Jani I Dadong Jepun majalan nuju alasé ngalih sang kaadep apang ada anggona meli baas. Répot padidian Dadong Jepun maspasin saang di tengah alasé. Suba mapupul saangé lantas suuna nuju ka peken. Suba nangked di peken saangé lantas adepa. Dadong Jepun maan ngadep saang aji duang tali rupiah. Kendel atiné Dadong Jepun ngelah pipis, jani ada anggona meli baas. Diastun ebedik, nah kanggoang tuah amoné Widhiné mapaica. Dadong Jepun lantas nuju ka warung tongos ia biasa mabelanja. Sedek ia majalan, sagét liu anaké uyut masuriak. Sengap paling Dadong Jepun mangiwasin. Tingalina ada anak muani bajang kajagurin tur katanjungin tekén jelema ramé. Kapili-pili anaké bajang ento malaib tur nyelamatang raga sakéwala kagisiangin baan jelema gedé-gedé siteng. Aduh-aduh kasakitan anaké muani ento. Dadong Jepun kesiab maningalin unduk buka kéto. Ngénggalang ia malaib malasang. Mara ningalin Dadong Jepun teka, mara suud anaké bajang ento kajagurin.

Mleger bengong krama désané, ningehang tuturné Dadong Jepun. Marasa déwek pelih, nyesel, tur tusing juari tekén asih tresna pikenoh Dadong Jepun. Ada anaké ngeling mapangenan. Dadong Jepun lantas maakin anaké bajang ento sada ngejuhang pipis duang tali rupiah. Sagét kéto anaké bajang ento lantas maucap.

Kadi tatit nglépat di langité, macedar kesiab krama désané ajak makejang. Tan pawirasa tan parungu, Ida Sang Raja ngadeg di désa sada mapanganggo bengil tur ngidih-ngidih. Bah bedég krama désané makejang nyelémpoh ngaturang sembah. Ngeling pasigsigan nyesel déwék itunian nyagurin Sang Raja. Nunas urip nunas lugra mangda kayun Sang Natha Ratu mapaica kalédangan antuk pangampura. Ida Sang Raja lantas ngandika.

Sang Maha Raja lantas ngucapang suksma marep Dadong Jepun. Raris, I Dadong Jepun kaangkat dadi juru empu putran sang Maha Raja di puri. Rasa tan kadi kendel I Dadong Jepun, awak maraga tiwas jani kaangkat dadi panyeroan ngiring putran sang Maha Raja di puri. Dadong Jepun suud tiwas idupné. Jani ia suba kapaica umah luung tur panganggo sarwa kedas. Indik pangupa diri tusing lakar kuangan. Di puri Dadong Jepun ngayah dadi juru empu putran sang Natha Ratu sané kari alit. Kéto pajalan idup I Dadong Jepun. Ulian nincapang rasa asih miwah tresna ia nemuang idup sané bagia.




#Article 561: I Kerug (646 words)


Satua I Kerug inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturan satua, anak muani madan I Kerug. Gegaéné I Kerug sawai-wai tuah matajen utawi majudi dogén. Sujatiné ia anak ngelah, tegal miwah carikné linggah. Sakéwala I Kerug lengit magarapan, makejang tegal miwah carikné patanduanga. Adénan ia matajén sambil ngantiang duman hasil uli patandu utawi panyakapné. Di tajén mapi ia menang mapi ia kalah, tusing ia sanget ngarunguang. Ané penting malali ka tajéné ngaduang siap, nyak menang nyak kalah, jeg idup anggo maliang-liang, nguda kéweh-kéweh makeneh.

Né jani dinané suba sanja, I Kerug mara mulih uli matajén. Pipisé suba telah tur siapné dadi cundang. Negak bengong I Kerug makeneh dija jani ngalih pipis angon mani metajén. Apang bakat dogén kalahané. Sagét kéto I Kerug ngelah nyet lakar ngadep tegalné. Tegal linggah sinah maal payu, pipisné lakar aduang di tajéné, yén menang lakar buin beliang tegal. Buin maniané I Kerug kema mai singgah di pisagané nanjanang tegalné. Kéweh masih I Kerug ngalih pembeli. Masan gerit langah ada ngelah pipis lénan tekén anak sugih buka kelihan désa. Ada pitung lemeng I Kerug matanja mara payu tegalné, belina tekén kelihan désa aji dasa yuta. Kendel I Kerug ngaba pipis liu. Ané duang yuta lakar angon gelar matajen, ané duang yuta angon madaar sewai-wai sisané ané buin nem yuta lakar kasimpen angon meli tegal. Kéto kenehné I Kerug mapitungan padidiana. Kacerita di tajéné suba ramé pisan. I Kerug suba ditu bareng magasal, macok, manemin ngajak botohé ané lénan. Ramé pisan tajéné, I Kerug tusing inget mulih. Yén seduk ia meli nasi bé guling di warung, roko Samsu abungkus, tur bir abotol. Jeg liang pisan I Kerug atiné, basangné wareg tur kenehné seneng.

Suba sanja tajéné mara suud, I Kerug liu kalah sakéwala ento tusing kenehanga sawiréh enu liu ngelah pipis. Sagét tingalina ada anak maceki. I Kerug lantas milu maceki kanti makelemah. Buin maniné buin ada tajén I Kerug milu ngocék.

Aduh...Déwa ratu! I Kerug tusing inget mulih. Yén seduk ia meli nasi, yén kiap ia nginep di umah bandar cekiané. Tusing kerasa pitung dina I Kerug nongosin palalian, pipisné dasa yuta suba telah. Lemet nguntul pajalané I Kerug mulih, basangné seduk bayuné kenyel.

Nangked jumah dapetanga umahné maong tusing maan masampatang. Tuara ada nasi tuara ada yéh inem. Ngangseg bengong I Kerug ngebah di ampik umahné. Gedég ia nemahin awakné padidi. Kadén bakat kakalahané, jeg ngaluinang kalah. Paling melah cariké lakar adep. Ento lakar anggon gelar matajén buin mani. Tusing makeneh pindo, I Kerug bintit nuju ka umah kelian désané. Ditu ia maan ngadep carikné aji duang dasa yuta. Pipisné lantas aduanga matajén. Kalah di tajén, aduanga di cekiané. Kalah di maceki, aduanga di cap biki. Suud cap biki, blok kiu, bola adil, mong-mongan, ceblokan, ...... SAPLAR !! Pipisné I Kerug telah! Duang dasa lemeng l Kerug maplalian dogén tusing inget mulih. Jani pipisné suba telah, basang seduk tur awak lemet ulihan lebihan magadang.

Bengong I Kerug di téras umahné. Nyelselin déwékné lacur. Tegal carik,makejang maadep, pipis telah, basang seduk. Dibenengané kéné ia tusing ada ngrunguang, benengan ia liu ngelah pipis jeg makejang anaké ngaukin BOSS. Liu pesan temahan ané pesu uli bibihné I Kerug. Sedek bengong sagét teka anak muani pisagané I Kerug. Tatujoné lakar nagih utang tekén I Kerug. Suba makelo ngelah utang dini ditu tekén pisagané, sakéwala engsap baana mayah ulihan ngenehang tajén dogén. Pisagané I Kerug gedég basangné awinan I Kerug tusing nyidaang mayah. I Kerug lantas baanga témpo abulan, yéning tusing ngidaang mayah, umahné lakar juanga.

Suba magedi pisagane, I Kerug lantas nyebak nyelselin dewek. Apa ané kaselselin makejang suba liwat, makejang suba telah. Kema mai jani I Kerug maburuh apang ada anggoné ngalunasin utangne. Suud ia dadi bos, jani ia dadi buruh. Kéto suba dadi jelcma bcs ngulurin indria, tusing makeneh buin mani puan payu lacure tepukin. Yening ngelah arta brana diastun ja abedik melahang ngisang, nyen nawang mani puan nganggonang, dadi elah ngitungang.




#Article 562: I Sara lan I Sura (918 words)


Satua I Sara miwah I Sura inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturan satua anak muani matimpal padaduanan madan I Sara miwah I Sura. Suba makelo pisan I Sara metimpal tekén I Sura. Kema mai setata ajaka dadua. Mirib suba pajatukarma apa pituduh Widhi, I Sara uli mara menék bajang suba kalahina mati tekén mémé bapané. Kéto masi I Sura dadi jadma ubuh uli cerik. Sagét ada kunyit di alas, nyak ajaka dadua matemu lantas matimpal melah. Lega ajak dadua, kéweh masih ajak dadua.

Kacarita dugasé ento I Sura sedeng mangumbara kema mai tusing ada genah tetujon. Makudang désa suba kasimpangin, manjing alas turun gunung doh suba pajalané ajaka dadua. Gelisang satua I Sara Ian I Sura nangked koné di pasraman Ida Sang Bhagawan. Ditu lantas makadadua nunas ajah tur ngiring ngaturang ayah majeng Ida Sang Bhagawan. I Sara Ian I Sura teleb tur anteng pisan nunas ajah kapining sang maraga wiku. Ento makarana Sang Bhagawan sayang tur asih pisan tekéning I Sara Ian I Sura.

Kasuén-suén suba makelo I Sara Ian I Sura nunas ajah tur ngaturang ayah di pasraman. Mirib ada suba dasa tiban makeloné. I Sara Ian I Sura suba dadi kelih-kelih. Rumasa indik paplajahan sisyannyané sampun makiré puput, Ida Sang Bhagawan raris ngandikang I Sara Ian I Sura tangkil majeng Ida. Disubané I Sara Ian I Sura tangkil, Sang Bhagawan raris mangandika.

Miragi pangandika Sang Bhagawan buka kéto, bengong I Sara miwah I Sura. Inguh paling madukan di kenehné ajaka dadua. Diastun marasa kéto, sakéwala yéning dadi sisysa musti manut kapining pitutur guru. Gelisang satua galahé suba majalan. Né jani I Sara miwah I Sura suba mapamit uli di Pasraman. Sakadi pituduh Sang Bhagawan, I Sara lantas majalan nuju ngajanang. Makelo suba I Sara majalan. Manjing alas turun gunung nepukin désa mampi ditu ia nginep, buin maniné mara nutugang pajalané. Ajin kudang sasih suba liwat, I Sara jani suba ngelah pagaé dadi buruh di anaké sugih di kota. Ngangsan makelo I Sara suba liu ngelah pipis, lantas ia majumu ngaé pagaénan. I Sara jani dadi sodagar kema mai madagang. Makelo-kelo I Sara ngangsan sugih, umahné gedé tur matingkat, pipisné liu, tegal carik linggah. I Sara jani suba dadi anak sugih pisan tur liu ngelah panyeroan. Idupné I Sara jani buka dadi raja. Panganggoné sarwa lung tur liu anaké ngayahin idupné. Aget pisan nasibné I Sara. Makelo-kelo ia menék dadi parbekel di kotané ento.

Malénan unduké I Sara tekén I Sura ané majalan nglodang. Diastun suba muntag-mantig ngalih pangupa diri, jeg setata tusing ada kemajuan. Bates anggon madaar dong sedeng, sakéwala tusing ba ngidaang cara anaké sugih. Tiwas idupné I Sura nongosin kubu di sisin alasé. Gagaéné tuah ngalih sang lakar adepa di kota, lénan kéto tuah maburuh kajang di peken. Sakéwala I Sura tusing taen maselselan. Apa ja ada jeg jalanin dogén, nyén nawang mani puan ada nasib luwung lakar dadi anak sugih.

Kacerita dugas ento di peken liu anaké pakerimik unduk anak sugih di kotané badaja badangin lakar ngalih kurnan. Di warung, di rurungé tur tongos lénan liu anaké nuturang unduké ento. I Sura masih ningeh unduk ortiné ento. Manut tekéning orti anaké sugih ento madan I Sara lad sisyan Sang Bhagawan ring tengahing wana. Kesiab I Sura mara ningeh pakrimik kéto. I Sara sisyan Sang Bhagawan....., tuara lén ento tuah nyaman I déwék. Béh....jani I Sara suba dadi anak sugih, tusing cara I déwék pragat dadi buruh peken kéné. Paling melah lakar kaalih ka kota. Kéto kenehné I Sura.

Buin maniné I Sura lantas luas nuju kota negakin jaran. Benceng pesan palaib jarané ulian ngaat matepuk tekén I Sara awinan suba kudang tiban tusing taén kacunduk. Bawak satuané kacarita I Sura suba nengked di kota. Dini ditu ia matakon dija umah anaké sugih madan I Sara. Suba tawanga lantas ia nuju umahné I Sara. Ngon I Sura ningalin umah gedé tur linggah buka kéto. Sedek ngiwasin sagét ada anak muani majalan ka natahé mapanganggo sarwa kedas tur bungah pisan. Tuara lén ento tuah I Sara, perbekel kota. Tan sipi kendel atiné I Sura ningalin I Sara jani suba dadi anak sugih tusing cara déwékné maong bengil tur masem mebo peluh buruh kajang. Ngénggalang I Sura tuun uli jarané ngalantas macelep ka natah umahné I Sara. Kesiab I Sara ningalin ada jelema macelep. Tusing kena baana ngingetin anaké muani ento, jeg I Sara geluta sada kedék pakerékék.

Liu sajan omongné I Sura ngrecot tan pegatan munyiné kaliwat kendel nepukin I Sara. Sagét liu penyeroané I Sara pesu. Makejang ngon nepuk prabekelé gelut anak muani daki tur maong. Ngénggalang para panyeroan Ian prajurité malasang. I Sura lantas kegrebeg tur kapangsegang di tanahé. Ngangseg kesiab I Sura napetang déwékné mapangsegan sada tusing karunguang tekén I Sara ané tetep bengong.

Aduh kesiab pesan I Sura, gedég, jengah, sedih, tur nyesel madukan dadi besik. Ngeling masigsigan I Sura makada bengong anaké ningalin. Sagét kéto I Sura lantas majujuk sada nyabut keris. Makecog ia nagih nebek I Sara, sakéwala I Sara lincah makelid.

Makecog I Sura nebek I Sara, kena lantas tangkahné. I Sara bah mati getihné nyékcék di tanahé. I Sura lantas kedék ngakak cara anak buduh. Sagét kéto ada prajurit nyabat aji tumbak. Tunduné I Sura tanceb tumbak tembus nganteg ka malu. I Sura masih mati bah di tanahé. Para panyeroan Ian prajurité ibuk inguh paling napetang unduk buka keto. Ngénggalang lantas bangkéné I Sara Ian I Sura kusung nuju sétrané. Serab isin kotané ningeh prabekelé suba mati. Para prajuruné lantas ngadaang paruman, nelantas buin pitung dinané sawané I Sura Ian I Sara lantas kaplebonang.




#Article 563: I Lutung Maborbor (353 words)


Satua I Lutung Maborbor inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacerita dugas dina anu di tengah alasé, suryané anget manyunarin sakancan taru ané ada. Kala ento I Lutung sedek girang kecag-kecog mangulanting di duur taruné. Mapi ngoyong akejep mapi buin mengulanting.

I Lutung lantas majalan nuju umahné I Kekua. Tepukina I Kekua sedek nginyah disisin tukadé. I Lutung lantas maakin.

Masaut I Kekua, “Eh cai Lutung. Nguda cai répot ngurusang icang. Mula tuah amoné gagaén icangé, apang kénkén sih buin?”

I Lutung nakeh I Kekua pasti mati matunjel. Tusing misi makeneh I Lutung manyanggupin.

Kacerita I Lutung Ian I Kekua majalan nuju séméré di tengah alasé. Séméré ento suba makelo nyat tusing misi yéh. Nangked ditu I Lutung lantas nundén I Kekua tuun ka tengah séméré.

Kacerita I Kekua suba ada di tengah séméré. Ngénggalang ia ngokoh tanah di sisin sémére ento marupa gook. Suba sedeng ibané mecelep, lantas ia ngaé aungan nuju menék, apang ia tusing marasa kebus. Makelo suba I Lutung mangantiang, ngaat atiné nunjel I Kekua. Ngantos kadingehan munyiné I Kekua.

Saang di tengah séméré lantas katunjel. Apiné gedé ngarab sakéwala I Kekua tusing marasa kebus kerana tongosné mengkeb. Ngantos mati apiné, mara I Kekua bani pesu.

Kesiab I Lutung ningeh munyiné I Kekua. Ento maciri I Kekua enu idup. I Lutung lantas ngedétin I Kekua. Suba nangked di baduur, ngon pisan I Lutung ningalin I Kekua tileh seger. Seken I Kekua buron sakti. Mara kéto jejeh atiné I Lutung sawiréh jani gantina ia mabor-bor di tengah séméré.

Apiné suba ngendih di tengah séméré. I Lutung peluh pidit ulian jejeh. Kéngkénang jani baan madaya. I Lutung lantas nyagjagin I Kekua.

I Lutung lantas tuludanga ka tengah séméré ané misi api. I Lutung mecelempung ngroksak di duur apin saangé matunjel. Tan sipi pakrepekané I Lutung. Buluné puun matunjel. Ngénggalang ia makecog menék tur malaib nuju tukadr. Ditu ia ngedambiung masileman. Goar-goar I Lutung ngeling aduh-aduh naanang sakit tur kebus. I Kekua kedék ngélkél nepukin I Lutung puun, sakéwala ia masih merasa pedalem ningalin I utung kesakitan.

I Kekua lantas ngandong I Lutung nuju umahné. Ditu lantas I Lutung maubad kanti seger.




#Article 564: Manusa Ngantén ngajak Kilap (1890 words)


Satua Manusa Ngantén ngajak Kilap inggih punika silih tunggil satua Bali.

Wénten satua duké sané riin kawéntenan ring Nusa Penida sané mamurda Manusa Ngantén ngajak Kilap. Dumun ring Désa Waru wastané, Nusa Penida wénten anak bajang jegég. Ipun manyama luh sareng tetiga, sané bajang jegég niki mawasta Ni Komang. Sané pertama, nika nyamanné luh sané Wayan, sané Madé taler luh. Sampun kénten, sané Komang niki bapan ipuné mangda lekad muwani. Raris ipun masasangi duwaning sampun kalih ipun madué pianak luh-huh santukan ring Bali kocap purusa sané utama. Santukan nika sané pacang nyledénin utawi pinaka waris, sawiréh mémé bapan ipun niki nak madué tegal akéh, dados anak sugih ring Nusa. Nika mawinan ajerih bapan ipunné yan ten ngelah pianak muwani ten wénten sané nampedang kasugihan ipunné. Raris ipun ngacep-acep masangi mangda ipun ngelah pianak muwani. Sakéwanten manawi sapunapi, sangkaning sancita karmapala manawi pinunas bapan ipunné durung kadagingin olih Sanghyang Embang. Mawastu metu mangkin pianak ipunné luh madan Ni Komang.

Mapan marasa kuciwa bapan ipunné, raris pianakné Ni Komang niki tan karengang, tan kaupapira olih mémé bapanné. Raris dadongné mangkin ngajak Ni Komang niki dwaning sampun tan karengang olih bapané mawinan masa sangsara. Ni Komang niki anakné jegég pisan, kulitnyané putih gading, alisné madon intaran, rambutné énggol samah tur panjang ngantos ka tanah. Nanging dadongné ngajak Ni Komang niki nongos di tegalé. Ipun pules di kubuné marab ambengan, maserung antuk klabang, maaled wantah antuk klabang taler, magaleng cagak.

Dadongné sering marasa kuciwa mawinan di kanjekan Ni Komang niki mambuh, abungkul nyuhé ten mrasidayang, ten ja lucut bana ngambuhin bokné mawinan samah tur panjang pisan. Raris dadongné nguwéhin bapanné.

Masaut dadongné, “Nak abungkul tra ja cukup baana mapan bokné lantang buwina samah.”

Sautina biin tekén bapanné, “Nah, kékén ja baan apanga cukup abungkul nyuhé to anggon ambuh tekén I Komang, lamun tra cukup jag getep bokné, né baanga ja arit!” Suba kéto sajan dadongné I Komang nyak.

Mapan nak ceriké niki nak suputra, ten ja pati tulak satuuk tekén rerama, jag serahanga bokné getepa ban arit kala ten nyidang. Napi mawinan ten nyidang, maksaang dadongné ngetep ya sakit aduh-aduh. Mawanan dadongné madalem cucuné, yén getep bok anaké cerik ya kasakitan ngeling maplisahan. Awanan ten durus kagetep bok anaké cerik ban arit, raris nyuh abungkul nika kikiha ajak dadongné. Dadongné ngikih nyuh nika ten anggéna santen nanging nyuh makikih nika pakpaka raris macampur ajaka paesné. Suba kéto mara anggona mambuh, jag prasida belus makejang bokné I Komang.

Dadongné marasa héran, yadiastun I Komang abulan lebih ya mara mambuh nanghing sing taén misi kutu. Soléhné I Komang malénan ngajak embok-embokné. Nah, kocap ri kanjekan sasih kalima, di Nusa sampun ngawitin tuun ujan. Mapan di Nusa gumi trak, toyané méweh, ngantiang yéh ujan, yéh ujané to saludina. Né pidan satondén sasih kalima, nu sasih katiga kapat dadongné ngajak cucuné I Komang ngiruk bungkil biu. Bungkil biuné pongponga beténa gaénanga wadah nganggon don biu tongos yéh ané ulung uli punyan biuné. Sabilang sanja ia ngerikin bungkil biu apang pesu yéh, bin maniné semengan mara nudukin yéhné kal anggéna nyakan, anggéna yéh inum, anggéna ngumbah baju miwah kamben cepukné. Wantah nika ané andelanga di nuju guminé masan trak. Nika mawinan kapah-kapah kayeh ban yéhé sukeh. Yan dinuju kayehé I Nyoman, gaénanga kocor anggéna ngadahin yéh kirukan nika, apang nyidang mandus.

Kocap mangkin sampun ngenjek sasih kalima, sampun ngawitin tedun sabeh girang raris makasami panjak Nusané jaga nyanggra toyan sabeh. Tedun sabehé nika petengné, ri tatkala sabehé tedun kasarengin kerug. Mapan dadongné sampun tua raris I Komang tundéna masalud.

Masaut I Komang, “Apa anggon tiang masalud dadong?”

Raris Ni Komang gelis pesu masalud, bek berukné turuhanga ka gentong di tengah. Mapan i pidanné ada gentong anggéna wadah yéh panampungan. Bek gentongné biin abana ka gesangé. Disubané gentong miwah gesangné bek wénten raris suaran kerug ngajak kilap gedé ngantos makesiab dadongné mirengang suaran kerug, suaran kilap. Suba kénten, malih jebosné kaukina cucuné.

Sing ada masaut, mendep dadongné kadénanga nu masalud. Sampun kénten bin dadongné makaukan.

Kocap sampun kanti ngedas lemah, lantas dadongné nyagjagin pianak, bapanné I Komang, ditu ya morahan

Masaut bapanné, “Sing ada Mémé.”

Masaut bapanné, “Men japa ya?”

Masaut bapanné, “Nak tra ada masih ya mai.

Nah, suba kéto mapangenan dadongné sambilanga ngeling, méménné I Komang masih ngeling. Nanging bapanné sing ngeling, sing marasa sebet krana panakné I Komang nika lekadné luh, sing misi lamun kenehné mapan ya dot tekén pianak muwani. To mawanan, bapanné sing pati sayang tekén pianakné I Komang. Suba kéto, bin kejepné biin ada kilap makebiah galang, kala nika sagét ada padadan, sokasi cerik. Bukaka ajak méméné sambilanga ngomong.

Masaut bapanné, “To di aep dadongné, nyén tingalin ada teka ngaba padadan?”

Biin sautin ban bapanné, “Nguda ada padadan?”

Nah, suud kéto sagét suba ada jlema maudeng, mapakaian adat, jlema lingsir bagus. Lantas ya ngorang ditu maplaku.

Sampun kénten ngomong lantas dadongné, “Nawegang jero nak lanang, sira nika I Kilap? Sauning tiang, cucun tiang niki I Komang nak ten taén matunangan ajak sira-sira, ten ada nak nglalinin ka kubu. Sagét kabar ngantén, nyén ajaka ngantén, madan I Kilap, uli dija?”

Masaut nak lingsir, “di Bali ada, di Sasak ada, di Nusa ada.”

Nyansan-nyansan kémeng dadongné miragiang munyinné sang sané maplaku niki.

Raris masaut nak lingsir nika natasang, ”Nah, duur to suba désan tiangé.”

Biin dadongné matakon, “Men ajak kuda ditu, nyén dadi prebekel ditu, nyén dadi bendésa?”

Suba kéto bapanné marasa lega, santukan I Komang niki ten manut sekadi acep-acepan iané mangda ngelah pianak muwani nanging di lekadé luh. Nika mawinan bapanné marasa lega nanging dadongné ané sebet pisan mapan cucun niki, I Komang nak jemet nulungin dadongné magaé melénan ajak embok-embokné pragat kliad-kliud dogén. Ngeling ditu dadongné, raris takonina tekén né maplaku. 

Masaut né maplaku, “Apa sebetang Dadong?”

Ditu lantas dadongné nuturang, “Nak kéné, timan ja saja anaké lekad ka guminé pasti lakar ngantén. Apa kranané, anak ngantén to perlu apang ngelah keturunan, apang sing pegat keturunan manusané. Patut saja ya ngantén, sakéwala ané sebetang dadong mapané jani suba tuun ujan, abian tondén maan mulungin. Men nyén lakar ajak tiang mresihin, pedas tiang sing nyidang matajuk, yén tiang sing nyidang matajuk, sing nyidang mamula jagung, mamula séla, men apa lakar daar tiang. Anak ya I Komang ané andelang tiang, anak ya anteng nulungin tiang kongkon nuruhin céléng,” kéto dadongné masaut. 

Masaut dadongné, “Yén nyidang bin mani tiang lakar mulung, suba pragat mulung mara tiang lakar matajuk.”

Bawak satua, bin maniné sajan dadongné ngejang tambah di abiané, ngejang binih jagung. Suba kéto, tuah akijapan mata, tambahné ilang, makijapan dadongné bin acepok, sagét suba telah abiané, bin ya makijapan, binihné ilang tur dapetanga suba pragat matajuk sakéwala jlemané sing tepuka. Nyén ya matajuk, lantas inget dadongné tekén munyiné ibiné.

Lantas ngenah jani cucuné, I Komang mapayas nganggon kamben singkrangan, mabaju kebaya luung, maslempod sléndang, nyansan-nyansan jegég cucuné; suba kéto somahné ya bagus masih. Langsing lanjar né mwani, palun raju, putih, makamben sarung korma, mabaju lengen dawa, mabungkung, magelang jam, bagus saja. Suba lantas kéto, lega dadongné ningalin cucuné ngajak somahné nyak adung, jegég ngalawan bagus. Yadiastun kéto, bin sebet dadongné, “Nah, cucu,.... cucu,... timan saja cucu suba nulungin dadong, suba matajuk kéwala di pulesé dadong masih kéweh masih kedinginan.”

Masaut cucuné, “Dadong kan nu ngelah cucu bin dadua, to i embok: I Madé ngajak I Wayan. Ya ajak mai, suba dadong ngwarin ya nak nyak pules bareng mapan dadong nak bangos. Dadong nak saja bangos, sawiréh yéhé kéweh i pidan, kayeh kapah-kapah tuah nganggo yéh kirukan bungkil biu. Jani saja ja ada yéh, dadong tra bani mandus nak dingin, yan dadong mandus gelem. To mawanan embok Wayan miwah embok Madé tra nyak pules ngajak dadong nak dadong bangos.”

Sautina bin tekén cucuné, “Oh, dadong dingin? Ban dinginé dadong maseselan tiang ngantén?”

Sautina ajak cucuné, ”Keneh dadongé, kékén? Apang anget?”

Sautina ajak dadongné, “Ae apang anget.”

Sautina ajak dadongné, “Nah né kéto suba keneh dadongé, apang merab ambengan.”

Kasuwén-suwén, kacaritayang warga banjaré sami pada kumpul ring banjaré, sangkep jaga ngwangun banjaré santukan sampun usak. Raris kramané maurunan pada madasa klenting utawi dasa keténg pérak jaga kanggén menahang wangunan banjaré sané sampun uug mangda prasida becik malih. Kocap bapan I Komang yadiastun ya sugih nanging ngorahang sing ngelah pipis tur ya matanggeh. Raris ngorahang ring kliang banjaré, “Nawegang jero kliang, kadi pamutus i wa asasih pacang keni urunan. Sapunapi titiang dados matanggeh malih dua bulan santukan tiang durung madué jinah.” Raris waléka ajak kliangé, kala punika dingeha ajak I Komang uling beduur paindikan bapanné ring pasangkepan nika. Gelising satua, kocap wusan nyacak krama banjaré sami pada budal nanging kliangé ané paling doriné kari ring jebag nika ningalin ada tatit makebiar galang. Makesiab, tangkejut krana marasa takut raris malaib ya ka tengah banjaré. Mara teked di tengah dapetanga banjaré sampun pragat mabenehan, sami sampun bagus, bersih, tur sami anyar, ané usak-usak, ané uug ten wénten kari.

Suba kéto, kliangé bin ngedig kulkul raris krama banjaré rauh kumpul malih tur sami pada makesiab tangkejut ningalin banjaré saget suba pragat mabenahan, sami sampun bagus tur bersih.

Kramané sami marasa takut tur pada kémengan, raris ngwéntenang pasangkepan malih. Daweg nika wénten usul kramané.

Raris wénten ané nyautin, “Yan cara tiang luungan peluasang, apang tawang apa ya sétan, jin, baké, temedi ngaé banjaré iraga mabanjaran ngajak baké, temedi lantas.” 
Ba kénten peluas-peluasanga lantas kéwala ten wénten ngenah.

Nah mangkin kacaritayang, kocap sampun abulan pitung dina anaké cerik, I Komang ngantén sampun waneng pacang mamitang ngaba baton sig mémé bapané. Gelisin satua, raris wénten tatit malih makebiar galang lantas ada pedadan.

Raris bendésané, sang sané maplaku nika ngraos, “Ten ada ngorang mantuné, I Wayan Kilap?”

Masaut bapan I Komang, “Ah, japa... dija ada I Wayan Kilap, mantuné nyidang ngaé balé banjar akijapan mata. Lamun saja, bin pidan kal ngaba baton?” 

Sautina ngajak bapan I Wayan, “Dewasa bagus to, yan cara dini di Nusa bin telun to pas dadina bin pat belas Galungan to dewasa bagus, di désa langit masih dewasa bagus to. Nah kayang to mani apang nyidang ada balé Sanghyang ditu. Kayang to apang saja ada bin akijapan mata, kéto ya nantangin mapan ya tondén nawang I Wayan Kilap.

Bawak satua, lantas ngaba baton ya, batoné déwa ratu méwahné ngumpuh orahanga cara pidané, ngaba guling medoré ngaba jaja upatan, ngaba jaja uli. Keluargan I Komang suba pada makumpul lakar nampi, ada né nyaga nyihu (wadah saté), bruk (wadah jukut), miwah ané lianan. Yan cara di Nusané nak mamitang to madan masapa, bilang keluargané nampi nasi asadok, bé akarangan, jukut a bruk, tipat akélan. Kocap sampun puput niki nampiang banten bebaton, lantas inget Bapan Wayan, “Jero slabar, jero bendésa inget ajak semayané i telun?

Masaut jero bandésa, “Inget.”

Suba kéto, bin kejepné dogén sagét ada kilap, “biaaar” galang misi krug pada, makejang anaké makesiab tangkejut. Lantas jero bendésa, sang sané maplaku nika ngraos.

Kacaritaang ka banjaré kocap jani ya, kramané luh mwani masih kema ka banjaré. Sajaan Balé Sanghyangné dadi anyar, baru. Nah, sekat nika né lantas makejang kramané wau percaya, Banjar Waru niki mabésan ngajak Kilap, Tatit. Sangkala di Banjar Waru ten pegat tekén anak bajang jegég mapan keturunan jegég derika sakéwala dugasé I Komang pamitanga tundéna pamangkuné megatang mangda tumitisané mani apang ten cara I Komang bokné lantang kéweh lakar ya ngambuhin, kéweh nyuh petang bungkul tra cukup baana, nyuwahin masih kéweh. Lantas mapastu nunasang apang sing keturunanné bokné lantang, apang da bin jegég cara to ilang ngamén ngajak Tatit, ngajak Kilap. Sapunika daging satua anak bajang di Nusa ngantén ngajak Kilap.




#Article 565: Pan Tuung Kuning tekén Mén Tuung Kuning (368 words)


Satua Pan Tuung Kuning tekén Mén Tuung Kuning inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua Pan Tuung Kuning tekén Mén Tuung Kuning. Pan Tuung Kuning anteng pesan mabianan ajaka kurenanné.

Kacerita pabianané Pan Tuung Kuning karusuhin baan bikul. Ané ngrusuhin, bikul kadadén rabi Mantri Koripan. Déning sai-sai pabianané Pan Tuung Kuning karusuhin, ngomong lantas Mén Tuung Kuning. Bapanné-Bapanné, jalan ja kenain jeet ané ngrusuhin pabiananné, lan!

Kacerita teka lantas I Bikul nglincak di pabianan Pan Tuung Kuning ngalih tuung, keséla muah ané lén-lénan. Dadi kena jeet koné lantas I Bikul.

Pan Tuung Kuning nelokin jeetné ka bianné, depanga lantas I Bikul kena jeet suba mati. Bikulé ento mamua jlema, mawak bikul. Embusa koné bikulé ento tur entunganga di padang-padangé.

Kacerita koné jani Mantri Koripan. Déning suba makatelun rabin idané tuara rauh, lantas Ida ngrereh mailehan. Panggihin Ida lantas bangkén bikul maan kena jeet, nanging tusing uningina ento kadadén rabin idané. Déning kanti makelo Ida mailehan ngrereh rabin idané masih tusing panggihin Ida, lantas Ida mantuk. Disubané Ida rauh di puri, matakén lantas okan idané. Aji aji, dija nika i biang?

Masaur lantas ajin idané, béh cening, biang ceningé anak luas i telun, kayang jani tondén teka. Aji suba ja ngalih mailehan nanging tusing tepuk.

Mara kéto pangandikan ajiné, lunga lantas Raden Galuh ngrereh biangé.

Tan kacerita pamargin Radén Galuh, kapanggihin lantas bangkén bikulé. Déning uningin Ida bikulé ento kadanén biangé, ditu lantas Ida nangis sambilanga Ida ngendingin biangné. Mara biang séda kutanga di padang-padang, mara i guru upahanga gong gambang. Begbeg kéto dogén gegendingan idané. Suba jani sanja mantuk koné Radén Galuh. Mara Ida rauh di puri takénina lantas tekén ajin idané, Cening Galuh kenapa dadi bengul mara teka? Matur Radén Galuh,tiang ngrereh danyuh, laut encehina baan semuté.

Kacerita buin maniné buin koné Radén Galuh nelokin layon biangné, masih gendingin Ida dogén. Nyanjaang mara koné Ida mantuk, neked Ida di puri, buin takénina tekén ajin idané. Masih kéto pasaur idané. Aturanga encehin semut.

Buin maniné buin koné Radén Galuh kemo mangelingin layon biangné. Sawiréh sering ilang uli di puri, laut intipa tekén ajin idané. Nget cingakin Ida okané nangis sambilanga magendingan. Déning kéto kapaekin lantas okané, lantas takénin Ida. Masaur okané, puniki sampun i biang, Aji!




#Article 566: Getap (satua) (437 words)


Satua Getap inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada anak muani bajang madan I Getap. Sangkan ia adanina I Getap, tuah saja ia jelema getap pisan. Kenehné jeg setata takut dogén diastun tusing karuan apa ané ngranayang ia takut. Cara dugas dua bulan, I Getap tundéna ngabut keladi tekén méméné di tegalné. Sengap paling I Getap ngentasin rurung tegalé sepi, merasa ia ada anak nutugin. Sedek ia majalan, I Getap ngadek bo pengit pisan. Tusing tawanga ada bangké bikul di tengah padangé bet. I Getap prajani ngengap kipekané mirib akéh ada bangké jelema ditu. Sedeng paling, nadak sara ada pongpongan nyuh ulung macepug di sisiné I Getap majujuk. Jeg nyak cara punggelan sirah matané nelik. Tan kadi-kadi kesiab bayuné I Getap, kantas malaib muntag-mantig pati kaplug. Buung I Getap ngalih keladi, payu maan munyi uli méméné.

Kacarita jani suba masan padi kuning, liu anaké magaé di carik pada ngulah kedis. Kéto masih bapané I Getap milu ngulah kedis di carikné. Dueg pisan bapané I Getap ngaé lalakut utawi patakut kedis. Lalakuté ento malakar aji bungselan sumi makaput aji kain putih. Lalakuté ento gantunga di muncuk papah tubuhé ané enu éndép. Papahé ento masih kategul baan tali maembatan nuju rangon utawi kubuné. Dadina yéning tali di rangoné kakedeng, sinah lalakuté ané magantung di papahé lakar maangkaban.

Dinané ento, I Getap di jumah padidiana, mémé bapané di carik ngulah kedis uli semengan nganti sanja mara mulih. I Getap uli tuni suba ngiah-ngiuh di jumahné padidiana. Dengak-dengok ia uli jumaan ngiwasin apaké tusing ada anak teka. Barané teka jeg aéng gobané! I Getap lantas ngancing jelanan umahné. Di tengah kamaré ia bungkut masaput. Kénkén ja kenehné adi marasa uli betén baléné ada anak magoba aéng bokné magambahan. Peluh pidit I Getap ngénggalang makecog uli baléné lantas malaib pesu. I Getap lantas malaib nuju carikné ngalih mémé bapané. Sedek benceng ia malaib di pundukané jeg ada kain putih merupa pocong maangkaban. I Getap kesiab makraikan geleh tur takut. Awakné lemet lantas ngaluluk di pundukané tur bah mapangsegan di tengah padiné. Bapané I Getap ningeh munyi jelema labuh lantas nyagjagin. Tepukina pianakné pelung gobané ulian kesiab miwah takut. Prajani répot bapané ngedétin I Getap abana ka kubuné. Ditu I Getap mategtegan. Suba luung bayuné mara matakon bapané nguda dadi kéné unduk pianakné. I Getap lantas nuturang unduké, ia takut di jumah jeg mara ka cariké buin patakut pocong putih. Jengah pisan mémé bapané I Getap madingehang.

Bengong dogén I Getap mara maan munyi uli bapané. Mula saja, i raga perlu ngelah wanén yéning malaksana. Wanéné ento masih makada i raga berhasil. Sakéwala ingetang i raga wanén patut madasar ulian beneh utawi dharma.




#Article 567: I Mencéng Ajak I Polos (348 words)


Satua I Mencéng Ajak I Polos (aksara Bali: ᬇᬫᭂᬜ᭄ᬘᬾᬗᬅᬚᬓᬇᬧᭀᬮᭀᬲ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada katuturan satua I Mencéng matimpal ngajak I Polos. I Mencéng ngoyong di sisin alasé, melén ngajak I Polos. I Polos ngoyong di tengah alasé. I Mencéng anak mula mencéng pesan, demen ngorah-ngorahin timpal. Yén I Polos anak mula polos pesan tusing demen ngorain-ngorain timpal.

Sedek dina anu, I Mencéng ajak I Polos ngalih saang di tengah alasé. Sagét teka ujan bales. I Mencéng tusing nyidaang mulih. Kacerita ané jani, I Mencéng ngoyong di umahné I Polos. Suba koné sanja, kondén masi endang. I Mencéng seduk basangné nagih madaar. Dingeha munyiné I Mencéng tekén I Polos. Jemakangan nasi baanga I Mencéng. Sagét I Mencéng ngelah daya ngorahin I Polos nyemakang yéh. I Polos nyemakang apa ané orahina tekén I Mencéng.

Kacerita jani, ujané suba endang. I Mencéng lakar mulihné. Rikala ento I Mencéng ngorahin I Polos ka umahné lakar orahina meték saang. Buin maniné teka sajan I Polos kaumahné. Neked ditu I Polos oraina meték saang. Mara tingalina tekén I Mencéng, ia nguél krana pagaéné I Polos pelih. I Polos sedih neked di jumahné.

Buin maniné I Mencéng gelem mendadak. Mara ningeh kabaré ento, I Polos ngénggalang nelokin kemu, laut ia ngomong: Bli Mencéng, Bli Mencéng, apa krana bli gelem?
Masaut lantas I Mencéng: bli ngelah penyakit kanker tulang.

Lantas I Polos ngaji-ngaji mulih, padahal ia lakar luas ka alasé ngalih saang lakar adepa. Pisné lakar anggona meliang ubad.

Kacerita jani I Polos ka umahné I Mencéng lakar ngemaang ubad. Ngomong I Polos: Bli Mencéng, Bli Mencéng, inem ubadé ené. Yén bli nginem ubadé ené pasti bli lakar seger.

Laut inema ubadé ento.

Suba limang dina, ondén masih ia seger. Wélanga lantas I Polos, kéné munyiné: ih nyai Polos, apa baang nyai awaké, adi ba bli minum ubadé ento masih kondén seger. Malahan penyakit bliné tambah parah.
I Polos ngeling ked di jumahné. Sakéwala I Polos tetep berusaha. I Polos nunas tirta di Pura Dalem. Mara inema tirtané tekén I Mencéng, langsung seger. Ditu lantas I Mencéng tusing kel nyidaang ngengsapang unduké ento.




#Article 568: Déwi Kunti Kawéhin Mantra Sakti (233 words)


Satua Déwi Kunti Kawéhin Mantra Sakti inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita Raja Sura madué putra kakalih, sané lanang mapeséngan Wasudéwa miwah sané istri mapeséngan Déwi Pritha. Raja Sura puniki madué misan sané mapeséngan Raja Kuntibhoja sané ten madué putra. Krana sih Raja Sura masameton, raris ida ngwéhin putrin idané, Déwi Pritha, kadadosang anak angkat. Sanget sayang pisan Raja Kunthibhoja ring putri angkat idané miwah kaaranin Déwi Kunti.

Tatkalaning rahina purnama kadasa wénten brahmana sakti simpang ring purin Raja Kuntibhoja. Kasimpangin brahmana sakti wikan sané mapeséngan Rsi Durvasa, garjita pisan kayun Raja Kuntibhoja. Santun pisan panyambraman sang raja. Drika Déwi Kunti taler sareng ngaturang ayah nyanggra pangrauh sang brahmana sakti. Manggihin Déwi Kunti bakti pisan ngturang ayah drika, raris Sang Brahmana mapaica mantra sakti sané prasida nuur betara sané kapuja miwah ngwéhin panugrahan utama. Déwi Kunti tulus bakti kaicénin puja mantra punika.

Sesampunné sué, Sang Brahma budal. Ri tatkala rahina becik, Dèwi Kunti ngampakang jelanan genah dané sané asri pisan. Doh kapanggih Gunung Himawanpada miwah Luah Gangga toyannyané ening pisan, kemerlap katempuh sinar surya. Manggihin sinar surya ngulangunin pisan, metu kayun Déwi Kunti pacang nguncarang mantra sakti paican Rsi Durvasa punika. Raris Sang Déwi ngambil sekar miwah dupa mamuja nguncarang mantra punika.

Wusan mamuja ngaturang sembah bakti, jeg pramangkin toyan tukad maubah warna dados putih galang nyentak nyuminar miwah ri sinar galang punika ngadeg Hyang Baskara alon napeki Déwi Kunti saha masabda.




#Article 569: Pangangon Sampi (534 words)


Satua Pangangon Sampi inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacerita di désa anu ada koné anak muani tua panyalah tur pacul madan Pan Mangut. Sawai-wai gagaéné Pan Mangut tuah dadi panyakap di carik Jro Kelihan Désané. Dadiné tusing ja lén Pan Mangut tuah petani ané ngarap carik utawi uma. Geginan Pan Mangut tuah ngitungang gaén di cariké minakadi matekap, mamula, ngiskis, ngembakang yéh, ngulah kedis, nganteg mamanyi. Makejang ento suba kaserahin olih Jro Kelihan Désa marep Pan Mangut. Yéning suba ada hasil, Pan Mangut maan duman bagian aperapat. Sisané kaserahang marep Jro Kelihan Désa. Sujatiné Pan Mangut petani sané jemet tur anteng pisan. Tuara taén ia ngaé munyi bobad apa buin malaksana ané corah. Ento makada Jro Kelihan Désa sayang pisan tekén Pan Mangut.

Kacerita jani Jro Kelihan Désa maan meli sampi akit lua kalawan muani. Sampiné ento lakar kaubuh apang ada anggon nénggala carik mani puan yén tuun magaé. Jro Kelihan Désa lantas nundén Pan Mangut ngadas sampiné. Jro Kelihan Désa ngemaang semaya tekén Pan Mangut, manian yéning sampiné ngelah panak mara aukud, ento dadi gelah Pan Mangut. Yéning sampiné manakan kaping pindoné, dadi gelah Jro Kelihan Désa. Yéning buin manakan, ditu mara dum ajak dadua. Kéto semayané Jro Kelihan Désa tekén Pan Mangut. Girang kenehné Pan Mangut, jani ia masih ngangon sampi. Sabilang semengan tur nyanjaang Pan Mangut ngaritang sampiné padang. Yéning suba sanja sampiné kayehang di sisin tukadé, suba kéto lantas celepanga ka badané tur kagaénang idu-iduan. Pan Mangut apik pisan ngangon sampiné, sambila ngacep apang énggal ngelah godél.

Kasuén-suén suba Pan Mangut magaé di cariké sambila ngangon sampi. Jani suba koné sampiné manakan. Liang pisan kenehné Pan Mangut ngelah godél, diastun tuah aukud sakéwala maaji pisan. Godélé ento buluné alus gading, pawakané lemuh sakéwala kerep pisan. Tindakané lincah tur matangar. Pan Mangut sayang pisan tekén godélné ento. Sabilang semengan Pan Mangut ngaritang padang lakar amah-amahan sampi miwah godélné. Yéning tuara maan ngarit padang, kanggoanga les gedébong dogén jangina di pangedongané. Kendel atiné Pan Mangut ningalin sampi miwah godélné ngamah. Sambila ngedasin badan sampiné ané bek misi tai, Pan Mangut ngusu-ngusuin godélné. Godélné ento masih jemet tekén Pan Mangut tusing taén rengas. Sedek kéto iseng atiné Pan Mangut nyangkol godélné tur tegena di duur bahuné. Godélé ento tileh jemet diastun kategen baan Pan Mangut. Kéto masih Pan Mangut demen pisan negen godélné. Kacerita sabilang wai kéto dogén gagaéné Pan Mangut. Suba suud ngencanang carik ngelantas ia ngarit tur nuju badan sampiné. Suud ngemaang ngamah godél miwah sampiné, lantas godélné tegena akejep. Kéto dogén sabilang wai. Kanti godélé ento suba dadi gedé, Pan Mangut enu ngidaang negen.

Liu anaké ngon ningalin Pan Mangut ngidaang negen sampi. Ajin amonto sampiné sinah baat pisan, tegen jelema dasa diri ulesné mara mating-tingan. Né jani jelema tua buka Pan Mangut ngidaang negen, aduh...., geles gaén ento! Tusing buungan liu anaké ngadén Pan Mangut jelema sakti, kéto masi liu anaké ngadén Pan Mangut liu ngelah paica gagemet sasabukan. Sakéwala sakancan pakrimik krama désané ento katungkas baan Pan Mangut. Sagét ada anak makita matakon kéngkén unduké dadi Pan Mangut bisa ngelah bayu gedé amonto, apaké mirib ada rahasiané. Pan Mangut lantas mabaos.

Bengong makejang krama désané madingehang baosné Pan Mangut. Mirib karesep apa ané dadi isin baosé ento.




#Article 570: Katuturan Gajah ané Nyapa Kadi Aku (216 words)


Satua Gajah ané Nyapa Kadi Aku inggih punika silih tunggil satua Bali.

Wénten reké Gajah ageng ring alasé. Ipun nyapa kadi aku antuk kakerenganipun, mawanan ipun tan pakakering. Telas taruné ageng-alit karubuh antuknya, kéngkot antuk danta, akéh taluh paksi kalih pianak-pianakné ulung, minakadinipun taluhnyané I Paksi Siung. Ceritanen pedih reké I Paksi Siung luh ngantenin taluhipun ulung. Sané muani age reké ipun mituturin,

Sapunika luir tuturnyané I Siung muani. Taler tan kidepan antuk luhnyané, taler ipun kari sedih masesambat luir padulaménnyané sapuniki, “duh cening pianak mémé, cai nyai pada makejang. Bas kaliwat ichan Widhiné tekén mémé. Réh cening ngemasin mati buka jani. Yan tuara mati ia I Gajah, sing da buungan mémé lakar nutug pajalan cai nyainé mati.” Sapunika sasambatan Siungé luh kabatek antuk kalangkung sebetipun.

Mawastu karenga antuk sami kakampungannyané, luiré, Belibis, Buyang kalih paksi Gowak, Gadagan, miwah paksi Belatuk. Kocap punika sami ngerawuhin I Siung. Pangidih I Siung sedek sedih, masesambat pati jelamut. I Gowak raris mapajar banban, “duh nyai Siung, eda bes sanget nyai sebet, wiréh tingkah anaké numadi, tuah sing ada kasimpangan baan suka duka miwah pati urip. Kerana beli mamunyi kéto, apang edanan nyai bas kelajuk sebet. Mangda ké anaké buka nyai mawak kedis, Ida Bhagawan Wasista masih katanan duhkita mahabara. Beli jani nuturang tekén nyai buat pamargan Ida Bhagawan Wasista.”




#Article 571: Sang Muun ring Sang Lanjana (435 words)


Satua Sang Muun ring Sang Lanjana inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ri kala jadmané tedun magaé ring carik, irika paksiné mapupul ngwilang teda ageng alit pada asri tingkahipuné. Kagét wénten paksi saking delod segara paksi Muun wastanipuné, sareng ngwilang tatedaan ring cariké punika, krura ageng ipuné. Paksi sané lianan tan wénten purun nesek riantuk ageng ipuné, samalih antuk galak ipuné, asing parek ulah ipun ngantos miang saananing paksi sané lianan, maliha ring dija genah paksiné mapupul, ipun i paksi Muun sareng irika mangrémon.

Kabaos ipun paksi Lanjana, ri kala ipun ngindang ring awan, kagaok ngenot tingkah i paksi Muun punika, sarwi matakén Sang Lanjana, “héh né jeroné uli dija, tumbén tepuk tiang dini bareng ngalih teda, buina liwat degag tingkah jeroné.”

Masaut Sang Muun, “ah mapi-mapi iba tuara nawang, degag tingkah ibané tekén kai, né tui ratuning paksi uli delod pasih.”

Nimbal Sang Lanjana, “tuin iba dadi ratu, kai tuara samang mratu tekén iba, buina kai tondén taén kalah baan iba, tuin iba gedé, bacin ibané tuara gedénan tekén bacin kai, tuin iba makampid lumbang tusing edalem kai yén matepuk makeber.”

Sang Muun jengah ring déwék kasapunikaang raris masaut Sang Muun, “bobad mokak iba sesaman kedis kapecit nagih ngalahang kai, ukudan ibané makejang tuah lamun bacin kainé.”
Masaut malih Sang Lanjana, “indaang iba meju apang kai nawang bacin ibané.”

Sang Muun raris meju, sastsat kadi taluh bébék ageng bacin ipuné. Sang Lanjana karag-kirig raris makecos ningkrik duur bacin keboné, sambilanga ipun mamunyi. Pamunyin Sang Lanjana, “heh Sang Muun, néné iwasin bacin kainé!”

Sang Muun bengong ngiwasin bacin Sang Lanjana tur mrasa kaon. Masaut malih Sang Muun, “nah saja kai kalah gedénan bacin ibané, indaang jalan jani tegeh-tegehan makeber!”

Nimbal Sang Lanjana, “nah jalan, mai tutug kai!”

Ngraris ipun Sang Lanjana ngrihinin makeber, Sang Muun ngetut pakeber ipun Sang Lanjana, disapunapiné tampek gelis Sang Lanjana manceg ring tendas Sang Muun sambilanga nyokcok tendas ipun Sang Muun. Sang Muun ipun tan wénten ajin maliha tan mrasa tendasipuné katinggahin antuk Sang Lanjana, wiréh ipun Sang Lanjana paksi alit.

Sampun tegeh ring awan, Sang Muun raris makaukan, dingeh ipun munyin Sang Lanjana kantun ba duur, age tingkah Sang Muun ngamunggahang ngantos sawat ring bioma mrasa tendas ipun ngahngah, maliha tan sida antuk ipun malih ngamunggahang, raris ipun makaukan. Pamunyin Sang Muun, “héh Sang Lanjana, awaké jani mrasa kalah, tong sida baan nutug cai, buina tendas kainé ngahngah bas tegehé kai makeber, jalan jani pada tuun.

Ngraris Sang Muun nedunang miwah Sang Lanjana ngincegang nyokcok tendas ipun ngantos maklupakan kulit tendasipuné.

Di sampuné andap, Sang Lanjana gelis makecos ring angkasané masangkliban. Sang Muun kasakitan naanang kulit tendas ipuné maklupakan.




#Article 572: I Berit Kuning (294 words)


Satua I Berit Kuning (aksara Bali: ᬇᬩᭂᬭᬶᬢ᭄ᬓᬸᬦᬶᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Puniki wénten tuturan satua Ida Dalem Manguri, karyan Ida ngarahina maburu ka alasé. Nak mula sesenengan Idané maburu ka alas. Dados duaning kapagehan Ida Dalem Manguri maburu ka alas, ngaksi Ida anak luh jegég.

Béh punika pikayunan Ida Dalem, “inggih titiang ngiring dados rabi, sakéwanten ampurayang.”

Raris mantuk ka puri Ida Dalem Manguri. Kasuén-suén ring puri ten kénten, madué raris putra kakalih (niki satuan Pasek Tutuan) lanang-lanang. Kasuén-suén sampun pada duur, alit-alitné.

'“Inggih titiang ngiring.”

Nika salah panampén I Berit Kuning, “inggih malih pidan jaga ka wana ngalunganin?”

Sampun kénten di tigang rahina olaha sajaan, ambila putran Idané ané alitan, cangklinga, tabik pakulun, goroka, séda putrané. Raris olaha, anggéna olah-olahan. Béh, itungané I Berit Kuning mangdané rauh Ida Dalem, sampun rateng rayunané. Sampun usan rateng raris masoda di duur méjané, jatah, olah-olahané sampun masedia irika, sampun ring méja. Mangda ring rauh Ida Dalem sampun rateng. Bah, sawatara wénten malih tigang jam raris rauh Ida Dalem. Béh tepet pawacanan Ida Dalem rauh.

Wau Ida Dalem ngaksi okané, “Né nguda cening dogén abesik klitak-klituk di natahé, dija né bin besik? Jaha né bin besik?”

Kasuén-suén, mangkin putrané Ida Dalem sampun duur né asiki. Né ngudiang i raga kitak-kituk padidi, ngelah nyama i raga tara. Ngelah mémé i raga tara. Jaha biang raga, ten kénten kayunné. Melahan kal matur kén i aji.

Kasuén-suén rauh okané ring alasé, né ada biu gedang saba, tegarang kemu macelep.

Mara tangeh I Berit Kuning, “béh manusa apa kauk-kauk?”
Mara delokina sajaan panggihina okané. Mara nampekina lantas malaib I Berit Kuning.

Sasampun kénten, suud ngaturang sembah jani mawali ka puri. Kasuén-suén rauh ring puri Ida Dalem Manguri, “béh mara cening teka?”

timbul sareng kedis tuu-tuu, masuara tuhu... tuhu... tuhu...”




#Article 573: I Baluan (1016 words)


Satua I Baluan (aksara Bali: ᬇ​ᬩᬮᬸᬯᬦ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada koné tuturan satua I Baluan. Kacerita sedek I Baluan tangkil ring Ida Sang Prabu Singa, ratun buroné makejang. Ngandika Ida Sang Prabu, “Ih, cai Baluan apa ada tunasang cai tekén icang?”
Raris matur I Baluan, kéné aturné, “Inggih ratu sang prabu, tunasang titiang ring palungguh cokor I Déwa, punapi ipun I Blatuk, dados nyabran rahina ngebug kulkul, gumanti ribut kaulan palungguh cokor I Déwa, sawiréh tan wénten pasal punapa-punapi. Punika sané tunasang titiang, sapunapi sapatutné I Blatuk punika?”

Ngandika Ida Sang Prabu, “Nah cai Baluan, yéning saja kéto tingkah I Blatuke, kema suba cai mulih! Nanging orahin I Blatuk, semengan apang suba nangkil ka puri!”

Raris matur I Baluan, “Inggih ratu, titiang pacang mapamit mangkin.”

Kacerita di jalan raris kacunduk ipun ring I Blatuk, tur ngomong kéné, “Ih né sedeng melaha cai tepukin icang dini.”

Masaut I Blatuk, “Man nguda Baluan?” Kasautin olih I Baluan, “Wah, cai buin mani semengan, kapangandikaang tangkil ka purian, saking pangandikan Ida Sang Prabu.”

Ditu pada-pada belas pejalanné pada ngungsi ngamulihang. Sasubanné I Blatuk teked di jumahné, engsek pesan kénéhné kanti tuara nyidaang pules.

Gelisin satua, énggal kacerita suba lemah, lantas I Blatuk ngiréang lakar tangkil ka purian. Sasubané pada genep babekelannyané, laut ia majalan. Tan kacerita di jalan, jani suba teked ia di purian, katuju Ida Sang Prabu Singa sedek malinggih si balé panangkilan, katangkilin antuk para yogiané. Laut I Blatuk matur saha sembah. Kéné aturné, “Inggih Ratu Sang Prabu, titiang naweg matur mamitang lugra.”

Raris ngandika Ida Sang Prabu, “Ih, nyén cai ento? I Blatuk?”

Ngandika Ida Sang Prabu, “Ih cai Blatuk, né ada panguning I Baluan tekéning icang. Sajaké cai salemah-lemah ngedig kulkul, buina tuara ada apa-apa? Yéning saja kéto, wenang cai kadenda antuk nyaman-nyaman cainé makejang.”

Matur I Blatuk, “Inggih Ratu Sang Prabu sungsungan titiang, wiakti sakadi pangandikan palungguh Ratu. Awinan titiang purun ngedig kulkul salemah-lemah, wiréh I Temisi setata ipun ileh-ileh ngaba umah. Inggih asapunapi patutné I Temisi asapunika?” Kéto atur ipun I Blatuk ring Ida Sang Prabu Singa.

Dadi meneng Ida Sang Prabu ajahan, raris ngandika, “Uh, beneh saja unduk cainé kéto. Jani, dadi suba mulih énggal-énggal! Tundén I Temisi mani semengan mai ngapuriang, tusing dadi sangkenang sajawining sakit!” I Blatuk laut mapamit ngénggalang.

Kacerita di Jalan tepukina I Temisi ileh-ileh ngaba umahné. Lantas I Blatuk ngomong kéné, “Uh, né ko sedeng melaha, I Temisi tepukin icang dini.”

Masaut I Temisi, “Man nguda Blatuk?”

Masaut I Blatuk, “Mani semengan sajawining gelem, cai kapangandikaang tangkil ka purian olih Ida Sang Prabu, tusing dadi sangkenang!”

Ngandika Ida Sang Prabu, “Cai Temisi, awinan nira nauhin cai, né ada panguning I Blatuk tekéning nira, sajaké cai indeng-indeng ngaba umah?”

Matakon I Kunang-Kunang, “Ih, Temisi, ngénkén cai tumbén ka umah icangé?” Masaut I Temisi, “né tekan icangé ka umah cainé sangkaning kapangandikaang ngorahin cai apang musti cai nangkil ka purian! Tuah amonto dedauhan Ida Sang Prabu. Nah icang magedi malu.” I Kunang-Kunang ngénggalang makiré tangkil ka puri. Sasubané teked di puri, énggal-énggal ia tangkil ring Ida Sang Prabu Singa, nunasang unduk ibanné kadauhan.

Gelisang satua, énggal ngandika Ida Sang Prabu, “bah, né cai Kunang-Kunang saja koné cai ileh-ileh ngaba api? Yéning saja kéto, ento pelih pesan tingkah cainé, nyen bisa puun umah nyaman cainé! Sajawaning cai ngaé nyama-nyama ribut dogén. Wenang pesan cai kaukum sepatutné.”

Matur I Kunang-Kunang, “inggih Ratu Sang Prabu, indayang ja pakayunin dumun atur titiangé. Awinan titiang matingkah asapunika, sawiréh puniki kaulan palungguh cokor I Déwa, ipun I Beduda, setata ipun makarya bangbang ring marginé wiadin ring genahé lian-lianan. Sawiréh titiang sampun biasa ring wenginé ngarereh tetadahan, ajerih ring jaga maclempung buntut titiangé ring margi-margi. Punika awinan titiang mamakta suluh.” Kenginan kapatutang pisan atur I Kunang-Kunang asapunika antuk Ida Sang Prabu.

Lantas I Kunang-Kunang mapamit, pajalané gangsar pesan. Di jalan kacunduk ia tekén I Beduda sedekan ia ngaé bangbang. Ngomong I Kunang-Kunang, “ih, Beduda, mareren malu iba magae. né ada omongang icang tekén cai!” Kéto munyiné I Kunang-Kunang, dadi I Beduda tengkejut slengagan tur masaut, “apa omongang cai Kunang-Kunang, dadi ngrerenang icang sedeng ngaé bangbang, tegarang orahang jani!”
Raris masaut I Kunang-Kunang, “né cai kandikaang tangkil ka puri antuk ratun awaké watek buroné makejang!”

I Beduda raris masaut, “nguda mirib Kunang-Kunang? Dadi tumbén Ida nauhin icang?”

Lantas I Kunang-kunang mulihné, I Beduda marérén magaé nglantas tangkil ka purian. Sedeng melaha Ida Sang Prabu sedek malinggih di balé panangkilan. Matur I Beduda nunasang sulur ibané kadauhin. Ngandika Ida Sang Prabu, “Awinan nira nauhin cai,  baan cai koné kereng ngaé bangbang di jalan-jalan, né saking panguning I Kunang-Kunang. Yaning saja kéto, ento gedé pesan kapelihan cainé, wenang cai kasalahang sapatutné.”

Matur I Beduda, “Inggih Ratu sang Prabu, sawiakti sakadi pangandika palungguh cokor I Déwa. Awinan titiang purun asapunika, santukan ipun I Sampi tan ngitung napi-napi, jeg ipun meju di margi-marginé. Yan tan titiang ngaryanang bangbang, anggén nanem tain ipun, sinah kotor margané sami. Inggih punika pikayunin wénten kasalitan titiangé?” Kéto atur I Bedudané, tur kapatutang pisan antuk Ida Sang Prabu, raris ida ngandika, “Nah Cai Beduda kema suba Cai mulih!” Sawiréh kéto pangandika Anaké Agung, lantas I Beduda mapamit énggal-énggal tur majalan ngamulihang.

Kacrita di jalan tepukina I Sampi sedekan malali-lali. Ngomong I Beduda, “Béh né ko I Sampi sedeng melaha tepukin icang dini.”
Kasautin olih I Sampi, “ngudiang Beduda?”

Masaut I Beduda, “buat ento, da pesan cai nyebetang wiréh icang tusing pesan nawang, melahan ditu tunasang ring Ida Anaké Agung!” Kéto pabesen I Bedudané ané katekedang tekéning I Sampi. I Sampi lantas ngamulihang, makiré lakar nangkil. Ida sang Prabu Singa sedek malinggih di balé panangkilan. Raris matur I Sampi, “inggih Ratu Sang Prabu, titiang gelis nunasang ring palungguh Cokor I Déwa indik titiang kadauhan? Napi wénten wacanaang ring titiang, mangda gelis Ratu ngandikaang!”

Raris ngandika Ida Sang Prabu, “cai Sampi, sajaké cai ngawag-awag dogén meju di jala-jalan?”

Matur I Sampi, “Inggih sawiyakti sakadi pangandika palungguh  Cokor I Déwa,” kéto munyin I Sampiné sambilanga kedék kanti ngenah giginé makejang. Dadi kaliwat duka Ida Sang Prabu, tur tanjunga bungutné I Sampi jantos aas gigin ipuné sané baduuran makejang. Kéto katuturan I Sampiné, awanan tusing magigi sané baduuran.




#Article 574: I Raré Sigaran (1062 words)


Satua I Raré Sigaran (aksara Bali: ᬇ​ᬭᬭᬾ​ᬲᬶᬕᬭᬦ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua Ida Pranda Waurauh (Pranda Sakti) matapa di Gunung Toklangkir. Kaselun-selun Ida nangun tapa, lantas ada ujan bales pesan, tur kanti blabar agung. Dugas ujané sedeng balesa, ada jlati kalung gedé pesan anyud, ngojog di arep Ida Pranda. Yan kénkén kapo kayunida, lantas pastunida jlatiné ento, apang dadi anak luh jegég, tur anaké luh ento lantas anggonida panyeroan. Kasuén-suén ada nganggon pamitra panyeroané anto, ané nganggon pamitra madan I Rungsing.

Kacerita jani i panyeroan ngalih saang, nepukin lantas ia lelasakan tur saangé tuh-tuh. Saangé ento lantas aliha tekén i panyeroan. Yan mungguhin lelasakané ento, druén Ida Betara Brahma. Ida Betara Brahma lantas mrupa manusa nyagjagin i panyeroan. Dugasé anto i panyeroan suba suud mesel saang, ngandika lantas Ida Betara Brahma, “Ih jero anak luh, dadi jeroné bani ngalih saang dini?”

Masaut i panyeroan, “inggih jero, tan wénten ja tiang ngidih ring sira-sira. Awinan tiang purun ngrereh, sengguh titiang tan wénten sané nruénang lelasakané puniki.” Buin ngandika Betara Brahma, “nah lamun kéto, lamun baang ja nyanggamain déwék nyainé jani acepok dogén, bakal tusing dadiang wicara. Yan nyai tusing nyak, bakal tunasang patut tekén sang yogia matutang,” kéto pangandikan Betara Brahma, masaut lantas i panyeroan, “inggih jero, déwék tiangé anak sampun wénten nruénang, mangda sampun punika malih ngawinang tiang sisip.”

Déning kéto nyak koné i panyeroan, lantas matemu Ida Betara Brahma tekén i panyeroan. Di subané suud masanggama, i panyeroan lantas mulih ngaba saangné.

Kacrita nyanan petengé, I Rungsing ngajakin i panyeroan masanggama. I panyeroan tuara nyak, déning inget tekén pamunyin anaké i tuni. Déning I Rungsing kedeh pesan, mawinan payu i panyeroan kasanggamain. Di subané suud masanggama, sagét I Rungsing tuara inget-inget tekén déwék, tur lantas mati. Kacerita i panyeroan suba beling gedé: belingé ento pagaén sang kalih, Betara Brahma tekén I Rungsing. Kacrita jani Ida Pandita Sakti ngandikaang i panyeroan nyuang yéh, bakal anggén Ida masucian. Ngénggalang lantas i panyeroan ngaba jun ka pancoran.

Kacrita Ida Betara Guru mrupa anak alit tedun uli Suargan ngojog di luanan pasiraman Ida Pranda Sakti tur ngubek yéhé, kanti putek koné dadinné. Jani i panyeroan, mara ukana masalud, lantas yéhé putek. Ditu lantas ia branti tur mamisuh-misuh, “dong cicing-cicingan manusané, dadi bani ja mutekang yéh pasiraman Ida Pranda.”

Mara kéto abet i panyeroan, masaut lantas Ida Betara Guru, “ih iba jlema corah, ento belingan ibané pagaén ajaka dadua. Dadi iba tusing ngelah kimud tekén Pranda Sakti?” Mara kéto pangandikan Ida Betara, lantas ngénggalang i panyeroan ka patapan matur tekén Ida Pranda, nguningang anaké cerik ngubek yéh tur matbat déwékipun. Déning kéto duka Ida Pranda, lantas Ida ngarad gamangé di Pulaki, apang ngrejek anaké cerik. Lantas gamangé pada nyikep ngalih anaké cerik. Ida Betara Guru lantas musna, awanan tusing tepukina anaké cerik. Lantas mlipetan koné buin gamangé.

Kacrita i panyeroan, ada koné anak nemenin, tur lantas ia makurenan. Kaselun-selun belingné i panyeroan, lekad koné pianakné muani, nanging tuah asibak, adanina I Raré Sigaran.

Gelisin satua, kacrita Ida Sang Prabu di Negara Yodia ngadaang ramé-ramé, gong muah igel-igelan. Dugasé ento Mén Raré Sigaran makeneh mabalih, lantas ia ngomong tekén kurenané, “Bapanné! Icang mabalih, Bapanné men ngajak i cening jumah. Yan i cening nagih mabalih, da pesan baanga! Icang kimud ngelah pianak koné tuah asigar,” kéto abetné Mén Sigaran, nyak koné ané muani ngempu jumah. Mén Sigaran lantas majalan.

Kacrita suba ia neked di pabalih-balihan. Anaké mabalih jeek pesan, sawetara ada jlema duang tali. Makapeteng koné Mén Sigaran mabalih ditu.

Kacrita jani I Raré Sigaran, nyilib ia luas mabalih, tusing tawanga tekén bapanné.

Tan kacrita I Raré Sigaran di jalan, suba koné ia teked di tongos pabalih-balihan, jag nyluksuk ka tengah ngalih-ngalihin méménné.

Suba nyidaang teked di tengah ditu ia kedardar-kedordor ningal-ningalin méménné, nanging tuara ajinanga. Déning kéto paundukan I Raré Sigarané, ditu lantas ia kasuryak-suryakin, tur sabantas anaké ningalin makejang ngon, déning tumbén nepukin jlema mawak asibak, matendas asibak, malima anéh, mabatis anéh, maprana asibak, makejang asibak. Dadi rejenga I Raré Sigaran tekén anaké, kanti buud baana igel-igelané. Mén Sigaran milu masih nyluksuk medasin ané krebut baan anaké. Sasubané pedas baana, panakné rebuta ditu, lantas jemaka I Raré Sigaran tur ajaka mulih. Di subanné teked jumah, lantas ia ngwél, ngwélang kurenanné, baané ia ampah ngajak pianak.

Makelo-kelo kacrita I Raré Sigaran morahan tekén mémé bapanné, kéné munyinné, “nah mémé kalih bapa, jani tiang ngalahin mémé kalih bapa luas ka alasé, praya ngalih nyaman tiangé buin asibak, réh kimud pesan tiang kéné mawak asigar dadi kakedékan gumi.”

Masaut méménné, “nah kemu ja cening luas, nanging da makelo!” Déning mémé bapanné lega, lantas majalan koné I Raré Sigaran ngungsi alasé, menék gunung tuun gunung.
Kacrita koné ia di Padukuhan dané Jero Dukuh Sakti. Lantas katakonin I Raré Sigaran, “inggih Jero Dukuh, mawinan titiang rauh mriki, antuk ibuk manah titiangé mawak asibak. Mangkin titiang jaga ngrereh nyaman titiangé sané malih asibak.”

Ngandika Jero Dukuh Sakti, “béh cening, nyaman ceningé anak tusing ja ada di alasé ténénan, anak ia ditu di suargan, di pamedal Ida Betara Guru mrupa paras. Nah cening tuara tau kranan ceningé mawak asigar muah kranan ceningé nongos di Suargan, bapa nuturin cening, i malu dugas ceningé nu di belingan, mémén ceningé sisip mamisuh-misuh Ida Betara Guru: déwék ceningé kaambil asibak baan Ida Betara,” kéto pangandikan dané ngelarang yoga nglepugan asep. Ento asepé tuuta tekén I Raré Sigaran.

Kacrita teked lantas ia di Suargan Betara Guruné. Ngandika Ida Betara Guru tekén I Raré Sigaran, “ih Raré Sigaran, apa alih cai?”

Matur lantas I Raré Sigaran, “inggih Ratu Betara, titiang ngrereh nyaman titiangé sané malih asibak.”

Matur I Raré Sigaran, “Ratu Betara, puniki sampun nyaman titiangé.”

Jani I Raré Sigaran di Suargan, lantas kapangandikaang mulih tekén Ida Betara.

Matur lantas I Raré Sigaran, “yéning palungguh Betara ngicén ja Dedari Supraba, titiang ngiring pakayunan palungguh Betara.” Ida Betara tan ica. Déning bes kedeh I Raré Sigaran mapinunas, pamragat kaicén lantas ia, Dedari Dupraba, mapamit lantas ia mulih.

Gelisin satua, teked koné suba jumahné, dapetanga méménné berag gati kabatek baan sedihné makelo kalahin pianak. Jani mara teka pianakné, ngon tur kendel pesan koné ia, wiréh pianakné suba mawak abungkul.

Jani kacrita Anaké Agung di Yodia mireng orta undukné I Raré Sigaran dadi agung, lantas gebuga Negara Sigarané. Rames pesan koné siaté, panjaké liu pada mati, nanging pamragat siate: sapih, tusing ada kalah. Matuk Anaké Agung soang-soang ka negara. I Raré Sigaran jenek nyeneng agung di Negara Sigaran.




#Article 575: Kidang tekén Cekcek (608 words)


Satua Kidang tekén Cekcek inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua I Kidang tekén I Cekcek. Kacerita I Kidang nyangkepang timpal-timpalné. Di duurné I Kidang nyangkepang ada cekcek abesik ngepil di langit-langit umah pasangkepanné. Di sedek I Kidangé nguntul, laut ngenceh ba duur, kenaina I Kidang baan enceh Cekceké.

Duaning kakéto, dadi brangti I Kidang kéné munyinné, “Yéh né iba cekcek, dadi kaliwat langgia pesan iba tekéning kai. Dadi iba ngencehin kai tur bani iba ngungkulin kai masangkepan. Buina budi kénkén ento iba, saking iba mabudi matiang kai. Apa iba mabudi nandingin karirihan kainé. Indaang jani dini pesuang karirihan ibané, apang kai nawang!” Kéto pamunyin I Kidangé, lantas masaut I Cekcek, “nah iba kidang, bas liwat-liwat iba nyakitin kuping pamunyin ibané tekén kai. Kéné sujatin kainé, saking kai mabudi nawang karirihan ibané.”

Mara kéto munyin I Cekceké, lantas masaut I Kidang, “Ih iba Cekcek, lamun iba mabudi nawang karirihan kainé, jalan jani magangsar-gangsaran malaib, tur né tampul umah pasangkepané anggon pasuryakan, nyén ja malunan neked di tampulé né, ia menang. Tur yan awaké kalah lautang awaké tampah ajak nyaman ibané makejang!”

Déning kéto munyinné I Kidang, lantas masaut I Cekcek, “nah Kidang yén bantas kéto, kai nandingin karirihan ibané nanging da jani, ané buin mani kawitin patandinganné.” Kéto munyin I Cekceké lantas I Kidang nyak ajaka buin maninné matanding.

Kacrita jani déning suba pada pragat pasubayanné, lantas I Cekcek makenéh-kenéh, kéné kenéhné. “Béh jani kénkénang nayanang, déning ia mula gancang mlaib. Ah melah jani kéné abeté madaya, alih timpalé, kumpulang ajak makejang, ditu lantas i déwék mapitungan ngajak timpalé.” Disubané suud makenéh I Cekcek, lantas ataga timpalné makejang. Buin kejepné teka lantas timpalné makejang, lantas ngomong I Cekcek tekén timpalné. “Ih cai pada jani beli kéné tekén cai, sawiréh beli ané buin mani lakar matanding ngajak I Kidang malomba, mapasuryakan tampul umah pasangkepé, nyén ja malunan teked di tampul umahé, ento ané menang. Déning I Kidang mula gancang mlaib, yén jani tusing indrajalaang, janten beli kalahanga, yén kalah baan I Kidang, jalan tampah ajak makejang, déning ia I Kidang masubaya kéto. Cendekné, jani kéné dayan beliné, cai Cekcek dini nongos di tampulé beli nongos, di punyan kayuné di lakar tongosé nyumunin mlaib. Yan pradé I Kidang makaukan lantas cai masaut. Kéto masi di mlipetané beli nyautin pakaukanné I Kidang.” Kéto parembugné I Cekcek.

Gelisin tuturan satua, jani teka dina pasubayanné, tusing makelo lantas teka I Kidang tur ngomong, “Ih Cekcek, jani suba payu muber-uberan.”

Masaut I Cekcek, “nah payu, sakéwala jalan ngawitin uli di punyan kayuné!”

Masaut I Cekcek ané di tampulé, “Kai dini di tampulé Kidang.”

Mara kéto ngomong I Kidang, “béh, saja ririh cai Cekcek. Nah jani buin mlaib mlipetan.” Ngulahang pesan I Kidang mlaib kanti bungkut-bungkut déwékné. Kéto masih mara das neked di punyan kayuné, makaukan lantas  I Kidang, “neked dija cai Cekcek?”

Masaut I Cekcek di punyan kayuné, “Kai suba dini di punyan kayuné.” Di subané neked di punyan kayuné ngomong lantas I Cekcek, “ih iba Kidang, jani sawiréh makapindo iba kalah malomba, men kénkén iba inget tekén pasobaya?”

Masaut I Kidang, “Nah cai Cekcek, kai inget pesan tekén janji, déning kai saja kalah baan iba, da iba nampah kai. Cendekné kai ngidih témpo tekén iba. Nah Cekcek, mani puan kai mati, dinumitis kainé buin acepok, kai manadi siap biing selem miananan, tur yan cai mati disubané cai numitis, manadi siap buik kuning rajah kebek, ditu mara patut cai ngalap dirin kainé.”

Kéto pasobayan I Kidange tekén I Cekcek krana I Cekcek sing ja payu nampah I Kidang  dugase ento.

Kéto katuturan siapé biing kalahanga baan siap buik kuning rajah kebek kala di patajénan. Don klampuak don kunyit, satua bawak buin kincit.




#Article 576: I Siput lawan I Kancil (371 words)


Satua I Siput lawan I Kancil inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita ring alase, wénten buron madan I Kancil. Ia mabikas jelé. Demen melog-melogin timpal, wireh ento ia tusing ngelah timpal, sedina-dina ia tuah pedidingitarin alase, ngalih amah-amahan, ngalih yeh di tlagané, tuah gae sané lenan. I Kancil Plaibné becat, wireh ento ia merasa iba paing ririh di alase ento.

Di alase ento masi ada buron sané matungkalikan bikasné ajak I Kancil. Ia madan I Siput, I Siput buron sané cenik nanging dueg miwah demen nulungin timpal. Ia liu ngelah timpal, uli semut kanti buaya, mekejang matimpal ajaka I Siput, makrana bikasné ané demen nulungin buron sané lenan.

Sedek dina anu, I Siput ajak timpal-timpalné majalan mulih ngliwatin tlaga. Ditlagané ento masi ada I Kancil sedeng minum yeh tlagané. I Kancil merasa iri tekén I Siputané liu ngelah timpal.

I Kancil lantas maekin I Siput miwah timpal-timpalné. Ditu ia ngorahang lakar malombatekén I Siput. I Kancil nantangin I Siput mlaib ngitarin alase. I Kancil mapikenéh, lamun iadadi sané paling becat ngitarin alas, ia lakar liu ngelah timpal cara I Siput. I Kancil makenéhragané pasti menang sawiréh Siput nénten bisa mlaib.

Nanging I Siput suba nawang tekéning bikasné I Kancil, Lantas ngaukin timpal-timpalné. Pulpulina makejang siput-siput uling alase. I Siput ngarahang apanga siput-siputemabaris di sisin tlagané, yening I Kancil ngaukin I Siput. Siput ané malunan masaut.

Gelisang satua, dinané mangkin I Siput lakar mesaing ajaka I Kancil ngitarin alase. I Siput tekén I Kancil suba masiap ring muka alase. Lantas pada mlaib ka tengah alase. Di sisintlagané majerjer sipute liu pesan. Nanging sawiréh I Kancil plaibné becat, ia tusing népukinsipute liu di sisin tlagané.

I Kancil lantas ngaukin I Siput, Siput dija cainé!

I Siput masaut Icang dini dimuka cainé... énggalang dik Kancil. Monto dogen kesaktianné Kancil ané orahange plaibné paling becat! I Kancil makasiab, lantas ia mlaib kanti ulung, batisné matatu kanti tusing bisamlaib.

Ditu I Siput lantas nyalip I Kancil. Makejang buroné masuryak satekedné I Siput. I Kancil ngeling, Beh, sing payu tiang menang, tusing masi makatang timpal. I Kancil masel-selan, nawang dewekné kalah tekén I Siput ané orahina plaibné sakadi nak tua miwah sakadi buron sing taen ngamah. Nanging I Siput bisa ngalahin I Kancil antuk keduegan ragané.




#Article 577: Pan Poleng (1173 words)


Satua Pan Poleng inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua madan Pan Poleng.  Kacerita Pan Poleng ngomong tekéning kurenanne, “Men Poleng mani peteng-petengin nyakan, tiang kar luas maurup-urup!”  “nah keto pesautne Men Poleng!” Kacerita been mani galang kanginne bangun lantas Men Poleng nyakan. Kacerita suba semengan  sube lantas Men Poleng nyakan, ngamah lantas Pan Poleng. Suba Pan Poleng ngamah, luas lantas pan Poleng maurup-urup ngaba sokasi. Kacerita ngangin-nganginan pejalanne.

suba jani nengked kangin, nepukin anak ngba cicing berag, ngomong lantas Pan Poleng “kal kija ngaba cicing berag gatine?”  Mesaut anake totonan “Bakal kutang tiang, tiang tusing demen tekénin cicing berag!”  Been lantas ngomong Pan Poleng “Baang je tiang murupin cicinge ento!”  Mesaut anake ngabe cicinge totonan “ de be murupin cicinge ne, meneh idih, baang tiang!” Kéto munyin anake totonan. idihe lantas cicinge ento tekén Pan Poleng, pejange jumahan sokasine cicinge to. Suba keto buin lantas nganginan.

Nengked kanginan been nepukin anak ngbe meyong, been lantas Pan Poleng ngomong “ kal kija ngba meyong?” mesa­ut lantas anake ento “Bakal kutang tiang!” Baang je tiang meli meyonge ento,  mesaut anake totonan “de je beline meyong tiange, ngidih baang tiang!” idihe lantas meyonge ento tekéning  Pan Poleng pejanga jumahan sokasine. Buin lantas Pan Poleng nganginan.

Nengked bedanginan nepukin anak ngaba bikul, buin lantas ngomong “ kal kija ngabe ngabe bikul?”  “Bakal kutang tiang, keto pesautne anake totonan. “Baang je tiang meli bikule totonan ngomong lantas anake ngbe bikule ento, “ah, tiang ten ngadep bikul, yen ragane ngidih, kal bang tiang!” Idihe lantas bikule ento tekéning Pan  Poleng jange jumahan sokasine. Buin lantas Pan Poleng nganginang pejalanne.
Nengked bedangina nepukin anak lakar ngematiang lipi, ngomong lantas pan Poleng “ Bakal kenkenang lipine entto?”  “bakal matiang tiang’’ keto anake mesaut. “De be matiange, tiang bang meli” keto Pan Poleng ngomong. Mesaut anake totonan, “Tiang ten ngadepin, kal bang idih tiang” Juang lantas lipine ento tekéning Pan Poleng, wadahine sokasi lipine totonan.

Suba keto, mulih lantas Pan Poleng. Teked di jumahne balihine isin sokasine ento tekéning kurenanne. Mare ungkabange sokasine, ajinange misi cicing, meyong, bikul miwah lipi. Mekesiab Men Poleng ngajinang isin sokasine, ngomong lantas iya “ Pan Poleng anggo ape ngbe kene-kene?”  mesaut lantas Pan Poleng, “mendep dogen, ento lakar ubuhin tiang. Ubuhine lantas cicinge, meyonge, bikule, miwah lipine to.
Kacerita sube makelo ubuhine totonan, mekejang lantas mokoh-mokoh. Lipine totonan gedé pisan,ade lamun punyan nyuhe gedéne, ngomong lantas lelipine tekéning Pan Poleng. Kene munyine, “Pan Poleng jani atehin kaki mulih, jumah kakine ditu di bongkol gununge!”  “Nah keto Pan Poleng mesaut. Sube keto atehine lantas tekéning Pan Poleng. Gelisin satua sube nengked di bongkol gununge. Di bongkol gununge ento ade goa. Sube nengked ditu ngomong lantas lelipine tekéning pan  Poleng, jani kemu cai mulih, dini umah kakine. Kaki bange cai ngdih bungkung abesik. “Nah” keto pesautne Pan Poleng. Juange lantas bungkunge ento, bungkung cenik pesan, mulih lantas Pan Poleng.

Teked Pan Poleng jumah, ngomong lantas Men Poleng tekéning Pan Poleng “ Teked dije atuhin lipine, Pan Poleng?”  Teked di bongkol gununge, ditu ade goa gedé gatinan. Ne tiang bange ngidih bungkung besik. Kal ango bungkunge totonan!” keto Pan Poleng ngomong tekéning kurenane. Kacerita Men Poleng nganggo bungkung ento, ape ane jemake tekéning men Poleng mekejang dadi mas.prajani lantas Pan Poleng sugih.
Kacerita jani sube makelo ye ngeraksa bungkunge ento ketekain bedo lantas ye. Pasuange bungkunge ento disig pandene. Jani pandene ngbe bungkunge ento. Indaange bungkunge ento tekéning pandene. Ape ja jemake pandene, makejang dadi mas. Ape prajani pandene tonen sugih. Jani yening tawange keluihan bungkunge totonan tekéning pandene. Pan Polenge totonan bange buungkung len tekéning pandene.

Kacerita jani bungkung Pan Polenge silurine tekéning pandene, anggone lantas bungkunge ento tekéningg Men Poleng. Mara iya majemakan, nggando nak dadi mas. Mare keto, tawange bungkungne silurine tekéning pandene. Ngeling lantas Men Poleng ajake Pan Poleng. Sube keto gedég lanttas Pan Poleng tekéning Men Poleng. Denig iya gedég, cicinge, meyonge, miwah bikule tusing bange ngamah, kanti berag gati.

Kacerita cicinge, meyonge, miwah bikule mapitungan lantas iya ajake tetiga, “krane I dewek tusing bange nasi, ento  jenenge ngranayang, bungkunge silurine tekéning pandene. Ento jenengne krane awake tusing  bange ngamah. Kéto pitungan cicinge ajak timpal-timpalne. Sube keto, been lantas ngomong cicinge tekéning timpal-timpalne, jani was alih bungkung gustin awake. Bungkunge ento angone dasar peti tekéning pandene  ento. I meyong di duur petine ngoyong sambilange mamunyi, tiang bakal di betén umahe bakal ngoyong. Di sedek bikule mompong petine ento, I meyong mamunyi di duur petine, apang tusing  kadenange bikul mompong peti tekéning pandene. Kéto pitungan cicinge ajake timpal-timpalne. Sube mapitungan keto luas lantas iya ajake tetelu.

Kacerita sube peteng teked iya di jumah pandene. Pandene sube medem. Mulihan lantas bikule ajake timpalne, cicing tekéning i meyong teked ya jumahan,meyonge di duur petine lantas ngoyong, cicinge di betén umah ya ngoyong, miwah bikule mompong petine ento.  Kacerita bikule, cicicnge miwah I meyong pejalane ajake tetelu, dadi bakatange bungkunge ento. Sube bakatange bungkunge ento, luaus lantas iya. Di pejalanan iya mulih ngojog tukad yeh gedé pesan. Dening ya tusing ngidaang ngentap tukade ento, mapitungan ya di sisin tukade. I cicing mesuang tetimbangan, “meyong ape buin cai bikul, cai ngidaang ngantab tukade ento, tuah cai bise ngelangi, timbang awake kalahange tekéning belabare.” Mesaut lantas I meyong tekéning  I bikul, “kene cicing, awake terserah cai dogen, kenken ja baan cai, awake lakar nuutang cai dogen!”  been lantas ngomong cicinge ento, “nah, yen keto, bungkunge lakar dangkal awake, cai meyong duur  awake ngoyong, cai bikul di duur meyonge ngoyong, kewala enden di tengah tukade de pesan cai ngomong!” “Nah!” keto padee timpalne mesaut.

Kacerita teked di tengah tukade ngomong lantas I meyong, “cicing anyud ake, cicing!”  mesaut lantas I cicing, “ngando-ngando anyud apa!” keto munyin I cicinge. Lantas ulung bungkunge ento. Teked kone ya di sisin tukade, been ya mapitungan, dening bungkunge ulung di tukade. “kenken bang medaya jani, bungkunge ulung di tengah tukade. “Cai be sing bang ngomong, masih cai ngomong. Jani kenken baan medaya, nyilem awake tusing bisa!”   keto I cicinge ngomong. Keweh ajake tetelu, ngoyong lantas di sisin tukade.

Kacerita ade gadagan sarapa lantas tekén i meyong. Ngomong lantas I gadagan tekén I meyong, “ meyong lakar kenkenang tiang?”  “lakar amah awake!” keto meyonge mesaut. Been lantas ngomong I gadagan, “ meyong de matiange tiang, ape ja kesakitanne, tiang be kar nulungin!”  mesaut lantas I meyong, “ Nah, yen keto, awake ngulungang bungkung di tukade, kema alih! Yan bakat bungkunge ento, awake tusing lakar ngematiang cai!” Alihe lantas bungkunge ento tekéning gadagane.

Gelisin satua, bakatange bungkunge ento tekéning gadaganne, bange lantas meyonge. Buung lantas amaha gadaganne ento tekéning meyonge. Jani dening suba bakatange bungkunge ento mulih lantas cicinge bareng ajak timpal-timpalne, I meyong tekéning I bikul.

Teked jumah bange Men Poleng bungkunge ento, jemake lantas bungkunge ento tekéning Men Poleng. Tegarange angone bungkunge ento, nyemak lantas iya saang, prajani dadi mas saange ento. Kendel keneh Men Polenge dening bakatange bungkunge ento. Jani cicinge, bikule miwah meyonge, sayangange lebihan tekéning nyayangang jelema tekéning Men Poleng ajaka Pan Poleng.
Kacerita Pan Poleng tekéning Men Poleng negeh- negehang kasugihane, tusing kurangan mas iya. Kéto ketuturan Pan Poleng.




#Article 578: Dagang Pindang (681 words)


Satua Dagang Pindang (aksara Bali: ᬤᬕᬂ​ᬧᬶᬦ᭄ᬤᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Inggih wénten katuturan satua jadma pangalu ngadol pindang. Wenten malih kacarita jadma mawasta Ni Rangda madué pianak asiki Luh kari daha. Inggih gelising carita I Dagang Pindang sarahina ipun madolan kapasar. Wau rauh ring samping umah Ni Rangdané, ipun makaukan nanjaan adolané.

Masaur Ni Rangda, Tiang benten, tiang sampun ngelah.

Pramangkin kataur, ring nentené nganggeh dumun. I Dagang pindang punika taler ipun wit saking culuk manah ipuné ring pianak Ni Rangda, sakewanten batas maciri ring mata, genah ipuné ngaduang demen, ten wénten ipun purun pacang mamaosang. dening asapunika, sausan Ni Rangda matumbasan, ipun i dagang pindang, ngararis kapasar madolan. Kasuen-suen pinah jantos sasihan antuk ipun, sanunggil ipun madolan mangda polih ipun jua madolan mangda polih jua ipun marika simpang nanyjaan pindang. Dening asapunika I Dagang pindang ngerantek manah ipuné demen, raris ipun makarya daya, dalihan ipun mangda nyidaang ring pianakné Ni Rangda.

Katuju pasaran, ipun tengai mamargi saking jumah ipuné, mangda nyidaang ipun pacang nginep, malih sedeng becika pisan katuju sabeh, saru dajan ipuné, dening kabelet antuk gentuh, tan wénten nyidayang mantuk,raris wengian ipun ring margi. Rauh diwangan umah Ni Rangdané, raris ipun makaukan,

Raris masur nirangda, Sira jero kauk-kauk, buin mameteng kakene?

Masaur Ni Rangda, Be dewa ratu, né kenken tiang paturu luh, nang deriki sig pisagan tiange danginan nginep. Tiang kakené paturu luh jele pikantenang ring guminé, jeroné muani mai neka nginep, buin padidi tusing ngajak anak luh.

Raris katimbal antuk pianake,

Masaur raris méméné. Né nyai madaar liu pesan. Bes kelebihan ben nyai ngawenang jengah méméné. Malih jagjagin ipun antuk dagang pindang. Napi biang karsang antuk okan biangé, piragiang tiang ngarsahang pindang, punika tiang ngaturin bing pindang, icen okan biangé. Nah mémé jemakin te! Asapunika saur pianakné malih ipun medem.

Dening asapunika, manah-manah I Dagang Pindang, Katipat sadeg, suba nagih katipat. Pindang sadeg suba nagih pindang nagih pindang. né kenken abetné madaya, mangdané nyidayang mai pianakné ni Rangda. Jani awak ngantiang masaput. Kétoang té, nyanan dong ajakje mai nagih masaput bareng. Asapunika manahné I Dagang Pindang tur malih ipun mauab. Wahem, ngantiang masaput lumbang jani ngantiang pules pang anget. Piragina antuk pianakné Ni Rangda, Dening ipun kamula culuk manahné ring I Dagang Pindang, malih ipun nagih ring mémé.

Dening asapunika I Dagang Pindang mendep sawiréh ipun sampun magijeg-gujegan raose ring ring mémén ipuné, Ipun I Dagang Pindang ngukur pisan manah ipuné, sinah pacang rauh marika, pianak Ni Rangdané. Dening asapunika, teka wetu manah manah ipuné Ni Rangdané ngantenang solah pinakné asapunika, raris brangti ipun tur ngamores.

Masaur pianak Ni Rangdané. Tiang ngantiang masaput lumbang nika. wau asapunika, kumarebet manahné I Dagang Pindang, tur marengan matan ipuné, dening galang sasih, yen wénten jadma paingenan ton ipun. Suung nenten wénten sapa sira. Inggih kenten ja luh, ten munggah!

Tan kacarita ipun I Dagang Pindang, carita mangkin ipun pianak Ni Rangdané. Benjang semengan, dening manah ipuné lintangan bonggan, raris ipun ngarereh gamongan ring kunyit, kadagingin lunak, punika karatus, sempleg wastan ipuné risampun maratus, punika raris kaanggén taterek, uap ipun muan ipuné rauh kacikut. Dados sakadi seming rupan ipuné, raris ipun ngambil tengakluk kuning, tur raris ipun kajaba. Ipun nganggur ring pagenahan timpal ipuné bajang-bajang. Durung ja wénten timpal ipuné mataken, Reh sampun uninginé jadma demen ajum, raris ipun ngarihinang mataken kenapa ka yang maboreh kuning?raris tebaga ring timpal-timpal ipunépeh, nyai gelem. Asapunika timpal ipuné. 

Nggih galisan carita malih pianak Ni Rangdané nganggur ring umah misan ipuné,sané mula nemenin. Irika genah ipuné ngedéngan bonggan ipuné. Raris ipun matakenBeli wayan kenapa ke tiang materek kuning?Kenapa beli takonin, tawang beli, tara beli ngaba.

Napi nyagjagan raris misan misan ipun ring Ni Rangdané, tur raris katakenin ipun Ni Rangda, Memé, né kenken unduk pianak mémé. Ja mulih mara matuturan jumah, nagku somahina tekén Dagang Pindangé. Saja tusing?

Napi wau asapunika kaplegan mémén ipuné. Yadiapin ten angken, pianake sampun ngaken, dados renget kaponakan ipuné ni rangda, Reh tan pasaur Ni Rangda, raris kambiang lu, punika kaanggén manteg. Sapisan mawinam padem. Malih rereha misan ipuné, malih panteg ipun taler padem sapisan. Dening ipun masolah kaon, yadiapin kariang ipun, tan wangde ipun pacang mamanggih pangapet jagat.




#Article 579: Jero Dalang (499 words)


Satua Jero Dalang inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ring désa pendem sané dumun kabaos wénten dalang lintang pradnyan, mawasta gurun pagep, kasub ring jagat Jembrana antuk wikané ngawayang. Nuju ring dina soma kliwon sorené bawu surup surya dané lunga jaga ngawayang ring banjar lalater, ngawayang nyanan wengine, dané swengin, anggara manis. Wawu rauh pamargin dané ring banjar tengah, kacunduk ring jadma jaga nanem rare padem ring setra pabajangan.

Kabaos punika, pianak Ni Penek sané padem, matuuh bawu roras rahina. Dané gurun pagep, nglawutan pamargin dané lunga ka banjar lalateng. Sausan dané ngawayang, sampun langkung ring tengah wengi raris dané budal, wénten ngiringan dané, maparab pan ameng bahu rauh ring banjar tengah, dané makayun kangin ngamarginina, mangda gelis rauh ring désa sebetan. Diba udané rauh ring setra pabajangan, pirng dané wénten rare ngeling ring setra pabajangan, raris desekin dané, tur alon-alon dané mamargi. Sampun jampek ring genah rare né ngeling punika, ajinang dané leyak sareng kakalih, nyandanin rarené punika. Raris saup dané saking duri, keni rarené punika prebutin dané. Leyake punika galak jaga ngrebut dané gurun pagep. Rarené punika gelis patimbalan dané ring pan ameng, dané gurun pagep newek nandingin leyak punika.

Tan wénten suwe dané mayuda, kning gisiange leyak punika makakalih, tur ipun nyumbah ring gurun pagep ngidih urip, tur rare punika tunas ipun. Gurun Pagep tan wénten weh, raris baktana  budal kapondok dané. Kabaos manngkin ni penek sané nglah pianak padem, semeng semeng ipun kasetra pabajangan makta sagi, upakaran rare padem. Sarauh ipun ring setra, kaguat ipun ningalin ang-bang pianak ipun clong, mablubangan, bangken pianak ipun tan kari irika, raris ipun budal, mapierah ring kurenan ipun, miwah ring pisagan ipun. Sampun sawatara dauh kalih, ipun ningeh orti, reke dané gurun pagep, polih nuduk rare ring setra pabajangan, sorené Ni Penek ngindaran kapondok dané gurun pagep, nyantenan ortine. Sarauh ipun ring pondok dané gurun pagep, dané gurun pagep minab sampun uning, raris dané ngriginan ngandika. penak ngenken nyai mai ngalih pianake, dengokin di ayunané masaut ni penak, inggih. Raris ipun nengokin ayunane, trang antuk ipun yen rare punika, waluya kadi pianak ipun sané sampun padem, nanging ipun tan wénten purun nakonin, manah ipun, wireh rare sampun padem, nika pan uning maurip malih. Raris ipun matur ring gurun pagep nakenin indik dané olih rarené punika gurun pagep nuturin saking awit pamargin dané ngantes olih ngrebutin rarené punika. Irika Ni Penek bawu sadin, yan rarené punika mula pianak ipun sané padem, urip malih, raris tunase ring dané gurun pagep. Pangandikan dané gurun pagep, yan jani ajak nyai mulih, pianak nyaine, masih tulus nyai bakal lacur jani depang malu dini, apang nganti tutug abulan pitung dina, mara dadi ajak mulih. Wireh asapunika panikan dané gurun pagep, raris banggayang ipun irika, sakewanten ipun Ni Penek sareng miara. Saduk punika akeh brayan ipun ni penak rauh madelokan, tur makta pidana, pisang muah beras, anggén midanain rarené punika. Sampun puput yan asasih pitung rahina, raris tunas ipun, ajak ipun budal. Sampun pianak ipun matuuh pitung tiban, durus ipun lacur, padem pianak ipun keni gering.




#Article 580: I Dempuawang (1710 words)


Satua I Dempuawang inggih punika silih tunggil satua panji ring satua Bali. Satua puniki anggén basa Bali alus, basa Bali Madya, basa Bali Andap, miwah wénten basa Jawa Kuna.

Kacrita wénten reké tuturan satua, Ida Sang Prabhu madué putra tetiga, lanang kekalih istri adiri. Kocap, duk putranidané makatetiga kari alit-alit, Ida Sang Prabhu kalimburan, lulut asih tekén I Limbur. Ulihan patuduh I Limbur, Ida Sri Praméswari kategel di batan kandang siapé tan kaicén ajengan, muah putrané makatetiga kakutang di tengah alasé, masi tan kaicén mekelin apan-apan. Déning Ida Radén Galuh sedeng telesé nyusu, dadiannya ngalgal kocap Ida nangis kaemban antuk rakané makekalih.

Kacrita mangkin, I Dukuh Sakti sedek dané nglindeng, pirenga koné ada anak cerik ngeling, lantas jagjagina koné kema. Teked sik tongos anaké alit nangis, nglaut koné dané dukuh matakon,

Mara monto patakon dané Jero Dukuh Sakti, Radén Mantri ané paling duura lantas nyawis patakon danéné saha nuturang indik ragané kakutang antuk Ida Sang Prabhu, saha nguningayang indik ajinidané katangkeb olih kawisayan I Limbur. Ditu kangen pesan koné Jero Dukuh tekén anaké alit, lantas duduka ajaka ka jeroné di telenging alas, lantas aturina ajengan. Ida Radén Galuh, wiréh Ida nu masusu, rerehanga koné empehan kidang, ento koné Ida aturina. Kacritayang Jero Dukuh Sakti kaliwat sayang tekén anaké alit waluya anggén dané oka sajaan, réh dané tusing madué oka muah rabi. Anaké alit makatetiga kaicén parab olih dané Jero Dukuh, ané paling duura kaparabin Radén Semarajaya, ané alitan Radén Jayasemara, muah ané istri parabindané Radén Galuh Argamanik.

Gelising satua énggal, kasuén-suén, di subanné pada duur, nuju peteng, lantas dané Dukuh Sakti matur ring Radén Mantri kekalih muah Radén Galuh,

Sapeninggal dané Jero Dukuh, buin maninné semeng ngruput koné Radén Mantri sareng ariné makekalih suba mamargi ngungsi pasisi. Rauh Ida ditu, lantas pendaka koné tekén isin prauné ento, tur iringa munggah ka prauné. Anaké ento makejang pada bakti ngaula ring Ida. Di subanné kéto, lantas Ida malayar mailehan nagih numbas anak luh berag ané nyuun tain siap lamun kuskusané. Salantang lampah Idané malayar, tusing koné ada anak ngadepin.

Kacrita jani malabuh lantas Ida di pasisin jagat Daané. Makejang koné anaké bengong mabalih prau mas macangcang di pasisi. Ditu buin Ida Radén Mantri makatetiga majarwak tekén para anaké ané rauh ngarsaang numbas anak luh berag ané nyuun tain siap lamun kuskusané. Ortané kéto dingeha koné tekén I Limbur, lantas ia matur tekén Ida Sang Prabhu,

Déning sayang Ida Sang Prabhu tekén Ni Limbur, linggihina koné atur I Limburé. Lantas Ida Sang Prabhu ngandikain parekané ngadep Ida Sri Praméswari ka pasisi, aji kuda ja nyak anaké meli. Déning tibanan Ida Praméswari tusing ngajengan, dadiannya kiris pesan koné Ida, tur tan éling tekén raga gosonga abana ka pasisi. Teked di pasisi, tumbasa koné tekén Ida Radén Mantri, lantas unggahana ka prauné. Ditu lantas Ida Praméswari siramanga, salinina wastra, tur tangisina tekén putrané makatetiga. Di subané Ida éling, suapina koné Ida aturina bubuh, lantas Ida ngandika,

Mara kéto pangandikanidané, lantas Ida Radén Mantri makekalih matur, nguningang indik Idané uling pangawit kanti kayang jani. Ditu lantas Ida Praméswari sareng putrané makatetiga saling gelut saling tangisin, wiréh éling ring kasengsaran raganidané. Ban lédang kayun Ida Praméswari kalintang, réh suba kapanggih tekén putrané sami, dadi tan asué koné Ida sayan kénak, tur raganidané énggal koné pulih waluya kajati mula.

Sesubané Ibun dané kénak, ditu lantas Ida Radén Mantri makekalih mutusang kayun lakar ngaturang surat ka puri nangtangin Ida Sang Prabhu mayuda. Daging séwalapatran Radén Mantri sampun kawacén antuk Ida Sang Prabhu. Sang Prabhu menggah piduka, lantas Ida ngandikaang I Patih nauhin kaula lakar ngoros Ida Radén Mantri.

Mangkin kacritayang suba koné kaulanné pada mapunduh sayaga lakar ngrejek Ida Radén Mantri makekalih. I Gusti Patih ngomanda nganikain panjaké apanga ngrejek Radén Mantri Semarajaya miwah Radén Mantri Jayasemara. Panjaké magrudug lantas ngrejek Radén Mantri di pasisi. Duaning ida marasa kalilih, ditu koné Radén Mantri makekalih lantas manahang gadung ané katur olih dané Jro Dukuh Sakti i pidan. Suud kéto, makejang lantas wang Daané miwah Ida Sang Prabhu mategul.

Sesubané para panjak miwah Ida Sang Prabhu mategul, Ida Radén Mantri makekalih raris ngapuriang, panggihin ida koné I Limbur sedek negak di ambéné. Ditu lantas I Limbur katebek antuk Ida Radén Mantri nganggén don lalang. I Limbur mati prajani, bangkéné lantas entungang ida di pangkungé, lantas teka koné cicing ajaka liu ngamah bangkén I Limburé kanti telah. Di subané I Limbur mati, buin koné Ida Radén Mantri makekalih medal, ditu lantas Ida Sang Prabhu ngidih urip tekén Radén Mantri, lantas Ida Sang Prabhu muah kaulané makejang kakelésin olih Ida Radén Mantri. Di subané kelés, lantas Ida Sang Prabhu iringa menék ka prauné tekén Radén Mantri makekalih. Teked di prauné, dapetang ida koné Ida Sri Praméswari sedek malinggih sareng Radén Galuh Argamanik. Ditu koné lantas Ida Sang Prabhu nyaup rabinné, lantas Ida Praméswari bendu tur matbat Ida Sang Prabhu. Mara kéto, lantas Ida Radén Mantri ané duuran matur ring Ida Sang Prabhu,

Mara kéto atur Ida Radén Mantri Semarajaya, lantas Ida Sang Prabhu nangis sinambi ida nuturang indik kasujaktian idané, tur tan mari marisesel raga, déning kalambuk kayuné nglinggihin atur I Limburé. Kacritayang lantas Ida Radén Mantri Semarajaya kalih Radén Jayasemara kangen ring ajin idané, lantas ida masi nguningang indik idané duk kari alit kantos ka mangkin. Ida Sang Prabhu nangis wau uning tekén kawéntenan praméswari kalih putranidané kalapu-lapu, saha tan mari ida ngaksamaang raganidané ring putra miwah praméswari, tur prajani koné ajak ida ka purian. Gelisang crita, lantas koné Ida Sang Prabhu maicaang kagunganidané ring putrané makekalih.

Kacrita jani Ida Radén Mantri ring Koripan, nuju wengi ida malinggih koné di balé kambangé di taman, lantas ida mireng raos ngambara, “Cening, Cening Mantrin Koripan, jani suba teka karman Ceningé, kema jani Cening luas ngaba prau takon-takonang adan muah gobanné, bunga anggon ngupahang matakon! Buina, lamun ada anak ngupamaang gustinné bunga cempaka, gustin anaké ento suba dadi lakar rabin Ceningé, tur Cening lakar masalin goba dadi bojog madan I Dempuawang. Nanging, eda Cening jejeh, réh mula kéto pakardin Ida Sanghyang Widi, lakar matemuang Cening marabi. Yén suba mobot rabin Ceningé, sinah Cening lakar buin magoba manusa!” Amonto koné raosé ané pirenga tekén Ida Radén Mantri Koripan, lantas ida mantuk. Buin maninné Ida Radén Mantri Koripan tangkil tekén Ajinné, nguningang raosé ané pireng ida di taman, tur lantas ida mapamit lakar ngumbara nglinggihin prau ngrereh lakar karmanidané. Mara kéto aturné Radén Mantri, Ida Sang Prabhu Koripan lédang mirengang, tur lantas ngandikain I Punta Jrudéh apanga ngiringang Ida Radén Mantri saha para panjak makasami ngrereh lakar karmanidané. Kéto masi tan mari ida ngicén putranidané bébékelan lebeng matah acukupan.

Tan kacritanan gelisang satua, Ida Radén Mantri lantas malayar nuut pasisi. Rauh di pasisin Pajarakané, manggihin koné ida anak mamancing lantas takénin ida, “Paman, Paman sang mamancing, désa apa ké né adané?”

Ngantenang makejang panjakidané ngeling, ditu lantas Radén Mantri Koripan ngandika tekén iringanné, “Maman Punta Jrudéh muah wargin gelah para panjak ajak makejang, da Maman ngeling, réh jani gantin gustin Mamané sadia lakar maan anak luh jegég! Yadin nira jani magoba bojog, buin pidan yén nira suba makurenan, ditu nira lakar buin magoba jlema tur lakar tulak mawali ka Koripan. Nah, né jani, kaukin nira I Dempuawang, adep men nira dini! Yén nira tondén payu, tondén ada anak meli, da pesan Maman ngalahin nira, dini malu nongos ajak makejang!” Mara kéto pangandikan Ida Radén Mantri, lantas makejang koné panjakidané pada suud ngeling.

Gelisang satua énggal, kacrita jani Radén Galuh Daa nyumpena koné ida matemu rabi ngajak anak bagus macedar, nanging anaké ento jani magoba bojog putih, bisa ngomong jlema kaubuh ban wang prau tur lakar bisa koné dadi anak bagus. Ditu lantas Ida Radén Galuh nangkil tekén Ajinné muah rakané makekalih, ngaturin Ida mangda numbasang bojogé ané ubuha tekén wang prauné lakar anggénida plalian. Ida Sang Prabhu Daa ngandika, “Béh, Radén Galuh, dadi i déwa cara anak alit papak raosang Cening, ragané sampun duur, dadi nagih maplalian kakéto? Déning Cening suba duur, keneh Bapané Cening patut majangkepan tekén rakan Ceningé I Mantri Koripan! Rakan Ceningé dini makedadua lanang-lanang, pajangkepang Bapa tekén I Cening Galuh Gegelang muah Singasari, déning Cening mula mamisan tekén ento makejang!” Yadin kéto pangandikan Ida Sang Prabhu, Ida Radén Galuh tusing ngiring, enu kedeh pinunas idané apang katumbasang i bojog putih! Déning kéto, lantas Ida Sang Prabhu ngandikain parekanné ka pasisi meli bojogé putih ento tekén wang prauné. Di subané bojogé ento katur ka puri, angob Ida Sang Prabhu miwah Radén Mantri makekalih, réh bojogé ento bisa ngomong muah masolah cara jlema, tur nguningang déwékné madan I Dempuawang. Bojogé ento lantas kaaturang tekén Radén Galuh di pagaluhan. Kacrita, Ida Radén Galuh peteng lemah koné tusing taén belas tekén I Dempuawang tur matingkah manying cara anak marabian ngajak I Dempuawang.

Tan kacritanan, gelisin satua énggal, déning suba pada caluh, dadi sayan gudip koné I Dempuawang, ngangsan bani niman Ida Radén Galuh muah mlali susunidané sambilanga mareraosan. Déning bes sai-sainé kéto, nuju peteng Ida Radén Galuh merem ngajak I Dempuawang, lantas jamaha koné Ida Radén Galuh tekén I Dempuawang. Buin maninné, dadi lesu pesan koné Ida Radén Galuh, lantas ida lunga ka taman ngetis kairing baan I Dempuawang sambilang ida mareraosan.

Kasuén-suén, mobot koné Ida Radén Galuh. I Dempuawang suud koné lantas magoba bojog, buin mawali kajati mula dadi Mantrin Koripan. Ditu lantas Radén Mantri Koripan nuturang saindik-indik raganidané tekén Radén Galuh, sumingkin garjita kayun Ida Radén Galuh, wiréh ida mula mamingsiki.

Kacrita, Ida Sang Prabhu miwah Ida Radén Mantri Daa makekalih, mireng Ida Radén Galuh mobot pagaén I Dempuawang, lantas ida bendu tur érang pakayunané déning putri kalih ariné marabi ngajak bojog. Lantas ida sareng tetiga ka pagaluhan lakar ngamatiang I Dempuawang. Mara ida rauh ditu, cingak ida Radén Mantri Koripan malinggih sareng Ida Radén Galuh, saha nakénang tekén Radén Galuh Daa anaké sané sareng ajak ida ditu. Ditu lantas Radén Galuh Daa ngaturang indik kasujatian idané ring aji miwah rakanné. Suba lantas kéto, prajani Ida Sang Prabhu Daa maputusan makta surat ka Koripan, ngaturin Ida Sang Prabhu Koripan mangda rauh ka Daa, lakar muncingang Ida Radén Galuh ring Radén Mantri Koripan. Buin ida mutusang ka Gegelang muah ka Singasari nglamar Ida Radén Galuh makekalih lakar sibarengan kabuncingang di Daa ring Ida Radén Mantri Daa makekalih.

Tan critanan, gelisin satua, suba pada adung pangraosé, lantas Ida Radén Mantri makatetiga apisan kabuncingang ring Radén Galuh makatetiga, tur karajegin antuk Ida Sang Prabhu Koripan, Gegelang, miwah Singasari.




#Article 581: Sesawangan (135 words)


Sesawangan (basa Indonésia: perumpamaan), lingganipun sawang, artinipun: mirib, polih pangiring -an, dados sesawangan, raris kadwipurwayang dados sesawangan, tegesipun: punapa-punapi ugi sané katon (kacingak), raris kalawatang (karasayang) ring kahiun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan), upami: kedapan bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi tangan anak istri ayu ngulapin.

Sawangan= iribang buka..........; masawang kuning= mirib sada kuning agigis. Sesawangan puniki ketahipun ngangge kruna: buka, kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan. Ring Geguritan Megantaka wénten mungguh:

Pamargine malonlonan, 
nolih kori rakane jua kaesti,

rasanya teka manutug,

nyaup nyangkol ngarasaras,

angin alon mamuat bon bungane arum,

enjunge nyukur katinggalan,

masawang bale kaaksi.

Maabah-abah sarwa endah,
malalangse ombake nene titir,

lumute kasampeh liu,

masawang tikeh makebat,

tur makasur bulung-bulunge ne anyud,

kaange ne pacurenggah,

masawang togog di samping.

Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire:




#Article 582: Cecangkriman (144 words)


Cecangkriman inggih punika cacimpedan sané mabentuk lagu utawi tembang. Biasané ngangge tembang madya utawi pupuh. Umumné ngangge Pupuh Pucung. Minab wénten sametin sané durung polih ngwacen indik cacimpedan, dados driki malih wacen ring artikel tiang indik Cacimpedan. Kenten taler yang durung polih ngwacen indik Pupuh, niki link né artikel indik Geguritan Utawi Tembang Pupuh.

Inggih ring sor niki wantah conto-conto utawi imba Cecangkriman:
Bapa Pucung
Indeng-indeng di alas gunung,
Panake koryak-koryak,
Di kayuné ya padingkrik,
Basang pelung,
Tendase majajambulan.

Berag landung
Ngelah panak cenik liu,
Memené slelegang,
Panak né jekjek enjekin,
Menek tuun,
Mememné gelut gisiang.

Jalan buntu
Tan masepak nolor terus,
Nyen makeneh mentas,
Apang elahang agigis,
Musti blenggu,
Majalan ditu magaang.

Ia majujuk,
Katumbak enu majujuk,
Ané numbak ebah,
Laut ngandang ngulintik,
Bes kadurus,
Pangencele mametelang.

Kaki Pucung,
Awak bunter maretungtung,
Basange anginan,
Sing paek ye ninjakin,
Uber kepung,
I kaki incang-incangang.




#Article 583: Peparikan (227 words)


Peparikan pateh sakadi wewangsalan, kewanten binanipun wewangsalan punika wantah kalih palet (carik), yening peparikan kawangun antuk petang palet dados apada (satu bait), taler mawirama miwah mapurwakanti. Peparikan puniki pateh sakadi madah ring kasusastran Indonésia. Yéning sihang ipun minab sakadi Pantun, antuk ri, punika sering masilur dados ntun, sakadi; sari, dados= santun. Peparikan, kruna lingganipun parik, artinipun; awi (karang), polih pangiring an dados parikan, kadwipurwayang dados: peparikan, artinipun: awi-awian utwai reragragan.

Peparikan puniki taler sakadi sasimbing indik kahanan kalih polah janma, kawangun antuk lengkara petang carik dados apada (satu bait). Lengkarane sané riinan kalih carik dados sampiran, lengkarane pungkuran sané kalih carik dados arti sejatine, saha mawirama purwakanti, (a-b, a-b).

Purwakanti punika wénten tatiga, luiripun: Purwakanti sastra, Purwakanti basa, Purwakanti suara, sakadi:

Doyan liang ngandong kanji (a)
depang tiang ngaba pitu (b)
yan tiang ngelong janji (a)
apang tiang kena tantu. (b)

Aksara ji ring kruna kanji, makanti ring ji ring kuna janji. Aksara tu ring kruna pitu, makanti ring tu ring kruna tantu.

Meli gabus duang kranjang
lamben bodag sing ngenyakin
yadin bagus mata kranjang
enyen kodag mangenyakin.

Mata kranjang makanti ring kruna duang kranjang. Kodag ngenyakin makan ti ring kruna sing ngenyakin.

Dengdenge kurma lua
jaene ditu plapahin
adeng-adeng magama tua
gaene malu plajahin.

Suara a ring kruna tua, mapurwakanti ring a ring kruna lua. Suara in ring kruna plajahin, mapurwakanti ring in ring kruna plajahin.




#Article 584: Sesemon (119 words)


Sesemon punika taler sakadi sesimbing, sakewanten luwih alus lengut tur nudut kayun. Sesemon puniki wénten sané mawangun tembang, utawi gancaran, sakadi ring sor puniki:

Taruna: Béh apa kadén melah bunga nagasariné ento, yan tiang maan ngubuhin bungané ento, apa kaden liang atine.Taruni: Apa perluné ngubuhin kayu buka kéné, ané tan paguna, tulén bena lakar tuyuh nyampatang luu sai-sai.

Wenten sesemon anggén sekar macapat (Sekar alit) luir ipun:

Tiang Mriki Ngrereh Bungakocap wénten cempaka putihiriki genahnya rekokocap luih warnanipunnawang tranggana ngadikainggih wiaktinanging déréng masamaya alap.

Saséndoné Kadi ring Siptadumadak ya ulung janidelima wantané entoakatih tengahin dalutitiang masesangi nyanggabaan kacingtitiang suka matoh diri.

Radén Galuh Weruh Siptakenyung raris nyaurinlamun paingenan rekomadia latriné ya ulungdi pekené ya tibéninnyasoring bingin

manakti apang pasaja.




#Article 585: Goa Gajah (484 words)


Goa Gajah inggih punika goa sané kakaryanin ri tatkala jaman purbakala, tur kaanggén dados genah ibadah. Goa puniki magenah ring désa Bedulu, Kecamatan Blahbatuh, Kabupatén Gianyar, Bali. Dohnyané kirang langkung 27 kilométer saking Dénpasar. Ring tanggal 19 Oktober 1995, goa puniki kacatet olih UNESCO dados warisan utawi tetamian jagat ring bidang kabudayaan.

Wastan Goa Gajah mawit saking wasta Lwa Gajah sané pinih pertama kasebut ring kria sastra Kakawin Nagarakretagama sané kasusun olih Mpu Prapanca (1365 M). Wasta punika kasurat ring pupuh 14/3, sané nlatarang indik wawengkon ring kangin Jawa, sané ngakuin kakuasaan saking Majapahit. Lwa utawi Lwah (Loh) artosnyané tukad, nika mawinan lWa Gajah madué artos tukad gajah. Tukad sané magenah ring arep candi punika mawasta Tukad Petanu. Wasta Goa Gajah taler mawit saking pahan prarai raksasa sané wénten ring ajeng cangkem goa, sané kabaosang masaih sareng prarai gajah. Wénten taler sané maosang wasta punika kapolihang krana wénten arca Ganesha, déwa maprabhu gajah, ring silih tunggil ceruk ring tengahing goa punika.

Kawéntenan Goa Gajah sané pinih kapertama, kauningin olih pejabat Hindia Belanda sané mawasta LC. Heyting, ring warsa 1923. Ring warsa 1925 Dr. WF. Stutterheim nglaksanayang panyelehan ring goa puniki. Dinas Purbakala RI sané kapimpin olih J.L Krijgman , nglaksanayang panyelehan tur pénggalian ring warsa 1954 ngantos warsa 1979, ring galah punika katemuang 6 togog anak istri utawi widyadari miwah pancoran yéh sané ring galahé puniki kaprecaya prasida ngicénin kasucian majeng ring anak sané rauh. Ring warsa 1931, Mr. Conrat Spies ngamolihang tetamian sané marupa stupa macabang tiga sané kapahat ring témbok batu sané sampun uug ring dasar Tukad Pangkung.

Mawit saking warsa 1950 sasampun Badan Purbakala Républik Indonésia ngadegang kantor séksi wangunan cabang Bali sané magenah ring Gianyar tur kapimpin olih J.C. Krijgsman, panyelehan ring goa punika malih kaperhatiang. Nika mawinan ring sawatara warsa 1951 utawi 1952 kalaksanayang pénggalian ring palataran arep cangkem goa. Saking pénggalian punika kapolihang fondasi kuno sané mawentuk marepat. Ring warsa punika taler kapolihang retakan ring ajeng goa krana akah saking punyan kamboja sané mentik ring ajeng tebing nampek sareng cangkem goa. Ritatkala kabersihang kapolihang kalih pahan batu, sané kapertama punika pahan saking ajeng prabhun raksasa ring ajeng goa, sané kaping kalih pahan saking ukiran ring témbok goa. Wénten taler pedang sané kakaryanin saking batu padas,pahan saking arca raksasa ring arep goa.

Kompléks saking Goa Gajah kapah dados kalih pahan sané utama, ring kaja punika tetamian saking ajahan Siwa, sané kawuktiang saking kawéntenan Trilingga miwah togog Ganesha ring tengahing goa, tur kaanggén genah sembahyang. Kompléks ring kauh Goa Gajah punika wawengkon Tukad Pangkung, sané marupa reruntuhan Buddha mawentuk pajeng sané kasusun 13 miwah stupa macabang tiga sané kapahat ring batu sané ageng.

Situs Goa Gajah kadadosang genah suci tur pusat saking kegiatan agama Hindu miwah Buddha ring masa pamerintahan Dinasti Warmadéwa ring abad ka  X-XIV maséhi (400 warsa). Status situs Goa Gajah ring galahé puniki kadadosang genah nglaksanayang kegiatan agama utawi pura tur para kramané ngamaosang dados Pura Goa. 




#Article 586: Terunyan, Kintamani, Bangli (177 words)


Terunyan utawi Trunyan inggih punika silih tunggil désa sané magenah ring Kecamatan Kintamani, Kabupatén Bangli, Propinsi Bali. Désa Trunyan kadadosang silih tunggil désa Bali Aga, pateh sareng Désa Tenganan miwah Désa Sembiran tur désa punika nampek ring Danu Batur. Krama désa Trunyan madué tradisi pemakaman mayat sané kagenahang ring batu ageng sané madué pitu cekungan. Wénten adat désa Trunyan antuk tatacara nguburang mayat. Ring désa puniki wénten tigang kuburan utawi sema manut saking jenis kapademan krama irika. Yéning pademnyané wajar mayatnyané katutupin olih kain putih, kaupakarain, tur kagenahang ring sor punya sané mawasta Taru Menyan sané genahnyané ring Sema Wayah. Yéning kapademannyané nénten wajar sakadi kecelakaan, bunuh diri, miwah kapademang olih anak lianan mayatnyané kagenahang ring Sema Bantas. Antuk ngubur bayi miwah anak cenik utawi krama sané durung mawiwaha mayatnyané kagenahang ring Sema Muda. Mayat-mayat punika kajéjérang tur nénten berbau krana wénten punya Taru Menyan. Taru maartos punya, tur Menyan maartos harum. Punya puniki sané mawinan désa punika kawastanin Désa Trunyan.

Krama désa Terunyan ring warsa 2016 madué 1.389 lanang miwah 1.327 istri mawit sex ratio 104.




#Article 587: Galuh Payuk (2470 words)


Satua Galuh Payuk inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita Anaké Agung di Daha muah pramiswarin ida dahat kasungsutan kayun, sawiréh Ida tusing madué putra. Peteng lemah pramiswarin ida matetangisan dogén. Sayan makelo mawuwuh kasungsutan idané. Duaning kéto Ida Anaké Agung nauhin baudandan idané makejang. Sasubané pepek pada nangkil, lantas Ida Anaké Agung ngandika, Nah ané jani, Paman-Paman pada makejang, sawiréh suba makelo nira mrabian masih tondén nira ngelah panak. Déning kéto, né jani nira ajak pramiswarin nirané, lakar luas kalasé nangun kérti, sing kagét apa ada paican Widi. maicain nira panak. Sapakalah nirané, Paman Patih serahin nira ngisi guminé makejang dini, tur Paman apang pageh nitahang guminé, kénkén nira apang kéto abet Pamané!

Sawiréh kedeh pesan kayun Idané pacang lunga, dadi tusing bani pepatih-pepatih Idané ngandegang. Buina mula baudandan Ida makejang rep sirep takutné tekén Sang Prabu.

Kacrita jani mamargi Ida, kairing baan pramiswarin idané dogén, sawiréh panjak idané tusing pesan kaicén ngiringang. Kacrita pamarginidané sareng kalih, menék jurang tuun pangkung di tengah alasé wayah. Yén kudang dina kapo Ida mamargi, manggihin raris Ida punyan baingin gedé. ditu Ida mrarian. déning ditu pakayunan Idané miasa. Ditu lantas Ida manglarang tongos miasa. Suba pragat Ida sareng pramiswarin idané mamati raga.

Kacrita jani di Suargan, Ida Sanghyang Siwa liwat méweh Ida makayunin, déning Suargané tan mari kebus tur tlapakan tangan Idané tan mari medal toya, lantas kandikain parekan idané Sang Gagakpetak, kandikaang natasin ka Mercapada, wiréh kayunang Ida, sinah ada anak nangun yasa. I Goak lantas majalan, ngungsi ka Mercapada. Suba ia neked di alasé lantas ngindang mailehan, kanti kenyel ia ngindang, masih tusing nepukin apan-apan. Ditu lantas ajinanga ada punyan baingin gedé buin tegeh, lantas Sang Gagakpetak ngungsi punyan bainginé ento, praya lakar mrérén. Mare ia menceg. tengkejut lantas Sang Gagak, wiréh asana kayuné kebus.

Ngandika Betarané, Maan apa buin kuangan, suba amonto kasukan Sang Prabuné, jani apa buin katagih.

Matur Sang Prabu, Wiakti katah pisan sampun suécan Cokor I Déwa ring titiang, sakéwanten sané asiki, manik majalan Cokor I Déwa durung ngicén titiang. Inggih yan wantah Palinggih Betara lédang punika lungsur titiang.

Kacrita sasubané Ida Sang Prabu suud nunas waranugrahan Ida Betara, lantas Ida mamargi ngamantukang sareng rabin ida, tan mari lédang kayun sang kalih. Kasuén-suén Ida mamargi lantas manggihin sétra. Di semané ento cingakina ada payuk cenik tur kedas, kagét macempléng Anaké Agung Istri ngandika sarwi matujuhang payuké ento.

Gelising satua, rauh suba di tepi siring negaran idané, lantas kapendak ban panjak Idané makejang. Sarwi ngaba gong, cendekan. Baris gedé pada mendakin Ida, kulkul madéngdang. nyiriang Sang Prabu suba rauh. Makejang pada girang kaulan ida, ada tusing mabaju mlaib ka rurungé, ada gambah-gambah, ada nyangkil pianak nu pusuh, ada néngténg sémprong, wiréh sedek ngupinin api, ningeh uyut di rurungé, ané sépanan mlaib pesu ada ngragas tembok kanti telah gempih témbokné. Ah liu yan tuturang lingkah anaké mabalih.

Kacrita Sang Prabu suba rauh di purian, sausan Idané masiram kalih ngrayunang. lantas Ida medal, katangkilin baan baudandané makejang. Pepatih Idané lantas matur, Inggih Ratu Sang Prabu, sampun amunika suen Cokor I Dewa lunga nangun kerti, né mangkin sampun wénten waranugrahan Hyang.

Ngandika Ida Sang Prabu, Béh, kéné paman, nira suba kapaicain, kéwala ké jeneng tusing dadi nira maan kasukan nulus. Teka ada dogén gegodan di jalan, dadi sadia tan sadiané nira luas nangun semadi. Sampun puput Ida ngortaang, saunduk-unduk Idané nangun kérti, uli pangawit tekaning pamuput, lantas matur buin I Patih, Inggih manawi sampun tuduh Ida Sanghyang Kawi asapunika. Inggih yan wantah dados, usanang sampun nyungkanang punika. Yadiapin asapunapi antuk, yan sampun pagantosan sinah kapanggih.

Ngandika Ida Anaké Agung, Ah, sing ja nira ngéwehang ento sanget. Saja tuah buka munyin pamané, gantiné tusing dadi kelidin. Maan, sapakalah nirané kénkén jenenga unduk guminé makejang?

Matur I Patih, Matur sisip wantah rahajeng sawengkon Cokor I Déwa.

Gelising satua yan kudang bulan kapo, lantas mobot Ida Anak Agung Istri, tur bobotan idané suba wayah. Nuju dinané melah lantas madué oka. Nanging ké okan Idané ento salah lupa, mrupa payuk cenik tur kedas. Sawiréh kéto katur tekén Sang Prabu, Ida Anaké Agung lantas ngandika, Nah dong dayanin, men jani nyén selselang, ento Adi ngaé raga pelih. Suba amonto teges pangandikan Ida Betara, masih Adi léman pesan. Maan jani bakal anggon gena ngubuhin payuk kekéto, jawining kutang. Yén né padé ubuhin sing buungan lakar ngletehin gumi. Lantas kapangandikaang ngutang payuké ka tukadé. Ida Anaké Agung muah rain idané tan mari sedih, matetangisan lemah peteng, ngayunang unduk okané.

Kacrita ada anak tiwas luh muani, maumah di wewengkon jagat Koripan. I Tiwas ento bekung. Gegaén I Tiwasé sadina-dina makekarang ka pesisi. Sedek dina anu Mén Tiwas ngalih kremis ka pesisi, sagét tepukina ada payuk cenik kandas duur biasé. Mara tepukina payuké ento lantas ia ngomong tekén kurenanné, Yéh, Bapanné, iwasin ja. aéng luung payuké ento. Teka cenik mungil. Nyén sih ngutang payuk, lakar duduk koné, ada ja anggon wadah apa ne.

Ngomong Pan Tiwas, Ah, Méménné, dong bes kelamakan dogén, papak-papak duduk apané lakar wadahin payuk kéto, kasugihan sigané encén mabualan nganti mawadah payuk. Dong kunukang té ibané nuduk kerang dogén, mani apang ada apa purupang aji mincid.

Kacrita I Tiwas luh muani, sai-sai maselselan baan lacurné kaliwat sabilang ia ngatuju mapunduh negak, ia ngrengkeng, Dong bes kaliwat pesan bena ngelah kalacuran, apa sih angkuhang, apang mangdénné bisa matuutin timpal. Apang sida baan ngisinin basangé dogén ja, bes kéné sabilang angkuhang tuara taén matuutin anak. Kremis suba ngangsan arang, jani gantin déwéké tuara ngamah. Pangrumukné kéto dingeha tekén payuké, lantas ia mapineh-pineh, Beh pedalem gati I Tiwas, sai- sai maselselan baan kalacuranné. Ah, melahan buin mani semengan lakar luas ka peken, sagét ada apa anak olas, apang ada anggon nulungin Mémé Tiwas. Suba né kéto, buin mani semenganné mara galang kangin, I Tiwas luh muani suba makalah uli kubunné, lakar luas ngalih pangupadiri. Radén Galuh Payuk, masih tuun uli langgatanné, matutug uri ajaka I Tiwas, lakar luas ka peken. Salantang jalan payuké mamunyi kéné, Troktoktok dengkok dengkok. Kandugi tuara ada anak nepukin muah ningeh munyinné nganteg ka peken. Mara sedeng beka pekené, lantas I Payuk nyengongot nongos di samping dagang baasé. Buin akejepné lantas ada anak nyorjor kema lakar nguup baas. Mara tinggalina payuké ento, lantas matakon tekén dagangé,

Masaut dagangé, To yen nyén jenenga ngejang dadi tiang tusing rungu.

Ngomong buin anaké i busan, Ah, lamun tusing ada ngaukin lakar duduk koné, ada ja anggon wadah baas. Suba suud ia meli baas, lantas penpena ka tengah payuké, ngon ia ngajinang payuké, wiréh amon apa ja penpenina baas, teka sedeng dogén. Lantas ngomong, Ye, ih embok, tingalin ja, tusing madaya tiang tekén payuké né, amonto cenikné, teka asador penpenin baas. Né tiang makingsan koné main, lakar kalahin mablanja. Mara lénga akijapan anaké mliat, sagétan ilang payuké, magedi uli ditu lakar mulih. Di jalan tan mari ia mamunyi, Troktoktok dengkok-dengkok dengkok.

Kacrita payuké suba teked jumah I Tiwasé, lantas baasé pejanga di baléné, wadahina lumpian, lantas ia buin menék ka langgatané. Mara teka Mén Tiwas, tengkejut ia ngajinang ada baas, laut ngomong, Ih. Bapanné, dadi ada baas dini, nyén ngejang aah?

Masaut Pan Tiwas, Tawisin, awaké né barengan teka ajak ia. Jog jakan dogén té suba, buin basang seduk tondén ngamah, misi ja cetik dong mati ya, apang suud kasakitan! Baasé lantas jakana tekén Men Tiwas. Maninné semengan buin Radén Galuh Payuk luas ka peken, tur mulih ngaba magenep, lakar basa, lakar jukut, muah ané lén-lénan. Suba koné teked jumah lantas makepotan mlebengan di paon, wiréh payuké jani suba dadi anak cerik luh tur jegég gati. Mén Tiwas ngelah siap aukud, lantas ento ejuka, abuta bulunné akatih lantas lablaba anggona jukut. Suud magarapan di paon, lantas nyampat makekelud uli jumahan metén nganteg ka natahé. Suba pragat kéto, lantas buin menék ka langgatané, buin dadi payuk.

Kacrita lingsir sanja suba lantas teka I Tiwas luh muani uli ngalih gaé. Nu joh suba asira jukut bé siapé, wiréh basangné suba layah gati. Lantas ngomong, Béh nyén sih ngaé jukut bé siap, nyursur bonné nganteg mai. Nyai tusing ngadek?

Masaut Pan Tiwas, Cirin kénkén nyen orahang, jabin cirin basang betek. Nah, jalan té suba amah dogén, nyak ya ngranaang mati, dong suud ya kéné kesakitan ngalih amah!.

Ngomong Mén Tiwas, Ah endén té malu awak ngiwasin payuké, sing nyen palinga tekén anaké ngaénang dedaaran. Mimi aget nu di tongosné, yan ento ilang tekan mati awaké sedih. Suba suud kéto lantas ia madaar. Béh nyendi-nyendi koné sopan Pan Tiwasé baan tumbén naar dedaaran jaan-jaan. Sasubanné pada suud madaar, lantas mapaomongan ajaka dadua, ngomongang undukné makejang suba pada ada lebeng matah di umahné. Buin mani semenganné, I Tiwas luh muani tusing luas ngalih gaé, nanging ia mengkeb di durin kubunné, wiréh ia makeneh nawang anaké ané ngaba magenepan ka kubunné.

Kacrita suba dauh telu sawetara, dingeha munyi kéné di arep kubunné, Troktoktok dengkok dengkok dengkok. Lantas I Tiwas pada pesu uli pengkebanné, baané ningeh munyi tawah. Mara teked di arep kubunné, tingalina payuké cenik majalan, bek misi magenepan. Ditu I Tiwas gigian baan kendelné, lantas nyemakin aba-abaan payuké. Payuké lantas buin pejanga di tongosné melahanga pesan. Sawiréh jani I Tiwas suba ada ngalihang daar, dadi ia tusing buin ngalih gegaén kema mai, nanging ia nganti dogén jumahné. Sabilang teka payuké mamunyi, Troktoktok dengkok dengkok dengkok, juangin kumbi! Lantas juangina aba-abaanné. Payuké buin pejanga. Sayan makelo sayan nyugihang I Tiwas. Panganggo. barang mas, slaka suba liu ia ngelah, uli ngelah payuké cenik ento, katut umah ia suba nyidaang ngaé.

Kacrita Pan Tiwas nuju ada jemaka, lantas ia menék ka panukub umahé. Sedek ia répot ngalihin ané jemaka, tusing aséna teka bakat gampésa payuké, nganti ulung ka patuanganné. Ditu lantas payuké belah sigar mabrarakan, lantas pesu anak cenik luh uli payuké belah ento, sawetara matuuh pitung tiban, jegégé tan kadi-kadi, ngeling mapulisahan di patuanganné, sambilanga masesambatan, Dong, kénkén kadén Bapa Tiwas, saking gantin Bapanné tuara dadi sugih. Mara amonto né Bapa ngelah suba Bapa lénga tekén tiang. Gantin tuah Bapa akejep ngajak tiang dini. Yadin kénkén baan Bapa ngengkebang tiang, suba sinah makelo-kelo liu anaké tau. Mara kéto munyinné anak cerik ento, ngénggalang Pan Tiwas macebur uli ba duur laut ngaukin kurenanné. Kurenanné énggal nyagjag, sambilanga ngémpéng jun misi yéh atenga, wiréh ia teka uli nyuang yéh, mara turuanga atenga, dingeha kurenanné makaukan geleh tur mamunyi makateprug. Ngengap Mén Tiwas matingalan, kadéna kurenanné kenapa, lantas tingalina anaké cerik ngeling.

Mén Tiwas ngaturang déwékné uli Tiinggading.

Kacrita jani Prabuné di Koripan, madué oka lanang asiki, suba ngantiang anom. Jani ngantiang odalan Ida Radén Mantri. Panjak Idané makejang lantas kadauhin, kapangandikaang ngaturang pangayah nebuk ka puri. Mén Tiwas masih orahina. Mara dingeha ada arah-arah, lantas Ni Luh Gading ngomong tekén Mén Tiwas, Ih Mémé, tiang ja baang ngayah ka puri, nah, Mémé jumah ngijeng!

Masaut Mén Tiwas, Ah, awak cenik sada pangkah dogén, apang ada kedékina, anak liu ditu ngayah, kadén buka dini suung.

Ngomong buin Luh Tiinggading, Nah baang ja nah Mé nah.Apang nawang tiang puri. Gaénang men tiang elu cenik.

Masaut Mén Tiwas tengkejut, Yéh né kénkén sih I Cening dadi sera anggon boréh? Nyén ya kodag baana timpalé maakin.

Kacrita sasubané neked di puri, makejang anaké uyut nekep cunguh. ngorahang Luh Gading mebo sere, kéné munyinné, Dong klamakan dogén Men Tiwas, pesu-pesuanné amonto cenikné. Ngaba lu pabungbungan, tur mebo sera. Né kemo laku, sing kodag baan ngadek! Luh Gading lantas nyrutcut ngalih tongosé suung. Ditu ia nebuk padidiana. Buin akejepné lantas rauh Siramadewine, wireh mireng anak uyut.

Matur Luh Gading, sambilanga kunuk mulang lunné, Titiang Luh Gading nika.

Ngandika Siramadewi, Yéh, ih, luung ja adanné, Luh Gading?

Kacrita suba pada suud pada nebuk, Luh Gading paling maluna mapamit. Satekedné Luh Gading jumah, tuturanga undukné dadi kekedékan, dadi jejailan. Buin pidanné buin Luh Gading ngayah ka puri wiréh di puri anaké lakar nyait. Tan mari masih ia maboréh sera. Anaké pada nyait tamas, yadin sampéan aji semat, nanging Ni Luh Gading nyait aji medang tiing ané abana uli jumah, pagaénné ngonanga pesan tekén anaké makejang wiréh alus magenja, buina tusing ngenah jejaitanné wiréh aji medang nanging tekek. Kayang praratuné masih makejang pada ngon tekén paundukanné Luh Gading. Radén Mantri Koripan, tan mari ngirik-irikin ia, nganti tusing magedi-gedi uli di anaké nyait. Radén Mantri lantas ngandika, Ih Luh, nyai madan Luh Gading? Lan dini ngoyong nyak!

Matur Luh Gading, Titiang pamit. Radén Mantri lantas ngandika tekén Siramadewi, Ih, Bibi, aéng tawahné Luh Gading nyait sampéan, aji medang anggona, baan tekek, buin melahan pesan pagaénné padaang tekén anaké lénan.

Ngandika Siramadewi, Inggih, malah dayanin teka makejang bisaina. Buin ngandika Raden Mantri tekén Luh Gading, Ih Luh, indaang satuain beli, teka dot gati makita madingehang satua!

Matur Luh Gading, Titiang pamit, titiang tan uning masatua. Lantas anaké lénan kapangandikaang nyatua, nanging Radén Mantri tusing ja satuané pirenganga, itep ja Ida sledat-sledét nyingakin Luh Gading.

Kacrita suba pragat majejaitan, makejang anaké pada mapamit uli puri. Petengé Radén Mantri tusing sirep, tuah Luh Gading magantung-gantung di kayun. Suba paakan lemah, mara Ida dadi sirep, lantas Ida nyumpenaang Luh Gading. Gelising satua, jani buin anaké ngaturang pangayah ngaé jaja, ia tusing buin maboreh sera, kéwala meséh buka anaké lénan. Béh ditu buin mawuwuh–wuwuh kajegéganné, macebuah buka bulan purnamané. Radén Mantri buin mawuwuh maakang dogén, ngangsan mlinggih tekén Luh Gading. Luh Gading kunuk magarapan di bucu padet, tuara ngrunguang apa. Ngaé jaja masih ia paling duega, tur paling becata. Dadi angob pakayunan idané, kabatek baan tawah-tawah tetangkepné Luh Gading magarapan, buina makejang melahan dogén tekén anaké lén-lénan gegarapné. Jani buin Luh Gading kapangandikaang nyatua. Ditu lantas Luh Gading nyatua, nyatuaang unduk Anaké Agung di Daha miasa nunas oka, lantas madué oka mrupa payuk lantas kakutang, wiréh kabaos ngletehin gumi, tur kaduduk baan Mémé Tiwas. Mara teked ditu satuanné Luh Gading lantas ia ngeling tusing nyidaang nglanturang satuanné, wiréh éling tekén paindikanné. Ida Radén Mantri sayan nesekang mlinggih, lantas cingakina Luh Gading ngeling, lantas Ida ngandika, Yéh kenapa dadi ngeling? Dong lantasang satuané! Luh Gading masih nu ngeling, tuara ngiring nglanturang satuané. Mara kéto undukné Luh Gading, dadi Ida méling tekén ajiné di sametonan maorta madué oka payuk tur sampun kakutang. Sawiréh kéto, lantas kapangandikaang ngalih I Tiwas luh muani. Satekedé I Tiwas maka dadua di puri, lantas ia kandikain, katugesang pesan baan Radén Mantri, unduké ia ngelah pianak Ni Luh Gading. Buina yan ia tusing nyak nuturang amun amunné, lakar matianga. Wiréh takut I Tiwas mati, lantas aturanga sakadi-kadinné uli pangawit kayang panyuud. Mara pegat satuan I Tiwasé kéto, lantas Luh Gading saupa baan Raden Mantri tur pepasihina.

Gelising satua unduké buka kéto suba katur tekén Anaké Agung di Daha, lédang pesan pakayunan Ida Sang Prabu, mirengang orta, okané suba di Koripan kaduduk, lantas Ida lunga ka Koripan, tur ngaksama tekén okan idané, baan Ida ngutang ané malu.

Suéning asué, déning Ida Radén Mantri Koripan suba anom, Ida Radén Galuh Daha suba masih tutug duur, lantas kabuncingang. Abulan pitung dina ramé-raméné di Koripan. Lemah peteng tuara mrérén. Sasuban okané suud mabuncing, mara budal Ida Sang Prabu Daha, déning pakayunané suba pada lédang.




#Article 588: Pan Angklung Gadang (2468 words)


Satua Pan Angklung Gadang inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita di désa Anu ada koné anak madan Pan Angklung Gadang. Yén di pawangwangan jlema bocok, mapi-mapi belog, mirib tuara ten nawang kangin kauh, nanging yén tlektekang dayanné kerepan takén bulun méng. Pan Angklung Gadang ia mamarekan di purian.

Kocapan sedek dina anu, Ida Anaké Agung makayun pacang lunga ka gunung, tumuli ngandikain Pan Angklung Gadang,

Lantas Anaké Agung ngamunggahin kuda tur buin ngandika, Iba Angklung Gadang, kema jemak pacanangan gelahé, jalan iba ngiringang gelah jani!

Gelising satua, pamargin Ida Anaké Agung manglinggihin kuda kairing olih Pan Angklung Gadang, suba koné joh ngliwat désa, kagét macepol blongsong ambed ikuté, nanging tusing duduka tekén Pan Angklung Gadang.

Kacrita jani suba koné di gunung, tumuli Ida tedun sakéng kudané tur kacingakin kudané makocogan pesu peluh, kandugi kawaspada antuk Ida, penganggén kudané kuang, blongsong ambed ikuté kecang, raris Ida ngandika, Ih iba Angklung Gadang. Sawiréh iba majalan durian, iba tusing ajin blongsong ambed ikuté kecag?

Matur Pan Angklung Gadang, Inggih Ratu Déwa Agung, wantah kantenang titiang, sakéwanten tan wénten purun titiang ngambil punika, santukan durung wénten pangandikan Cokor I Déwa.

Ngandika Ida Anaké Agung, Dong iba Angklung Gadang, nguda sih iba belog pesan. Suba ajinang iba slakané ulung, masih tusing iba ngelah keneh nuduk, nagih orahin dogén. Nah mani puan, yén iba ngiringang gelah, lamun ada macepol uli di jarané, duduk men énggalang, penpen di kompéké!

Tan kacrita, Ida Anaké Agung di gunungé, jani suba lingsir, makayun Ida mantuk saha ngandikain parekan, Angklung Gadang, cawisang jarané, étéh-étéhin, gelahé lakar mulih né jani!

Angklung Gadang matur, Inggih. Laut bangun ngénggalang nyemak jaran tur kaétéh-étéhin. Di subané pragat, lantas ia matur, Inggih Ratu Déwa Agung, puniki sampun puput antuk titiang, durusang Cokor I Déwa munggah! Lantas Ida Anaké Agung nglinggihin kuda adéng-adéng kairing antuk Pan Angklung Gadang negen kompék pacanangan.

Kacrita suba koné jani rauh di tepin désané, kandugi ada pacepolpol uli di jarané. Mara ajinanga tekén Pan Angklung Gadang, lantas éncol ia manuduk tur kapenpen di kompék pacanangané, tur kategen laut majalan. Nglajur pamargin Ida, critanan rauh suba di bancingah, raris tedun Ida saking kuda, mangraris Ida ka purian. Kompéké né tegen Pan Angklung Gadang lantas timbalina tekén panyeroané tur kagenahang di baléné di ambéné. Pan Angklung Gadang ngembusin étéh-étéh jarané nglaut nyutsut peluhné.

Kacrita jani Ida Anaké Agung mlinggih di baléné makayunan ngrayunang canang, laut Ida ngungkabang kompék. Dadianya kacingak antuk Ida, kompék pacanangané bek masegseg misi tain jaran, kandugi caneg Ida, tur menggah pesan, saha nauhin Pan Angklung Gadang.

Égar kenehnyané Pan Angklung Gadang parek masila tapak, kasengguh lakar kaicén lungsuran. Bumara ia masila tur nunas lugra lantas Ida ngadeg nglaut ninjak tendas Pan Angklung Gadangé, kadulurin pangandikan banggras, kaki kléwaran ibané ngajahin sangkan bisa iba menpenin kompék gelahé tain jaran?

Mara amonto Ida ngandika, buin ningtingang cokor ukuh ninjak énggalan kagelut cokor Idané tekén Pan Angklung Gadang sambilanga matur sisip, Inggih Ratu Déwa Agung, duaning Cokor I Déwa ngandikaang titiang, lamun ada ulung uli di jarané, duduk nyen, penpen di kompéké, asapunika pangandikan cokor idéwa ring titiang. Sané di wau wénten kantenang titiang macepol saking kudané, raris duduk titiang tur genahang titiang ring kompék pacanangané. Inggih sané mangkin, yéning titiang kabaos sisip, durusang puputang titiang né mangkin!

Mara kéto kapireng atur Pan Angklung Gadangé, raris Ida méling tekén pangandikané i tuni, kabawes-bawesang ragan Idané iwang ngandikain I Angklung Gadang, mawinan prajani Ida lédang tur ngaksama tekén Pan Angklung Gadang.

Kacrita buin puanné, buin Pan Angklung Gadang kandikaang ngiringang masiram, tumuli Ida mamargi ka tukadé kairing ban Pan Angklung Gadang. Di subané rauh di tukadé, raris Ida makayun makébotan, tumuli Ida nyongkok duur batuné di tengah tukadé. Pan Angklung Gadang masih bareng nglesitang kamben, nyongkok duur batuné di luanan Ida Anaké Agung, tur ia maseden, mligedan mesuang bacin. Kandugi bendu pesan Ida, tumuli kajambak boknyané Pan Angklung Gadang, tur kasilemang kanti slegak-slegak.

Mara kéto dingeha pangandikan Idané, laut Pan Angklung Gadang ngénggalang nuléngék tur nyumbah nunas pangampura, Inggih Ratu Déwa Agung, boya ja titiang sangkaning langgia ring Palungguh Cokor I Déwa, mula titiang mamanah subakti pisan mamarekan ring Cokor I Déwa. Sakadi mangkin Cokor I Déwa makoratan, bacin Cokor I Déwa anyud ngatebénang, manah titiangé mangda rauhing tain titiangé taler bakti ngiring bacin Cokor I Déwa, kéto aturné Pan Angklung Gadang, kandugi ica Ida Anaké Agung, nuli ngandika, Nah Pan Angklung Gadang, jani kema suba mulih, suud suba iba mamarekan tekén gelah!

Suba koné kéto kacrita jani Pan Angklung Gadang nongos di Désa Anu ngajak kurenannya, tur ngelah kuluk berag abesik. Kacrita né nyanan dauh teluné, banjarané lakar masangkepan. Dadiannya Pan Angklung Gadang inget tekén déwékné danda, bané tuara sangkep né abulan. Lantas ia nagih pipis duang dasa tekén kurenanné, tur clepanga di jit kulukné. Suba kéto laut ia nyemak saput tur majalan sambilanga ngaukin kulukné.

Kacrita jani krama banjaré suba pepek masangkepan, ditu laut Jero Klian ngujangang kramané né mutranin.

Krama banjare makejang matolihan medasin sasolahan Pan Angklung Gadange.

Pasaurannya Pan Angklung Gadang, Mangkin tiang kari ngambil jinah. Ditu laut tendas cicingné kasorogang. ikutné kakenjirang, kanti mining jit cicingné, laut kacanggem aji bungut tur klecot-klecotanga tekén Pan Angklung Gadang, lantas ia nguntul nglepéhang pipis uli di bungutné, laut kapetékin kanggon mayah dedandan nembelas. Nu mesisa pipisné dadua, lantas anggona meli bubuh.

Béh, krama banjaré makejang pada ngon pesan ngenehang sadian Pan Angklung Gadangé ngelah cicing bisa mejunang pipis. Pan Angklung Gadang buin makeneh-keneh déning ia nylepang pipis duang dasa, kapesuang mara plekutus, jani nu dadua di jit cicing né, laut ia meli rujak aji dadua. Suba suud naar rujak, laut ngaukin cicingné, Kuluk kuluk kuluk, kletak kletak kletak. Lantas nyagjag cicingné, ikutné kitir-kitir, tur buin kaklecotang, mémésu pipisné buin dadua, ento kanggon mayah pamelin rujak.

Paundukan Pan Angklung Gadangé akéto, kapedasin pesan tekén I Wayan Sébetan, anaké kasub sugih di banjaré ento. Dadiannya dot I Wayan Sébetan tekén kulukné ento, laut kadesekin Pan Angklung Gadang. Ih Bapa Angklung Gadang, icang ja baang meli kuluk bapané, bayaha ja siu.

Buin ngomong I Wayan Sébetan, Ih Bapa Angklung Gadang, jalan suba aba mulihan kuluké, limang laksa dogén lakar bayah kuluk bapané, sarina mani puan yén bapa sing ngelah baas, mai icang idihin. Lantas I Wayan Sébetan nyemak pipis limang laksa tur kaserahang tekén Pan Angklung Gadang. Pan Angklung Gadang bincuh nampi pipis tur ia mapi mapi ngrumuk mamangenang cicingné.

Tan kacrita Pan Angklung Gadang mulih negen pipis magrégotan, Jani kacritaang I Wayan Sébetan ngubuhin kulukné. Kabatek baan tangarné apang tusing di pisaga kulukné mejunang pipis, lantas tegula jumahan metén, tur empek-empeka baanga ngamah, kenehné apang lebihan mesuang pipis.

Kacrita buin maniné, I Wayan Sébetan luas mabalih, prajani ia meséh mapanganggo ané melah-melah. Bening ia anak mula ajum tekén pagelahan, jani mabudi ninggarang kamelikan cicingné, kanti nyelap ia luas mabalih tusing mabekel pipis, kacager kulukné lakar ngadianang pipis.

Kacrita suba koné ia neked di pabalih-balihan. Béh, bek jejel anaké mabalih, muah dagang sarwa éndah, ada ngadep woh-wohan, ada madagang nasi, dagang tuak, buin dagang magenep sing bakat baan nyarca.

Kocapan I Wayan Sébetan ngetakang cicingné, tumuli mrérén tur negak di dagang nasiné, laut ia meli nasi, jaja, woh-wohan, muah tuak pada kadaar ditu. Cicingné masih kabeliang nasi atékor, kanti begeh basangné ngamah.

Déning cicing kamula berag, buin sing pati taén ngamah, jani mara uling ibi kapepekang ngamah, kanti puntedan basang cicingné. dulurin tondén maan meju, Nah, suba koné makelo I Wayan Sébetan negak ditu mablanja, jani lakar mayah, lantas penékanga cicingné di baléné. Kenehné apanga tinggar cicingné mara mesuang pipis, apang terang anaké pada ninggalin. Déning kéto, makejang anaké pada gaok ningalin laksanan I Wayan Sébetan. Ditu I Wayan Sébetan sumingkin mraras ningtingang ikut cicingné. Suba kanti mluing jit cicingné, lantas caploka tur klecot-klecotanga, limanné sambilanga mespes-mespesang basang cicingné. Déning basang cicing suba puntedan, kanti ngencotang pesan I Wayan Sébetan ngiup jit cicingné, kandugi magadeblos mémésu tai katos macelep ngliwat kakolongan, cangkemné masih bek ngemu tai. Kanti kelés baana nyanggem jit cicingné, lantas telah tainné katos, dadi tai missing makecrét, bek tangkahné muah kambenné I Wayan Sébetan maguégué kena tain cicing mising, bonnyané mayuryuran ngebekin warung, kanti onya rarud anaké mablanja ditu, kayang dagang masih uyut makwéwéngan, tuara kodag ngadek bonné pengit marungan.

Kocapan I Wayan Sébetan ngéncolang ia bangun tur mlaib ka tlabahé, ukék-ukék delu-delu utah utah; malebleban ia di tlabahé sambilanga ngumbah panganggonné. Suba kéto nglaut ia mulih mapanganggo belus. Di subanné neked jumahné, ngénggalang ia meséh. Ditu ia mara mrasa jengah pesan, inget tekén undukné mablanja masih tondén mayah, kandugi ngencolang ia nyemak pipis tur katitipang katundénang mayah pamelin dedaarané, né daara i busan.

Uling sekat ento I Wayan Sébetan tusing pati juari pesu nganggur, dulurin liu anaké pada nyenggakang, kéné sesenggakanné, Sasukaté ngelah punyan pipis taén ngelek tain cicing.

Nah jani buin critaang Pan Angklung Gadang. Suba koné kasuén-suén, lantas ada saya teka ngarahin Pan Angklung Gadang, Bapa Angklung Gadang, icang mapangarah, buin mani sangkepané di banjar, apang bapa mungkah utang bapané di banjar. Yén tusing nyidaang mungkah buin mani, umah bapané lakar madep tekén banjaré, salah bapané ban tusing mayah putra duk sangkepané di dua bulan, dadi nikel putra. Buin duk sangkepané né abulan, masih bapa tusing mayah putra, sangkal nikel ina. Bapa mutranin siu dadi jani duang tali, buin mani bapa sengkerné mungkah, kéto munyin anaké mapangarah, laut magedi.

Jani Pan Angklung Gadang buin nuptupang daya, laut ngaukin kurenanné, Méménné, awaké buin mani lakar nekaang tamiu tegakan duang balé, lakar ingu aji nasi, jalan tragiang uli jani, ento kucit nyainé tampah anggon lawar. Suba koné kéto, lantas Pan Angklung Gadang nyemak blakas, nektek kayu atugel kapindanang tungked mlengget tur mapontang-pontang, lantas pulasa aji mangsi, kapontang-pontangin ban kudrang barak muah gadang, Béh, luung pesan paturutan warnanné, tur tenget pagobaan tungkedé ento. Buin maninné palimunan Pan Angklung Gadang nampah lantas nglawar. Kurenanné di paon nyakan laut nglablab jukut.

Nah, suba koné tengai, kacrita suba koné suud mlebengan, tur pragat ngadonang lawar, jejeruk, gegecok, jukut, makejang suba pada pragat, lantas Pan Angklung Gadang ngomong tekén kurenanné, Méménné, né lawaré, wadahin cubék, kema pejang di langgatan paoné!

Ne jani critaang anaké masangkepan di balé banjaré, suba uling i tuni nuduk putra dedandan, ento suba pragat makejang. Sakéwala jani nu ngrembugang unduk utang Pan Angklung Gadangé, sawiréh jani sengkerné mungkah, lantasan ia tusing ada teka mai masangkepan, men jalan suba jani kema berenin ajak banjaré ngadep umah Pan Angklung Gadangé.

Déning kéto, makejang adung parembugan krama banjaré, lantas mrérod pada teka kumah Pan Angklung Gadangé. Jero Kalian tanggu malu capatina tekén Pan Angklung Gadang. Wau rauh nika Jero Kelian, durusang drikaan mlinggih! Niki jero krama banjar wau rauh nika sareng sami? Krama banjar wau rauh nika sareng sami?.

Krama banjaré makejang pada masaur, Inggih, tiang mara teka.

Nah suba koné kéto, lantas Jero Klian nlatarang unduk tekan krama banjaré, Nah, Bapa Angklung Gadang, Bapa mutranin pipis banjar buatan siu. Sawiréh bapa tusing mayah-mayah putra, jani suba kanti nikel ina. dadi duang tali. Déning né malu umah Bapané anggon Bapa kantab, jani umah Bapané lakar adep icang. Nyén ja pilih tunggal kramané bani meli aji duang tali, ia ngelahang umah Bapané.

Mara kéto dingeha pisedek Jero Klian, lantas Pan Angklung Gadang bengong masebeng kangen, tur cengeh-cengeh mangenang lacurné, lantas ia ngomong, Inggih Jero Klian, tiang nawegang nunas sisip ring jeroné, yéning wantah jeroné lédang, tiang nunas patanggeh asasih kéwanten. Ring sangkepané malih apisan irika tiang naur sami, kéto pinunas Pan Angklung Gadangé, Jero Klian lantas ngrembugang tekén kramané. Krama banjaré makejang tuara lega.

Dening suba tuara kaleganin ban banjaré, Pan Angklung Gadang buin matur tekén Jero Klian, Inggih Jero Klian, ndawegang antosang malih ajebos kewanten, tiang jagi ngaturin ajengan Jero Klian. kalih krama banjaré sami. Lantas masaut Jero Klian, To Bapa ngelah nasi tuah awaregan lakar nagih ngingu anak abanjar, sing salah-salah icang ngidihin bapa nasi. Pan Angklung Gadang masebeng jengah, lantas ngaukin kurenanné, Méménné, kema jemak pasepané énggalang!

Ngencolang bangun né luh nyemak pasepan tur suba kejangin api muah bungan asep, lantas enjuhina Pan Angklung Gadang, laut mulihan masaa, ngasepin tungkedé né mapontang. Suba suud ngasepin, lantas tungkedé gogonga ngaba pesu, mirib buka anaké ngogong déwa, lantas ia ngomong tekén kurenanné, Nah jani yatnain iban nyainé nglungsur paican Ida Batara! Né jani Pan Angklung Gadang buin mapinunasan, Inggih Ratu Betara, titiang mamitang ajengan tigang sok. Lantas slamparanga tungkedé, ngwer, grodag, ulung di lenggatan mambengné, nregeng kurenanné menékang ka lenggatané tur nuunang nasi telung sok.

Lantas duduka tungkedné, tur ia jani nunas lawar, acubék, laut buin slamparanga tungkedné, ngwer, klesok, ulung di lenggatan paoné, né luh ngteplak bangun menékang ka lenggatan paonné tur nuunang lawar acubék. Buin Pan Angklung Gadang nuduk tungkedné. Jani nunas jukut apengedangan muah jejeruk tekén gegecok, lantas slamparanga tungkedné. Ngiur, gredag, ulung di glebegné. lantas bintit kurenanné nyemak jan lantas menékin glebeg tur nuunang jukut, jejeruk muah gegecok. Suba koné pepek pada tragia, laut kagibungang banjaré pada madaar acepokan.

Kacrita duk totonan ada anak ané sugih gati bareng ditu masagi, ento madan I Giur ngantiang magegaénan ngotonin pianakné buin limang dina. Dadi prajani I Giur dot tekén tungked Pan Angklung Gadangé. Lantas lemesina Pan Angklung Gadang tagih belina tungkedné aji alaksa, buin unjuk-unjukina tekén I Giur, kanti aji lebak sepaa, mara baanga tekén Pan Angklung Gadang.

Lantas ngéncolang I Giur nyemak pipis, tur suba bayahanga tekén Pan Angklung Gadang. Lantas prajani Pan Angklung Gadang mungkah utangné, di banjar, sangkan buung madep umahné.

Tan critanan, gelising satua, suba koné jani gegaénné I Giur. Tamiunné mabered koné pada teka luh muani liu pesan. Nanging anaké ngopin makejang tusing baanga magarapan nampah, nadian anake luh-luh, masi tusing baanga nyakan. Kenehné I Giur kumandel pesan tekén tungkedné lakar ngadaang bé, nasi muah jukut.

Nah suba koné tengai, jani suba masan anaké madaar, jani I Giur ninggarang kesaktian tungkedné, laut asepina tungkedné tur ngaukin ancangan ajaka adasa né lakar tundéna nuduk nasiné muah lawarné. Lantas I Giur nunas nasi adasa sok, laut nylamparang tungkedné, nguer, krempeng, kagét sémbé belah, buin nglantas tungkedné, kena pepéléngan tamiunné, macabcaban mesu getih kanti klenger. Mara jagjagina di lenggatan mambengé tekén ancangané, tuara ada bebedag.

Buin jani I Giur nylamparang tungkedné ka paon, tur nundén ancanganné nuduk lawar. Ngwer, gdabuag, cubek, payuk, kekeb, onye belah kena tungked. Pagrudug ancangané nyliksik ngalih-alihin lawar, masih tuara nepukin lud sajawining belahan prabot makacakan di paon.

Jani buin kaslamparang tungkedné ka glebegé. Dadi buka tujuang ditu singala pianakné I Giur né maotonan. Nguer, klentang, kena numpel tendas pianakné, ngejetjet laut mati.

Tamiunné makejang paklingus tuara baanga nasi, ada nglikid mulih tusing morahan. I Giur engsek pesan makeneh jani, déning bes kaliunan jani taananga, lén dadi ucapan bané bakat uluk-uluka tekén Pan Angklung Gadang, pipisné bakatanga lebak sepaa. Buin jani ia nekaang tamiu tusing nyidaang maang nasi. Lén prabot-prabot telah belah kena tungked. Jani buin pianak mati mara ukana maotonan. Ento krana puret kenehné I Giur, ngingetang paundukané jani dadi ucapan.

Akéto temuna anaké sugih tur demit tan paunduk, buin loba tekén gelah timpal, mabudi magegaénan apang payu, kasugihané tileh, kéné jani tepukin.




#Article 589: Bagus Diarsa (2157 words)


Satua Bagus Diarsa (aksara Bali: ᬩᬕᬸᬲ᭄ᬤᬶᬬᬃᬲ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada orah-orahan satua I Bagus Diarsa, ia anak bebotoh, nangingké ia tiwas pesan. Sai-sai ia matajen, nanging sing taén magelar liu.

Sedek dina anu ia matajen ka bancingah, magelar tuah samas. Sasubanné tetajené makiré suud pipisné tuah satus dogén. I Bagus Diarsa lantas pesu uli kalangan tajené, ngojog sig dagang nasiné. Sedeng gatina ia madaar nasi, nget teka ada anak tua ka tajen. Anaké tua ento berung tur bonné bengu pesan. Makejang anaké ngedésem, tur pada nekep cunguh mara ngadek bon anaké tua ento. Anaké tua ento ngomong jog sig tongos I Bagus Diarsané madaar. I dagang nasi Iantas nekep cunguh krana tusing duga baana ngadek bon anaké tua ento.

Anaké tua ento Iantas ngomong, Jero, jero, icén ja titiang nglungsur carikané akidik, mangda nyidaang titiang ngraris mamargi.

I Bagus Diarsa Iantas masaut, Nguda carikan arsaang jeroné, mriki munggah, tiang tumbasanga ragané ajengan.

Anaké tua ento buin ngomong, Nénten, kanggéang titiang lungsuran jerone.

I Bagus Diarsa Iantas masaut, Sampunang ngarsaang carikan titiangé, Jero dagang nasi baang anaké odah nasi dasa kayang kebé! Anaké odah Iantas bareng-bareng madaar. Sasubané pada suud madaar Iantas anaké odah ngomong, Jero, apa tiang oon pesan, icén ja tiang madunungan.

I Bagus Diarsa masaut, Inggih ngiring. Anaké odah Iantas ka ajak kumahné, I Bagus Diarsa Iantas ngomong tekén kurenanné, Mén Ceningé, kebatang tikehé ma! Anaké odah lakar madunungan. Kurenanné ngénggalang ngebatang tikeh, lakar tongos anaké tua negak. I Bagus Diarsa buin ngomong, Mén Cening. nu ada baas?

Kurenanné masaut, Apa sing ada nu, maan nganggeh baas amonto suba jakan baang i cening.

I Bagus Diarsa buin ngomong, Nah yan sing nu, kema meli baas aji séket, to siapé nu aukud to tampah! Kurenanné ngénggalang meli baas, tur ngejuk siap lakar tampaha.

Jani kacritaang, suba peteng tur nasiné suba lebeng, Iantas ané luh masagi. Anaké odah lantas katurin sagi, lantas anaké odah ngomong, Éh, mai té cening bareng-bareng dini madaar, apanga liangan keneh pekaké agigis. I Bagus Diarsa, kurenanné, lantas ditu bareng-bareng madaar.

Sasubané suud madaar, lantas né luh epot nampedang dulang tekén piringné. I Bagus Diarsa nu ditu ngenemin anaké odah. Anaké odah ngomong, Ih cening, kénkén i tuni matajen?

I Bagus Diarsa ngomong, Tiang kaon tigang atus. Anaké odah ento buin ngomong, Cening, sai-sai matajen kuda cening ngelah siap?

I Bagus Diarsa buin ngomong, Tiang sai-sai ja katajen, nanging pepesan kalah, jani apa tiang tusing ngelah. Yen siap ja tiang mula tusing ngelah.

Anaké odah buin ngomong,Nah, buin pidan cening mlali nyen ka kubun pekaké, pekak ngelah siap tetelu, né encénan ja juang cening.

I Bagus Diarsa lantas masaut, Inggih bénjangan naen ja tiang lakar mlali mrika, nunas ayam napi asiki. Anaké odah tekén I Bagus Diarsa makelo mapaomongan, kanti kenyel ané luh ngantosang. Makelo-kelo anaké odah buin ngomong, Ih cening, cening ngelah pianak?

I Bagus Diarsa buin ngomong, Inggih wénten wantah adiri, nanging kantun alit. Anaké odah ngomong, Béh, apa pekak jumah padidian pesan, buina pekak suba tua, baang ja pekak ngajak ka kubu, apang ada tundén-tundén pekak.

I Bagus Diarsa buin ngomong, Inggih ambil, yén ipun sampun nyak, tiang ten ja nombaang. Sambilanga ngomong kéto, lantas pianakné jeritina, Ih, Cening.

Pianakné lantas masaut, Inggih yén sampun saking Bapa, tiang tusing ja bani tulak.

I Bagus Diarsa buin ngomong, Nah yén suba cening nyak, buin mani cening ngiring anaké odah ka kubu!

Sasubané anaké cerik ngiring, lantas anaké odah buin ngomong, Ih Cening Bagus Diarsa tegarang kema ngalih bulun siap telung katih!

I Bagus Diarsa ngénggalang ngalih bulun siap, tur katurin anaké odah. Anaké odah lantas ngomong,Nah Cening, né kema celekang di sanggah pangijengané! Buin pidan, yén Cening makeneh nelokin pianak Ceningé, bulun siapé né dogén tututin, teked suba cening sig kubun pekaké!

I Bagus Diarsa lantas masaut, Inggih bénjangan titiang pacang mrika. Suud la ngomong kéto, lantas bulun siapé ento celekanga di sanggah pangijengé. Sasubané peteng, lantas I Bagus Diarsa ngaturin anaké odah merem, tur ia mapamit lakar pules.

Kacrita jani anaké odah masaré bareng-bareng ajaka anaké cerik, sambilanga matutur-tuturan, ngaénang anaké cerik pakendel, apang tusing sebet ia ngalahin bapanné. Kéné omong anaké odah, Nah Putu buin mani ajak pekak ka kubu. Ditu pekak ngelah kambing, nyen Putu lakar tundén ngangon. Buin pekak ngelah méméri, sampi, siap, to masih Putu lakar baang pekak. Di abian ada punyan ubi, yén suba wayah lakar lablab lakar baang Putu, kéto omongné anaké odah ento makendelin anaké cerik, kanti anaké cerik ento pules. Anaké odah ento masih pules.

Buin maninné nu ruput suba anaké odah bangun, anaké cerik masih kadundun. Di subané lakar majalan anaké odah lantas ngomong, Putu, kema mapamit malu tekén i bapa! Anaké cerik ngénggalang nundun Bapanné, lantas ia ngomong sambilanga nyumbah, Inggih Mémé, Bapa mangkin tiang mapamit.

Reramané lantas masaut, Nah kema, melah-melah Cening majalan, da nyen cening kual-kual ditu, sapatuduh anaké odah da Cening tulak.

Sasubané bapanné suud nuturin panakné, tur anaké odah suba suud morahan tekén I Bagus Diarsa, lantas ia majalan ngiring anaké odah. Kocap pajalanné terus dogén, menék gunung, tuun jurang nylupsup ka tengah-tengah alasé, tusing mrérén-rérén. Anaké cerik tusing pesan ja ngasén kenyel. Pinah sawat pajalanné, nget teked ia di muncuk gunungé.

Anaké odah lantas ngomong, Nah, jalan dini mrérén malu. Buin kesep dong teked jumah. Anaké odah tekén anaké cerik lantas mrérén.

Tusing makelo ia negak, lantas anaké odah ngomong, Ih Cening, nyén sajatinné pekak, tawang cening? Nah yen cai tusing nawang, pekak suba Betara Siwa. Suud anaké odah ngomong kéto, lantas ia masiluman dadi Betara Siwa. Buin kesepné, rauh watek Resigana mendakin Ida Betara. Ida Betara lantas ngandika, Inggih Resi makejang, kema lukat anaké cerik né, apang dadi ajak bareng ka Suargan!

Sasubané anaké cerik ento mlukat, lantas Ida Betara munggah ka joliné ngraris mamarga, kairing antuk Resigana makejang, ping kalih anaké cerik. Kacrita suba rauh di Siwaloka, angob anaké cerik ningalin buat kamelahan puriné, matembok mas, majlijih baan inten. Ida Betara Siwa kalintang lédang pesan tekén anaké cerik ento.

Nengakena ring Siwaloka. Kacrita jani I Bagus Diarsa jumahné. Buat sesolahanné jani, patuh dogén cara ané suba-suba, tusing taén ninggal tetajen. Ia tusing pesan taén inget wiadin maselselan mara katinggal tekén panakné. Ping kalih ané luh masih kéto. I Bagus Diarsa tusing taén menang matajen, jeg kocapan kalah dogén. Tusing taén ia nglipetang pipis.

Kacrita jani di bancingah lakar ada tetajen ramé. Anaké Agung nauhin parekané apang ngadu ka bancingah ategen. Nyén ja ané tusing ngadu, dosa siu. Yén aukud dogén ngaba siap, limang atus dosané. Dadi anaké makejang mreténin siapné lakar aduanga di bancingah.

Jani critaang I Bagus Diarsa kalintang kéweh kenehné krana ia tusing ngelah siap. Pelan bin petang dinanné tajené, masih ia tusing ngelah siap. Lantas ia ngomong tekén kurenanné, Mén Cening, nglekes ja malu bedik, apa buin mani lakar ka kubun anaké odah ngalih siap, sambilang nelokin I Cening. Suba makelo ia ditu, tusing taén nelokin. Kurenanné lantas nglekes, tur pempena ka kampéké.

Buin maninné semengan pesan lantas jemaka bulun siapé tur lebanga. Bulun siapé ento lantas tututina tekén I Bagus Diarsa. Bulun siapé ento terus dogén makeber, tur I Bagus Diarsa nututin uli duri. Yén I Bagus Diarsa mrérén, bulun siapé ento masih nengil. Yén suba segeran kenehné, buin bulun siapé makeber. Kocap pajalanné sawat pesan, menék gunung tuun jurang, nylupsup ka tengah-tengah alasé.

Tan kacrita, nepukin ia puri kaliwat melah, tur di jabaan puriné misi punyan bingin. Bulun siapé nglantas macelep, lantas ia nengil di batan binginé. Mara bulun siapé ento teka, Ida Betara Siwa suba uning, lantas Ida ngandika tekén anaké cerik, Ih cai, to bapan cainé jenenga teka, kema delokin pesu ma! Anaké cerik ento ngénggalang pesu mapagin bapanné, tepukina negak di batan punyan binginé.

I Bagus Diarsa lantas ngomong, Yéh Cening kelih Ian suba. Tusing taén delokin bapa. Men dija kubun anaké tua?

Panakné lantas masaut, Éh anak tua apa, Betara Siwa ento, jani Bapa kapangandikaang ngajeroang tangkil! Suud ngomong kéto, lantas bapanné kaateh ngajeroang. Ida Betara Siwa lantas ngandika sinambi ica, Ih cai Bagus Diarsa, cai mara teka?

I Bagus Diarsa lantas matur, Inggih titiang wau pisan, Ratu Betara.

Ida Betara malih ngandika, Nah lamun keto ja kema alihang ibané nasi malu! Nyanan pilihin men siapé!

I Bagus Diarsa lantas nyumbah, tur mapamit lakar nglungsur, atehanga tekén pianakné. Ia ko baanga nasi tuah akepel, misi bé tuah abedik, masih misi jukut tuah abedik. Sabilang nasiné daara, nu buin akepel. Makelo-kelo kanti betek basangné, nanging nasiné nu masih ambul to. Sasubané ia suud ngalih nasi bin ia nangkil tekén Ida Betara.

Ida Betara lantas ngandika, Nah kema né cai iwasin siapé, ané encén ja demenin, juang! I Bagus Diarsa lantas mapamit sambilanga nyumbah. Ditu tepukina siap tetelu, makejang melah ulesné. Tusing makelo lantas makruyuk abesik, Bek, bek kukuruyuk, tiang menang ping molas. Buin kejepné ané lenan, Bek, bek kukuruyuk, tiang menang ping solas. Buin kejepné ané lénan, mamunyi, Bek, bek kukuruyuk tiang ngalahang Sang Prabu. Siapé ané makruyuk tanggu duri katlektekang pesan ulesné. Sasubané ia waspada. Lantas ia tangkil ring Ida Betara. I Bagus Diarsa lantas matur, Inggih Ratu Paduka Betara, titiang nglungsur ayam duéné asiki, sané matekep pinih léra.

Ida Betara lantas ngandika, Nah juang! Sasubané make!o ia tangkil, lantas ia nunas mapamit.

Ida Betara malih ngandika, Ih cai Diarsa, kema to alap bungané di mrajan, to anggon toh! I Bagus Diarsa matur sairing, tur raris ia ngalap bunga, bongkosa baan saputné. Dimakiré ia majalan, Ida Betara buin ngandika, Ih Diarsa, kema ambahin beneng kauh, da cai mlékok-lékok, teked suba cai jumah.

I Bagus Diarsa ia nuut sapangandikan Ida Betara. Tusing makelo ia di jalan, nget teked jumahné. Ané luh kendel pesan kenehné, mara kurenanné teka, lantas ia matakon, Kénkén beli, seger I Cening?

I Bagus Diarsa lantas masaut, Apa seger, anaké odah ento Betara Siwa nyén. I Cening jani ditu mamarekan. Kurenanné ngon mara ningeh munyin Bagus Diarsa kéto. Jani I Bagus ngénggalang ka peken meli guungan anggona nekepin siapné. Tur bungané pejanga sig bokorané. Nyananné I Bagus Diarsa nuturang buat tingkah purin Ida Betara Siwa. Makejang ané tepukina tuturanga tekén ané luh.

Jani critaang tajené di bancingah suba paak, makejang anaké pada ngayah lakar menain kalanganné. Buin mani lakar tajen, petengé anaké pada ngecelin siapné. Soroh dagangé suba pada itep menain daganganné, apang ada adepa buin mani. Kacrita jani suba semengan, anaké suba tragia ngaba siap, tur soroh kelian muah perbekel makejang pada itep ngitungang anaké ané ngaba siap, ané patut dosa miwah ané tusing dosa. Sasubané makejang pada teka, lantas anaké ngawitin nandingang siap. I Bagus Diarsa masih nyeluk siapné, sabilang anjurina siap anaké, makejang jerihina. Liu anaké ngomong kéné, Yéh Diarsa siap jerih abana ka tajen. Nanging I Bagus Diarsa tusing ngrunguang pangupet anaké kéto, nu masih ia nandingang siapné. Undukné ento, cingakina tekén Ida Sang Prabu, lantas Ida ngandika, Ih cai Diarsa, mai tandingang siap cainé! I Bagus Diarsa maakin Ida Sang Prabu, tur katandingin siapné tekén ayam Sang Prabu. Siap I Bagus Diarsa jerih. nanging masih kaklesitin (kakelegin) apanga nyak galak, krana ia jejeh kadukén. Makelo-kelo, nyak siapné galak, lantas payu. I Bagus Diarsa lantas ka sisi najinin siapné. Duéné masih ada juru kembar najinin. Suba pragat mataji, lantas siapé katengahanga.

Ida Sang Prabu lantas ngandika, Ih Diarsa, kuda siap cainé metoh?

I Bagus Diarsa lantas mesuang bunga ané kaicen baan Ida Betara. Bungané ento nget makejang dadi mas, slaka, inten, berlian muah sesocan ané melah-melah. I Bagus Diarsa lantas matur, Amuniki, ayam titiange metoh.

Ida Sang Prabu ngandika sinambi ica, Ah, ah, ah, ah, nah payu. Makejang anaké ngamusuhin I Bagus Diarsa.

Kacrita, siapé suba pada kelébang, nangingké siapé tusing maan mapalu krana siap I Bagus Diarsané mlaib ka duur guunganné, lantas makruyuk. Siapé buin ka sambut. Sabilang siapé kelébang, siap I Bagus Diarsané kéto dogén sai-sai, kanti siapé kelébang di bawak. Mara siapé kelébang di bawak, lantas siap I Bagus Diarsa né makeber tur ngebug Ida Sang Prabu nganti séda. Siapé lantas mlaib. Anaké di tajen pada makolongan, ada né mlaib nepak kulkul lakar ngrejek I Bagus Diarsa, krana karaos ia ngaba daya jelék. I Bagus Diarsa mlaib kumahné, lantas ia mabresih nganggo sarwa putih, krana suba nyet sing tara lakar karejek.

Kacrita sikepé suba ngiter umahné I Bagus Diarsa, critaang nget teka siapé matinggah di nebé, lantas ngomong, Ih cai Diarsa, da cai jejeh kai nulungin cai jani. Siape lantas masiluman dadi garuda tur I Bagus Diarsa negak di tundunné. Makejang sikepé pada jerih tur nungkul tekén I Bagus Diarsa. Jani I Bagus Diarsa nyeneng ratu ngentosin Ida Sang Raja Déwata. Sabilang semengan Ida katangkilin baan panjake. Makejang panjaké tresna asih tekén Sang Prabu anyar.

Tan critaang Sang Prabu anyar, kacrita Ida Betara Siwa di Suargan katangkilin baan watek resi makejang. Ida Betara Siwa ngandika tekén I Wiracita, Ih cai Wiracita kema cai mulih, krana bapan cainé suba aget! Anaké cerik ento lantas mapamit sarwi nyumbah.

Tan critaang di jalan, jeg anaké cerik ento negak di tengah panangkilan Ida Sang Prabu anyar. Makejang kaulané ngon, ningalin sarauh okan Sang Prabu anyar buka kéto. Ngawit ento maweweh-weweh tresnan panjaké tekén Sang Prabu anyar.




#Article 590: Kabupatén Acéh Barat (104 words)


Kabupatén Acéh Barat (Aksara Bali: ᬅᬘᬾᬄᬩᬭᬢ᭄, Ejaan Acéh: Acéh Barat, Jawoe: اچيه بارت) inggih punika silih tunggil Kabupatén ring Provinsi Acéh, Indonésia. Sadurung pamekaran, Acéh Barat madué jimbar 10.097.04 km² utawi 1.010.466 Ha miwah dados bagian wewidangan pasih kauh miwah kelod nusa Sumatra sané membentang saking kauh ka kangin saking cokor gunung Geurutee (wates Acéh Besar) nganti ka sisi Krueng Seumayam (wates Acéh Selatan) mawit lantang garis pasih nganti 250 km. Sesampun pamekaran, jimbar wewidangané dados 2.927,95 km².

Sasampun pamekaran, genah geografis Kabupatén Acéh Barat saking astronomi inggih punika 04°61'-04°47' Lintang Utara miwah 95°00'- 86°30' Bujur Timur mawit jimbarnyané 2.927,95 km² miwah wates wewidangane:




#Article 591: Rejang rénténg (138 words)


Rejang Renteng inggih punika silih tunggil igel-igelan sané wénten ring Pulo Bali. Igelan puniki nglimbak sangkaning utsaha saking Dinas Kebudayaan Provinsi Bali duk warsa 1999 sané kakawitin saking kawéntenan igel rejang renteng ring wewidangan Banjar Adat Sarén, désa pakraman Mujaning Tembeling, désa dinas Batu Madég, dusun Saren Satu, Nusa Gedé. Igelan puniki ngranjing ka igel-igelan Sanghyang sané kasolahang ri kala upacara Déwa Yadnya.

Rejang Renteng pinaka igel-igelan madué unteng sané luwih mangdané nglepas momo ring raga para janané sami. Makasami jadma punika pateh utamannyané ring wewidangan palemahan. Nénten dados misuna sareng braya sami. Iraga makasami patut nincapang rasa tresna malarapan antuk margi becik sané sampun kapicayang olih Ida Sang Hyang Widhi. Igelan punika taler madué suksma tua utawi lingsir. Punika mawinan yéning kasolahang ri kala piodalan ring Pura Dalem Péd, patut kasolahang olih anak istri sané sampun marabian.




#Article 592: Sugi Lanus (240 words)


Sugi Lanus inggih punika kurator Museum Pustaka Lontar, ring Karangasem, Bali. Ring masa kuliah di Jurusan Sastra Bali Univérsitas Udayana ida sampun teleb makarya paruh galah dados asistén peneliti ring Univérsitas Princeton, UCLA, Univérsitas Murdoch, Univérsitas Leiden, Univérsitas Osaka, miwah sané  lianan. Sampun kocap milu makudang-kudang workshop miwah pelatihan internasional, miwah milu pendidikan pasca-sarjana ring makudang-kudang disiplin ilmu sakadi: budaya,  turisme, miwah teologi.

Dané kapilih dados pamilet pertukaran pemuda ASEAN-Jepang (1997) saking sponsorship Perdana Menteri Jepang. Sampun madué pengalaman dados konsultan ring makudang-kudang lembaga internasional, inggih punika: GTZ, AusAID, UNICEF, WHO, British Council. Ring jurnalistik, dan é makarya dados koresponden Majalah Témpo (1998-2000), fixer ABC TV, BBC, Arte TV, National Geographic, miwah majalah Smithsonian. Dané aktif dados konsultan makudang-kudang workshop DPRD miwah pamrentahan daerah ring makejang wewidangan Indonésia (2005-2012) miwah dados konsultan politik independen malarapan antuk makudang politisi nasional (2012-mangkin).

Dané aktif masih kaundang mapidarta ring makudang rembugan budaya, inggih punika: Kongres Kebudayaan V (2003), Ubud Writers and Readers Festival (2004-2017), International Conference on Tagore, Hanoi, Vietnam (2011), Frankfurt Book Fair (2015), miwah sané liyanan, miwah makudang diskusi kependetaan Hindu. Dané dados menjabat Komisaris perusahan nasional (2004-2006), miwah Corporate Relation Executive silih tunggil perusahaan internasional sané mapusat ring London (2014-2016).

Luwih tekén satus suratan sampun kawedhar ring makudang media onliné miwah cetak. Mangkin dados ngaryanang riset manut relief-relief sané gelah iketan tekén manuskrip lontar ring Borobudur, miwah Herbalian Project, silih tunggil proyék pemetaan herbal ring lontar Bali miwah Jawa Kuno.




#Article 593: Gubernur Jakarta (122 words)


Jakarta inggih punika silih tunggil wewidangan administratif sané pateh tekén provinsi mawit gelah status istimewa dados ibu kota Indonésia. Kepala eksekutif Jakarta inggih punika Gubernur, nenten Walikota. Gubernur Jakarta punika politikus sané ngadegang pamréntahan strategis Jakarta sareng Wakil Gubernur miwah 106 semeton dewan perwakilan rakyat daerah (DPRD).

Soewirjo kacatet dados gubernur kapertama ring Jakarta, nanging aran jabatan Gubernur DKI Jakarta kapertama kalaksanayang ring masa Soemarno Sosroatmodjo nganti mangkin.

Ring sasih Agustus 2007, Jakarta ngadaang pemilihan umum kapertama anggén milih gubernur, mawinan ring masa sadurungnyané, gubernur kota punika kapilih olih sameton DPRD. Pemilihan umum untuk Gubernur dan Wakil Gubernur diadakan untuk masa jabatan selama lima warsa.

Puniki lis Pelaksana Tugas Gubernur sané dados ngantiang Gubernur petahana sané cuti kampanye utawi ring masa transisi.




#Article 594: Candi Dieng (176 words)


Candi Dieng inggih punika silih tunggil candi sané macorak Hindu ring Indonésia. Candi Dieng magenah ring kaki gunung Dieng, Wonosobo, Jawa Tengah. Candi puniki kawangun kirang langkung ring abad ka-8 ngantos abad ka-9 olih raja saking Wangsa Sanjaya tur kadadosang candi tertua ring pulo Jawa. Ring wewidangan puniki wénten prasasti sané madué angka warsa 808 M, wantah prasasti tertua sané kasurat antuk aksara Jawa Kuno. Tiosan punika, wénten arca Siwa ring wewidangan candi tur mangkin kasimpen ring Museum Nasional Jakarta. 

Candi Dieng diperkirakan kawangun antuk kalih tahap. Tahap kapertama kirang langkung ring akhir abad ka-7 ngantos awal abad ka-8. Candi sané kawangun inggih punika Candi Arjuna, Candi Semar, Candi Srikandi dan Candi Gatutkaca. Tahap sané kaping kalih kawangun ngantos warsa 780 M.

Candi Dieng madué luas kirang langkung 1.8 x 0.8 km2. Candi-candi ring wewidangan Candi Dieng kepah dados tatiga kelompok miwah siki candi sané berdiri sendiri sané kawastanin nganutin wastan tokoh wayang ring kitab Mahabarata. Kelompok candi punika inggih punika Kelompok Arjuna, Kelompok Gatutkaca, Kelompok Dwarawati, miwah candi sané berdiri sendiri inggih punika Candi Bima.




#Article 595: Candi Mendut (146 words)


Candi Mendut inggih punika silih tunggil candi macorak Buddha sané wénten ring Indonésia. Candi Mendut magenah ring Désa Mendut, Kecamatan Mungkid, Kabupatén Magelang, Jawa Tengah. Nénten wénten sané uning warsa candi puniki kawangun. Sakéwanten, J.G. de Casparis nyobyahang candi Mendut kawangun olih raja kapertama saking wangsa Syailendra pada warsa 824 M, nganutin prasasti Karangtengah. Diperkirakan yusa candi Mendut lebih tua saking yusa candi Borobudur.

Candi Mendut madué dénah dasar sané wentuknyané segi empat. Tinggi wangunannyané 26,40 m. Ring dinding kaki candi wénten 31 buah panél sané ngwedar makéh relief carita, pahatan bunga miwah sulur-suluran yang ngulangunin. Ring dinding pipi tangga wénten panél sané ngwedar carita ajaran Buddha. Atap candi mawentuk tatiga kubus sané kasusun, sayan baduur sayan ngalitan. Ring wewidangan kubus punika wénten 48 stupa alit. Puncak atap candi sampun usak ri tatkala ditemukan, nika mawinan nénten wénten sané uning sapunapi wentuk atap candi Mendut punika.




#Article 596: Boys Before Flowers (333 words)


Boys Before Flowers inggih punika silih tunggil séri TV sané kaloktah ring sajebag jagat Koréa Selatan. Drama puniki katulad saking manga Jepang Hana Yori Dango. Ngawit kasobyahang duk 5 Januari warsa 2009 ring KBS2TV tur puput tanggal 31 Maret 2009 antuk 25 épisodé. Film puniki taler kasub ngantos ka dura nagara sakadi Indonésia, Malaysia, Filipina miwah nagara sané tiosan.

Geum Jan Di (Koo Hye Sun) pinaka anak isteri sané mawit saking kulawarga tiwas madué laundry sané nampek saking sekolah Shin Hwa, sekolah sané pinih kasub ring Koréa Selatan. Pangawit carita puniki duk Jan Di jagi makta laundry druén silih tunggil sisya Shin Hwa, rupannyané druén sisya sané jagi nglaksanayang salah pati duaning kapisuna olih F4. Sagét tulungina tekén Jan Di. Sasampun gatra nénten becik punika kawedar ring jaba sekolah, Jan Di kanikain mangda masekolah irika mangda pikobetnyané sayan ical.

Dina kapertama ring sekolah Shin Hwa, Jan Di ngedohin sekaan F4, mawinan nénten wénten sisya wanén nglawan sekaa punika inggihnyané  Gu Jun Pyo (Lee Min Ho), Yoon Ji Hoo (Kim Hyun Joong), So Yi Jung (Kim Bum), miwah Song Woo Bin (Kim Joon). Maka patpat pinaka sisya sané pinih sugih drika. Gu Jun Pyo pinaka manggala sekaa punika satata ngwalek sisya sané lemet utawi nénten seneng sareng sekaa puniki. Kacrita timpal Jan Di sané mawasta Oh Min Ji ngenénin es ka sepatu Gu Jun Pyo. Jun Pyo raris pedih tur nganikain mangda Min Ji nyelépin sepatu Jan Di. Irika Jan Di sebet tur magentos nyelépin sepatu Gu Jun Pyo. F4 ngrasa yéning Jan Di nénten seneng sareng sekaa punika, raris nganikain mangda makasami sisya ngwalek Jan Di. 

Sadina-dina ngwalek Jan Di ngawinan Gu Jun Pyo tresna sareng anak isteri punika. Makasami utsaha kamargiang nampekin Jan Di. Ri kala tresna ngancan tumbuh pantaraning Jan Di sareng Gu Jun Pyo. Nanging, pikobetnya Ibu Gu Jun Pyo nénten cumpu yéning Jun Pyo sareng Jan Di masikian. Raris mautsaha mangda makakalih prasida kapalasang. Sekaa F4 sané lianan ngwantu mangda tresnan timpalnyané Jun Pyo sareng Jan Di nénten palas.




#Article 597: Danu Gunung Tujuh (441 words)


Danau Gunung Tujung inggih punika danau sané magenah ring Désa Pelompek, Kecamatan Kayu Aro, Kabupatén Kerinci, Jambi. Danau puniki magenah ring wewengkon Gunung Tujuh, silih tunggil gunung sané wénten ring duri Gunung Kerinci. Gunung Tujuh ngranjing ring wewengkon Taman Nasional Kerinci Seblat sané rumasuk ring Situs Warisan Dunia UNESCO. Gunung Kerinci sané wénten irika pastika kadadosang tetujon utama krana gunung punika gunung sané aktif tur pinih tegeh ring Indonésia, tegehnyané sawatara 3805 mdlp. Para wisatawan sané seneng sareng kawéntenan palemahan pastika seneng sareng Danau Gunung Tujuh, sané kadadosang danau pinih tegeh ring Indonésia. Danau puniki tegehnyané 1950 méter ring ajeng permukaan pasihé. Danau puniki taler dados danau sané tegehnyané nomer kalih ring Indonésia, sasampun 13 danau-danau alit sané lianan sané magenah ring Gunung Talamau Sumatra Barat ring tegehnyané 2750 mdlp.

Manut saking wastannyané danau puniki kakelilingin olih pitu gunung inggih punika Gunung Hulu Tebo (2.525 mdpl), Gunung Hulu Sangir (2.330 mdpl), Gunung Madura Besi (2.418 mdpl), Gunung Lumut sané akéh katumbuhin lumut (2.350 mdpl), Gunung Selasih (2.230 mdpl), Gunung Jar Panggang (2.469 mdpl), miwah Gunung Tujuh  (2.735 mdpl). Ring makudang-kudang gunung wénten sané madué sumber yéh sané ngawinang yéh ring danau puniki nénten pacang telas-telas.

Pendakian saking gerbang pos Taman Nasional Kerinci Seblat ngantos Danau Gunung Tujuh ngamerluang galah sawatara duang ngantos tigang jam. Saking gerbang pos Taman Nasional Kerinci Seblat wénten kalih pilihan jalur pendakian, inggih punika jalur sané kapertama langkungan asahnyané nanging dohan saking jalur sané kaping kalih. Jalur sané kaping kalih madué tanjakan sané abing, nanging nampekan. Makakalih jalur punika pacang matemu tur sasampunnyané para pendaki patut ngaléwatin jalur nuunang sané abing tur ngantos ring sisi Danau Gunung Tujuh. Saking irika para pendaki prasida nyingakin danau pinih tegeh ring Asia Tenggara punika.

Danau Gunung Tujuh taler kaanggén olih para krama irika dados genah ngrereh pangupa diri. Wénten pondok-pondok sané magenah ring sisin danau sané kaanggén olih nelayan dados genah meneng. Sawai-wai para juru pencar ngrereh ulam nganggén jukung miwah lukah. Jukung sané kaanggén kakaryanin saking kayu tur ukurannyané sawatara 30–40 cm. Lukah sané kaanggén olih juru pencaré kakaryanin saking tiing-tiing sané kaanyam. Lukah puniki kategul ring tengah tali, tur ring ujung tali kategul botol miwah batu ring ujung sané lianan sané kadadosang pemberat.

Danau Gunung Tujuh kaloktah dados Danau Sakti olih para krama Kerinci. Yéh danau punika pastika bersih,wénten makudang-kudang punya sané bah irika, nanging don saking punya punika nénten wentén ring danau punika. Manut saking sané kabaosang olih krama irika, wénten makudang-kudang kejadian anéh sakadi cuaca sané sagét-sagét marubah. Masyarakat irika pracaya indik Danau Gunung Tujuh kamenengin olih makhluk alus sané wentuknyané manusa sané mawasta “Lbei Sakti” miwah “Saleh Sri Menanti”, kasarengin antuk panjaknyané sané marupa harimau.




#Article 598: Joged Bumbung (210 words)


Jogéd Bumbung inggih punika silih tunggil igel-igelan saking pulo Bali. Sasolahan puniki ngranjing ka bali-balihan. Ketahnyané kasolahang ri kala wénten acara ring krama Bali sakadi pawiwahan, sasampun manyi miwah rahina sané ageng. Igel Jogéd puniki lantur tradisi Bali ring masané mangkin tur ngranjing pinaka sia igelan Bali sané dados tetamian budaya tak benda dunia. Jogéd Bumbung taler ngwetuang pikayunan igel anyar sané mawasta Tari Agirang. Igel-igelan puniki madué makudang-kudang ajahan sané luwih mapaiketan sareng pasemetonan dados krama. Saking reriptan Tari Agirang punika tetujonnyané mangda nénten malih sané mikayunan jéle sareng Jogéd Bumbung.

Sasolahan Jogéd Bumbung mawit saking Buléléng saking warsa 1940-an. Kakawitin antuk silih tunggil igel balih-balihan sané karipta olih wong tani anggén masukacita ri kala mararian sasampun makarya ring carik. Igelan puniki raris kasenengin oleh kramané ngantos dados sekaa igel-igelan. Jogéd Bumbung nénten wantah nyolahang pragina, nanging sang sané nonton taler prasida sareng ngigel. Pangibing sayan ngéndah dadosné ngwetuang gatra sané nénten becik. Sujatinyané igel puniki wantah anggén magegonjakan kémanten. Ketahnyané wénten suaran bedug sané nyihnayang pangibing miwah pragina sayaga macanda sareng-sareng. Gamelan sané ngiringin igel-igelan puniki malakar saking tiing. Makudang-kudang sekaa igel, kantun nglestariang pakem Jogéd dumunan sané madué makudang-kudang ajahan becik. Silih tunggil imba wantah igel Jogéd sané kasolahang olih Sekaa Suara Mekar, Banjar Antap, Panjer, Dénpasar.




#Article 599: Kim Jong-un (211 words)


Kim Jong-un (; () pinaka murdaning jagat ring Republik Demokratik Rakyat Koréa, utawi sané ketah kabaos Koréa Utara. Ipun pinaka pianak saking kim Jong-il (1941-2011) dan putu saking kim II-sung (1912-1994). Sadurung dados pemimpin korea Utara, ipun dados Sekretaris Pertama Partai Buruh Koréa, pinaka Sekretaris Pertama komisi militer sentral, panglima tertinggi tentara rakyat korea, tur anggota presitibum Politbiro Partai Buruh Koréa. Ipun kabaos pinaka Penerus Agung olih stasiun tipi korea utara.

Risampuné kim Jong-il lebar, manggalaning majelis rakyat tertinggi korea utara, kim yong-nam, ngucapang yéning kim jong-un pinaka manggalaning partai, militer, tur negarannyane, sané jagi nami ideologi, parilaksana, kalascaryan, dan kawiryan Kim Jong-il. Ring tanggal 30 Désémber 2011, Politbiro Partai Buruh Koréa nadosang Kim Jong-un pinaka Panglima Tertinggi Tentara Rakyat Koréa. Ring 11 April 2012, Konferensi Partai kaping pat nujuhang kim jong-un dados Sekretaris Pertama Partai Buruh Koréa.

Ring tanggal 17 Désémber 2011, kim jong-il lebar. Yadiastun sampun wénten orti, nanging durung pastika tatas yéning Jong-un sané kadadosang pinaka murdaning jagat korea utara risampuné Ajin ipuné lebar, punika taler jabatan napi sané kapolihang ring pemerintahan sané anyar. Ring tanggal 27 maret, Kim Jong-un kajudi dados sekretaris pertama ring Konferensi Keempat Partai Buruh Koréa. Ring konferensi punika Kim Jong-un taler ngantinin Ajinné sané dados anggota Presidium Politbiro miwah Ketua Komisi Militer Sentral.




#Article 600: Lee Min Ho (442 words)


Lee Min Ho (Hangul: 이민호; ) inggih punika aktor utawi pragina saking Koréa Selatan. Dané kasub pinaka artis sané dueg matembang taler sayan kauningin ring dura negara riantukan dramanyané sané mamurda Boys Before Flowers ring warsa 2009. Dané dados Gu Jun-pyo ring dramané punika. Riantukan drama punika, dané ngamolihang penghargaan dados Pendatang Terbaik ring Baeksang Art Awards sané kaping 45. Dané taler dados pragina dados City Hunter (2011), The Heirs (2013), The Legend of The Blue Sea (2016). Drama sané sukses punika ngawinang dané dados silih tunggil bintang Hallyu sané kaloktah kantos mangkin. Napi malih dané ngamolihang peran ring film kapertama, Gangnam Blues (2015), kasarengin antuk film sané kakaryanin saking Tiongkok inggih punika Bounty Hunters (2016).

Lee ngawitin nyarengin audisi miwah ngamolihang peran sané alit ring silih tunggil drama televisi minakadi Nonstop 5 dan Recipe of Love. Dané makarya debut resmi ring  serial EBS, Secret Campus (2003). Ring pangawit dané dados aktor Lee nganggén wastan panggung Lee Min riantukan agensinyané maosang wastan sujatinyané biasa kemanten, riantukan wastan panggungnyané kaucapang miwah kasurat antuk tata cara sané pateh ring basa korea imin sané maarti imigrasi, punika ngawinang meweh pisan medal ring mesin pencarian ring internet. Punika mawinan mawali dané nganggén wastan aslinyane.

Ring Warsa 2006, pamargin kariernyané majanggelan atiban riantukan dané polih matabrakan ri kala makta mobil sareng aktor Jung Il-woo. Lee keni pinyungkan rahat sangkaning tabrakan punika miwah makudang kudang bulan wantah ring penyirepan. Risampuné seger, Lee ngamolihang peran utama ring drama SMA Mackerel Run (2007), sakewanten riantukan rating sané ten becik, episode drama puniki kakirangin dados kutus episode. Ring warsa 2008 dané polih peran ring drama televisi sakadi  Get Up miwah I Am Sam, Public Enemy Returns miwah Our School's E.T.. Rikala  syuting film Our School's E.T., Lee dados sawitra ring aktor Kim Su-ro sané raris nyumbungang dané ring acara varietas.

Pamargi karier Lee sané sayan becik rauh ring warsa 2009 riantukan dados  Gu Jun-pyo ring drama KBS Boys Over Flowers sané kaambil saking  Shōjo manga sané murdannyané pateh. ri kala punika Lee uning ragané polih peran utama saking koran. Drama punika ngamolihang rating penonton sané ageng pisan miwah ngawinang Lee ngamolihang akeh pisan endrosement malih ngamedalang gelombang korea lianan ring wewidangan Asia sané ngawinang Lee dados artis sané kasub.

Pada warsa 2010, Lee dados arsitek sané paripurna ring drama komedi romantis Personal Taste, dané nyaru dados anak muani gay sané dados timpal sekamar sareng anak luh bajang sané ngawinang sang kalih saling tresna. Warsa 2011, dané polih peran ring drama aksi sané mamurda  City Hunter sané kaambil saking manga populer mamurda Tsukasa Hojo. Drama puniki kaloktah pisan ring wewidangan Asia miwah ngawinang Lee kasub ring Jepang, Tiongkok, Filipina miwah ring eropa




#Article 601: Taman Nasional Gunung Palung (202 words)


Taman Nasional Gunung Palung (TNGP) (aksara Bali: ᬢᬫᬦ᭄ᬦᬲᬶᬬᭀᬦᬮ᭄ᬕᬸᬦᬸᬂ​ᬧᬮᬸᬂ) inggih punika taman nasional sané magenah ring Kabupatén Kayong Utara miwah Kabupatén Ketapang, Kalimantan Barat.

Alas ring sajeroning Gunung Palung kadiriang duk warsa 1937 sakadi hutan cagar alam sané jimbarnyané sawatara 300 km². Ring warsa 1981 jimbarnyané ngalingahang dados 900 km2  Lan satusné katingkatang dados Suaka marga Satwa. Ring 24 Maret 1990 Taman Nasional Gunung Palung kadiriang madasar Keputusan Menteri Kehutanan Nomor 448/Menhut-VI/1990.

Taman Nasional Gunung Palung madué sakancan soroh habitat, minakadi Hujan Sub Alpine, Hutan Hujan Pegunungan (400 – 800 mdpl), Hutan Hujan Tropika Dataran Rendah,  Hutan Tanah Aluvial, Hutan Gambut, Hutan Rawa miwah Hutan Bakau. Taman puniki taler madué entik-entikan, punyan-punyanan, miwah beburon. Baburon sané pinih kasub sané idup ring taman nasional puniki inggih punika Orang Utan, wénten  2.500 ukud orang utan sané idup miriki utawi 4% populasi ring gumine. lianan saking orang utan beburon sané katemuin meriki minakadi soroh primata sekadi  Bojog (Macaca fasicularis), Owa/ Kelampiau (Hylobathes agilis), miwah  Kelasi (Presbytis rubicunda rubida). Soroh mamalia lianan minakadi Beruang Madu, Rusa, Celeng, Landak, Linsang miwah Semal Kenari (Reithrosciurus macrotis).

Stasiun penelitian (Cabang Panti) kadiriang olih Dr. Mark Leighton ring kauh gunung palung ring warsa 1985 kagelahang miwah kaopresaiang olih pangurus Taman Nasional.




#Article 602: Taman Nasional Baluran (341 words)


Taman Nasional Baluran (aksara Bali: ᬢᬫᬦ᭄ᬦᬲᬶᬬᭀᬦᬮ᭄ᬩᬮᬸᬭᬦ᭄) silih tunggil Taman Nasional ring Indonésia sané magenah ring wewengkon Banyuputih, Situbondo, Jawa Timur, Indonésia. Wastan saking Taman Nasional puniki kaambil saking wastan gunung sané magenah ring wewengkon puniki, inggih punika Gunung Baluran. Gerbang ngranjing ka Taman Nasional Baluran magenah ring 7°55'17.76S miwah 114°23'15.27E. Taman nasional puniki kapah manut saking tipe vegetasi sabana, hutan mangrove, hutan musim, hutan pantai, hutan pegunungan bawah, hutan rawa miwah hutan sané sawai-wai hijau sepanjang warsa. Tipe vegetasi sabana puniki mendominasi Taman Nasional Baluran inggih punika sawatara 40 persén saking makasami total jimbar lahan sané wénten.

Sadurung warsa 1928, silih tunggil paboros sané mawit saking Belanda mawasta AH. Loedeboer madué genah Konsesi perkebunan ring Labuhan Merak miwah Gunung Mesigit, tur naenin singgah ring Baluran. Ida maosang indik Baluran madué nilai sané penting antuk ngelindungin satwa, sakadi mamalia ageng. Ring warsa 1930 KW. Dammerman sané menjabat dados Direktur Kebun Raya Bogor ngusulang indik Baluran mangda kadadosang hutan lindung. Ring warsa 1937 Gubernur Jenderal Hindia Belanda netapang Baluran dados Suaka Margasatwa tur katetapannyané GB. No. 9 tanggal 25 Séptémber 1937 Stbl. 1937 No. 544. Ritatkala sasampun kamahardikayan, Baluran katetapang malih dados Suaka Margasatwa olih Menteri Pertanian dan Agraria Republik Indonésia kasarengin antuk Surat Keputusan Nomor. SK/II/1962 ring tanggal 11 Méi 1962. Ring tanggal 6 Maret 1980 punika hari Strategi Pelestarian sajebag jagaté, tur taler  Suaka Margasatwa Baluran punika kaumumang dados Taman Nasional olih menteri Pertanian.

Manut saking SK, Menteri Kehutanan No. 279/Kpts.-VI/1997 tanggal 23 Méi 1997 wewidangan Taman Nasional Baluran katetapang madué jimbar 25.000 Ha. Wewidangan punika kapah dados makudang-kudang pahan manut saking  SK. Dirjen PKA No. 187/Kpts./DJ-V/1999 tanggal 13 Désémber 1999 inggih punika:

Ring Taman Nasional puniki madué sawatara 444 soroh entik-entikan sané sujati madué cecirén tur prasida beradaptasi ring wewidangan sané tuh. Entik-entikan punika inggih punika:

Entik-entikan sané lianan inggih punika:

Ring Taman Nasional puniki wénten 26 soroh mamalia inggih punika:

Buron banténg dados maskot utawi cecirén saking Taman Nasional Baluran puniki.

Lianan saking punika, wénten sawatara 155 soroh kedis, soroh kedis sané nénten sering kacingakin utawi langka inggih punika:




#Article 603: Pinocchio (serial TV 2014) (105 words)


Pinocchio (Hangul: 피노키오) inggih punika drama saking Koréa Selatan sané medal ring warsa 2014. Drama puniki kawedharang olih SBS saking pinanggal 12 November 2014 nganti 15 Januari 2015 ring Soma miwah Wrespati jam 21:55 (12:55 UTC) saking 20 épisode. Drama korea puniki kapraginain olih aktor Lee Jong-suk miwah Park Shin-hye. Drama puniki kasiarang olih SBS ring rahina buda miwah wraspati ring galah 21:55 selami 20 episode. Drama puniki nyritayang indik kulawarga sané kapisuna kaanggén nekepin kasus ageng sané ngawinang kulawarga punika benyah. Silih tunggil pianak ring kulawarga punika sané kantun selamet dados reporter televisi miwah madué pikayunan jagi ngwedarang indik kasus kulawarganyané sané keni pisuna.




#Article 604: Dear Nathan (221 words)


Dear Nathan inggih punika silih tunggil film drama Indonésia sané kasobyahang duk Maret warsa 2017 miwah disutradarai olih Indra Gunawan. Artis utama sané wénten ring film puniki inggihnyané Amanda Rawles sareng Jefri Nichol. Katulad saking novél sané mamurda sama reriptan Erisca Febriani.

Dear Nathan pinaka carita saking Wattpad sané ngantos mangkin akéh sang sané ngwacén ngantos 28 yuta. Saking kamuat drika, akéh sané seneng sareng carita puniki utamannyané truna-truni. Sangkaning kasub, akéh penerbit sané meled ngamedalang buku. Erisca sang sané ngripta taler naenin bogbogina antuk semaya jagi katerbitang buku. Nanging salanturnyané terbit saking penerbit Best Média ring bulan Maret 2016. Cétakan kapertama ri kala kasyobyahang ring toko buku, kasub pesan ngantos mayuta-yuta raris pinaka best seller nomer siki ring makudang-kudang toko di Indonésia. Sangkaning kalintang kasub, raris kamedalang olih Rapi Film marupa film utawi sasolahan.

Salma (Amanda Rawles) pinaka silih tunggil sisya sané pindah ka SMA Garuda. Kacritayang Salma kasép rauh ri kala upacara bendéra sareng siki sisya sané mawasta Nathan (Jefri Nichol), sané kauningin bengal tur seneng majaguran. Salma mautsaha nénten ngawag milihin timpal, ngedohin Nathan. Nanging, Nathan ngawinang ramé sawiréh tresna sareng Salma. Makéh utsaha Salma ngedohin Nathan ngantos nepukin masa lalu Nathan tur ngawinang ipun taler kalulut tresna. Ri kala Nathan jagi mauwah dados jadma sané alep, tunangannyané sané sampun sué mawasta Seli (Denira Wiraguna) mawali mapakidih tresnanyané




#Article 605: Kapanewon, kemantren, kalurahan miwah kelurahan ring Yogyakarta (134 words)


Puniki lis kapanewon, kemantren, kalurahan miwah kelurahan ring Daérah Istiméwa Yogyakarta, Indonésia. Daérah Istiméwa Yogyakarta manika wénten 4 kabupatén, 1 kota, 78 kapanewon/kemantren, 46 kelurahan miwah 392 kalurahan. Ring warsa 2017, akéh kramanyané kirang langkung 3.606.111 diri mawit total jimbarnyané 3.133,15 km².

Ring warsa 2020, wénten panguahan nomenklatur wawengkon administratip ring provinsi Daérah Istiméwa Yogyakarta. Kapertama, kecamatan sané wénten ring kabupatén, dados maaran Kapanewon. Kadadua, kecamatan sané wénten ring kota Yogyakarta, dados Kemantren. Katelu, Camat sané wénten ring Kabupatén dados madué aran anyar Panewu miwah Sekretaris Camatné dados Panewu Anom. Kapapat, Camat sané wénten ring Kota Yogyakarta madué aran anyar Mantri Pamong Praja miwah Sekretaris Camatné dados Mantri Anom. Kalima, aran Désa dados Kalurahan. Kanenem, kepala Désa dados alurah. Kapitu, Sekretaris Désa dados Carik. Kakutus, kelurahan sané wénten ring Kota Yogyakarta nénten uahin aranné.




#Article 606: Jayaprana lan Layonsari (864 words)


Satua Jayaprana miwah Layonsari inggih punika silih tunggil satua Bali.

Wénten katuturan anak makurenan saking désa Kalianget medué oka tigang diri, kalih okannyané sané lanang miwah adiri sané istri. Nangin ring désa punika wénten bencana grubug sané ngranayang petang diri nyamannyané seda ring désa punika. Sané nyeneng wantah asiki inggih punika putrannyané sané paling alit sané mawasta I Jayaprana. Krana punika Jayaprana dados jatma ubuh miwah Jayaprana memarekan ring lengka pura. Ring lengka pura Jayaprana gemet pisan mahwinan Ida Anaké Agung seneng ring Jayaprana. Sané mangkin Jayaprana sampun mayusa roras warsa. I Jayaprana kakasuban ring panjaké sami mawinan kebagusan nyane.

Gelisan cerita, sedek dina anu Ida Anaké Agung nganika mangda Jayaprana ngudi dayang – dayang miwah istri – istri ring sejebag puri miwah tiosang ring jagat Kalianget. Sadurungnyané I Jayaprana nenten kayun, mawina merasa tekén ragannyané kari alit. Nanging I Jayaprana selanturnyané kayun tekén sané kadikayang olih Ida Anaké Agung.

Makudang-kudang warsa selanturnyanyané, sedek rahina punika, I Jayaprna mamargi ka pasar. Ring pasar I Jayaprana manggihin anak istri jegeg ngelangunin. Wastannyané Ni Layonsari okan Jero Bendésa saking banjar Sekar. Laut I Jayaprana tresna kapining Ni Layonsari punika taler Ni Layonsari kaliwat seneng kapining Ni Layonsari santukan karsuryanin Jayaprana punika bagus.

Sesampuné ring puri anaké agung Jayaprana ngandika santukan Jayaprana seneng kapining anak istri sané katemu ring pasar punika. Luiré Ida Anaké Agung nerima kecutetannyané miwah ngaryanin suarapatra . I Jayaprana ka utus mangda makta sualapatra punika kapining Jero Bendésa.

Sesampuné Jayaprana ring jeroan jero bendésa, Jayaprana ngaturang ngaturang sualapatra punika kaping Jero bendésa. Santukan sualapatra punika katerima olih Jero Bendésa, I Jayaprana ngalungsur mapamit kaping Jero Bendésa. Jero bendésa miwah Ni Layonsari setuju kapining sadu ajeng punika.

Ring puri agung, Ida Anaké Agung ngawéntenang paruman ring balé pasamuan. Raris digelis I Jayapran matur tur ngandika ring anaké agung santukan sadu ajeng punika katerima olih Jero Bendésa miwah Ni Layonsari. Inggih punika Ida Anaké Agung nyupyah ring paruman; santukan ring rahina Anggara, legi, wuku kuningan Ida anaké agung mekarya upacara pawiwahan I Jayaprana miwah Ni Layonsari. Santukan punika Ida Anaké Agung ngandikang mangda prabekel sami ngaryanin wangunan sané becik antuk pawiwahannyane.

Ring upacara pawiwahan punika I Jayaprana kairing olih panjak ring désa Kalianget, lunga ka jeroan Jero Bendésa santukan memadik layonsari nganggén srana upacara. Ida Anaké Agung risedeké melinggih ring linggannyané, rauh I Jayaprana sareng Ni Layonsari ring ajeng puri agung punika. Makekalih tedun saking joli tur nyembah Anaké Agung.

Nyuryanin paras Ni Layonsari, Ida anaké Agung ten prasida ngeraos napi – napi santukan nyuryanin kajegegan ipun.

Santukan harina sampun wengi, Jayaprana mapamit saking puri agung miwah nunas ampura sareng ngucap suksma ring Ida Anaké Agung. Risampuné Jayaprana budal, Ida Anaké Agung mabaos kapining prabekel sareng sinamian nunas pikayun pacang ngekadaya Jayaprana jagi mademang Jayaprana. Rabin Jayaprana Ni Layonsari mangda dados rabin Ida Anaké Agung. Yening tusing Ida lakar mangkat krané sedihnyane.

Mirengan sabda punika wénten prebekel sané ngemolihang pikayun mangdé Jayaprana kapademang; manda Jayaprana seda, Anaké Agung mangda ngandikayang Jayaprana lunga ka Celuk Trima, mangda nyelehin jukung irika. Inggih punika pikayun prebekel punika sané mawasta I Saunggaling. Sané mangkin akeh aminggu Jayaprané miwah Layonsari merabian wénten utus Ida Anaké agung nganikayang mangda I Jayaprana lunga ka Celuk Trima. Tusing liu makeneh buin lantas Jayaprana lung aka Celuk Trima punika.

Sadurungé Jayaprana lung aka Celuk Trima, rabin nyané polih ipian jeroan ipun kaanyudang blabar. Ipian punika kaceritayang antuk Jayaprana nanging Jayaprana nenten peduli saking ipun santukan nenten bani ten ngring tekén perintah Ida Anaké Agung. Ring alas Celuk Trima Jayaprana sampun merasa santukan ragan nyané pacang kepademan, irika kawacen olih prebekel sualapatra saking Ida sané mabaos;

Cai manusa tusing maguna. 
Megedi, megedi cai. 
Waké né ngutus apang cai mati
Dosan cai gedé
Cai ngelewatin tingkah wake
Kurenan cai tuah dadi pegelahang jelema caré wake
Waké né pantes ngelah
Mati cai jani Jayaprana
dé pesan cai nagih ngelawan!
Waké jani né ngelah Layonsari.”

Sakemanten daging sualapatra Anaké Agung ketiba ring Jayaprana. Sesampuné ngewaca sualapatra punika raris I Jayapran nagis.

Jayaprana ngeraos, “inggih yening asapunika pandikayang Ida, tiang pacang ngiringan pikayun sané karaosan ipun. Santukan saking dumun iratu sampun becik ring titiang saking dumun sakemanten mangkin iratu jagi masdeman mademang titian, inggih durusan cabut sampun diri pramanan titiang, jagi anggeang pekayunn iratu diastun titiang nenten medué dosa. Sapunika panyelsel I Jayaprana sambilangé ngetelang yeh mata. Selanturnyané, I Jayaprana mapinunas ring I Saunggaling mangda digelis mancut keris marep ring I Jayaprana.

Sesampuné, I Saunggaling mapiorah ring I Jayaprana raris ipun ngiringang napi sané kabaosang olih anaké agung, saking manah tan becik miwah sedih ipun nancebang keris ring ulu ati Jayaprana. Raris rahné nyembuh miik ngalub, ambuné keiringin antuk gumuruh saking angkasa miwah di gumi luir ipun ; linuh, angin ngelinus, hujan bunga, teja guling, miwah sané tiosan.

Sesampuné layon I Jayaprana kependem raris samian pengiring mawali budal, antuk kayun sané sedih kingking. Ring tengah marginé samian ngemolihang pancabaya. Upami; prebekel akeh sané padem, inggih punika wénten padem sagrep macan, wénten padem cotot lelipi, wénten padem tepen kayu miwah sané tiosan. Raris cerita pademnyané I Jayaprana punika sampun kapireng olih rabin nyané sané maparab Ni Layonsari. Gumentos sahasa Ni Layonsari ngunus keris raris nebekin ragan ipun.

Amunika daging cerita Jayaprana miwah Layonsari sané wawu prasida makurenan saking tulus asih.




#Article 607: Segara Rupek (1376 words)


Satua Segara Rupek utawi Satua Manik Angkeran (manut aran tokoh) inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki madaging indik kaweruhan selat Bali.

Kacrita duk purwa kala, jagat Bali miwah jagat Jawi kantun dados asiki. Ri tatkala punika ring jagat Jawi wénten reko Maharsi mautama mapesengan Rsi Sidimantra. Ida sampun kaloktah pisan wikan ring sajeroning daging-daging sastrane sané mautama. Sangkaning kawikanan Idané raris Ida kajunjung olih panjake dados panuntun irika.

Sakewanten aklamad kekirangan Idané. Inggih punika sampun sue Ida alaki Rabi, tur Ida sampun kabawos werda, sakewanten during madué putra. Irika raris nangun yadnya sané kabawos Homa yadnya. Rikalaning endihan genine angabar-abar ring pakudané, tan pesangkan wénten manik bang ring teleng genine. Pramangkin Ida Maharsi ngaturang puja-puja pangastawa. Tan sue pangastawan Ida Maha Resi saget manike punika magentos dados anak alit. Salantur ipun raris anak alit punika kapesengin Ida Bang Manik Angkeran.

Sasampune Ida Bang Manik Angkeran maraga duur, solah Idané kawon pisan tur nyungsang ring sesanane. Ida Bang Manik Angkeran mamotoh kemawon sasenengan Idané serahine. Ida Sang Maha Rsi tan sipi sungsut kayun Idané ngaksi kawéntenan putran Idané asapunika. Raris Ida nuturin plapan pisan, “uduh cening, sesayangan ajine anake buka I dewa, yan kapikayun baan ajin kawon miwah tungkas pesan solah ceninge tekén kecep-kecaping agama, yan dadi idih aji, suud cening matajen.”

Riwau asapunika wénten ketel tutur ajin Idané, Ida Bang Manik Angkeran ngambros nyawis tur matur asapuniki: “Inggih Aji, yukti sakadi wacanan ajine asapunika. Sakewanten titiang nenten ngiringang. Sane mangkin, meneng dumun aji ring gria, duaning sané mangkin titiang jagi lunga maklecan. “Wus punika Ida Bang Manik Angkeran raris mamarga, kasarengin olih babotoh sané tiosan.”

Sane mangkin kabawos sampun sandikala, raris nyaluk wengi, Ida Bang Manik Angkeran durung budal. Riantukan asapunika kawéntenan putrane, Ida Maha Rsi Sidimantra ten kenak ring kayun. Raris Ida nyerepin putrane, nyantos rawuh ka Bali Dwipa, pamekas ring bongkol gunung Agunge. Irika wénten gua kabinawa mawasta Gua Raja. Irika raris Ida nunas ica, kancit medal Ida Sang Hyang Naga Basuki saking teleng gua raja, saha mawacana,,”Uduh cening Sidimantra, apa ane buatang cening dadi tumben tangkil tekéning manira?”

Risampune asapunika wénten renteh wacanan Ida Sang Hyang Naga Basuki, raris nyawis nimbal miwah matur minakadi Ida Rsi Sidimantra,”Inggih, matur sisip titiang Ratu Betara. Titiang tangkil ring bukpadan ratu, santukan titiang kabrebehan. Panak tiange adiri, nyantos mangkin durung budal. Sane mangkin tiang nunas suecan Bhatara, nganikain titiang, ring dija punika ipun mangkin?”
Hyang Basuki raris mawacana, “Cening Sidimantra, pianak ceninge memangsing. Eda cening sebet, lakar arad nira jani. Kema cening mulih, pianak ceninge pastika suba jumah. Sakewala ada pangidih nirane tekén cening. Sabilang purnama apang cening tangkil tekén manira saha ngaturang empehan. Nah, ane jani manira mapica emas agemel. “Asapunika wacanan Ida Sang Hyang Naga Basuki, Rsi Sidimantra raris nunas paican Ida, tur digelis mapamit.

Tan kacritayang malih ring margi, Ida Maha Rsi Sidimantra sampun rauh ring gria, raris ngungsi ka gedonge. Kacingak Ida Bang Manik Angkeran seeng murem aris pesan. Wus punika, Ida Rsi Sidimantra nartyang indik pamargin Idané ring rabine, ngawit maseserep ngantos rawuh ka Bali Dwipa tur kacunduk ring Sang Hyang Naga Basuki. Rikanjekan punika, matangi Ida Bang Manik Angkeran, tur ngintip daging babaos ajine.

Benjangne sakadi sané sampun-sampun, Ida Bang Manik Angkeran raris lunga maklecan. Asaunika kemanten karyan Idané serahina, mawanang nyangsang ngreredang duen ajine. Sane kantun wantah palemahan griane kemanten.

Kacrita rahina anu, wénten klecan ageng tur rames pisan. Ida Bang Manik Angkeran kantun madué gelar wantah akedik, wawu katohang ping pisan kemanten sampun telas, santukan ayam sané kabuatang sampun kawon. Ida Bang Manik Angkeran raris eling ring daging kebaosan ajine sané singin daweg wengine sané lintang. Irika raris Ida gagesonan ngrereh empehan, tur nyilib lunga ka marajan saha ngambil gentan ajine, wus punika, raris Ida ngungsi Gua Raja ring Bali Dwipa.

Tan asue Ida ring margi kancit rawuh ring ajeng guane. Irika raris Ida nyuarayang gentane, raris medal Ida Sang Hyang Naga Basuki. Ida Bang Manik Angkeran digelis nyandap kasor saha matur,”Inggih, Ratu sasuhunan, titiang puniki manik angkeran, tangkil rang palungguh I Ratu, nyeledii ajin tiange ngaturang empehan. Ajin titiange ten presida tangkil santukan mangkin katiban gering.”

Ida Sang Hyang Naga Basuki raris mawacana,”Uduh cening, manira suksma pesan buat   subaktin ceninge. Nah, ni ada pija manira, slaka tuah duang gembel, lautan tunas cening. “Ida Bang Manik Angkeran digelis nunas paican Ida Sang Hyang Naga Basuki. Riwus punika, Ida Sang Hyang Naga Basuki mawalik ngranjing ka teleng guane, nanging untatne kantun ring ungkur. Untat Idané madaging ketu tur mauperengga antuk mas miwah inten, katempuh tejan Ida Sang Hyang Baskaradipati ngelelam, ngranyab asri pisan. Irika raris kadudut miwah metu kayun Ida  Bang Manik Angkeran sané nenten becik, jeg premangkin ngunus keris, saha nebas untat Ida Hyang Naga Basuki. Papayasané kabusbusin tur kaambil raris kaplaibang.

Ida Sang Hyang Naga Basuki brangti miwah duka pisan, sinambi mabaos ngerak, “Ih, iba Manik Angkeran, tusing pesan iba ngelah prangrasa. Jani sandang dosan ibane nah! Om jatksumat, matemahan awu diri pramananta! “Wus punika Sang Hyang Naga Basuki ngutil enjekan Ida Bang Manik Angkeran, tur premangkin metu geni murub ngruruh ngetus wuri pamargin Ida Bang Manik Angkeran.

Daweg punika Ida Bang Manik Angkeran sampun rawuh ring alas cemarane. Irika Ida masandekan, nenten pisan tangeh ring bayane jagi rawuh. Saget genine sampun murub, ngeseng alas cemarane maka sami. Duanin alase punika sampun kageseng, raris alase punika kawastanin alas Cemara Geseng. Ida Bang Manik Angkeran nenten prasida matingkah, jeg pramangkin padem mageseng.

Kacrita mangkin, Ida Rsi Sidimantra nenten uning ring indik putrane sampun padem. Sasampune nyaluk wengi  uyang melisah wiakti Ida, santukan putrane nenten budal. Duaning asapunika raris malih Ida maseserep. Pamargin Idané maseserep nyantos rawuh ring alas cemarane sané sampun geseng. Ida kagiat nyingak irika wénten layon geseng makta genta. Gentane kaelingan, nenten tios genta Idané sekala. Tur mastikayang layonne sané geseng punika putrane ngraga. Tan sipi sungsut kayun Ida sinambi nangis ring samping layon okane sané sampun dados awu.

Rikanjekan punika raris rawuh Sang Hyang Naga Basuki. Ida Maha Rsi Sidimantra digelis matur sembah,”Inggih ratu sasuhunan, napi sané makhawinan pianak titiange ngemasin seda?” Ida Sang Hyang Basuki nimbal nyawis, tur mawacana, “Pianak ceninge bes drawaka, pangkah mandung papahyasan manira tur ikuh manira kapunggel. Ento kranane ia mati. Nira ane geseng.
Risampune asapunika wénten tel wacana Ida Hyang Naga Basuki, raris matur malih Ida Maha Rsi Sidimantra, “Inggih Ratu Bhatara, titiang nunas pasuecan Ratu, ampurayang mungguing kaiwangan ipune. Banget pinunas titiang mangda ledang Ratu ngurip ipun sakadi jati mula, mangda wénten nglanturang lelintihang titiange kayang riwekas.”

Wawu asapunika atur Ida Rsi Sidimantra, Ida Sang Hyang Naga Basuki welas asih, raris mawacana, “Nah, yen keto kayun ceninge, nira lakar ngurip ia jani. Sakewala ada pangidih manirane kapinin cening apang sumanggup nyambung ikuh manira buka ane suba-suba.”

Sesampune asapunika  wénten renteh wacana Ida Sang Hyang Naga Basuki, raris Ida Sang Hyang Sidimantra ngatepang punggelang untat idané, mawuluran antuk puja astawan miwah mantra sané dahating sidi. Jeg pramangkin atep wiakti untat Ida Hyang Naga Basuki sekadi jati mula. Ida Hyang Naga Basuki ledang pisan raris ngranasika. Jeg premangkin taler Ida Bang Manik Angkeran maurip. Irika raris matur Ida Maha Rsi Sidimantra,”Titiang suksma pisan ring suecan Ratu, sané ,mangkin titiang ngaturang anggan ipune ring singgih Bhatara. Dumogi ipun benjang pungkur dados jadma sadu budi.”

Nyawis nimbal Ida Hyang Naga Basuki tur mawacana,”Yen keto kayun ceninge, depang suba ia dini ajak manira. Nah cening Manik Angkeran, ne ada tutur luwih, melahang dingehang tur resepang. Cening bagus, suksman mamotoh miwah ngetep ikuh, momone katohang, liun momone aketi, pelih nuut ngranayang papa nraka. “Risampune asapunika wénten pawarah-warah miwah piteket Ida Hyang Naga Basuki, raris makayun-kayun Ida Bang Manik Angkeran. Wiakti madaging pasan pangandikan Idané (asapunika pakayunanne Ida ring tengahin kayun). Wus punika raris Ida Maha Rsi Sidimantra mapamit, mawali ka Jagat Jawi.

Tan kacritayang ring margi, kancit sampun rauh Ida ring jagat Bali sané bedauh, irika wénten genah sané cekeng, pantaraning jagat Jawi kalawan jagat Bali. Irika raris Ida mapikarsa nyengker miwah ngaryaning wates jagat Bali mangda tan prasida kaluncubin olih jadma dur budi saking dura negari. Asapunika taler okan Idané mangda nenten prasida mewali ke jagat Jawi.

Ida Maha Resi raris ngranasika inambi neken tetekén alan noreh pretiwine tur kelancahin antuk toyan segarane. Kasuen-suen genahe irika dados segara. Ngawit duk punika jagat Jawi sareng Jagat Baline nenten kantun masikian, santukan sampun kawastanin miwah kaselatin antuk segara. Genahe irika raris kebawos “Segara Rupek”.




#Article 608: Barong Landung (satua) (983 words)


Satua Barong Landung (aksara Bali: ᬩᬭᭀᬂ​ᬮᬦ᭄ᬤᬸᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Witnyané Ida sang prabu sané kabaos Dalem Jayapangus, pinaka prabu paling lingsir kirang langkung warsa 1178–1181 M. Rauh Dewi Danu ke Bali caka 9, kirang langkung warsa 87 M, sampun wénten ring Bali, Sang Hyang Ageni Jaya magenah ring Lempuyang, Sang Hyang Puran Jaya sané magenah ring puncak gunung agung, Déwi Danu ring puncak batur. Puniki sané kasengguh Sang Hyang Dapur Tiga.

Sang Hyang Dapur Tiga sané marupa putran-putran sang Hyang Pasupati ngawit saking Jawi, puncak semeru. Ri kala warsa 9 saka utawi warsa 87 M, ida rauh ka Bali, ri kala warsa 11 M mabalik malih saking Bali ka Jawi, kaping kalih duaning durung wénten nak mabakti, ri kala warsa 89 M, ida kasarengin olih sametoné bin 4. Sang Hyang Manik Gumawang ring puncak Beratan, Sang Hyang Manik Galang ring Penataran Sasih Péjéng, Sang Hyang Manik Tugu ring Andakasa, Sang Hyang Manik Tumuwuh wénten ring Batu Karu, Tabanan. Dadiné papitu putran pasupatiné ngabih jagat Baliné.

Né ngabih jagat Bali puniki mawinan, raris Ida Hyang Dewi Danu ri kala warsa 800 M, ada jani Dalem Jaya Pangus. Sakondén ida ngambil Déwi Danu, ngambel jagat ring Singa Duala (sekarang ring sebut Dalem Puri). Di Singa Duala ida malinggih. Rikala drika, Dalem Jayapangus ampun madué rabi, sakéwanten malih makayunan pacang ngambil rabi, panak Cocomanira. Cocomanira inggih punika silih tunggil pedagang Cina sané tuwun ring Sanur, punika mawinan wénten Prasasti Blanjong (belahan jukung). Prasasti Belanjong punika silih tunggil prasasti sané nyiriang Cina rauh ka Bali. Duk punika kampih Cocomanira ring Batu Klotok, katulungin olih sang maraga Kakua Blimbing, miwah kuma raja. Kakua Blimbing punika penyu Blimbing ancangan ida batara Klotok, nika sané nulungin. Ri kala punika ida majanji ajak Batara Klotok.

Ri kala punika, Cocomanira dados saudagar, tangkil ring ida sang prabu, ngajak panak ngajak kurenan, ditu sang prabu kalulutan asmara.

Ditu mamedih ida sang prabu menggah piduka, “Péh peranda sakti mula saja. Peranda dadi bagawanta puri sakéwantén yen amoné kita tuek baos piungun peranda sinah sampun tiang nénten satuju, titiang puniki pacang ngambil rabi, yén peranda dong sapunika nak ngelarang kesucian, sulinggih. Yén titiang sang naga sinatria sayan liu rabin tiangé, sayan mawibawa. Sawiréh liu nglah panjak. Yén peranda tan satuju jeg, makaon sampun tu peranda! Wusan sampun dados bagawanta puri!”. kausir ida peranda!

Gelisang carita, ngantén ngajak Kangcingwi, péh ramé ditu anaké ngayah, lakar mapawiwahan. Péh, makacakan panjaké ditu ngayah, ada né satuju ada né nénten satuju. Né setuju ditu ngayah, ané ten satuju makejang mapamit. Pisah lantas panjak jagat Bali maileh-ilehan, ada ke Tampak Siring, Tabanan. Ditu Sang Prabu Jayapangus mérabian. Wusan punika matataban. Jek banjir gedé, ujan bales kayang puriné anyud. Ditu mara Ida rumasa salah manut tekén pemanstun ida peranda, nah disubané uwug jagat Bali muah puri Balinételah, ditu ring Siwaduara tanah longsor telah masih anyut, sampun kéntén Ida sang Dalem Jayapangus inget téké daging pabesen ida peranda, nah ditu ida nitah patihnyané.

Ditu Ida Pedanda mekejang mawali buin ka Puri ngiringang Ida Dalem Jayapangus, Akhirné ngaé Siwa Duara ring Balingkang pilih Ida. “Di Penelokan ring Kintamani tuun kangin ditu tongosné datar. Ditu I dewa ngaryanin puri baru (anyar), ditu mewinan Balingkang kabaos désa jagaté ring Penelokan. Né mangkin wusan maparab Dalem Jayapangus, magentos antuk Dalem Balingkang”.

Yén mekudang warsa kadén sampun drika ring Balingkang masih kondén madué oka. Ngrengeng indik-indik kén laguné Kangcingwi. “diapin beli, napi I Dewa mekelo-kelo ajak beli matemu adi sing ada sentana, bin mani puan nak beli perlu ngelah sentana pang ada ngentosin linggih beliné. Kénkén je ben I Dewa, nah yén dadi, beli lakar metapa ring niskala, kel matur-matur piuning sagét nyén ada sueca Ida Bhatara Gunung Batur ditu beli lakar nunas ngalarang pasupada”. Masaut kangcingwi.

Disubané mamargi, Ida Sang Prabu Jayapangus ninggalin Balingkang. Ka puncak gunung Batur. Duaning tumben teked ida ditu ring gunung Batur panggihina mén anak jegeg nyelonés ten wénten sios wantah Ida Dewi Danu putran Sang Hyang Pasupati ané nguasang Gunung Baturé. Beh prajani ngékanaya Dalem Jayapangus,

kasuen-suen sampun raris matemu Dalem Balingkang sareng Dewi Danu, sampun madué oka lanang sakewala putrané aéng. Mara lekad suba macaling madan Mayadanawa, marupa raksasa. makin critayang malih Kangcingwi, bisa mekelo Kangcingwi suba ngantiang kudang warsa kadén, bengong ia ditu ring Puri Balingkang.

Sayan-sayan mekelo menek pangkung tuun jurang, nah bakatangé ba ditu. Disubané teked ring Gunung Batur, béh Kangcingwi alah késkes tangkahné, duaning diarepané ia nepukin nak cerik kaabin olih prabu Jayapangus Balingkang, dampinginé olih rabiné sira Dewi Danu ané jegeg sajan. Ditu ngomel Kangcingwi, batbata Ida Bhatara Déwi Danu oranga anak luh jalir.

Ri kala aéng punika mrasidayang morbor miwah ngeseng sakancaning kacingaksané kawastanin andrang jana. Kadilah-kadilah Kangcingwi uli genin ida sang mraga Déwi Danu, uling pangaksiané, socan idané “byor….” Mati Kangcingwi, puun. ditu Dalem Balingkang nyesel.

irika Dewi Danu kantun mamedih, “Ih Dalem Balingkang sing madaya kai, iba ngaku truna pidan sekat dini dong ngelah kurenan Cina, bin pidan jé asal nénénan panak nirané ngisi gumi mabalik tekén ané nuega. Duaning iba bani ngugag ngagig suacana ngajak bhatari, né panak ibané kal nguug Baliné”.

irika kapastu, ané kageseng raris ida sang prabu Dalem Balingkang, kageseng maka dadua dadi abu, séda. Masyarakat ring Bali bingung, “Yéh…ida sang prabu matapa, jani duagung istri Kangcingwi masih kemu ka gunung Batur, adi sing ada mabalik?. to pendakina men ngaba joli makejang. Rauh drika dapetina ampun ada layon, matur para panjak Baliné.

Barong landung puniki ampun kasungsung olih panjak Bali abana ka Balingkang. Nika ngranayang sida masih jagat Bali rahayu. Ri kala ipun duur mangkin Mayadanawa. Mayadanawa nguwugang jagat Baliné mimpin jagat Baliné, matungkas tekén ajaran agama. Nak maturan ka Besakih tolaka ten dadi maturan. Punika sang Mayadanawa ngengkangang jagaté kantos wénten Sang Hyang Indra nyedayang Sang Mayadanawa sampun kapastikayang anggéna lambang hari kebenaran melawan ketidakbenaran (dharma kalawan adharma). Ring irika raris ngawéntenang hari raya Galungan, mawinan selikur Galungan menang ngadegang lawang Bhatara Landung ngelingang pidabdab Ida Dalem Jayapangus sané kapastu sareng rabiné dados Barong.




#Article 609: Tukad Nyuling (113 words)


Nyuling punika tukad sané magenah ring kabupatén Karangasem, Bali, Indonésia. Tukad puniki yéning selehin saking kosmologis nglimbak saking Gunung Lempuyang miwah Gunung Agung (loloan tukad Jangga). Jimbarnyané ±24.93 km² miwah dawan ipun 13 km

Tukad puniki ngembak saking sisi tengah kangin nuju kelod nusa Bali sané maiklim wana sabeh tropis (kode: Af mawit klasifikasi iklim Köppen-Geiger).

Kawigunan lahan sané akéh ring tukad Nyuling punika tegalan, uma, bebetan, pakebunan, miwah wana.

Saking visual kacingak ring sisi tukad Nyuling ring hulu kantun asri, akéh pangkung miwah goa, ring tengah wénten tegalan miwah uma, ring wagian hilir dados kompleks paumahan

Mawit saking BLH kabupatén Karangasem, tukad Nyuling ring hilir sampun kacemar ringan mawinan limbah saking paumahan




#Article 610: I Sangging Lobangkara (451 words)


Satua Sangging Lobangkara (aksara Bali: ᬇ​ᬲᬂᬕᬶᬂ​ᬮᭀᬩᬂᬓᬭ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua I Sangging Lobangkara, geginané gambar dogén, tur dueg pesan magegambaran, sai-sai koné keto dogén gegaené. Kacarita I Sangging Lobangkara dauhina koné tekén Bhatara klungkung, tangkil lantas ia, disubané I Sangging Lobangkara tangkil, matur lantas ia nunasang awanan déwékné kasengan. Ngandikan Ida Bhatara,

Suba kéto, gaé lantas ia ka puri muah togog. Sawatara ada abulan garapa, pragat lantas puri ida Bhatara Klungkung. Beh, angob pesan Ida Bhatara tekén kakawihan puriné.

Buin ngandikan Ida Bhatara, ”Béh yén saja cai ririh ngambar indayang jani kurenan gelahé gambar! Yén patuh ja Ratu Bhatara, yén icen ja titiang ngeton warnan rabin Ratu Bhatara, titiang ngiring pakayunan.

Jani telektekanga lantas warnan rabinané, suba kéto lantas gambara. Tusing mekelo I Sangging Lobangkara ngambar, lantas pragat. Sasubané pragat lantas aturanga tekén Ida Bhatara. Béh, buin angob pesan kayun Ida Bhatara, déning nyidayang patuh buka warnan rabiné.

Buin lantas kandikayang ngambar sakancan buroné di alasé, kidang, menjangan, macan muah ané Ién-Iénan. Déning keto luas lantas ! Sangging Lobangkara ngalas.

Sasubané neked di alasé, tepukiné sang macan, nget tuara galak, lantas ngambar. Suba pragat bana ngambar, lantas buin majalan ngalih buronan ané lénan. Kéto dogén undukné I Sangging Lobangkara, kanti telah bana ngambar sakancan buronan. Suba telah bana ngambar, lantas I Sangging Lobangkara mulih.

Sasubané neked di puri, lantas aturanga gambarné tekén Ida Bhatara. Mara kacingak gambarné ban Ida Bhatara, angob pisan kayun idané, bana nyidayang ngambar buron alasé makejang. Ngandika Ida Batara ”Ih cai Sangging Lobangkara, nah jani gelah nundén buin ngambar be isin pasihé makejang! “lnggih Ratu Bhatara titiang nawegang pisan, tan purun titiang nyilem ring pasihé, yén tan padem bekbekan,  Ida Bhatara lantas kapasisi ngaba bedah. Sasubané neked di pesisi, lantas ia macecep di gadahé ento tur lantas ia nyilem di pasihé.

Kacarita suba jani ditengah pasihé, lantas nepukin bé liu pesan tur magenepan gobané, ento lantas gambara.

Gelisang satua, telah lantas bana ngambar bé pasihé lantas ia kasisi tur mamesu uli tengah gadahé.

Suba jani nganteg di puri, aturanga lantas gambare tekén Ida Bhatara. Mawuwuh-wuwuh angob Ida tekén kaduegan I Sangging LObanSkara ngambar. Lantas ditu ia kadikayang ngambar isin langité makejang Matur I Sangging Lobangkara, Inggih Ratu Bhatara miang ten pisan uning makeber”. Ngandika Ida Bhatara ”Yen kéto né anggon tegakin, nyidayang cai ka ambarané! ”ngiring lantas I Sangging Lobangkara, tur negakin goangané, keberange lantas I Sangging Lobangkara.

Kacarita tegeh pesan suba gagoangane, masih enu dogén ngamenékang, sayan makelo sayan saru, kanti tusing ngenah. Makelo-kelo pegat lantas tali gagoangané, tur gagoangané menekang dogén.

Kacarita jani Sangging Lobangkara kanti neked di suargan. Réh bengong pesan ia ditu sarwa ané melah-melah mawanan sing ja ia malipetan buin ka mracepada, nget ditu koné ia nongos.




#Article 611: Pedanda Baka (558 words)


Satua Pedanda Baka inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki madaging nilai-nilai etika media pendidikan miwah dados sarana hiburan. Satua puniki karipta olih Nyoman Pidadha miwah Ketut Pidadha. Satua puniki saduran saking satua fabel saking India sane wenten masih ring Candi Mendut. Nika mawinan satua puniki ru masuk dados fabel Mendut.

Kacritayang wénten reke kedis putih mabaong lantang, mawasta I Kedis cangak, sané ring carita puniki kabaos padanda baka. Ipun dueg pisan ngrincikan daya, mangda sida mamangsa saluir ulame sané wénten ring telaga Kumudané. Telaga punika makanten asri pisan, magenah ring madianing wana. Ring telaga punika akeh pisan kocap wénten ulam, mawinan nyabran rahina I Kedis Cangak rauh merika ngrereh tetadahan. Ipun mapangangge sarwa putihkadi angganing sang pinandita, taler ipun nganggén anting-anting, magenitri, ngangen selempang, miwah maketu.

Sasampun makudang-kudang raina nenten wénten ulam nyak nampek, Sang Cangak ngawitin mawinaya mapi-mapi sadu, saha nenten malih mamangsa ulam. Punika mawinan akeh ulame pade bengong, ngantenang sang cangak matiosan saha purun mapitaken, napi mawinan Sang cangak nenten kayun malih mamangsa soroh ulam? Sang Cangak makenyir saha mapajar ring para ulame, mungguing napi sané kalaksanayang wantah titah Ida Sang Hyang Embang.

Sang Cangak ngraos kadi puniki, “Ipidan bapa taen gelem keras. Sawireh Ida Hyang widhi sueca ngicenin kaslametan, ditu bapa masemaya lakar suud mamangsa sarwa minane ane ada di tlagane. Kapatut bapa ngelarang ajahan dharma, using buin nglaksanayang himsa karma. To awinan jani bapa dadi Pandita suci” miragiang raos sang cangake kadi asapunika, makasami ulame kapiangen tur percaya mawinan purun nampekin sang cangak.

Sang Cangak makenyem, gargita pisan duaning marasa winayannyane sampun mapikolih. Salanturnyane ipun ngraosang ring para ulame. Mungguing ring bulan oktober jagi rauh para mendegane, jagi rauh ngrusak tlagane saha ngejuk ulame sami. Makasami ulame jejeh sasampun miragi raos padanda baka sakadi punika. Para ulame nunas piteket saha nunas wantuanmangda ipun sami selamet. Sang Pedanda Baka maosng sanggup mapitulung, sinambi mapi-mapi kangen. Dane maosang wénten tlaga sané singid tur becik pisan, genah nyane duh saking i menega. Tlagane punika magenah ring pantaraning gunung-gunung. Punika mawinan para ulame magarang nagih mangda gelis kakisidang kagenahe punika.

Kacerita sampun akeh pisan ulam sané kakeberang, raris ring pamargin kamangsa antuk Sang cangak. Pamuput wénten i yuyu sané maderbewirasa tan percaya ring kabecikan manah sang cangake. Ipun ngrasayang mungguing sang cangak wantah pedanda baka sané nenten sandang gega. Ipun kadi buaya sané mapi-mapi pules, nanging sesampun tetedané boh  pacang tadah ipun, mawinang sang yuyu wantah newek maderbe manah kadi punika, ipun mendep  sinambi ngrereh bukti.

Ring raina sané sampun kajantenang, rauh reka sang cangak ka tlagane punika. Mangkin sang yuyu polih galahe jagi kakeberang, ngungsi genah anyar sané kajanjiang. Baong sang cangake kakapit antuk makakalih kapit i yuyu, raris ipun kakeberang. Sarauhe ring genah sané katuju, i yuyu akeh ngantenang tulang tulang ulam ring duur watune, genang sang cangake sering mamangsa soroh ulame. I yuyu sampun molihang bukti kajelekan tingkah sang cangake.

Riantuk gedég basang ipune, kasangetang nyepit baong sang cangake kantos aduh-aduh kasakitan. Sang cangak nyesel tur jejeh, saha ngidih olas mangda i yuyu ngaksamayang kaiwangannyane. I yuyu nenten ngicen ampun, saha nagih mangda ipun kawaliang ring telaga kumudané, sang cangak nagingin pengidih nyane i yuyu mewali kagenah jatu mula, sasampun rauh ring genah telaga kumudané jengah manah sang yuyu kalintang, raris kaakes baong sang cangak ngantos pegat mawinan ipun padem.

Punikalaksana anake sané madaya corah sinah lakar manggihing papa neraka ring kawahe.




#Article 612: Beras Kuning (620 words)


Satua Beras Kuning (aksara Bali: ᬩᭂᬭᬲ᭄ᬓᬸᬦᬶᬂ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita Maharajan Pretu dadi ratu luih dijagaté. Da meraga darma tutur dana tekén panjak. Asing-asing ané katunas olih panjaké kapica olih Ida Sang Prabu. Ida setata malaksana madasar yasa kerti. Ento mawinan panjaké makejang marasa bagia tur subakti tekén Ida Sang prabu.

Jani Maharaja Pretu nitahang panjaké ngabas alas. Ida mapikayun bakal ngerayanang tegal carik Mawinan ada tegal carik. Mawinan panjaké sumuyug ngaturang ayah. Makejang pada sregep ngaba prabot, makadi piranti anaké magaé di carik. Ada ané ngaba mandik, panampad, muah pacul.

Panjaké pada gupuh magarapan. Tusing ngitung tuyuh mesuang peluh. Kayuné ané kototor. Ebeté ané nglikadin kaabas. Kétkét muah dui-dui kagediang Luuné kapunduhang laut katunjel. Ento mawinan dadi galang prejani.

Sasubané linggah maan ngabas alas, tanahé lantas karatayang. Ané Iebah kaurugin, ané tegeh kasapin, mawinan dadi dangsah. Pradé ada batu gedé, lantas laut katuludang sibarengan. Jani batuné dadi dasar temuku.

Yéhné ané suluk ditukadé kaempelin, mawanan dadi maembah ka tanahé ané Iinggah. Ditu panjaké ngaeé jelinjangan muah kakalén. Man tetakehan sepat banyu muah sepat gantung tanahé rata maan embahan yéh. Tanahé ané suba tiyeb lantas gaenanga pandudukan,mawanan dadi carik. Tanahé ané tusing kena embahan yéh laut dadi tegalan.

Maharaja Pretu ngepah carik muah tegalan ané suba pragat. Makejang panjaké kaicén duman. Tur ngadikayang panjaké apang ngaé pakubon. Tongos masayuban dinujuné panes banteng muah madayuh di unjuné ujan angina. Dum-duman tegal muah cariké madasar sagilik saguluk, paras-paras sarpanaya, saulung sabayantaka. Mawanan panjaké makejang pada lega tur jemet magarapan. Ditu ia mamula woh-wohan muah umbi-umbian.
Jani Maharaja Pretu nunas ica ring Ida Batari Sri mangda kapicayang bibit padi catur warna. Apang prasida jangkep isin guminé. Ditu panjaké ngiring sang prabu nunas ica di pura Panungun Carik. Upakarané suba pada cumawis manut Darma Pamaculan. Sasubané ngaturang ayah ada suara ngawang-ngawang kapireng uli langit.

Mara kéto sabdané uli langité dadi ledang pikayunan ida sang prabu. Sawiréh maciri panjaki dané bakal lanuh tusing kuangan pangan kinum. Panjaké sayan-sayan jemet magarapan, tur tusing ngengsapang pangaciné di pura Pangulun Carik.

Nemonin dina Saniscara Kliwon wuku Wariga, ditu Ida Batari Sri nguduhin kedisé petang ukud apang tuun ka marcapada. Makejang kandikayang ngaturang bibit padiné cartur warna ring ida sang prabu. Sawiréh Maharaja teleb pangastiti Ida Batari Sri.

Cicit padiné ané mawarna putih madan ketan. Kekeberang olih I kedis kuteh. Kelap-kelap kecerané di Iangité .. Ngungkulin gunung ané tegeh ngalik. Ngliwatin pasih ané Iinggah tur dalem.
Bibit padiné ané mawarna madan gaga. Kkeberang olih I kedis sugem. Ngabar-abar keberané duur bukité. Kabatek baan joh tur panes langité. Mawarna ia marasa kenyel muah bedak layah.

Bibit padiné wawarna selem madan injin. Kakeberang olih | kedis dara. Nyamut-nyamut pakeberané duur ambuné. Panes bara karandangin. Bedak layah karanggehin masan ujan. Makejang entikané malejit. Bunga-bungané nedeng kembang. Woh-wohané nedeng nged pesan mabuah. Kala ditu kedisé pada teked di ajeng ida sang prabu. Laut ngaturang bibit padi paican Ida Betari Sri.

Kedis kuteh matur dabdab pesan. ”Ratu sang prabu! Punika padi mawarna putih mawasta ketan. Dados anggén sanganan pacang aturang ring ida batara. Makadi sanganan begina, muah sangganan abug”.
Kedis Sugem matu alon pesan. ”Ratu sang prabu! Punika mawasta gaga. Dados pula ring tegalé. Tur dados anggén caru ring upakara. Sané pacang katutur ring Ida Batara.

Kedis dara matur aris pesan!. ”Ratu sang prabu! Puniki mawasta injin. Dados anggén tapé. Sané dados anggén manisan ri kala nanding pajengan. Baremnyané dados anggén katon ri kala makarya dodol maduparka.
Katung raras matur karungah-rungah. ”Ratu Sang Prabu titiang nunas ampura. Titiang néntén ngaturang pré. Sawiréh paréréné bakat eled titiang tur sampun penunang titiang. Mangkin tampuh mentik dados kunyit.

Kéto katutunan ané malu, awanan kayang jani tusing ada baas mawarna kuning sawiréh suba dadi kunyit. Sangkala yéning ngaé nasi kuning patut kunyité ané anggén warna.




#Article 613: I Clalongan nulungin Semut (209 words)


Satua I Clalongan nulungin Semut (askara Bali: ᬇᬘ᭄ᬮᬮᭀᬗᬦ᭄ᬦᬸᬮᬸᬗᬶᬦ᭄ᬲᭂᬫᬸᬢ᭄) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua, I Clalongan demen idup matinggah di carang-carang kayuné. Ia matimpal ngajak kedis perit, petikan, glatik, sangsiah muah sané lianan. Nuju dina anu, soroh buron di telabahe mapunduh. Kakul, yuyu, udang, makejang ngrepe ngalih amah. Kéto masi kataké kecag-kecog ngalih capung.

Mara I Clalongan matolihan tuun, saget ada semut anyud. Kangen kenehé nepukin I semut klepat-klepat anyud. I Clalongan ngénggalan masriut tuun nulungin I semut. Teked di sisin tlabahé ia nyotot padang akatih. Padangé entungané di sisin telabahé ento. Ditu lantas I Semut maan pajalan ka pundukan tlabahé.

Buin telunne, I Clalongan makeber nambung, matinggah di papah nyuhé. Kenehné liang pesan maan macanda ngajak kedise sané pasliwer. Ditu kedise mamunyi pacruet. Dugasé ento I Matul uli Désa Anyar maboros ngaba bedil. Saget dingeha ada munyin kedis, I Matul matolihan menek, nlektekan carang-carang kayuné. Lantas tepukina I Clalongan matinggah di carang nyuhé.

Ngénggalan I Matul nyemak bedil lantang nguleng I Clalongan, mara meken bedilé makeplag, I Matul makesiab batisné maketeban gutgut semut.

I Clalongan ngénggalan makeber nambung, wireh tusing kena bedil. Kéto mase I Semut ulung dugas I Matul ngeteban batis. Kéto panadiné I Clalongan tusing payu kena bedil krana katulungin baan I Semut.




#Article 614: Yuyu Malaksana Melah (193 words)


Satua Yuyu Malaksana Melah (aksara Bali: ᬬᬸᬬᬸᬫᬮᬓ᭄ᬲᬦᬫᭂᬮᬄ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita wénten pedando mamagi nglintangin tukad nyat. Irika ida manggihin yuyu berag aking. Kapi welasan kayun Ida Pedanda ngaksi yuyuné punika. Yuyuné punika kaduduk raris kagennahang ring tlagane. Kasuen-suen sampun ageng yuyu punika. Nuju Ida Pedanda merem ring balé kambang tengah tlagane, saget rauh I Lelipi sareng I Guak. Sang kalih masobaya jagi nyedayang Ida Pedanda. Kengin uning I Yuyu mapajar ring I guak kalih I Lelipi, jagi ngalimetin laksananipun sang kalih. Sampun reké adung paitungan sang tigang diri, I Yuyu raris kagandong. Kapit I Yuyune, ngapit baong I Lelipi muah I Guaké ngantos pegat.

Ida Pedanda kapupungan metangi, mireng suaran I Guak muah I Lelipi. Sapunika wiakti laksann ipun I Yuyu becik pisan tan lali ipun ring kapiutangan urip. Kéto I Yuyu malaksana melah, inget kapiutangan urip ring Ida Padanda. Buron bisa ngwales pitreshan anak, apa buin manusa. Benehné lebihan tekénen ento parilaksanaan manusané.

Nah, jani ajak makejang ingetan pisan, yening iraga taen merasa katulungin, patut iraga inget kapintangan. Yening pet nyidayang, patut wales, yening tuara nyidayang adaang raos ané melah, apang eda iraga tusing bisa ngalap kapitreshan anak.




#Article 615: Buahan Kaja, Payangan, Gianyar (100 words)


Désa Buahan Kaja inggih punika silih tunggil désa sané wénten ring wawengkon Kecamatan Payangan, Kabupatén Gianyar, Provinsi Bali, Indonésia.

Désa Buahan Kaja mabujur saking kaja ka kelod ring sisin tukad Ayung ring kangin miwah kauh Tukad Ayung, mawit wates wewidanganné inggih punika:

Désa Buahan Kaja madué 6 banjar Dinas, inggih punika:

Liyanan tekén banjar dinas, Désa Buahan Kaja tasih madué dadua tempekan sané magabung ring Banjar Dinas Manjangan, inggih punika:

Ring warsa 2014, akéh krama ring désa Buahan Kaja (proyéksi BPS) kirang langkung 4.043 diri sané kakepah antuk 2.036 lanang miwah 2.007 istri, taler tingkat sex rasionyané kirang langkung 101,44.




#Article 616: Candi Mangening (133 words)


Pura Mangening magenah ring Banjar Sarasada, Désa Tampaksiring, Kabupatén Gianyar. Candi punika situs kuna paninggalan pemerentahan Raja Marakata warsa 1022 Masehi. Kapertama katemu olih W.F. Sutterheim ring 1925 – 1927 menawi nenten kajelasan rinci, malih ring warsa 1960 Bernet Kempers nikayang kawéntenan kuil taler sisan-sisan wangunan ring bukit alit.

Kadasaring laporan, pengedukan miwah tetilikan kalaksanayang sané nemu Candi kantun becik rumasuk Lingga Yoni miwah kagenahang ring gedong suci. Genah punika kawéntenang ring lebah tukad Pakerisan sané meduwé toya akeh. Toya sané katampung ring kolam miwah ngelimbak saking Tukad Pakerisan, toya tukad punika keanggén antuk uma ring nampek ipun nganti subak ring Pejeng miwah Bedulu. Wangunan punika rumasuk status cagar budaya olih Pemprop Bali kadasaring UU No.5/1985. miwah ring warsa 2012 kompleks Candi miwah Pura Mengening rumasuk ring wewengkon B Lanskap kultur Propinsi Bali.




#Article 617: Ni Diah Tantri (864 words)


Satua Ni Diah Tantri utawi Katuturan Ni Dyah Tantri (aksara Bali: ᬦᬶ​ᬤᬶᬬᬄ​ᬢᬦ᭄ᬢ᭄ᬭᬶ) inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki sampun kasub miwah dados akeh sasuratan, umpami: Kakawin Tantri (Kirtya, VI/679), Kidung Tantri (VIa/312), Parikan Tantri (Kirtya, VIb/378; VI/1074; VIb/1639I, Tantri Baluan (Via/7102), Tantri Kamandaka (Via/1100), Tantri Prasi ( Via/1265), Tantri Manduka Prakaran (Kirtya, /1083). Wenten masih ring wentuk gaguritan, umpami; Geguritan Cangak miwah Geguritan Pancapuspita.

Satua Tantri inggih punika saduran saking teks Sanskerta Pañcatantra nanging soroh aslinyané sampun ilang. Soroh sané tasih paek mawit Pañcatantra, inggih punika Tantrakhayika sané macawang saking aab ka-3 SM. Soroh puniki makembang ring wewidangan India Kaja kauh miwah India Kelod. Ring warsa 750 M kasadur ring basa Arab. Soroh Arab puniki kasadur buin ring makudang-kudang basa Éropa, inggih punika; basa Inggris, Yunani, Ibrani, Latin, Jerman, Spanyol, Italia, Perancis, Belanda, miwah Hungaria. Ring daratan Cina, Pañcatantra kasub mawit maaran Tantrai utawi Tantai.(Suarka, 2007:1)

Kacrita sang bupati ring Patali nagantun dahating subaga wirya, wyakti ratu wibuh kabyuhaning wadwa, kajêrihin antuk para ratuné sawêwêngkoning  Jambuwarsadwipa, samian rêke ngaturang upêti ngawarsa. Tan patandingan antuk kalêwihan Ida sang prabu, saantukan sapanyênêng ida tan wentên pisan ida nahênin madrêwe pakayunan mewêh angan apisan, dening jagate sami gêmuh raharja. Yan kopamayang  kawibawanida sang prabu wyakti tan bina kadi Sanghyang Wisnu nyakala, tan mari ngêtisin jagat. Akeh yén critayang antuk kasubagan ida sang prabu. Munggwing pêsenganidda sang nata, Prabu Aiswaryadala. Papatihe maparab Ki Patih Bandeswarya. Dané Ki Patih Bandeswarya satata ngiring angulih-ulih amêrih sutrêptining nagara, kasarêngin antuk para punggawa miwah sakatahing para tanda mantri, pada widagda
ngentêrang jagat, sidi wakya sandi ngucap, reh tan mari nganutin linging aji, agama, Kutara, Manawa, kalih sastra sarodresti, makawinan nentên wentên sané makewuhin.

Caritayang KI patih Bandeswarya, madrêwe putri  istri adiri, mapêsengan Ni Diah Tantri, kalintang ayu munggwuing warna, wyakti tan patandingan iriki sasoring akasa,  wyadin antuk kagunan, kawicaksanayan tur kapradnyanan, sampun kajanapriya, makadi sampun puput indik saraswatiné kaincêp antuk Ni Diah Tantri. Yan munggwing kajêjgegan kadi Hyang Ghiriwadhu, satatu amangun hyuning rat. Kasumbungang pisan antuk para wikuné buat kalêwihan warna kalih kagunan Ni Diah Tantri, kala punika wyakti nenten wentên nyaminin ring jagate. Dening asapunika, kenginan kapirêng antuk ida Sang Prabu Aiswaryadala, raris ida mapakayun pacing nglamar Ni Diah Tantri, pacing kajumenengang pramiswari. Nanging pakayunan ida kadi kemad pacang ngarsayang ring Ki Patih Bandeswarya. Irika raris sang prabu nglocita pangindrajala. KI Bandeswarya  kapangandikayang ngaturang anak istri anom tur ayu adiri nyabran rahina.

Dané Ki Patih Bandeswarya ngiring sakadi pakarsanida sang prabu, nyabran-nyabran ngaturang wanita anom tur ayu adiri. Dening sapunika, kasuen-suen têlas para istriné ayu tur anom sampun katur. Kala irika dané Ki Patih Bandeswarya kalintang epuh ring kayun. Sabudale saking manangkil, ngraris dané ka taman, kantun makakampuhan kalih nyungklit, jag dané mêrêm ring taman, antuk dahating osêk pakayunané. Dané I Gusti Ayu Biang, raindané Ki Patih Bandeswarya uning ring indik rakané asapunika, raris gêlis ngêsengin putrané Ni Diah Tantri, kapangandikayang nunasang ring ajiné, makajalaran dané kadi kalangkung sungkawa ring kayun. Ni Diah Tantri tan tempal ring pakayunan biange, tumuli mamargi ka taman, matur pitaken ring ajiné. Ajindané maridartayang saindik-indik. Sausan ajiné marityaksayang punika,
tumuli Ni Diah Tantri matur pinunas, mangda dané katur ring sang prabu. Dening sapunika, raris Ki Patih Bandeswarya mabbawos ring rainé, I Gusti Ayu Biang.

Gêlising carita sampun igum pawilangané, pacang ngaturang Ni Diah Tantri. Benjangané sêmêng, dané Ni Diah Tantri raris katur ka puri ring sang prabu Aiswaryadala. Punapi ledang pisan arsanida sang prabu, dening sampun kasidan kadi pangaptiné. Kocap sampun surup surya, sampun rêke wengi ida sang prabu jagi mêrêm, kairing antuk Ni Diah Tantri saha panyêroan asiki. Sang prabu raris ngadikayang Ni Diah Tantri amijêti suku. Sang kapangandikayang sairing.   Jantos dawuh tiga wêngi rêke dané Ni Diah Tantri mamijêt sukunida sang prabu,  kandugi dané arip.  Irika raris Ni Diah Tantri ngandikayang parêkan
mamêcikang damar. Wus punika raris  dané ngandika panyêroané, kapangandikayang nyatua. i panyêroan matur tan wentên uning nyatua, sakewantên ipun dêmên  miragiang. Sang prabu raris nundik panyêroané antuk cokor. I panyêroan uning ring wangsit anyingid, tumuli raris ipun ngaturin Ni Diah Tantri, mangda dané nyatua. Ni Diah Tantri raris  angutara saloka kadi ring sor puniki.

Pangater Satua. Wenten katuturan satua sané riin, né sampun tigang undag  mangkin. Punika sané tigang undag angkupang,  mangda ratep ring sané mangkin.  Kocap kala irika anake ngrereh pagustian, duk ida Sang Garuda ngiring ida Sanghyang Hari, dawêg pamutêran Wanaragiriné, 90, palêtan neh satuané sané mungguh iriki. Janma wiadin satoné keh ipun, 310 diri, sané akunggahang ring satua puniki. Samalih kasarêngang ring pawiaran pisaca punika marêp ring brahmana, raris katêpasin wiara punika antuk ida sang prabu Aji Darma. Wiwitan wiarané  marêbatin anak istri, nglantur raris ring katuturan andakarana, payudan lembuné. Ënto mbok nuturang têken nyai jani, mêlahang madingêhang satuané. Munggwing witing caritané ané malu, ênu aru-ara guminé, nrawang-nruwung buat pamahayu panca bhutané wiakti têlas, tan kari makaggehang kadi né sampun-sampun. Caritanan buin sueca ida Sri Dewi Swara, mangda mawantun  rahayun jagate kadi né sampun-sampun kerta nagara.  Kawit ada prabu  di Matila nagantun. Wit ida sang prabu punika sapuniki: wentên resi maparab Bagawan Daksa, olih kasapa antuk mantuné, né maparab Dewi Nilawati. Punika awinan Ida Bagawan Daksa têdun manjadma jumênêng nata, maparab Maharaja Manu. Ida Sang prabu Manu maputra asiki maparab Maharaja Ikswaku. Maharaja Ikswaku maputra Aiswaryadala.

 --




#Article 618: Pénjor (281 words)


Pénjor punika tiing lengkung sané kahias, parlambang Naga Basuki utawi parlambang kadirgahayuan. Pénjor puniki minab sampun wénten sadurung Hindu ngeranjing ring Nusantara, kawéntenan pénjor akéh kaukir ring relief-relief candi sané magenah ring nusa Jawa, minakadi ring Candi Borobudur miwah Candi Prambanan.

Kawéntenan pénjor ring krama Nusantara galahe mangkin nentén akéh, ring kabudayaan Jawi, Sunda, Banjar miwah sané liyané wantah keanggén ring upacara pawiwahan kemantén. Nénten sekadi liyane, pénjor ring Bali keanggén sajebag upacara nyané. Nika mawinan ring Bali akeh meduwé macem-macem pénjor, wénten mawit saking isian nyané, wénten saking lakaran nyané taler wénten saking ageng nyané

Pénjor mawit saking kagunaan nyané kewagi antuk kalih macem punika pénjor sakral miwah hiasan, pénjor sakral puniki wantah keanggén ring Bali, menawi ring upakara Buddha Indonésia wantah dados hiasan wajib ri tatkala Waisak, lakaran ipun nentén sekadi ring Bali, pénjor nika wantah sekadi pénjor hiasan.

Pénjor sakral punika malih kewagi antuk galah kapasang ipun, pénjor Galungan punika kapasang ritakala serahina sadurung Galungan, prasida kaugah ritakala serahina risampuné Kuningan, miwah kalebur ri tatkala Budha Kliwon Pahang.

Wenten pénjor sané kapasang ri tatkala odalan utawi pujawali, pénjor punika kepasang ring rahina kapertama dudonan karya, miwah keugah ri tatkala rahinan pinih untat ring dudonan karya.

Wentén malih pénjor sané kapasang ritakala Panca Wali Krama, penjor sakral punika nentén sekadi biasanyané, kulit tiing ipun kekerik taler kakaput nganggén kasa putih taler nentén dados nganggén plastik.

Pénjor lakaran punika wantah pénjor antuk upakara, lakaran ipun kepanggih saking sulinggih minakadi tiing, nyuh, miwah sané liyané. Sané pinih untat pénjor kadasaring antuk ageng nyané.
Penjor agung punika nganggé lakaran:   

Penjor madya punika nganggé lakaran:

Penjor alit punika nganggé lakaran:

Ring lontar Tutur Dewi Tapini kapanggih lakaran ring penjor kalambang simbol-simbol suci sekadi.




#Article 619: Candi Pawon (203 words)


Candi Pawon inggih punika silih tunggil candi macorak Buddha sané wénten ring Indonésia. Candi Pawon magenah ring désa Borobudur, Kecamatan Borobudur, Kabupatén Magelang, Propinsi Jawa Tengah. Candi puniki madué wastan lianan inggih punika Candi Brajanalan. Candi Pawon madué asiki garis lurus sareng Candi Borobudur miwah Candi Mendut. Nika mawinan tatiga candi punika madué paiketan, tur prasida kacingak saking ukirannyané sané pateh. Kruna Pawon mawit saking kruna pawuan sané madué artos genah nyimpen awu (abu). Candi Pawon diperkirakan kaanggén genah nyimpen abu Raja Indra, ajin Raja Samarrattungga saking Dinasti Syailendra. Ring tengah candi punika diperkirakan sadurungnyané wénten arca Bodhhisatwa sané kaanggén sarana penghormatan ring Raja Indra. Prasasti Karang Tengah nyobyahang indik arca punika sané metuang wajra utawi sinar.

Candi Pawon madué batur candi kirang langkung 1,5 m tegehnyané. Alas utawi dasarnyané mawentuk segi pat. Dinding batur kahias antuk soroh ukiran bunga miwah sulur-suluran. Tubuh utawi ragan candi Pawon wentuknyané ramping sakadi candi Hindu. Kori candi puniki magenah ring sisi kauh miwah ring baduur kori wénten hiasan Kalamakara. Atap candi mawentuk persegi masusun sané kahias antuk dagoba (kubah). Ring arep candi wénten relung madaging ukiran Kuwera (Dewa kekayaan). Ring dinding kaja miwah kelod wénten relief Kinara miwah Kinari, inggih punika apasang paksi sané masirah manusa.




#Article 620: Taman Nasional Wakatobi (186 words)


Taman Nasional Wakatobi inggih punika silih tunggil taman nasional ring Indonésia, sané magenah ring kabupatén Wakatobi, Sulawési Tenggara. Taman puniki katetapang ring warsa 2002, sané jimbarnyané 1.39 yuta ha. Irika wénten makudang-kudang soroh hayati pasih tur dalemnyané ngantos 1.044 méter ring sor permukaan yéh pasih.

Ring taman nasional Wakatobi puniki wénten pemandangan ring sor pasih sané ngulangunin pisan, krana wénten akéh terumbu karang. Wénten sawatara 112 soroh saking 13 famili sané magenah ring 25 titik sané panjangnyané 600 kilométer garis pasih. Soroh karang punika makadi:

Taman nasional puniki taler madué makudang-kudang soroh ulam. Wénten sawatara 93 soroh ulam sané kaadol tur kadadosang ulam hias, makadi:

Ring taman nasional Wakatobi puniki wénten makudang-kudang sorong kedis pasih, makadi:

Wénten taler tigang soroh penyu sané wénten irika inggih punika penyu sisik (Eretmochelys imbricata), penyu tempayan (Caretta caretta), dan penyu lekang (Lepidochelys olivacea).

Taman nasional Wakatobi puniki kaanggén genah malancaran, krana pemandangan sané wénten ngulangunin pisan. Para wisatawanné mrasidayang nyelam, snorkeling , miwah ngelangi irika, mangda prasida nyingakin pupulan terumbu karang miwah buron-buron sané wénten. Irika taler wénten kabudayaan saking krama sané meneng irika sané prasida kacingakin olih para wisatawanné.




#Article 621: Pura Kehen (508 words)


Pura Kehen inggih punika silih tunggil pura sané wénten ring Pulo Bali, Indonésia kirang langkung 45 km saking Kota Dénpasar. Pura puniki taler kasengguh Pura Hyang Api sané magenah ring Désa Campaga Kecamatan Bangli, Kabupatén Bangli. Kruna kehen maartos api. Pura puniki mabinayan waninan nénten madaging candi bentar sakadi Pura Kahyangan Jagat lianan. Lawangnyané nganggén candi kurung. Taler wénten Balé Kulkul ring carang taru bingin pinaka cihna saking Pura Kehen tur ngawinang Pariwisata nglimbak irika.

Méweh ngrereh galah sané pastika ngananin indik rahina napi Pura Kehen kawangun. Nanging, wénten tatiga prasasti sané mapaiketan sareng pura puniki. Prasasti kapertama akéhnyaé 8 baris nganggén basa Bali Kuno sané madaging parab Hyang Karinama, pinaka Hyang Api ring Désa Simpat Bunut (“Wangunan pertapaan di Hyang Karinama jnganangan Hyang Api di Wanua di Simpat Bunut- Hyang Tanda”). Kirang langkung madué warsa 804-836 Saka (882-914 Maséhi). Lantur, indik prasasti kaping kalih sané kasurat nganggén Basa Jawa Kuno akéhnyané 10 baris madaging parab Senapati Kuturan, Sapatha miwah parab-parab punggawa raja sané lianan.  Prasasti katiga madaging indik tata cara krama drika ri kala nglaksanayang upakara ring Pura Kehen duk warsa 1126 Saka (1204 Maséhi). Prasasti puniki taler madaging parab Raja Sri Dhanadhiraja pinaka putra saking Raja Bhatara Paraméswara miwah cucu dari Bhatara Guru Sri Adhikunti sareng rabinyané Bhatara Sri Dhanadewi.

Wasta Hyang Api kamuat ring prasasti kapertama sané dados Hyang Kehen ring prasasti katiga salanturnyané ngantos mangkin dados Pura Kehen. Sangkaning puniki, minab Pura Kehen sampun wénten saking 804-836 Saka ring panguntat masa IX utawi purwaning masa X maséhi. Kawéntenan Pura Kehen taler mapaiketan sareng lelintihan Désa Bangli kamuat ring prasasti 705 Prasasti Pura Kehen C. Dagingnyané indik anak isteri maturan ring Pura Kehen saking napi sané kapolihang ring jagaté.
Ring pamarginnyané, désa, banjar miwah pura sané ngranjing ka wewidangan Désa Bangli makasami mapaiketan kasengguh Gebog Domas. Nika mawinan makasami dados pangempon ring Pura Kehen. Kramané puniki ketah kasengguh Bebanuan Pura Kehen. Sané ngranjing ring sekaa punika wantah Br. Blungbang, Br. Pule, Br. Kawan, Br. Pande, Br. Tegallalang, Br. Geria, Br. Nyalian, Br. Penatahan, Br. Tanggahan Peken, Br. Pukuh, Br. Demulih, Br. Pengelipuran, Br. Kubu, Br. Bebalang, Br. Tegal, Br. Sedit, Br. Gancan, Br. Sembung, Br. Petak, Br. Gunaksa, Br. Pekuwon, Br. Tegal Suci, miwah Br. Sidembunut.

Wadah Gebog Domas dan Bebanuan Pura Kehen satmaka simbol ring wewidangan Désa Bangli sané masikian. Manut bebaosan saking Jero Gedé sareng panglingsir Puri Agung Anak Agung Gedé Bagus Ardhana, dumun ring masa keraton, Bebanuan ngamolihang sarana miwah pangajahan saking puri utawi keraton, tur kawantu ri kala wénten upakara ring Pura Kehen. Mangkin taler kawantu olih Pemerintah Kabupatén Bangli.

Taru bingin sané ageng ring wewidangan Pura Kehen taler disakralkan olih kramané. Kapercaya yéning carang taru punika elung jagi wénten grubug. Taler saking genah elungnyané prasida kauningin sang sané jagi keni grubug saking tetamian dumun. Umpaminyané, ri kala raja jagi lebar carang taru ring kaja kangin sané elung. Yéning carang taru ring sisi kaja kauh sané elung cihna wénten padanda sané taler jagi lebar. Yéning krama sané pacang katibén grubug cihnanyané carang saking sisi kelod kangin utawi kelod kauh sané elung.




#Article 622: Candi Sewu (286 words)


Candi Sewu inggih punika silih tunggil candi macorak Buddha sané wénten ring Indonésia. Candi Sewu magenah ring Dukuh Bener, Désa Bugisan, Kecamatan Prambanan, kabupatén Klaten, Propinsi Jawa Tengah. Saking Kota Yogyakarta jaraknyané 17 km ka arah Solo. Candi Sewu genahnyané nénten joh saking Candi Prambanan, inggih punika kirang langkung 800 m ring sisi kelod arca Rara Jongrang. Candi puniki diperkirakan kawangun ring abad ka-8 antuk perintah raja Kerajaan Mataram, inggih punika Rakai Panangkaran (746-784 M) miwah Rakai Pikatan sané maagama Hindu. Yadiastun rajannyané maagama Hindu, Kerajaan Mataram keni pengaruh saking Wangsa Syailendra sané maagama Buddha. Para ahli minehang candi Sewu inggih punika pusat keagamaan krama sané maagama Buddha. Papinehang punika kadasarin antuk daging prasasti batu andesit mawasta Prasasti Manjusrigrta sané kacunduk ring silih tunggil candi perwara. Prasasti punika katulis antuk basa Melayu Kuno tur madué angka warsa 792 saka. Daging prasasti punika nyritayang indik kegiatan penyempurnaan prasada sané mawasta Wajrasana Manjusrigrha ring warsa 714 saka (792 masehi). Wastan Sewu ring basa Jawa madué artos siu, nika muktiang candi sané magabung ring gugusan candi Sewu punika makéh, sakéwanten nénten ngantos siu. Gugusan candi Sewu kepah dados 249 candi, inggih punika 1 candi utama, 8 candi pengapit, miwah 240 candi perwara.

Candi Sewu madué patpat kori sané nuju jaba sisi, inggih punika ring sisi kangin, kaja, kauh, miwah kelod sané soang-soang kajaga antuk apasang arca Dwarapala sané saling mahadapan. Tegeh arca punika kirang langkung 2,3 m. Candi utama magenah ring pelataran persegi sané jimbarnyané 40 m2, tur kaiterin pagar saking susunan batu tegehnyané 0,85 m. Tinggi wangunan ngantos 30 m tur madué 9 atap sané madué stupa soang-soang. Cokor candi kahias antuk ukiran bunga. Candi utama kawangun malakar aji batu andesit sané madué kori utama ring sisi kangin.




#Article 623: Pura Parahyangan Agung Jagatkarta (208 words)


Pura Parahyangan Agung Jagatkarta utawi kasengguh Pura Jagatkarta inggih punika silih tunggil pura agama Hindu Nusantara sané magenah ring Bogor, Jawa Barat, Indonésia. Sasampun kawangun, pura puniki satmaka pura sané pinih ageng ring Indonésia sasampun Pura Besakih sané magenah ring Pulo Bali. Pura Jagatkarta pinaka pura sané kaanggén mamuja Prabu Siliwangi miwah para hyang saking Pakuan Pajajaran sané naenin ngadeg ring wewidayang Parahyangan.

Pura Jagatkarta magenah ring bongkol Gunung Salak, Ciapus, Kecamatan Tamansari ring Kabupatén Bogor. Pura puniki kawangun ring Gunung Salak duaning kocap drika ngadeg Pakuan Pajajaran satmaka ibukota Keraton Sunda Galuh. Keraton punika pinaka keraton Hindu pinih untat ring Nusantara sareng Majapahit sané prasida ngamolihang masa keemasan ri kala Prabu Siliwangi dados raja sadurung katundukang olih Muslim Jawa duk masa ka-16. Genah Pura Jagatkara taler manut saking genah Prabu Siliwangi miwah para parekannyané ngamolihang moksa. Taler ngadeg Candi antuk patung sangmong mawarna putih miwah selem (cihna Prabu Siliwangi) pinaka penghormatan ring Keraton Pajajaran, Keraton pinih untat ring tanah Parahyangan. Makudang-kudang peninggalan Pajajaran mangkin kasimpen ring Museum Nasional Indonésia ring Jakarta. Margi saking Gunung Salak ngantos Pura Jagatkarta kawangun ngawit saking warsa 1995 ngawinan nénten méweh tangkil drika nganggén montor. Ri kala upakara Ngenteg Linggih, akéh pamedek sané tangkil kaPura Jagatkarta ngantos majalan doh saking tongos parkir.




#Article 624: Telaga Warna (473 words)


Telaga Warna inggih punika silih tunggil genah malancaran sané wénten ring wewidangan Puncak, Bogor, Jawa Barat. Objek wisata puniki nampek ring kebun téh PTP VII Gunung Mas. Ring wawengkon telaga puniki wénten carik miwah kampung kramané tur wénten gunung sané ngulangunin. Sadurung kadadosang taman wisata ring warsa 1972, wawengkon Telaga Warna Puncak Pass Cisarua - Bogor wantah pahan saking Kawasan Cagar Alam hutan Gunung Mega Mendung miwah hutan Gunung Hambalang.

Taman Wisata Alam Telaga Warna madué jimabr 5 ha sané katetapang manut saking S.K Menteri Pertanian Tanggal 9 Juni 1981 No. 481/Kpts/UM/6/81. Taman Wisata puniki wantah wawengkon konsérvasi sané kawigunayang antuk tetujon wisata utawi malancaran. Manut saking administrasi pamerintah, wawengkon Cagar Alam miwah Taman Wisata Alam Telaga Warna ngranjing ring kecamatan Cisarua, magenah ring kalih kabupatén inggih punika Bogor sareng Cianjur, propinsi Jawa Barat. Wawengkon konsérvasi sané mastatus daratan puniki madué jimbar makasami inggih punika 549,66 Ha. Wawengkon alam puniki tegehnyané sawatara 1.097-1.400 m dpl tur kakelilingin olih tebing sané abing. Wawengkon puniki manut saking géologi, kawentuk olih letusan Gunung Gedé Pangrango (1747 –1748) tur soroh batunné inggih punika batu beku vulkanik miwah soroh andésit miwah basalt. Telaga Warna jimbarnyané langkungan saking 7.156 m², dalemnyané 15 méter tur dalem ring tepinnyané sawatara 1-2 méter. Ring dagingnyané wénten lumpur miwah batu, tur taler wénten 13 soroh ulam.

Manut saking krama irika, Telaga Warna wénten krana wénten anak istri sané manja ring kerajaan Kutatanggeuhan sané mawasta Putri Gilang Rukmini. Putri puniki nénten kayun kaicénin hadiah marupa kalung sané kakaryanin saking mas tur permata. Sang Ratu pedih krana putri sakadi punika. Makasami kramané nangis sané ngawinang istanané belus krana yéh mata. Yéh mata punika salanturnyané ngagengang tur ngawinang istanané banjir. Sagét wénten yéh sané metu saking tanah tur ngawinang istana Kutatanggeuhan tenggele tur dados danu sané ngulangunin. Ring rahina sané galang danu punika kacingakin mawarna-warni, warna punika mawit saking bayangan alas, bunga, miwah langit sané wénten ring sakeliling telagané. Nanging, wénten sané maosang warna punika mawit saking kalung putri sané kasebar ring dasar telagané.

Telaga Warna madué warna permukaan yehnyané sané maubah-ubah, nika krana telaga punika kaentikin olih entik-entikan soroh gulma yeh (Najas Gramininae) sané akéh ring permukaan telaga. Matanai miwah gulma sané wénten ngawinang warnan permukaan telagané mauwah dados gadang muda, gadang tua, ngantos warna peteng. Niki mawinan akéh wisatawan sané malancaran irika. Irika taler wénten entik-entikan sané asli alas tropika pegunungan, makadi Puspa miwah Kihiur miwah entik-entikan tingkat rendah makadi Paku Tiang, Rame, dan Rotan. Para wisatawanné taler mrasidayang nyingakin beburonan irika sakadi macan tutul miwah babi hutan. Wénten taler soroh primata sané kalindungin sakadi kera abu-abu, surili, miwah lutung.

Wénten makudang-kudang sarana pariwisata sané kaaturang majeng ring para wisatawanné sané rauh, makadi:

Mangda prasida ka genah wisata punika, para wisatawanné mrasidayang nganggén kendaraan soang-soang miwah bus sané ka Wawengkon Puncak. Salanturnyané majalan ring jalan setapak ring tepi jalan Raya Puncak sawatara 10 menit




#Article 625: Uni Soviet (304 words)


Uni Soviet (, Sovétskiĭ Soyúz) utawi Uni Republik Sosialis Soviet, kasingkat URSS (, Soyúz Sovétskikh Sotsialistícheskikh Respúblik; disingkat CCCP, SSSR), inggih punika negara sosialis sané pernah ada antara warsa 1922–1991 ring Eurasia.

Uni soviet nganut sistem politik partai tunggal sané kapimpim olih partai komunis jantos warsa 1990. Yadiapun uni soviet sujatinyanw wantah kesatuan politik saking makudang kudang republik soviet sané maibukota ring Moskwa. Nanging sujatiné uni soviet menjelma dados negara sané pemerintahannyané dahat terpusat miwah nerapin sistem ekonomi terencana.

Ring masané, uni siet wantah negara sané pinih ageng ring gumine, jimbarnyané inggih punika 22.402.200 km2. Jimbarnyané inggih punika saperenem saking jimabr guminé sabanding antuk jimbar amerika kajanan.

Uni soviet madué sanéh pinih dawa ring guminé sané dawenyané wantah 60.000 km, dua pertiganya wantah garis pesisi Samura Artik. Uni Soviet mabatasan langsung antuk  Afganistan, Cekoslowakia, Finlandia, Hungaria, Iran, Koréa Utara, Mongolia, Norwegia, Polandia, Cina, Romania, miwah Turki ring warsa 1949–1991. Uni Soviet miwah Amérika Serikat kabatasin olih Selat Bering.

Manut saking sensun warga ring warsa 1989, Populasi Uni Soviet kadiri antuk 70% wangsa Slavia kauh, 12% Turki miwah sisané wantah warga minoritas dengan persentase soang-soang kirang saking 10%. Yadastun mayoritas warga uni soviet nganut ateisme (60%), 20% nganut agama Kristen Ortodoks, 15% Islam, dan sisanyané makudang kudang agama lianan.

Artikel utama: Babad Uni Soviet

Artikel utama: Politik Uni Soviet dan Ideologi negara Uni Soviet

Wenten tigang tingkat kakuasaan legislatif ring Uni Soviet: Kakuasaan Legislatif sané kajalain olih Majelis Agung, Pamerintahan sané kajalanin olih Déwan mentri, miwah Partai Komunis, satu-satunya partai sané legal miwah menjadi pangaria kebijakan utama ring negara punika.

Secara konstitusional, uni Soviet wantah gabungan saking 14 Republik Sosialis Soviet (RSS) miwah Republik Sosialis Federasi Soviet Rusia (RSFS Rusia). Traktat Pembentukan Uni Soviet katandatanganin ring pinaggal  30 Désémber 1922 olih pamimpin papat republik, inggih punika RSFS Rusia, RSFS Transkaukasia, RSS Ukraina, miwah RSS Byelorusia. 




#Article 626: Healer (drama korea) (136 words)


Healer (Hangul: 힐러) inggih punika silih tunggil drama korea sané kabintangin olih  Ji Chang-wook miwah Park Min-young. Drama puniki kasiaran ring KBS2 mawit saking 8 Désémber 2014 ngantos 10 Oktober 2015 ring rahina soma miwah anggara galah 22.00. Drama puniki akehnyané 20 Episode. Healer puniki ngambil  multi genre, ngawit saking romance, action, comedy, ngantos thriller.

Kawéntenan kasus makudang warsa sané lintang ngawinang wénten anak sané dot mragatang kasus punika. Kasus punika ngawinang anaké sanè makarya stasiun penyiaran sané ilegal keni pikobet. Sangkaning kasus punika wénten ajaka tiga sané katemuang jagi mragatang kasus punika. Anak muani sanè dados pesuruh misterius sanè nganggèn codename Healer (Ji Chang-wook), reporter saking tabloid kelas dua (Park Min-young) miwah jurnalis sané kaloktah saking stasiun penyiaran sané ageng (Yoo Ji-tae). Ri pantaraning mragatang kasus punika jagi ngrereh pamatut sang tiga punika mangghin pikobet.




#Article 627: Pura Pulaki (262 words)


Pura Pulaki silih tunggil pura sané magenah ring sisi kauh Kabupatén Buléléng, Bali, kasub antuk bojog miwah dados genah singgah ngaturang bhakti ri tatkala jagi ka Jawi saking sisi kaler. Pura punika kewangun ring duur tanah asah sané kakelilingin batu-batuan. Pura Pulaki punika sinunggil Pura Segara, genah ipun nampek segara.

Wewidangan Pulaki sampun katempatin saking galah prasejarah. Mekudang-kudang alat batu sané maasah sekadi kapak katemu ring Pura Melanting, punika pura nampek Pura Pulaki, ring warsa 1987. Wewengkon Pura Pulaki kaperkiraan dados pusat pradaban pre-Hindu sané nganggén genah spiritual ipun sekadi piramid. Georgapi, Batuan ring Pulaki becik keanggén padukuhan, keanggén olih pedagang saking Jawi miwah Maluku. Ring abad ka-14, Pulaki kecatet dados pusat parkembangan sekte Vaishnava.

Ring untat abad ka-15, Dang Hyang Nirartha, Brahmin saking kerajaan Majapahit ring Jawi, rauh ring Bali antuk mangajarang kasulinggihan ring Bali. Ida ngewangun makudang-kudang pura ring Bali rumasuk Pura Pulaki ring 1489, warsa Pura Pulaki kawentuk. Legenda irika nyaritayang, Dang Hyang Nirartha kakawal oleh bojog saking wana nganti ka genah Pura Pulaki kewangun.

Risampunne, Pura Pulaki nenten kaempon. Ring warsa 1920, Pamerentah Kolonial Belanda nyewaang wewengkon Pulaki pedagang Cina sané mapesengan Ang Tek What. Wewidangan punika rumasuk pura, risampuné kaambil olih pamerentah Indlnesia ring warsa 1950 taler karestorasi miwah kalindungin.

Pura Pulaki punika pura utama saking pesanakan ring wewidangan ipun. Pura ring wewengkon Pura Pulaki wénten Pura Pemuteran, sané kasub antuk mumbul beheng, Pura Kerta Kawat, miwah Pura Pabean. Pura Pulaki nampek pasisi Gondol.

Sekadi pura ring Bali, Pura Pulaki kewagi antuk jaba pisan utawi nistaning mandala, jaba tengah utawi madya mandala, miwah jero utawi utamaning mandala.




#Article 628: Cicing Alas Ngalih Balian (175 words)


Satua Cicing Alas Ngalih Balian inggih punika silih tunggil satua Bali.

Suba uling limang dina Cicing Alas majalan sambilanga ngeling. Beburon di Alas Jénggala Sila matakon-takon di kenehne,

Cicing Alas negak di betén punyan kepuh. Awakné ngenah mamerag. Auuuuuw kraunganné enduk, ngancan makelo ngancan lemet. Kedis Cerukcuk ané matinggah di carang kayuné nakonin, Mih, icang pedalem anak buka cai kasengsaran buka keto. Kenken kasujatian caine, apa sandang tulungin?

I Cicing Alas buin majalan sambilanga ngeling. Kraunganné seret tur ngancan nglemet. Rikala negak di betén punyan nangkane, I Lembu nakonin, Mbooooo...... Kenken to, nguda cai sedih kingking. Salantang jalan cai ngeling?

Bobab saut I Cicing Alas. Cai pasti nyidang nulungin icang. Cai ngelah cukcuk dawa turin lanying, pasti nyidang cai nyepit tur mesuang tulang ané nyelek di kolongan icange

I Cicing Alas salah tampi. Dot nyapok kedis mabaong lantang di malune. Nanging tusing jalanina sawiréh I Kedis Cangak pasti elah ngelidin tur makeber tegeh. Apabuin kolongané sakit sinah tusing nyidang ngelekang I Kedis Cangak. I Cicing Alas ané dueg ngeka daya ento mautsaha nanggheang gedég basangne.




#Article 629: Déwa Siwa (168 words)


Siwa  inggih punika silih tunggil saking tiga déwa sané motama (Trimurti) ring agama Hindu. Minakadi dewa sané tiosan inggih punika Brahma miwah Wisnu. Ring kaweruhan utawi sastra-sastra agama Hindu, Dewa Siwa pinaka déwa pamralina, maduwe amongan nglebur samian sané sampun let tan prasida malih wénten ring jagate puniki, punika mawinan jagi kawaliang ring genahnyané mula.

Umat Hindu, pamekasnyané umat Hindu ring India, percaya yéning Déwa Siwa madué cihna, minakadi:

Manut Hindu Bali, Déwa Siwa kapuja ring Pura Dalem, pinaka déwa sané ngewaliang jadma miwah sarwa sané maurip dados Panca Maha Bhuta. Ring pengider Dewata Nawa Sanga (Nawa Dewata), Déwa Siwa ring tengah mawarna panca warna. Ida masenjata padma tur mastana lembu Nandini (Andhini). Aksara sucinyané I tur Ya. Ida kapuja ring Pura Besakih.

Manut tradisi Indonésia tiosan, Dewa Siwa kasub antuk Batara Guru. Adya / Siwa / Pusat / Makudang-kudang warna (Cahaya) = pralina tunggal.

Manut ring carita agama sané munggah ring Wéda Hindu, Déwa Siwa madué-putra sané embas gumana utawi nenten. Silih tunggil putra Dewa Siwa minakadi:




#Article 630: Tukad Sungi (197 words)


Tukad Sungi silih tunggil tukad sané magenah ring Bali, Indonésia. Ngembak saking tengah-kaler Bali. Ngelawatin situs kuna Mengwi miwah lololan ipun ring sisi kauh Kerobokan Kelod ring sisi pesisi kelod.

Tukad Sungi dados wates sisi kangin Kabupatén Tabanan miwah dados sumber toya antuk 4,200 ha uma.

Raja kapertama Mengwi, I Gusti Agung Madé Agung ngewangun Puri Balayu, ngarayanin bendungan ring Tukad Sungi. Mawit Henk Schulte Nordholt, bendungan punika ngewantu perekonomian ring sisin tukad ipun, ngalimbakang toya keanggén antuk pertanian sané pacang ngadirgayahuang krama.

Tukad puniki ngembak saking tengah ka sisi kelod nusa Bali sané maiklim wana sabeh tropis (kode: Af mawit klasifikasi iklim Köppen-Geiger). Suhu rata-rata sewarsa kirang langkung 24 °C. Sasih pinih panes punika Oktober, taler suhu rata-rata ipun 25 °C, miwah pinih nyem Juli, kirang langkung 22 °C. Curah sabeh rata-rata ngewarsa punika 2123 mm. Sasih sané curah sabeh pinih akéh punika Januari, antuk rata-rata 569 mm, miwah sané pinih kedik Séptémber, rata-rata 23 mm.

Pancemaran ring indikator nganggén beburon sekadi ulam nyalian, ulam beboso, taler bekecot. Antuk kandungan kimia ipun kaanggén paramétér Oksigen (O²), Amoniak (NH³), Nitrit (NO²), Karbonsioksida (CO²), miwah pH. Tukad Sungi kakategori kacemar ringan ring hulu miwah kacemar sedeng ring hilir.




#Article 631: Pura Pancering Jagat Terunyan (322 words)


Pura Pancering Jagat Terunyan (Pura Bali Dèsa Pancering Jagat Bali) inggih punika silih tunggil pura sané pinih purwa ring pulo Bali tur madué tetamian saking aab megalitikum marupa patung tegehnyané 4 méter. Pura punika magena ring sisi kangin Danu Batur, ngranjing wewidangan Désa Terunyan, Kintamani, Bangli tur pinaka silih tunggil désa Bali Aga sajabaning Tenganan miwah Sembiran. Lawang pura puniki magenah ring sisi kauh sangkaning penduduk Désa Trunyan madué pikayun yéning sisi kelod sisi sané nuju ka Danu Batur. Odalan ring pura puniki duk Purnamaning Sasih Kapat kirang langkung ring bulan Oktober pinaka rahina embasnyané Ratu Sakti Pancering Jagat. Ring piodalan taler kasolahang Tari Barong Brutuk pinaka pakéling pawiwahan pantaraning Ratu Sakti Pancering Jagat sareng Ratu Ayu Dalem Pingit.

Duk kapurwan, krama sané meneng ring belongan Cimelandung ring sisi kelod désa Trunyan mangkin. Genah mangkin dumun wantah dalem pinaka sétra genah sawa sané sampun maabén marupa alas kidang. Kacritayang, silih tunggil jadma jagi maboros kidang kasarengin asunnyané. Asu punika ngongkong tur kacingak patung ageng kirang langkung 9 cm sané neket di tanah. Jadma punika nekepin patung sareng saab lantur nyaritayang sareng krama désa lianan. Patung punika sayan ageng ngrahina ngawinang kramané ngadegang palinggih gedong anggén mamuja. Nanging kantun kentuk ngantos kakaryanin méru tumpeng solas. Wangunan punika dados cihna saking Pura Désa Pancering Jagat Bali.

Komplek Pelinggih Maospait madué sarwa prasasti sané madaging lelintihan désa Trunyan. Goris prasida nerjemahang kalih prasasti sané kasengguh Terunyan AI miwah Terunyan AII. Prasasti Terunyan AI kamedalang saking Keraton Singha Mandawa guna nganikain pemerintah Désa Terunyan ngwangun kuil anggén nyungsung Bhatara Datonta. Kramané patut miara kuil tur nénten kakeniang pajeg malih pinaka upahnyané. Prasasti Terunyan B (833 Saka) dados lanturan saking Prasasti Terunyan A. Prasasti Air Rawang (833 Saka) madaging indik krama sané meneng ring wewidangan Terunyan sisi kangin danu Batur wenang nutug ring upakara Déwa sané pinih ageng nyabran sasih Bhadrawada. Ring upacara punika, patung Déwa jagi masiram tur kadagingin sahayan padang (padang saking désa Air Rawang).




#Article 632: Dugdéran (191 words)


Dugdéran inggih punika silih tunggil féstival ring Kota Semarang. Tradisi puniki nyihnayang kakawitin ibadah puasa ring sasih suci Ramadan. Acara puniki kakawitin oleh wali kota tur kameriahang olih kembang api. Wasta Dugdéran punika mawit saking suara letusan mercon miwah kembang api. Dug punika artosnyané suara sané mawit saking bedug sané kamunyiang ri tatkala pacang shalat Maghrib. Tur déran inggih punika suara mercon sané kaidupang ring acara puniki. Tradisi Dugdéran kalaksanayang saking warsa 1882 ring masa Kebupatian Semarang sané kapimpin olih Bupati R.M Tumenggung Ario Purbaningrat. Perayaan puniki sadurungnyané kalaksanayang ring Masjid Agung Semarang sané magenah ring pusat kota.

Ritatkala tradisi puniki kalaksanayang, wénten peken sané akéh ngadol makudang-kudang soroh barang. Nika mawinan ring galahé puniki wénten makudang-kudang sponsor miwah industri ageng sané nyarengin acara tradisi puniki. Ring Dugdéran taler wénten plalianan sané dados cecirén acara puniki, plalian punika mawasta warak ngendok. Dugdéran kadadosang sarana malilacita miwah sarana keagamaan olih para kramanné irika.

Kirab budaya puniki kakawitin ring natah balai kota Semarang, Jawa Tengah. Kirab puniki kasarengin olih makudang-kudang sekolah miwah organisasi para kramanné. Sané nyarengin wénten taler saking Paguyuban Tri Tunggal Semarang sané ngamolihang undangan resmi saking Dinas Pariwisata Kota Semarang.




#Article 633: Danu Toba (247 words)


Danau Toba inggih punika danu sané paling ageng ring Asia Tenggara  miwah danu vulkanik paling ageng ring jagaté. Danu puniki madué panjang 100 kilometer (62 mil), lebar 30 kilometer (19 mi), miwah kedalaman 1600 meter. Danau Toba magenah ring tengah pulo Sumatera pasisi kaja. Danau Toba sadurungnyané wantah genah letusan gunung berapi sané mawasta Gunung Toba kirang langkung warsa 69.000 ngantos 77.000. Letusan puniki ngawinang grubug ring wewidangan Indonésia miwah ka duranagara. Letusan gunung punika ngwentuk kaldéra sané misi yéh tur mauwah dados danu Toba. Tekanan magma sané durung pesu ri tatkala letusan punika ngwentuk pulo ring tengah danu sané ketah kabaos Pulo Samosir.

Danau Toba kaiterin olih 7 kabupatén ring Sumatera Utara, makadi kabupatén Samosir, Simalungun, Humbang Hasundutan, Dairi, Karo dan Toba Samosir, dan Tapanuli Utara. Danau Toba jimbarnyané 1.145 kilometer persegi. Nika mawinan, danu puniki kadadosang danu sané paling ageng ring Asia Tenggara miwah danu vulkanik paling ageng ring jagaté.

Krama désa sané meneng ring wewidangan Danau Toba inggih punika krama suku Batak. Makéh krama suku Batak sané meneng ring pasisi danu nganggén umah tradisional Batak. Umah tradisional puniki wentuk atapnyané léngkong ka baduur sakadi wentuk jukung tur mawarna cerah. Krama ring wewidangan Danau Toba makéh sané miara bé ring yéh tawah tur kadadosang pangupadiri. Bé sané kapiara punika makadi bé Mas miwah bé Nila. Tiosan punika, krama désa ring wewidangan Danau Toba sané istri-istri makarya tenun sané mawasta Ulos. Kain Ulos puniki ketahnyané kaanggén oléh-oléh olih para tamiuné ri tatkala malancaran ka Danau Toba.




#Article 634: Pura Dalem Jagaraga (172 words)


Pura Dalem Jagaraga taler kasengguh Pura Dalem Segara Madhu inggih punika silih tunggil pura sané magenah ring Désa Jagaraga, Kecamatan Sawan, Buléléng, kirang langkung 11 km ring sisi kangin Kota Singaraja ring sisin margi jurusan Singaraja-Sawan. Désa puniki kasub antuk Puputan Jagaraga nglawan Belanda duk warsa 1849 kamanggalaning olih I Gusti Ketut Jelantik. Wewidangan pura puniki khas pisan duaning madué gegambaran rélief montor gedé kuno, rélief kapal ulung, rélief wong Belanda ri sedek nginem bir miwah sané lianan. Taler wénten patung Mén Brayut saking satua Bali indik biang sané akéh madué pianak kanti magréndotan.

Pura Dalem Jagaraga pinaka silih tunggil pura sané ngdautin manah wong dura negara malancaran drika. Pinaka silih tunggil Pura Kahyangan Tiga ketahnyané pateh sareng Pura Dalem lianan sané wénten ring Bali. Genahnyané nampek sareng sétra taler madué patung sakadi Batari Durga sané ngawinang kramané jejeh. Sané malianan tur cihna utama saking pura Jagaraga wantah ukirannyané sané nyritayang indik kahuripan krama ring Bali sadurung taler sasampun sapangrauh wangsa Belanda. Taler katemonin ukiran indik mitologi ring Bali sakadi rupa rangda.




#Article 635: Planet Earth (serial TV 2006) (231 words)


Planet Earth inggih punika silih tunggil séri TV Britania sané kakaryanin olih BBC Natural History Unit. Kakaryanin limang warsa, séri dokumenter alam puniki wantah sané pinih mael sané kakaryanin olih BBC miwah sané kapartama sané kafilmang ring high definition. TV Seri Punika ngamolihang makunda-kudang penghargaan minakadi papat Emmy Awards, Peabody Award miwah pengharagaan saking Royal Television Society.

Planet Earth punika kasobyahang duk 5 maret 2006 ring Britania Agung ring BBC One, miwah duk Juni 2007 sampun kasobyahang ring 130 negari. Versi asli kanarasiang olih David Attenborough, sakewanten pirang pirang versi internasional ngangge narasi alternatif.

Seri punika madué 13 episode, soang-soang indik bioma utawi habitat ring Gumi sané malianan. Ring pamuput ring senangken episode wénten 10 menit  behind-the-scenes indik tantangan ritkala ngafilmang seris punika.

Dasa warsa selanturnyané BBC ngumumang 6 episode sequel sampun kakaryanin sané kawastanin Planet Earth II. TV series sané kapartama sané kaproduksi oleh BBC sané ngange Ultra-high-definition (4K). David Attenborough mawali dados narator miwah presenter. Sequel sané kaping kalih kaumumang miwah karencanayang jagi kasobyahang duk warsa 2022.

Ring warsa 2000 BBC nyobyahang The Blue Planet, series indik babad alam (natural history) indik segara. punika ngamolihang pujian kritis, akeh pamiarsa miwah makudang-kudang penghargaan. Punika taler dados merek global sané mabati, punika kaadol ring 150  negari ring Gumine. Umpan balik ngindikang pamiarsa ledang antuk series sané madué skala epik, adegan baburan sané anyar miwah nenten lumrah miwah kualitas sinematik series punika.




#Article 636: Danu Batur (244 words)


Danu Batur inggih punika silih tunggil danu sané wénten ring Bali. Danu Batur magenah ring désa Kintamani, Kecamatan Kintamani, Kabupatén Bangli, Propinsi Bali. Danu Batur magenah ring pasisi tenggara Gunung Batur. Danu Batur jimbarnyané kirang langkung 16 km2. Nika mawinan Danu Batur kadadosang danu sané paling ageng ring Bali. Danu punika magenah ring ketinggian 1.050 mdpl. Ketinggian punika ngawinang wewidangan Danu Batur puniki sejuk tur kantun asri. Danu puniki kaiterin antuk taru-taru sané gadang tur kantun asri.

Sumber yéh Danu Batur mawit saking yéh ujan tur rémbésan yéh saking hutan bukit miwah pegunungan. Yéh danu puniki ketahnyané mawarna pelung, gadang miwah kuning. Kawéntenan warna yéh puniki sawiréh senyawa belerang sané wénten ring dasar danu. Wewidangan Danu Batur kadadosang wewidangan Taman Bumi olih badan dunia Unesco sané ketah kabaos Batur Global Geopark Network. Kawéntenan wewidangan puniki prasida nyaga tur nglestariang alam Danu Batur mangda nénten usak tur tetep lestari. Sadurungnyané, wewidangan puniki ketah kabaos genah Galian C sané kaanggén ngrereh material-material gunung sakadi bias miwah batu. Kawéntenan Galian C puniki ngawinang jalur aksés puniki makéh wénten truk-truk gedé.

Krama désa sané wénten ring wewidangan Danu Batur makéh sané ngrereh pangupadiri antuk miara bé ring yéh tawah. Soroh bé sané kapiara punika makadi bé Mujair. Tiosan punika, yéh danu Batur taler kaanggén pengairan kebun sané wénten ring pasisi danu. Krama désa makéh sané mamula bawang, kol, tabia miwah tomat. Hasil saking tambak bé miwah kebun punika kaanggén pangupadiri olih krama-krama sané meneng ring wewidangan danu Batur.




#Article 637: Tari Caci (468 words)


Tari Caci inggih punika silih tunggil sesolahan utawi tarian sané wénten ring Florés, Nusa Tenggara Timur, Indonésia. Tari puniki marupa tari perang tur dados tari permainan rakyat sané kasolahang olih kalih penari truna sané maperang nganggé perisai utawi taméng. Tari puniki kalaksanayang antuk nyambra musim panén miwah dados ritual nyambran awarsa. Tarian puniki kasolahang ri tatkala pembukaan lahan, upacara adat sané ageng, miwah dados panyanggra tamiu sané penting.

Penari sané makta cambuk utawi pecut dados sané nyerang tur anak lianan sané kaserang punika makta perisai utawi taméng. Anak sané dados penyerang kawastanin paki, sané mautsaha mecut lawannyané nganggén pecut sané kakaryanin saking kulit kebo utawi sampi sané tuh. Genah ngamakta pecut taler kakaryanin saking lilitan kulit kebo. Ujung pecut kapasangin kulit kebo sané tipis tur sané tuh miwah keras sané mawasta lempa utawi lidi enau sané kantun gadang (pori). Anak truna sané dados penangkis kawastanin ta'ang, sané nangkis pecut nganggén perisai sané mawasta nggiling miwah busur sané kakaryanin saking tiing tur rotan sané mawasta agang utawi tereng. Perisai punika wentuknyané bunder kalapisin olih kulit kebo sané tuh.

Tari Caci puniki kasolahang olih kalih anak truna. Para penari kapah dados kalih kelompok sané magantian matukar genah dados kelompok sané nyerang tur kelompok sané kaserang. Caci kasolahang olih kelompok tuan rumah sané mawasta ata oné miwah kelompok pendatang saking désa lianan sané mawasta ata pe'ang utawi meka landang sané artosnyané tamiu sané rauh. Sadurung Tari Caci, wénten Tari Danding utawi tandak Manggarai sané dados tarian pembuka saking Tari Caci punika. Para penari masolah sinambi magending miwah ngobyahang pantun. Tarian puniki ketahnyané kalaksanayang ring natah umah adat. Yéning sang sané nari nénten prasida nangkis pecutan pastika penari punika pacang matatu. Yéning panyingakannyané keni pecut nika nyihnayang penari punika kawon utawi kalah, tur kalanturang kalih penari punika kagentosin. Peperangan punika kalaksanayang kairingin olih suara gendang, gong, miwah gending sané mawasta nenggo utawi dere saking para krama sané nyingakin tarian puniki. Ritatkala kelompoknyané matanding, anggota sané liatan ngicénin dukungan sinambi maigelan.

Tari Caci mawit saking ca miwah ci, Ca artosnyané siki, miwah ci artosnyané uji. Nika mawinan caci artosnyané uji siki lawan siki sané prasida nentuang sané menang miwah sané kalah. Penari nganggén pecut utawi larik, perisai utawi nggiling, penangkis utawi koret, miwah panggal utawi sarana sané kaanggén nutupin sirah. Penari nénten nganggén baju, tur nganggé celana lantang sané mawarna putih miwah sarung songke (sarung khas Manggarai). Kain songkét mawarna selem kalilitang ring bangkiang ngantos entud antuk nutupin celana lantang sané kaanggén. Ring bangkiangnyané taler kapasangin giring-giring sané masuara yéning penari punika megesér. Topéng sané kaanggé mawasta panggal, sané kakaryanin saking kulit kebo sané kalapisin olih kain mawarna warni. Hiasan sirah sané kaanggén mawentuk tanduk kebo. Tari Caci puniki kadadosang nyihnayang kebo sané kaprecaya dados buron sané kuat. Pecut nyihnayang kekuatan bapa miwah langit, tur tatu sané kapolihang dados cihna kajantanan utawi maskulinitas.




#Article 638: Danu Tamblingan (210 words)


Danu Tamblingan (aksara Bali: ᬤᬦᬸᬢᬫ᭄‌ᬩ᭄ᬮᬶᬗᬦ᭄᭟) inggih punika silih tunggil danu sané wénten ring Bali. Danu Tamblingan magenah ring léréng pasisi kaja Gunung Lesung, Désa Munduk, Kecamatan Banjar, Kabupatén Buleleng, Propinsi Bali. Wastan danu puniki mawit saking kruna Tamba sané maarti ubad, miwah Elingang sané maarti eling utawi ingat. Sadurungnyané wénten satua indik grubug ring wewidangan désa, krama désa precaya tur nginem yéh saking danu puniki tur sembuh. Nika mawinan danu puniki kawastanin Tamblingan (tamba élingang).

Danu Tamblingan wantah siki saking tatiga danu kembar sané kawentuk ring kaldéra ageng. Ring pasisi kangin, wénten danu Buyan miwah danu Beratan. Danu Tamblingan kaapit antuk alas sané makéh taru gedé. Nika mawinan, wewidangan danu Tamblingan sejuk tur kantun asri.

Krama désa sané meneng ring wewidangan danu puniki makéh sané miara bé ring danu Tamblingan. Tiosan puniki, krama désa puniki makarya dados petani sawiréh tanahnyané sané subur. Suasana danu sané ngulangunin ngawinang danu Batur kaanggén objek wisata olih para turisé.

Krama sané naenin meneng ring wewidangan danu Batur prasida kacingak saking pura-pura sané sampun kapurwan. Pura-pura punika makadi Pura Dalem Tamblingan, Pura Endek, Pura Ulun Danu miwah Sang Hyang Kangin, Pura Sang Hyang Kawuh, Pura Gubug, Pura Tirta Mengening, Pura Naga Loka, Pura Pengukiran Pengukusan, Pura Embang, Pura Tukang Timbang, Pura Batulepang, miwah sané tiosan.




#Article 639: Our Planet (106 words)


Our Planet inggih punika silih tunggil séri TV Britania Agung indik Alam sané kakaryanin oleh Netflix. Seri punika kanarasiang olih David Attenborough miwah kaproduksi olih Silverback Films, sané kapimpin olih Alastair Fothergill miwah Keith Scholey sané taler ngaryaning seri dokumenter BBC sekadi Planet Earth, Frozen Planet miwah The Blue Planet, kakolaborasiang sareng World Wildlife Fund (WWF).

Seri punika nyritayang indik koservasi miwah beburon ring habitatné saong-soang. Seri punika wantah seri dokumenter alam sané kapartama sané kakaryanin olih Netflix. Episode kesamian kasobyahang duk 5 April 2019, miwah dokumenter behind-the-scenes karilis ring netflix duk 2 agustus 2019. Netflix ngelaporang 25 yuta pasemetonan miarseyang ring wulan kapartama sesampun marilis.




#Article 640: Cinderella (film 1950) (112 words)


Cinderella inggih punika film animasi fantasi musikal Amérika Serikat saking warsa 1950 sané karipta olih Walt Disney miwah rilis asli olih RKO Radio Pictures. Dados film kaping roras saking film animasi Disney, film puniki mawit saking satua antuk aran sané pateh olih Charles Perrault. Film kasutradara olih Clyde Geronimi, Hamilton Luske, miwah Wilfred Jackson. Mack David, Jerry Livingston, miwah Al Hoffman dados penyurat gending, rumasuk Cinderella, A Dream Is a Wish Your Heart Makes, Sing Sweet Nightingale, The Work Song, Bibbidi-Bobbidi-Boo, miwah So This is Love. Swara animasi kadagingin olih Ilené Woods, Eleanor Audley, Verna Felton, Rhoda Williams, James MacDonald, Luis van Rooten, Don Barclay, Mike Douglas, William Phipps, miwah Lucille Bliss.




#Article 641: Selat Bali (271 words)


Selat Bali punika silih tunggil Selat sané ngewatesin Jawa miwah Bali punika kahubung sareng Samudra Hindia miwah Segara Bali. Lantang pinih cupek ipun kirang langkung 2,4 km.

Selat Bali sinunggil wates toya Bali: Selat Lombok ring sisi kangin, the Selat Badung ring sisi kelod kangin, Segara Bali ring sisi kaler,  Samudra Hindia ring sisi kelod kauh miwah Selat Bali ring sisi kauh.

Mawit geologi kalih nusa Bali miwah Jawa megabung ngantin untat Aab Es ri tatkala toya pasihé munggah miwah ngetep titi tanah ipun. Sareng kekalih kebagi antuk bagian saking lempengan tektonik sané mearan Paparan Sunda.

Pamerintah Indonésia sampun ngajuang pekaryan titi sané pacang kewangun ring Selat Bali, menawi krama Bali maboya antuk pekaryan punika. Sané mangkin transportasi sané kepanggih, wantah nganggén féri ring Ketapang saking Jawa miwah Gilimanuk saking Bali

Ring 28 Januari 1797 ri tatkala Insiden Selat Bali asiki skuadron Prancis sané kadiri antuk enem fregat matemu armada enem Inggris Hindia Kangin ring Selat Bali. Menyaru dados kapal perang, kapal-kapal dagang Inggris prasida ngintimidasi kapal Prancis mangde mewali.

Ring wewidangan puniki akeh kapal karam utawi kelem sekadi:

Témperatur toya ring Selat Bali punika kegantung antuk angin muson.  Ritatkala galah muson kaler kauh (Januari–Maret), rata-rata témperatur nyané kirang langkung 28-29 °C, ri tatkala saking kelod kangin (Juli–Séptémber) témperatur  ipun labuh nganti 26 °C. Suhu toya ring sisi kaler 1-1.5 derajat  lebih labuh tanding sisi kelod.
Tingkat salinitas lebih stabil: kirang langkung 33 ‰ ring musim muson kaler kauh miwah kirang langkung 34 ‰ ring muson kelod kangin.

Ring awal aab ke-21, Akeh kasus pancemaran toya nganggén limbah industri, rabuk, taler bahan kimia sané keanggén ring penambangan mas ring pesisi Jawi.




#Article 642: Candi Gedong Songo (113 words)


Candi Gedong Songo inggih punika silih tunggil candi sané wénten ring Indonésia. Candi puniki magenah ring désa Candi, Kecamatan Bandungan, kabupatén Semarang, Jawa Tengah, Indonésia. Candi puniki magenah ring léréng Gunung Ungaran. Ring wewidangan candi puniki wénten ring 9 (sia) candi. Candi puniki kacunduk olih  Raffles ring warsa 1804. Candi Gedong Songo wantah candi peninggalan budaya Hindu saking Wangsa Syailendra abad ka-9 (warsa 927 masehi).

Candi Gedong Songo madué kesamaan sareng candi Diéng ring Wonosobo. Candi puniki magenah ring ketinggian 1.200 m. Nika mawinan wewidangan candi puniki sejuk tur kantun asri. Candi Gedong Songo puniki kadadosang objek wisata sawiréh ngulangunin. Tiosan punika, ring wewidangan candi puniki wénten pemandingan yéh anget miwah mata air.




#Article 643: Pura Penataran Sasih (169 words)


Pura Penataran Sasih inggih punika pura penatar sané pinih kasub ring Désa Péjéng Kawa, Kecamatan Tampaksiring, Kabupatén Gianyar, Bali. Pura puniki dohnyané sawatara satusan méter saking Pura Pusering Jagat. Pura Penataran Sasih wénten ring tegeh 207 mdpl. Pura puniki magenah ring titik koordinat 8°30’49.56” LS, 115°17’36.49” BT. Pura puniki kepah dados limang palebahan inggih punika Pura penataran sasih dados pura induk; Pura Taman Sari, Pura Ratu Pasek, Pura Bale Agung, miwah Pura Ibu berada di Selatan. Ring pura Penataran Sasih wénten tetamian lelintihan sané marupa nekara pejéng sané kaprecaya nulis magis sané sujati. Wastan pura Penatara Sasih puniki mawit saking Nekara Pejéng. Nekara Pejéng puniki dados silih tunggil cagar budaya sané kabaosang marupa bulan sané jatuh ka guminé tur nyunaring ri tatkala peteng miwah lemah. Di pura puniki taler wénten tetamian sané lianan inggih punika arca, minakadi arca Ganesa, arca Bhatara-Bhatari, arca Pendeta, arca Catur Kaya, arca Dwarapala, miwah Lingga Yoni. Pura Penataran puniki kaloktah wénten sasolahan Sang Hyang Jaran. Tarian puniki kasolahang ri tatkala wénten upakara sané ageng.




#Article 644: One Fine Day (film) (280 words)


Oné Finé Day merupakan film drama romantis Indonésia yang dirilis pada 12 Oktober 2017. Film ini disutradarai oleh Asep Kusdinar dan ditulis oleh Sukhdev Singh dan Tisa TS dengan lokasi syuting di Barcelona, Spanyol. One Fine Day diperankan oleh Michelle Ziudith, Jefri Nichol, Maxime Bouttier, Ibnu Jamil, Dimaz Andrean, Amanda Rawles dan Surya Saputra.

Oné Finé Day inggih punika silih tunggil film drama romantis Indonésia sané kasobyahang duk 12 Oktober warsa 2017. Film puniki disutradarai olih Asép Kusdinar miwah kasurat olih Sukhdev Singh miwah Tisa TS antuk genah ring di Barcelona, Spanyol. Sané pinaka watek ring film One Fine Day sakadi Michelle Ziudith, Jefri Nichol, Maxime Bouttier, Ibnu Jamil, Dimaz Andrean, Amanda Rawles miwah Surya Saputra.

Film puniki nyritayang indik pitresnan pantaraning Mahésa sareng Alana. Kakawitin ri kala makakalih matemu ring Barcelona, lantur makenalan. Mahésa seneng maplalianan sareng anak isteri. Nanging sekat kacunduk sareng Alana, ipun seneng ngantos tresna. Danu pinaka gegelan Alana ring Barcelona. Ipun sayang pisan sareng Alana ngantos ngicén sarwa sarana sané mael. Kacritayang mangkin Danu nyingakin Alana sareng Mahesa sareng kalih tur sampun saling tresna. Danu pedih, saking iriki wénten pikobet pantaraning pitresnan Alana, Mahesa miwah Danu.

Gala Premiere film kapertama kalaksanayang 4 Oktober 2017 ring Yogyakarta, genahnyané ring Jogja City Mall. Lianan saking Yogyakarta, Gala Premiere taler kalaksanayang ring nenem genah sakadi; 5 Oktober 2017 ring CGV Cinemas Festive Walk Karawang, 6 Oktober 2017 ring XXI Bandung Indah Plaza Bandung, 7 Oktober 2017 ring XXI Mall Panakukkang Makassar, 8 Oktober 2017 ring Marvel City Surabaya, 9 Oktober 2017 ring CGV Cinemas Grand Indonésia Jakarta, sané pinih untat duk 10 Oktober 2017 ring Ringroad City Walks Médan. Kasyobahang ring sajebag jagat Indonésia duk 12 Oktober 2017.




#Article 645: Nusa Jeju (190 words)


Nusa Jéju (Jéju-do) inggih punika pulo sané pinih ageng ring Koréa magenah ring sisi kelod Semenanjung Koréa. Pulo punika wantah asiki propinsi sané madué otonomi khusus saking Koréa Selatan. Ibukotanyanné inggih punika Kota Jéju (Jéju-si). Ring tengahing pulo taler wénten Hallasan (Gunung Halla) gunung sané pinih tegeh ring pantaraning Koréa (1950 m). Pulo puniki kasenggu Samdado tegesnyané pulo sané madué tatiga sané akéh sakadi sarwa batu, anak isteri miwah angin. Pulo Jéju taler obyek wisata sané pinih kasub ring Koréa. Suhu nyabran awarsa ngantos 14,6 °C miwah 4,7° ri kala dingin. Mawinan iklim sané kalintang becik irika taler madué kirang langkung 1.700 sarwa taru miwah akéh sarwa beburon.

Manut sasuratan lelintihan Cina purwa, San Guo Zhi, ring aab ka-3 Masehi, Pulo Jéju wantah keraton mawasta Tamra. Ri kala Raja Gojong (1215-1259) ngadeg dados Raja, Tamra magentos dados Jéju sané madué artos wewidangan. Ri kala kajajah sareng Jepang, krama irika tiwas pisan ngantos maglingsir ka Osaka duk warsa 1923. Taler wénten payudan pantaraning 1931-1932 ring désa-désa juru pencar Kecamatan Gujwa miwah Seongsan olih para juru pencar isteri. Payudan puniki pinaka payudan pinih ageng sané naenin kalaksanayang olh anak isteri ring Koréa.




#Article 646: Danu Buyan (215 words)


Danu Buyan inggih punika silih tunggil danu sané wénten ring Bali. Danu puniki wantah danu kembar sareng danu Tamblingan santukan genahnyané macendekan. Ring Bali wénten 4 (patpat) danu, makadi danu Beratan, Tamblingan, Buyan miwah Batur. Danu Buyan wantah danu sané paling ageng saking danu-danu sané lianan. Danu Buyan magenah ring Désa Pancasari, Kecamatan Sukasada, Kabupatén Buléléng, Propinsi Bali. Jimbar danu puniki inggih punika kirang langkung 4 km2.

Danu Buyan magenah ring tengah Hutan Tropis sané jimbar tur kantun asri. Wewidangan Danu Buyan kadadosang wewidangan Taman Wisata Alam (WTA) olih pamréntah. Wewidangan Taman Wisata Alam puniki jimbarnyané kirang langkung 1.700 hektar. Tiosan punika, danu puniki kaiterin antuk alas sané ngulangunin sané kawastanin Hutan Wanagiri. Danu Buyan kasub kaanggén genah camping olih krama Bali. Ring wewidangan danu puniki wénten pura sané ketah inggih punika Pura Ulun Danu Buyan. Danu Buyan sampun kaloktah dados objek wisata santukan alamnyané sané ngulangunin. Suhu ring danu Buyan puniki dingin santukan magenah ring dataran tinggi.

Krama sané meneng ring wewidangan danu Buyan makéh sané makarya dados petani miwah dagang. Santukan suhu ring wewidangan danu Buyan dingin, makéh krama désa sané matetanduran, makadi jukut, strobéri, miwah woh-wohan sané tiosan. Sasampuné kaalap, raris jukut miwah woh-wohan punika kaadol ring pasar. Pakaryan punika kaanggén sarana ngrereh pangupadiri olih para krama ring wewidangan danu Buyan punika.




#Article 647: Taman Mayura (281 words)


Taman Mayura inggih punika taman sané kawangun olih Anak Agung Gdé Ngurah Karangasem ring warsa 1866. Taman puniki dohnyané sawatara 2 kilométer saking kangin Mataram. Taman Mayura kawangun olih raja Anak Agung Gde Ngurah Karangasem mangdané kadadosang kompléks istana raja. Taman puniki taler madué genah kerajaan sané kaanggé olih para raja antuk masandekan, sané mangkin genah punika dadosnyané magenah ring Padmasana.

Taman Mayura kawangun ri tatkala masa Kerajaan Bali kantun madeg nata ring wewidangan Lombok ring warsa 1744 maséhi olih Raja  A.A. Madé Karangasem. Taman puniki sadurungnyané mawasta Taman Kelepug krana suara yéh sané mawit saking mata yéh tur tuwun ka telagané. Salanturnyané wasta Taman Kelepug nika kagentosin olih Raja  A.A. Madé Karangasem sané ngamecikang taman punika ring warsa 1866 maséhi. Wasta taman puniki mawit saking basa Sanskérta inggih punika mayura sané maartos kedis merak. Wasta merak punika mawit saking carita indik, sadurungnyané ring telaga punika wénten akéh lelipi. Nika mawinan para panglingsir irika ngicénin pawarah-warah mangda kramané miara merak mangda nénten malih wénten lelipi irika. Nika sané ngawinang taman punika kasub kawastanin Taman Mayura sané artosnyané taman kedis merak.

Wénten wangunan sané genahnyané ring madya telaga, wangunan punika mawasta Rat Kerte utawi sané ketah kawastanin Gili olih para kramanné. Rat Kerte puniki sadurungnyané kaanggén genah mapupul olih para petinggi kerajaan tur kadadosang genah nerima tamiu. Ring pahan pura wénten patpat pura utama inggih punika Pura Gunung Rinjani, Pura Ngelurah, Pura Padmasana, miwah Pura Gedong. Pura Gedong dados genah sané pinih ketah kaanggén genah ngalaksanayang upakara olih umat Hindu. Nika mawinan Pura Gedong madué wasta lianan inggih punika Pura Jagad Rana. Kompléks pura punika prasida karauhin olih para kramanné, nika mawinan para kramanné mrasidayang malancaran irika mangda uning indik pura punika.




#Article 648: Museum Geopark Batur (213 words)


Museum Geopark Batur inggih punika silih tunggil museum sané wénten ring Bali. Museum puniki magenah ring  Jalan Raya Penelokan, Kintamani, Bangli, Provinsi Bali. Museum puniki wantah magenah ring pasisi kelod Gunung Batur. Sadurungnyané, museum puniki kawastanin Museum Gunungapi Batur. Museum Geopark Batur kawangun antuk  kerjasama Direktorat Vulkanologi miwah Mitigasi Bencana Geologi, Direktorat Jenderal Geologi miwah Sumber Daya Mineral, Departemen Energi miwah Sumber Daya Mineral miwah Bappeda kabupatén Bangli. Jimbar museum puniki kirang langkung 1,09 Hektar. Peletakan batu kapertama museum puniki kalaksanayang ring tanggal tanggal 26 Maret 2004 olih Direktur Jenderal Geologi Sumber Daya Mineral Departemen Energi miwah Sumber Daya Mineral, Gubernur Bali, miwahBupati Bangli. Raris karesmiang ring tanggal 10 Méi 2007 olih Menteri Energi miwah Sumber Daya Mineral.

Saking tanggal 22 Désémber 2011, Museum Gunungapi Batur dados tanggung jawab Pusat cq. UPT Museum Geologi, Badan Geologi KESDM. Museum Gunungapi Batur salanturnyané berkembang dados Museum Geopark Batur. Museum puniki kawangun sasampuné kawasan Kaldera Batur kadadosang anggota jejaring geopark global UNESCO ring bulan Séptémber 2012. Museum Geopark Batur kawangun antuk tahap-tahap. Tahap Perencanaan ring bulan Juni – Agustus warsa 2013. Tahap Pembangunan Fisik Gedung ring bulan Agustus– Désémber warsa 2013. Tahap Perencanaan Interior miwah Sistem Pameran ring bulan Maret – Méi warsa 2014, miwah Tahap Pembangunan Fisik Interior ring bulan Juni – Désémber warsa 2014.




#Article 649: The World of The Married (308 words)


The World of the Married () (Hangul: 부부의 세계;  lit. Couple's World) inggih punika drama korea ring warsa 2020 sané kapraginain olih Kim Hee-ae, Park Hae-joon, miwah Han So-hee. Drama puniki kaambil saking seri televisi Inggris Doctor Foster miwah kasiarang ring JTBC nyabran sukra miwah saniscara ring galah 22:50 (WSK) mawit saking 27 Maret ngantos 16 Méi 2020.[3][4][5]

Drama ini nyritayang indik kahuripan anak makurenan, indik kulawarga taler kahanan ring genah makarya. Ji Sun-woo (Kim Hee-ae) inggih punika dokter kluarga. Dané ngantén sareng  Lee Tae-oh (Park Hae-joon). Sang kalih sampun madué putra adiri mawasta Lee Joon-yeong (Jeon Jin-seo). Kulawarga punika yéning cingakin paripurna pisan, sami kadruwénang , rumasuk kulawarga sané bagia miwah sukkses. Sakéwanten, kasujatianyané Sun-woo kadustain olih kurenanyané. Tae-oh mamitra sareng anak luh lianan. Napi malih, Tae-oh mapikayun dados sutradara flim sané kasub. Ipun ngamargiang makasami bisnis hiburan ngamolihang jinah saking kurenanipun. Kasujatianyané Tae-oh tresna ring kurenanipun, sakéwanten ipun taler tan mrasidayang palas sareng mitranyané. Irika raris Sun-woo uning ring parilaksanan kurenan ipuné. Raris sun-woo madué pangrancana jagi ngwales sakit ati punika.[6]

^ a b A World of Married Couple Trailer #2. YouTube. Viu Singapore. 24 Méi 2020.
^ a b Yoon, Sung-yeol (14 Méi 2020). '부부의세계' 한 주 더 만난다..스페셜 방송 결정. Star News (dalam bahasa Koréa). Naver. Diakses tanggal 24 Méi 2020.
^ MacDonald, Joan (9 Januari 2020). Ten Highly Anticipated K-Dramas Planned For 2020. Forbes. Diakses tanggal 1 Maret 2020.
^ Jo, Hye-ryun (12 Pébruari 2020). '부부의 세계' 1차 포스터 공개…치명적이고 강렬한 '김희애 클래스'. TV Report (dalam bahasa Koréa). Naver. Diakses tanggal 24 Méi 2020.
^ Sun, Mi-kyung (19 Pébruari 2020). '부부의 세계' 김희애X박해준, 아슬하고 치명적인 숨멎 2차 포스터 공개[Oh!쎈 컷]. Osen (dalam bahasa Koréa). Naver. Diakses tanggal 24 Méi 2020..
^ Hardian, Nur Luthfiana (12 Méi 2020). 10 Pemeran The World of the Married, karakter dan sinopsis. Brilio.net. Diakses tanggal 24 Méi 2020..




#Article 650: Taman Hutan Raya Bung Hatta (349 words)


Taman Raya Bung Hatta (TRBH) inggih punika wewidangan cagar alam hutan primér Sumatra Barat sané kawigunannyané antuk nglestariang plasma nutfah, sumber daya alam, pendidikan utawi ajah-ajahan miwah penelitian utawi seseleh. TRBH dados silih tunggil pahan saking Taman Nasional Kerinci Seblat.

Wewidangan puniki sadurungnyané dados genah Kebun Raya Setia Mulya sané karesmiang olih Wakil Présidén Républik Indonésia, Dr. Mohammad Hatta ring warsa 1955. Ring galah punika wewidangan punika dados tanggungjawab saking Lembaga Ilmu Pengetahuan Alam utawi LIPI. Ring warsa 1961 pengelolaan wewidangan punika kaserahang majeng ring Pemerintah Daérah Tingkat I Sumatra Barat tur ring warsa 1981 pengelolaan punika kaserahang ka Univérsitas Andalas. Ring tanggal 12 Agustus 1986, Wakil Présidén Umar Wirahadikusumah ngauwah wastan wewidangan punika dados Taman Hutan Raya Dr. Mohammad Hatta, sané manut saking Keputusan Présidén No. 35 warsa 1986 tur jimbarnyané sawatara 240 héktaré sané kaurus olih Departemen Kehutanan. Ring tanggal 31 Januari 1991, pengelolaan wewidangan puniki kaserahang ka Pemerintah Daérah Tingkat II Kotamadya Padang, tur salanturnyané kawentuk Badan Pelaksana Pengelolaan Taman Hutan Raya Dr. Mohammad Hatta sané kepah dados unsur-unsur Pemerintah Daérah Tingkat II Kotamadya Padang, Univérsitas Andalas, miwah instansi sané wénten.

Jimbar wewidangan punika ngantos 70 ribu héktaré. Wewidangan puniki dados wewidangan pegunungan miwah perbukitan sané magenah ring tegeh sawatara 300–700 m dpl. Suhu ring wewidangan punika sawatara 19-26˚C, tur curah hujannyané sawatara 6.000-7.000 mm/warsa sané kasarengin olih kalembaban sawatara 52-89%. Iklim ring wewidangan TRBH ngranjing ring soroh iklim A sané manut saking kepahan iklim Schmidt miwah Fergusson. Ring wewidangan TRBH puniki wénten pat welas tukad sané muaranyané ka Padang, minakadi ka Batang Arau, Batang Kuranji, miwah Batang Air Dingin.

Buron sané wénten ring Taman Raya Bung Hatta puniki minakadi kambing hutan (Nemorrhaidus sumatrensis), kijang (Muntiacus muntjak), rusa (Cervus unicolor), tapir (Tapirus indicus), harimau sumatera (Panthera tigris sumatrensis), beruk (Macaca nemestrina), kera ekor panjang (Macaca fascicularis), siamang (Hylobates syndactylus), miwah rangkong (Buceros).

Entik-entikan sané wénten ring taman puniki minakadi Rafflesia arnoldii, kuweni (Mangifera indica), sirsak (Annona muricata), srikaya (Annona reticulata), durian (Durio zibethinus), kemiri (Aleurites moluccana), Antidesma montanum, Aporusa benthamiana, Bischofia javanica, Clauxylon polot, Euphorbia pulcherrima, Glochidion obscurum, miwah  Mallotus paniculatus, kulit kayu manis (Cinnamomum burmannii).




#Article 651: Kasepekang (116 words)


Kasepekang silih tunggil bebandan kadasaring antuk usana ring Bali. Kramané (utawi sajebag kaluwarga) dados subjek kasepekang olih krama désa. Kasepekang puniki dados bebandan sané pinih berat olih désa.

Mawit laporan New York Times warsa 2010 sané ngambarang saratné awig-awig ring Indonésia saking warsa 1998, ring krama sané sajebag siklus kauripan miwah agama kekait antuk désa leluhur, kasepekang kesamiang antuk bebandan mati sosial miwah spiritual.

Sajebag désa nentén meduwé awig-awig sané pateh, kesepakang puniki wénten tingkat usana ipun, wénten wantah kaicalang hak ipun ring désa (nentén polih pelayanan, nganggén setra, miwah nganggén tanah désa), wénten sané kagenahang ring karang kasepakang, miwah nentén kepanggih maumah ring désa ipun. Usana umum sané kalanggar sané prasida ngeranayang krama pacang kesepakang:




#Article 652: Kota Banda Acéh (295 words)


Kota Banda Acéh (aksara Bali: ᬩᬦ᭄ᬤᬳᬅᬘᬾᬄ, Aksara Jawoë : كوتا بندر اچيه) inggih punika silih tunggil kota ring Provinsi Acéh, Indonésia. Kota puniki pinaka kota Islam sané pinih lingsir ring Asia Tenggara, wiadin Kota Banda Aceh wantah pinaka ibu kota saking Kesultanan Aceh. Banda Aceh pinaka ibu kota Kesultanan Aceh Darussalam sané sampun wénten ngawit abad ka-14. Kesultanan Aceh Darussalam kawangun ring sisan-sisan kerajan Hindu miwah Budha sané sampun wénten sadurungnyané, sakadi Indra Purba, Krajan Indra Purwa, Krajan Indra Patra, miwah Krajan Indrapura (Indrapuri).

Saking batu nisan Sultan Firman Syah, silih tunggil sultan sané naenin ngawi wasa Kesultanan Aceh, kabaosang yéning Kesultanan Acéh ibukotanyané Kutaraja (Banda Aceh). (H. Mohammad Said a, 1981:157).
Kawéntenan Kesultanan Aceh Darussalam antuk ibukota Banda Acéh nenten prasida lempas saking  karajegan Kerajaan Islam Lamuri. Ring panguntat abad ka-15, antuk kawéntenan prakanti sané becik sareng panegara panyandingnyané, ngawinang pusat Kerajaan Lamuri kagingsirang ring Meukuta Alam. Genah istana Meukuta Alam wantah magenah ring wewidangan Banda Acéh.

Sultan Ali Mughayat Syah jumeneng nata ring Kesultanan Acéh Darussalam wantah selami dasa warsa. Manut prasasti sané kapanggihin ring batu nisan Sultan Ali Mughayat Syah, murdaning jagat ring Kesultanan Acéh Darussalam puniki newata daweg 12 Dzulhijah warsa sangang atus tigang dasa Hijriah utawi ring tanggal 7 Agustus 1530 Masehi. Yadiastun Sultan Mughayat Syah nénten sué ngenterang jagat, nanging Ida prasida ngwangun Banda Aceh pinaka pusat peradaban Islam ring Asia Tenggara. Daweg puniki, Banda Acéh sampun satmaka  benteng majeng jalur perdagangan maritim wiadin lalu lintas jemaah haji saking begal saking Portugis.

Daweg sapamadeg Sultan Iskandar Muda, Banda Acéh, Acéh mewali katangiang dados pusat perdagangan maritim, pamekas komoditas lada sané pangarsa ipun dahat ageng saking Éropa. Iskandar Muda ngardi Banda Acéh pinaka taman dunia, sané kakawitin saking wewidangan  istana. Wewidangan istana Kesultanan Acéh taler kabaosang Darud Dunya (Taman Dunia).




#Article 653: Jaka (361 words)


Jaka (Arenga pinnata, suku Arecaceae) wantah soroh palem sané pinih mawiguna sesampun nyuh manut ring segi ekonomi. Punyan jaka mentik ring sajebag India miwah Asia kelod-kangin. Punyan jaka madué makudang-kudang wastan minakadi enau utawi aren ring Basa Indonésia, nau, hanau, peluluk, biluluk, kabung, juk utawi ijuk (aneka wastan lokal ring Sumatra miwah Semenanjung Malaya); kawung, taren (Sd.); akol, akel, akere, inru, indu (basa-basa ring Sulawesi); moka, moke, tuwa, tuwak (ring Nusa Tenggara). Ring Basa Inggris jaka kawastanin sugar palm utawi Gomuti palm

Jaka wantah palem sané ageng, prasida mentik ngantos 20 m tegehnyané miwah  madiameter ngantos 65 cm. Batang jaka sané wayah kawastanin uyung miwah ring maduurnyané kasaputin duk sané mawarné ireng. Duk inggih punika wantah bagian pelupuh don sané nylubungin batangnyane. Papah jaka kawastanin pugpug miwah pangkal papahné kawastanin blongkang. Ring blongkang punika wénten serat sané kawastanin unus.

Don jaka sané wayah mawarna gadang kawastanin ron miwah sané nguda sané mawarna petak kawastanin ambu. Pugpug jaka mrasida mentik ngantos 6-12m miwah lantang ronnyané 1,5m.

Bluluk utawi buah jaka bentuknyané bunder madiameter 4 cm miwah kulitnyané mawarna gadang, ring soang-soang buah madué tigang biji sané mawarna petak. Bluluk punika nénten dados kaajeng matah-matah seantukan mrasida ngranayang gatel.

Punyan jaka madué makudang-kudang kawigunan minakadi kaangen sumber ajeng-ajengan miwah sarana upakara.

Gula aren utawi gula bali wantah olahan tuak punyan jaka sané kapolihin saking bungan jaka sané muani. Bungan jaka katuakin ngangen bungbung sané malakar aji tiing, biasané ritkala semegan miwah sanja. Tuake punika kadadah miwah kawastanin juruh. selanturnyané ring juruh punika kawehin pangeras (minakadi engked nagka miwah bahan lianan) mangda juruh punika ngerasan miwah taler kacetak ngange kau. Wenten taler ring juruhe punika kawehin lengis nyuh sané kaangen ngaryanin gula semut.

Tuak sida kainum utawi kaolah dumun dados arak.

Bluluk sané muda wantah lunak miwah bening. Buah jaka kalablab mangde blulukné pesu, raris bluluk punika karemang ring yéh kapur selama makudang-kudang dina magda engketnyané sané gatel miwah maracun ical. Bluluk dados kaloh dados es campur miwah kolak.

Ambu miwah ron lumrah kaangén sarané upakara ring bali minakadi kaangen ngaryanin penjor, sampian lamak, selanggi, tamas miwah tetuasan lianan.

Duk lumrah kaangén raab wangunan suci minakadi pelinggih ring sanggah utawi merajan miwah ring pura.




#Article 654: Selonding (307 words)


Selonding utawi selunding punika silih tunggil tetabuhan sakral saking Bali, tetabuhan ipun nganggén laras pelog pitu . Selunding tetabuhan saking kabudayaan Bali kuna, nika mawinan kawéntenané nenten akéh, tetabuhan punika akéh ring Bali Kangin, keanggén gamelan pengiring ri tatkala pujawali utawi odalan ring désa ipun (sekadi Mekare-kare ring Tenganan utawi Usaba Dangsil ring Bungaya). Kruna Selonding kaduga saking kruna “Salon” miwah “Ning” sané mearti genah suci, wentén masih sané nikayang selunding maarti ageng. Tetabuhan Selonding punika kekaryaning antuk wesi miwah taru.

Selonding kacawang saking Jawi ri tatkala aab Majapahit kabakta ring Bali abad ka-10, bukti ipun akéh ring prasasti ring désa-désa sané medué Selonding (situnggil kacatet ring prasasti Maharaja Jayasakti,  Bebandem), wentén pengedukan ring Jembrana miwah Kabupatén Buléléng nemu Selonding sané kacawang saking abad ka-10. Selonding nénten dados kasub sekadi Gamelan Gong mawinan gamelan punika kasakralang, nika mawinan nénten akeh sané prasida nabuh, para leluhur selanturnyané ngenahang dasar pekaryan selonding ring Pura Merajan Selonding.
Selonding kasub akéh ring Bali kangin, kawéntenan pariwisata makta Selonding kabakta malih ke sisi tengah sekadi Badung miwah Gianyar, manawi nénten sekadi ring kangin dados tetabuhan sakral
Selonding sampun kasebar kasisi tengah, menawi pekaryan ipun wantah akeh saking Bali kangin, situnggil saking Bebandem, Karangasem. Ring warsa 2019, Selonding puniki kebakta malih risampuné maabad-abad ical ring tanah Jawi.

Sajebag désa medué selonding matiosan, mawit saking tata tetabuhan, lakaran, taler kawigunaan ipun. Selonding medué tigang komponen punika bilah, pelawah, miwah likah. Nénten sekadi gamelan liyané, bilah selonding melakar saking wesi, wentuk ipun sekadi matun poh metiosan sareng biasané sané sekadi tundun klipes.

Tungguhan selonding wentén kalih macem, punika tungguhan pat taler tungguhan kutus, wastan tungguhan punika kaitung antuk akéh bilah ipun, menawi akéh nyané nénten ngerayanayang pélog nyané dados pat utawi kutus, selonding kantun rumasuk pélog pitu.

Pelawah selonding wentuk ipun kotak, sané unik kawigunaan pelawah ipun, kadadosang genah kalih nada swara kagibung dados asiki.




#Article 655: Kakya (145 words)


Kakya silih tunggil kalompok (superordo Selachimorpha) ulam ngélah kerangka tulang rawan sané jangkep . Ipun meangkihan nganggo lima nganti enem hangsangan ring sampingné nampék sirah ipun, akeh hangsangan punika kegantung antuk spésiés ipun. Kakya ngelah awak sané kalapis olih kulit dermal denticles anggo ngelindungin kulit ipun saking kerusakan olih parasit miwah antuk nambah dinamika toya. Gigi ipun wénten énggal kaganti, sané ketus ri tatkala ngalih mangsa ring karangé.

Kakya wentén makudang-kudang, wénten spésiés sané agengné atapak asta Kakya pigmi, Euprotomicrus bispinatus, situnggil spésiés saking segara dalam lantang ipun wantah 22 cm. Nganti Kakya gajamina, Rhincodon typus, dados ulam pinih ageng sané prasida tumbuh nganti 12 meter, sekadi gajamina, wantah ngamah plankton saking saringan ring mulut ipun. Kakya banténg, Carcharhinus leucas, dados spesies pinih kasub mawinan prasida wénten ring toya segara taler toya tawar (jenis punika kawéntenang ring Danu Nikaragua, ring Amérika Tengah) miwah ring delta-delta.




#Article 656: Selat Lombok (341 words)


Selat Lombok, silih tunggil selat sané ngubungan Segara Bali sareng Samudra Hindia, selat punika dados pewates pantaraning Nusa Bali miwah Nusa Lombok ring Indonésia.

Lantang pinih cupek ipun ring sisi kelod, kirang langkung 20 km pantaraning Nusa Lombok miwah Nusa Penida, ring tengah selat punika. Ring sisi kaler lantang ipun 40 km.  Lantang total punika 60 km, mawinan dalem selat puniki 250 m. — luwih dalem saking Selat Malaka — kapal nénten prasida ngaliwat ring Selat Malaka kawastain kapal Malakamaks, wénten sané nganggén Selat Lombok mawinan dalem.

Selat Lombok kasub dados situnggil  utama antuk Aliran Indonésia sané nukar toya pantaraning Samudra Hindia miwah Samudra Pasifik.

Taler dados pewates biogéograpi pantaraning beburon saking Indomalayan miwah beburon saking Australasia.  Wates punika kauningin antuk Garis Wallace, kepanggih oleh Alfred Russel Wallace, sané kapertama maswara punika beburon ring Indomalaya miwah beburon Australasia metiosan, wantah kewatesin olih kalih bioma.

Duk manggala Anggara umanis Perangbakat saka 1614, prajurit raja Karangasem sané kapimpin olih I Gusti Anglurah Ketut Karangasem sareng Arya Kertawaksa miwah 40 prajurit saking Désa Seraya hangkat nganggén papat jukung saking pesisi Jasri. Ring tengah selat Lombok ngenah akeh kupu-kupu kuning makeber magelombang saking angkasa miwah menyarengin nyebrang segara, dados prabawa ring selat Lombok. Sané mangkin dados igelan Tari Kupu-kupu Kuning ring désa Penaban.

Transportasi sané keanggén antuk nyebrangin selat puniki wantah nganggén kapal, minakadi nganggén féri saking Bali ring Padangbai taler saking Lombok ring Lémbar, sué penyebrangan nganggé féri katempuh 4-6 jam. Ring Padangbai kawéntenang taler transportasi speedboat sané nempuh 1.5 jam.

Tiosan penyebrangan Bali-Lombok, Selat Lombok dados genah penyebrangan ka Nusa Penida, wénten féri roro tetujon Nusa Penida wantah kaping kalih serahina, taler wentén speedboat tetujon Nusa Penida miwah saking Kusamba tetujon Nusa Penida

Toya arus ipun saking kaler ngelodang, ring nampek Nusa Penida kawéntenan arus kuat sané mapiteh, mawinan ring sisi kelod toya ipun ayub, suhu rata-rata nyané 26-27 °C. Niki mawinan akéh beburon nganggén selat puniki, ekosistem nyané becik taler akéh ragam ipun. Sekadi kakya miwah manta. Suhu sané nentén pasti ring selat Lombok puniki ngeranayang arus nyané nentén prasida kacawang becik.




#Article 657: Pupuh (414 words)


Pupuh inggih punika wangunan tembang sané ngeranjing ring sekar alit. Yéning selehin ring kesusatraan Bali, kakawin, kidung, miwah pupuh punika rumasuk ring kasusastran Bali Purwa sané marupa puisi (sastra tembang). Pupuh mangkin masih wentuk puisi purwa saking Jawa miwah Sunda (Basa Sunda: Pepeuh) sané madué akeh suku kruna miwah rima tertentu ring tiap barisné. Wenten 17 jenis pupuh, sané pada madué sifat miwah pangaggén antuk téma crita sané malénan.

Wangun tembang ring Bali wénten kakepah dados petang soroh luir: 

Makejang pupuh madué padalingsa, inggih punika:

Ring Bali, pupuh kakepah dados 10 luir ipun:

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Daging sarwa tuture sari manuduhang
Ngawe dana punia
Nggen nulung sarwa muripe
Kéto kadharmaning idup
Muatang mayasa kerti
Wireh tong dadi kudiang
Raga pacang mantuk
Mawali ka niskala keto dewa
Da suwud mekardi becik
Satoning dadi manusa.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Ada anak kewala ngulurin awak
Katlebane ring rah daging
Tan inget maturan
Maring Hyang Widhi Wasa
Nika corah kewastanin
Yan Sang purusa
Yadnya sesané kabukti.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Eda ngaden awak bisa
Depang anake ngadanin
Geginane buka nyampat
Anak sai tumbuh luhu
Ilang luhu buke katah
Yadin ririh
Liu enu paplajahan.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Saking tuhu manah guru
Mituturin cening jani
Kaweruhe lwir senjata
Ne dadi prabotang sai
Kaanggén ngaruruh merta
Saenun ceninge urip.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Ngungsi kantor sekolahan
Jek macelup sang kalih ngungkab topi
Nunas lugra ring tuan guru
Tuan guru meanggukan
Tur ngandika uli dije cai bagus
Nyen cai makadua?
Angob bapa mangiwasin.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Kumambang anggon ngastuti
Ring bukpadan Ida
Ida Sang Hyang Waguswari
Mapinunas karahaywan.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki, Dadong Dauh:

Dadong dauh
Ngelah siap putih
Ba metaluh reko
Minab ada limolas taluhne
Nanging lacur ada nak nepukin
Anak cerik-cerik
Keliwat rusit ipun.

Bibi anu
Lamun payu luas manjus
Antenge tekekang
Yatnain ngaba masui
Tiuk puntul
Bawang anggon sasikepan.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Magantung bok akatih
Angkihane yan upama
Kadi manyuwun gedahe
Metatakan batu lumbang
Yan pelih magulikan
Tan urungan pacang labuh
Dekdek buyar tan tuptupan.

Silih tunggil conto pupuh ring sor puniki:

Sané mangkin kahaturang
Indik panca yadnya yukti
Panca maarti lelima
Yadnya korban sané suci
Maring dewa pitra rsi
Manusa miwah bhuta mungguh
Ngiring mangkin laksanayang
Saking manah ne sujati
Mangda patut
Sané mangkin kapilahang.

Uger-uger Guru sajeroning Pupuh:

Wenten lelima paindikan sané keni katureksa sajeroning wimbakara ngwacen sekar alit:




#Article 658: Gamelan Bali (389 words)


Gamelan Bali inggih punika silih tunggil gamelan sané wénten ring propinsi Bali, Indonésia. Wénten taler sané maosang wastan gamelan dados gambelan. Gamelan puniki madué kabinayang majeng ring gamelan Jawa inggih punika wing wentuk bilah (bilah ring saron) langkung tebelan, wentuk pencok madué akéh wilah, tur langkungan cepetnyané. Gamelan Bali madué cecirén inggih punika suarannyané sané ageng, cepet, tur pahan gendingnyané langkungan mauwah-uwah. Ritme suarannyané cepet utamannyané krana pupulan gamelan sané mawentuk simbal sané alit sané mawasta céng-céng.

Panglompokan Gamelan Bali sampun kabaosang indik Gamelan Wayah dados soroh gamelan sané pinih kuno saking Gamelan Bali, inggih punika sadurung abad ka XV. Wénten makudang-kudang gamelan sané ngranjing ring soroh puniki, sakadi Gamelan Gambang. Kawéntenan Gamelan Gambang wénten ri tatkala Kerajaan Gélgél. Kacritayang Gusti Ngurah Klanting silih tunggil putra saking Dalem Waturenggong (1460-1550) sané nénten prasida nerima belinnyané sané mawasta I Gusti Ngurah Tabanan dados Raja. Sasampun kauningin olih Dalem Waturenggong, Gusti Ngurah Klanting kanikayang mangda ngrereh lontar sané kadruwénin olih wong gamang, krana Ida mapikayun lontar punika nénten pacang kapolihang. Nanging Gusti Ngurah Klanting prasida ngamolihang lontar punika, nika mawinan kerajaan kapah dados kalih. Sadurung dados raja, Gusti Ngurah Klanting kanikayang mangda ngaryanin gamelan sané gendingnyané mawit saking lontar punika. Gamelan punika kaanggén ring upakara Ngabén (Pitra Yadnya). Manut saking galah punika kramané nganggén gamelan gambang dados pangiring ring upakara Ngabén. Wénten taler sané maosang ring kulawarga Arya Simpangan (sekaa gambang ring galahé puniki) sané naenin meneng ring kerajaan Tabanan, seneng ring gamelan punika. Nika mawinan Arya Simpangan ngaryanin gamelan ri tatkala mawali ka Sembuwuk. Manut saking galaé punika Gamelan Gambang wénten taler ring Banjar Sembuwuk, Désa Péjéng Kaja.

Manut saking bahan antuk ngaryanin, krama Bali sampun ngabinayang soroh gamelannyané. Wénten gamelan perunggu sané ketah kawastanin gamelan krawang krana kakaryanin olih pandé krawang (ahli perunggu). Wénten taler gamelan sané kakaryanin saking tiing, miwah Gamelan Slonding sané kakaryanin saking wesi. Gamelan slonding dados gamélan sané pinih antik krana nénten ketah kaanggén. Soroh gamelan inggih punika:

Gamelan punika wénten sadurung abad ka-15 M. Ring gamelan puniki akéh wénten bilah tur durung wénten kendang. Gamelan sané ngranjing ring soroh puniki:

Gamelan puniki wénten ring sawatara abad ka-16 M ngantos abad ka-19 M. Ring gamelan puniki sampun wénten kendang. Gamelan sané ngranjing ring soroh puniki:

Gamelan puniki wénten ring abad ka-20 M, ring gamelan puniki akéhan suara kendangnyané:

Wastan alat musik ring gamelan, inggih punika:




#Article 659: Pura Ulun Danu Batur (533 words)


Pura Ulun Danu Batur utawi Pura Batur or Pura Ulun Danu silih tunggil Pura Kahyangan Jagat sané magenah ring Batur Kelod, Kintamani, Bangli, Bali. Pura Ulun Danu Batur dados representasi sisi kaler miwah genah ngaturang bhakti majeng  Bhatara Wisnu miwah Déwi Danu sané manados déwi Danu Batur, pujawali ipun kalaksanayang ri kala Purnama Kadasa. Pura sané asli rusak ri tatkala Gunung Batur meletus, pura kagingsirang miwah kewangun malih ring warsa 1926.

Pura Batur utawi Pura Ulun Danu kapertama kewangun abad ka-17. Pura punika kakarayaning majeng Bhatara Wisnu miwah Dewi Danu. Danu Batur, danu pinih ageng ring Bali, wiréh pinih penting ring nusa Bali dados sumber toya utama antuk pertanian ring Bali. Definisi Pura Ulun Danu ngambarang sarat nyané toya antuk kesejahteraan krama désa Batur miwah sajebag krama Hindu ring Bali, tarutama noyain uma ring nusa punika.

Pura Ulun Danu Batur kanartayang ring makudang-kudang lontar kuna dados pinih asiki saking Pura Sad Kahyangan.

Sadurung érupsi Gunung Batur warsa 1917, Pura Batur miwah Désa Karanganyar  sané magenah ring sisi kelod kauh Gunung Batur. Lahar sané ngalir saking érupsi warsa 1917 ngemademang sahasra krama. Sakweanten, pengalir lahar lejeh ring pemedal Pura Ulun Danu Batur. Mawinan lahar durung nganti pelinggih, krama ring irika nyingakin punika dados swasti miwah selanturnyané makarya paumahan ring wewidangan punika.

Ring April 21, 1926, Gunung Batur érupsi malih, sané mangkin ngapralina sajebag désa Karang Anyar. Lahar taler ngalir ring genah pelinggih, akéh ngurug wewidangan irika. Menawi ngapralina désa taler ngemademang 1.500 krama désa, nyisayang situnggil meru tumpang 11. Wewengkon nampek Gunung Batur nénten prasida kagenahin ri kala periodé érupsi, krama désa Karang Anyar kagingsirang. Rélokasi kewantu olih krama désa nampek wewidangan punika sekadi. Désa Bayung, Tunggiran, Kedisan, Buanan, Sekardadi. Pameréntah Hindia Belanda ngirim pasukan regional Bangli miwah mekudang-kudang anggén tahanan ngewantu rélokasi. Meru tumpang 11 sané kantun becik kairing ring genah anyar, sareng pratima sané tiosan. Riantara pratima suci pura punika gamelan Pura Batur, sané kairing ring Bale Gong Pura ring Désa Bayung; taler sesuhunan Bhatara Gedé kairing ring désa tiosan mangda prasida para krama ngaturang bhakti.

Selantur luwih sedinané, program pewangunan malih désa sané kaprakasain olih pameréntah Bangli. Dana kakumpulang keanggén ngewangun paumahan, kantor administrasi, miwah infrastruktur dasar. Risampuné luwih sepésasih, wewengkon ring nampek Gunung Batur kehatur aman, miwah program pewangunan malih désa prasida kekawitin. Genah anyar antuk désa kapilih ring tanjakan ring sisi jaba kaldéra Danu Batur. Risampuné puput paumahan miwah infrastruktur dasar, pamérentah Bangli numpulang dana antuk ngewangun pura anyar, ring genah Pura Ulun Danu Batur sané mangkin. Gamelan pura taler sesuhunan Bhatara Gedé kairing malih ring pura risampuné puput warsa 1926.

Pura Batur kadiri antuk 9 pura sané kagenahin antuk 285 pelinggih miwah balé sané kahatur antuk para dewata sané ngatur toya, pertanian, beji, seni, kerajinan, miwah sané tiosan. Pura Penataran Agung Batur dados pura sané kautama. Ring irika wénten malih pelinggih kautama sekadi meru tumpang 11, tetiga meru tumpang 9 sané kahatur majeng Gunung Batur, Gunung Abang, miwah Ida Batara Dalem Waturenggong. Kutus pura tiosan punika Pura Jati Penataran, Pura Tirta Bungkah, Pura Taman Sari, Pura Tirta Mas Mampeh, Pura Sampian Wangi, Pura Gunarali, Pura Padang Sila, miwah Pura Tuluk Biyu.

Sekadi pura-pura tiosan, Pura Penataran Agung Batur, kakepah antuk tigang wewidangan, nistaning mandala, madyaning mandala, utamaning mandala. 




#Article 660: Subak (203 words)


Subak inggih punika tata cara ngedum toya (sistem pengairan) sajeroning uma ring Bali, Indonésia sané madasar antuk Tri hita Karana. Subak pinaka sistem irigasi krama Bali metu saking polah-palih budaya miwah Agama Hindu, punika awinan subak sujatinyané mawiwit saking ajah-ajahan agama Hindu.

Swagina subak sané utama inggih punika ngedum toya ring uma. Ring sajeroning nglaksanayang swadharma inucap, wénten makudang-kudang parikrama krama subak, sakadi: nabdabin kawéntenan tukad, telabahan miwah jelinjingan, ngatur galah miwah tata cara pangeduman toya, ngatur paduman memadi utawi maabian jukut, miwah nglaksanayang parikrama upacara. Parikrama subak madasar antuk hukum adat utawi awig-awig inggih punika hukum sané tumbuh tur nglimbak ring kahuripan krama Bali utaminyané krama Hindu.

Kawéntenan subak ring Bali prasida kawacen ring makudang-kudang Prasasti, Minakadi Prasasti Sukawana, Prasasti Trunyan, Prasasti Raja Purana dan Prasasti Bebetin. Ring Prasasti Trunyan kabaosang ring warsa 881 masehi sampun kauningang parinama makaraser sané maarti pekaséh utawi anak sané mangurusang pahpahan toya ring carik. Ring warsa 882 masehi kasurat ring prasati Sukawana indik parinama huma (uma), perlak (tegalan) miwah undagi pengarung. Parinama subak sujatinyané mawit saking kruna kasuwakan‟, indike puniki kabaosang ring daging prasasti pandak badung warsa 1071 masehi.

jaringan irigasi subak madué sekancan wangunan toya minakadi:

Museum Subak kaadegang duk warsa 1981 ring Kabupatén Tabanan.




#Article 661: Candi Bacem (100 words)


Candi Bacem inggih punika candi sané magenah ring Dusun Cungkup, Désa Bacem, Kecamatan Sutojayan, Kabupatén Blitar ring Jawa Timur. Para krama irika ngaryanin aran  Sadran Cungkup.

Para krama ring wewidangan Cungkup ngantos mangkin kantun nengetang candinè puniki. Durung tinas kauningin lelintihan Candi puniki. Candi puniki kakaryanin saking bata sanè kepah dados kalih candi inggih punika candi Bacem I miwah candi Bacem II.

Candi Bacem kepah dados  candi induk miwah Candi perwara (pendamping) sané kawangun antuk bata miwah batu trasit. Wangun makakalih candi punika nenten ja sanget becik miwah undagannyané sané kantun wantah dasarnyané kemanten. Pahan lianan sampun nenten kapanggihin malih.




#Article 662: Génus (103 words)


Génus silih tunggil kasta taksonomi sané keanggén ring klasifikasi biologi organisme urip miwah fossil, taler virus, ring biologi. Ring hirarki kalsipikasi biologi, génus wénten ring duur spésiés miwah betén kaluwarga. Ring pewastaan binomial, wastan génus magenah kapartama saking wastan binomial spésiés antuk sajebag spéciés ring génus punika.

Komposisi génus katentuang olih pentaksonom. Standar antuk klasifikasi génus nentén kaawig saklek, mawinan otoritas sané metiosan sering ngasilang klasipikasi sané matiosan. Menawi, wénten uger-uger sané umum keanggén, termasuk panggihan anyar kadefinisiniang génus mangda nyarengin tigang uger-uger mangda kaguna antuk déskriptip:

Tiosan, génus patut kadiri antuk unit pilogenetik saking jenis sané pateh saking génus (analog) sané tiosan.




#Article 663: Tari Condong (149 words)


Tari Condong inggih punika silih tunggil igel-igelan sané wénten ring Bali. Igel puniki kasolahang olih anak isteri adiri. 

Tari condong mawit saking keraton di Bali duk aab ka-19. Nénten kauningin sira sané ngripta sasolahan puniki. Kocap wénten raja Sukawati sungkan ageng ngamolihang nyaksiang kakalih anak isteri ayu ngigel kasarengin gamelan. Ri kala sampun kenak, ida ngaryanin igelan sané kainget ring pikayunannyané. Dumun, condong nyritayang kalih widyadari maparab Supraba miwah Nilotama. Ring warsa 1930, carita kauwah dados ratu. Koréografer Ni Ketut Arini ngwedar pragina condong pinaka parekan keraton sané ngayahin ratu. Akéh agem-ageman sané sarupa sareng tari Legong. Taler kalaksanayang lomba mangda tari Condong nénten ical. Manut I Wayan Berata, agem-ageman ring Condong taler pinaka tuladan saking Panyembrama.

Condong ketahnyané kasolahang ring pangawit acara sakadi sadurung gambuh utawi arja. Praginanyané anak isteri sané kari bajang. Galahnyané ngantos 15 menit. Gamelan sané kaanggén inggih punika gamelan semar pangulingan antuk irama gegaboran.




#Article 664: Gangnam Beauty (168 words)


Gangnam Beauty (Hangul: 내 아이디는 강남미인; RR: Nae Aidineun Gangnammiin; lit. My ID is Gangnam Beauty) inggih punika silih tunggil séri  televisi Koréa Selatan ring warsa 2018. Séri puniki kawatekang olih Im Soo-hyang, Cha Eun-woo, Jo Woo-ri miwah Kwak Dong-yeon. Drama puniki manut saking webtoon sané mawasta pateh tur kasobyahang ring warsa 2016 olih  Naver Webtoon. Séri puniki katayangang ring stasiun  televisi JTBC mawit saking tanggal 27 Juli ngantos 15 Septémber 2018 nyabran rahina sukra miwah saniscara ring galah 23:00 antuk nembelas pahan. Séri puniki dados silih tunggil séri sané ngamolihang rating pinih tegeh ring lelintihan televisi kabel.

Kacritayang Kang Mi-rae (Im Soo-hyang) nglaksanayang operasi plastik krana ngrasa prarainnyané nénten jegeg. Sasampun nglaksanayang operasi, Kang Mi-rae punika dados jegeg. Nanging Kang Mi-rae  tetep nénten seneng krana makasami sawitrannyané uning indik Kang Mi-rae  punika nglaksanayang operasi plastik tur kasebut  monster operasi plastik Gangnam. Drama puniki salanturnyané nyritayang Kang Mi-rae  sané mautsaha nénten miragi baos anak lianan tur kacunduk sareng sawitrannyané ri tatkala SMP sané mawasta Do Kyung-seok (Cha Eun-woo).




#Article 665: Emoni Band (191 words)


Emoni Band inggih punika silih tunggil grup musik sané wénten ring Bali. Grup musik puniki wantah campuran musik tradisional Bali miwah musik modérn. Emoni Bali akronim saking Ethnic Harmony Bali. Emoni Band nganggén téma tembang raré utawi gending anak-anak. Grup musik puniki mawit saking sekaa utawi grup kesenian ring Fakultas Teknik Univérsitas Udayana, Sekaa Kesenian Parasu Geni. Tiosan nganggén alat musik modérn, Emoni Band nganggén alat musik tradisional makadi rindik, gangsa, kendang miwah seruling. Grup band puniki nembangang malih gending-gending raré nganggén nada sané modérn. Saking Emoni Band, gending-gending raré prasida kauningin olih krama Bali.

Grup puniki madué anggota band sané kepah dados kakalih inggih punika modérn miwah tradisional. Anggota band modérn inggih punika A.A. Gedé Raka Gunawarman ring gitaris  vokalis, IGA Gedé Prama Sastrawan ring perkusi  vokalis, Agus Anwar Eka Wahyudi ring gitaris, miwah Ida Bagus Yogi Pratama ring bassis. Anggota sané dados penabuh inggih punika A.A. Ngurah Edy Prayoga ring (gender, rindik, suling), A.A. Ngurah Aritama (gangsa, suling), I Madé Dony Swiyoga Putra (gangsa, suling, kendang), miwah I Wayan Deny Yoga Pratama (gangsa, suling). Anggota Band puniki mawit saking sekaa kesenian sané pateh tur sampun ngaryanin musik saking lami.




#Article 666: Ambengan (165 words)


Ambengan utawi Lalang inggih punika wantah padang sané madon lanying miwah dados gulma ring umane. Padang puniki asli saking wewidanagan tropis miwah subtropis ring Asia, Mikronesia, Melanisia, Ostralia, Afrika, miwah Éropa deloadan.

Wastan ilmiah padang puniki inggih punika Imperata cylindrica miwah termasuk ring suku Panicoideae. Ring Basa Indonésia padang punika kawastanin Alang-alang utawi Ilalang, ring Basa Inggris kawastanin bladygrass, cogongrass, speargrass, silver-spike utawi satintail.

Marga Imperata madué anggota sekitar 8 atau 9 spesies. Selain Imperata cylindrica, beberapa jenis yang lain misalnya:

Ambengan madué kawigunan inggih punika melindungi lahan terbuka sané rawan erosi. Ambengan punika gelis mentiknyane, madué rhizome ring betén tanah, miwah doné sané rapet ngawinag amebengan madué kawigunan punika.

Ring Bali miwah Indonésia Kangin don ambengan sané tuh kaseet miwah kaangen lakar raab bale miwah wangunan lianan. Ring bali ambengan taler kaangen sarana upakara minakadi Sasirat ( kaangen ngetisan tirta) miwah Sirawista utawi Karawista ( gelung ring sirah sané kaange ritkala mawinten).

Makudang-kudang kultivarnyané kaangen taneman ias minakadi Red Baron utawi Japanese blood grass.




#Article 667: When the Weather Is Fine (119 words)


When the Weather Is Fine (Hangul: 날씨가 좋으면 찾아가겠어요; RR: Nassiga Jonghmyeon Chatagagesseoyo; lit. I'll Go to You When the Weather Is Fine) inggih punika silih tunggil séri televisi Koréa Selatan ring warsa 2020. Séri puniki kawatekin olih Park Min-young miwah Seo Kang-joon. Séri puniki manut saking novél ring warsa 2018 sané mamurda pateh tekén sané kakaryanin olih Lee Do-woo. Drama puniki katayangang ring JTBC nyabran Soma miwah Anggara ring galah  21:30 (WSK) saking tanggal 24 Fébruari ngantos tanggal 21 April 2020.

Kacritayang Mok Hae-won (Park Min-young) magingsir saking Seoul ka Désa Bookhyun  ring propinsi Gangwon sané dados genahnyané meneng ri tatkala alit. Irika Mok Hae-won kacunduk sareng Im Eun-seob (Seo Kang-joon) sané nruwénang toko buku ring désa punika.




#Article 668: Tari Bedaya Ketawang (306 words)


Tari Bedaya Ketawang inggih punika silih ttunggil igel-igelan ri kala wénten penobatan miwah Tingalandalem Jumenengan Sunan Surakarta. Bedaya Ketawang mawit saking kruna bedhaya sané maartos anak isteri ring keraton. Sané lianan wénten kruna ketawang sané maartos langit, mapaiketan sareng teleh utawi luhur. Tari Bedaya Ketawang ngranjing tari sakral santukan matetujon majeng ka Tuhan.

Wénten makudang-kudang legenda sané nyritayang sapunapi sasolahan puniki kawentu. Kocap, Sultan Agung Hanyakrakusuma sané ngadeg ring Kesultanan Mataram duk warsa 1613-1645 nglaksanayang tapa. Ri kala sampun ening, ida mirengan tatembangan saking langit utawi ambara. Sultan Agung marasa kalangen sareng tembang punika. Sasampun wusan matapa, ida ngutus pat parekannyané Panembahan Purbaya, Kyai Panjang Mas, Pangeran Karang Gayam II, miwahTumenggung Alap-Alap. Ida ngandikain napi sané kapolihang ri kala matapa. Laut, ida ngripta sasolahan sané mawasta Bedhaya Ketawang. Manut pustaka sané lianan, sané kacingak ring patapan wantah Panembahan Senapati sané matemu tur mamadu tresna sareng Kanjeng Ratu Kidul. Sasampun Perjanjian Giyanti ring warsa 1755, Pakubuwana III sareng Hamengkubuwana I ngapah warisan Kasultanan Mataram, atenga dados druén Kasunanan Surakarta taler sisannyané druén Kesultanan Yogyakarta. Panguntatnyané, sasolahan puniki dados druén keraton Surakarta. Ngantos mangkin, Bedaya Ketawang kantun kasolahang ri kala wénten Sunan Surakarta sané ngadeg.

Bedhaya Ketawang matetujon nénten wantah anggén babalihan sakéwanten anggén ri kala wénten acara khusus. Tari puniki nyritayang indik pitresnan Kanjeng Ratu Kidul sareng raja-raja Mataram. Manut sané kapracaya, Ratu Kidung taler nyarengin ri kala Bedaya Ketawang kasolahang pinaka pragina kadasa. Igel puniki kabaktayang olih sia diri pragina pinaka cihna saking Nawasanga. Praginannyané patut suci tur kantun bajang isteri. Sia pragina puka sakadi:

Pangganggo sané kaanggén olih pragina Bedhaya Ketawang inggih punika dodot ageng utawi basahan,sané kaanggén olih anak isteri ri kala wénten pawiwahan ring Jawa. Pragina taler nganggén sarana sakadi gelung bokor mengkurep, centhung, garudha mungkur, sisir jeram saajar, cundhuk mentul, miwah tiba dhadha (pupulan bunga melati ring gelungan dawannyané ngantos ka dada).




#Article 669: Kaluwarga (Biologi) (116 words)


Kaluwarga utawi Familia wantah situnggil kasta taksonomi saking kutus kasta utama ring taksonomi Linnaean; wantah riantara ordo miwah génus. Kaluwarga malih kakepah antuk sub-kaluwarga, wantah kasta riantara kasta kaluwarga miwah génus. Wastan kaluwarga resmi nganggén Latin; sakewanten, wastan-wastan popular nyabran keanggén: sekadi conto, tetanduran kenari miwah hikori rumasuk kaluwarga Juglandaceae, sakewanten kaluwarga punika nyabran kepanggih kaluwarga walnut utawi kaluwarga kenari.

Punapi sané rumasuk utawi nentén rumasuk kaluwarga—utawi punapi keluwarga kekaui pateh—kausul taler katentuang olih praktisi taksonomi. Nentén wénten uger-uger saklek antuk ngambarang utawi manggihin keluwarga. Ahli taksonomi nyabran ngambil posisi deskripsi sané metiosan, taler prasida nentén wentén konsensus ring komunitas ilmiah antuk masuwé. Panerbitan data miwah opini anyar nyabran nganti genah kaluwarga ipun ka kaluwarga anyar.




#Article 670: Waru (121 words)


Waru (Hibiscus tiliaceus) inggih punika entik-entikan mabunga sané asli saking wesidangan tropis dunia lama. Waru kaangen dodos tetamburan genah maembon ring pasisi pasih, marga, pundukan miwah sisi tukade. Riantukan tajukné nenten rimbang waru kasenengin sawiréh akahné nenten dalem miwah nenten ngarusak marga miwah wangunan ring sekitarne. Waru semarge sareng sekar pucuk.

Tegeh punyan waru inggih punika 4-10m miwah madiameter 15 cm. ring tanah sané lemek ia mentik rurus miwah matajuk rupet bandingin yening mentik ring tanah sané pakang.

Don waru mawentuk sekadi papusuhuan utawi ati. Bungan waru mawarna kuning miwah mawarna barak ring pangkalnyane. Akah punyan waru tunggang miwah mawarna petak kakuningan.

Kayu waru dangan, padet miwah matekstur alus. Kayu waru dados kaangen antuk bahan wangunan utawi prau, roda pedati, pati,




#Article 671: Ordo (biologi) (132 words)


Ordo utawi Orde wantah situnggil kasta taksonomi saking kutus kasta utama ring taksonomi Linnaean; wantah riantara kelas miwah kaluwarga. Kasta sané duur punika superordo, tiosan subordo pacang dados kasta luwih betén. 

Punapi sané rumasuk miwah nentén rumasuk ordo katentuang olih taksonomis, taler ordo punika polih pengakuan saking taksonomis tiosan. Nyabran nenten wénten kapungguh, olih taksonomis tiosan, pada ngambil genah sané metiosan. Nentén wénten uger-uger saklek antuk para taksonomis ngambarang utawi ngepanggihin. Wenten taksa prasida katerima universal, tiosan nenten akeh sané nerima.

Wenten kalompok organisme, sufiks konsisten keanggén antuk kasta ordo.  Suffix saking basa Latin punika -(i)formes mearti medué wentuk punika keanggén ring wastan ilmiah saking ordo paksi miwah ulam, menawi nenten keanggén ring mamalia miwah invertebrata. Suffix -ales wantah keanggén wastan ordo tetanduran, oong, miwah alga. Wastan ordo kasurat nganggén huruf kapital.




#Article 672: Wisma Kerta, Sidemen, Karangasem (101 words)


Désa Wisma Kerta punika sinunggil désa sané magenah ring kecamatan Kecamatan Sidemen, Kabupatén Karangasem, Bali.

Désa puniki madué dua dusun inggih punika Dusun Klungah miwah Dusun Wangsean miwah kakepah antuk lima banjar dinas, inggih punika: Banjar Klungah, Banjar Wangsean, Banjar Bukit Buluh, Banjar Nagi miwah Banjar Temega. Ring warsa 2017, Bendésa adat Wangsean inggih punika I Nengah Putu.

Mawit administrasi Désa Wisma Kertha kakepah antuk kalih banjar dinas inggih punika:

Manutin adat, Désa Lokasari kagenahin olih kalih désa pakraman, inggih punika:

Ring warsa 2016, akeh krama ring désa puniki kakepah antuk 1.517 lanang miwah 1.496 istri taler sex ratio nyané 101.




#Article 673: Tipat (213 words)


Tipat silih tunggil sanganan kalablab sané kekaryanin saking anyaman busung selanturnyané kadagingin baas. Sanganan puniki khas Asia Kelod-Kangin, sekadi Indonésia,  Malaysia, Brunei, taler Singapura. Ring Filipina wénten sanganan bugnoy, pekaryan ipun sekadi tipat sakéwanten anyaman ipun metiosan.

Tipat wantah kabudayaan saking pertanian padi Austronesia, sekadi puso Filipino, nentén sekadi ring Melayu taler Jawi sané kepatok ring wentuk umum berlian, ring Filipina taler Bali kakreasi antuk anyaman kéngguh sekadi wentuk bintang taler wentuk beburon. Wentuk versi oktahedron kewastanin atupat sadurungné wénten ring Guam aab pra-kolonial, sadurung pertanian padi kuna ring nusa punika kagingsirang antuk jagung sané kebakta wangsa Spanyol.

Rianti miwah sawitra (2018) ngadatrayang tipat kauningayang olih Sunan Kalijaga ring abad ka-15 utawi ka-16, keanggén sanganan ri kala Idul Fitri. Ring Bali tipat kauningin sampun keanggén ring bebantenan ri tatkala Galungan miwah Kuningan, kadartayang ring Purana Bali Dwipa, sané kapertama kalaksanayang ring warsa 889 utawi Saka 804, taler kekawitin malih ring pameréntahan Sri Jayakasunu. Mawit saking Historia, tipat sampun dados kabudayaan ring aab Majapahit parlambang kemakmuran saking Dewi Sri taler dados parlambang kemakmuran ring kabudayaan Sunda miwah Bali.

Ring Bali isi tipat metiosan sareng sané umum kauningin, nenten kadagingin baas kemanten, tipat prasida kaisinin taluh, injin, miwah sané liyané, wénten sané nenten kadagingin taler wénten sané nenten kelablab.

Macem-macem tipat ring Bali inggih punika:




#Article 674: Merak (133 words)


Merak utawi mayura inggih punika spésiés kedis ring génus pavo miwah Afropavo saking kaluwarga Phasianidae. Kedis merak muani madué bulu ikud sané ageng miwah becik sané prasida kakebatang miwah kaangen mikatin merak lua.

Wenten tigang spésiés merak kalih saking Asia miwah asiki saking Afrika. Merak saking Asia inggih punika Merak India (Pavo cristatus) saking subwenua India, miwah Merak gadang (Pavo muticus) saking Asia kelod-kangin. Merak saking Afrika inggih punika Merak kongo (Afropavo congensis) sané katemuin wantah ring cekungan Kongo.

Merak india madué bulu mawarna warni, nanging akehan mawarna gadang miwah pelung metalik. Merak gadang madué bulu mawarna gadang miwah perunggu. Ring makakalih spesies punika merak muani miwah lua agengnyané pateh nanging sané lua nenten madué bulu ikud sané becik miwah mahkota. Bulu ikud merak madué mata sané dangan kacingakin ritkala merak ngebatin ikudnyane.




#Article 675: The Fox and the Hound (192 words)


The Fox and the Hound (Rubah miwah Asu Peboros) inggih punika film animasi Amérika Serikat saking warsa 1981 sané karipta olih Walt Disney Productions mawit saking novel antuk murda pateh sané karipta olih Daniel P. Mannix. Film puniki dados film animasi Disney kaping 24, Film nyaritayang indik pasawitran situnggal rubah bang sané mearan Tod taler situnggal asu peboros mearan Copper. Kalih beburon punika berjuang antuk ngejaga pasawitran nyané, mawinan kekalih buron puniki dados musuh alami. Risampuné juru boros sané nuwenang Copper kepalu keréta ri kala ngepung Tod, Copper dados asu peboros asli nyané antuk ngerereh taler ngewales antuk Tod. Ring untat, kekalih mantan sawitra puniki mayigan, menawi Copper nyelametang Tod risampuné Tod nyelametang Copper taler juru boros ipun saking beruang. Kasutradarain olin Ted Berman, Richard Rich, miwah Art Stevens, pedaging swara ipun Mickey Rooney, Kurt Russell, Pearl Bailey, Jack Albertson, Sandy Duncan, Jeanette Nolan, Pat Buttram, John Fiedler, John McIntire, Dick Bakalyan, Paul Winchell, Keith Mitchell, miwah Corey Feldman.

The Fox and the Hound kawedar ring sinema pinanggal 10 Juli 1981 olih Distributor Buena Vista. Film selanturnyané kawedar ring format DVD, memurda The Fox and the Hound 2, pinanggal 12 Désémber 2006.




#Article 676: Robin Hood (104 words)


Robin Hood is a legendary heroic outlaw originally depicted in English folklore and subsequently featured in literature and film. According to legend, he was a highly skilled archer and swordsman. In some versions of the legend, he is depicted as being of noble birth, and in modern retellings he is sometimes depicted as having fought in the Crusades before returning to England to find his lands taken by the Sheriff. In the oldest known versions he is instead a member of the yeoman class. Traditionally depicted dressed in Lincoln green, he is said to have robbed from the rich and given to the poor.




#Article 677: Karatuan Gélgél (264 words)


Karatuan Gélgél inggih punika silih tunggil karatuan sané wénten ring Bali duké dumun.Kaketus saking Babad Dalem (kasusun ring abad ka-18), Karatuan Bali kakasorang olih Karatuan Jawi Hindu ring Majapahit kalanturang antuk dinasti ring Samprangan (kabupatén Gianyar kocap mangkin), nampek ring Karatuan duk ilu mawasta Bedulu. Sang sané kapertama nguasanin Samprangan inggih punika Sri Aji Kresna Kepakisan. Ida madué tiga putra. Kapertama Dalem Samprangan sané nénten prasida waged makuasa. Arin Ida, Dalem Ketut nangun karatuan anyar ring Gélgél, samantara Samprangan kelem nénten prasida pratiaksa.

Karatuan Gélgél wénten sangkaning pakarsan Kyai Klapodyana (Gusti Kubon Tubuh). Désa Gélgél pinaka wewidangan sané kakuasanin olih Arya Kutawaringin tur Kyai Klapodyana pinaka putran Ida sané kapertama. Ri kala lahé duk punika sedeng genting punika mawinan Griyan Ida kadadosang karaton Ida Dalem Ktut Ngulesir.
Wénten tiga jalaran sané prasida kacingak ri kala Karatuan Samplangan késah ka Swécapura (Gélgél). Kapertama, sahan punika prasida mamargi antar tur Agra Samplangan nénten malih kaicén pigugu saking panglingsir karatuan. Kaping kalih, sahan unteng pamerintahan puniki akéhan katimbangin antuk dasar kawicaksanan ring widang politik. Para yogia sané kapimpin olih Kyai Klapodyana nganggep gegelikan pamerintahan Agra Samplangan majanten ngawenang baya ring widang politik karatuan, punika mawinan patut kaamanang. Ngentosin tahta tur mindahang ibukota pinaka pamutus sané pinih becik. Kaping tiga, wénten malih katimbangin indik komunikasi miwah transportasi. Jarak bandar Jumpai ka Gélgél nénten doh pisan (kirang langkung 2 kilometer). Majanten efisien yéning kasaihang antuk Bandar Rangkan (Désa Lebih) sané majarak kirang langkung 10-12 kilometer. Carik sané linggah tur wredi ring wewidangan Karatuan Gélgél sané becikan tekén carik-carik sané wénten ring wewidangan Samplangan taler pinaka tetimbangan olih Kyai Klapodyana.




#Article 678: Python (159 words)


Python silih tunggil interpreter miwah basa pemrograman tingkat duur. Kapripta olih Guido van Rossum taler karilis kapartama duk warsa 1991. Philosopi désain Python punika pemrograman maorientasi objek sané nénten nganggén tanda tutup sekadi kurung kurawal utawi titik koma, sinamian kagingsirang antuk enter miwah tab.

Python punika kaketik dinamis. Ngedukung makudang-kudang paradigma pemrograman, rumasuk terstruktur, maorientasi objek, miwah pemrograman fungsional. Python kasub antuk standar kapustakaan sané komprehensip.

Python kewangun ring untat warsa 1980-an, dados penganom basa ABC. Python 2.0, karilis duk warsa 2000. Versi luwih anyar karilis duk warsa 2008 punika Python 3.0, revisi kautama saking basa sané nentén sinamian kompetibel sareng Python 2, ri kala ngemargiang versi sadurungné ring Python 3 patut kauah.

Basa Python 2 resmi kepademang ring warsa 2020 taler Python 2.7.18 punika rilis versi Python 2.7 pinih untat. Wantah  Python 3.5.x miwah versi selanturnyané sané pacang kedukung.

Python interpréter prasida keanggén ring akéh sistem operasi. Komunitas global programmer ngembangang miwah miara CPython, sané dados open source.




#Article 679: Alan Turing (334 words)


Alan Mathison Turing  () punika wong Inggris matematikawan, ilmuwan komputer, logikawan, cryptanalyst, filsuf, miwah ahli biologi teoritis. Turing pinih mingaruhin ring parkembangan ilmu komputer teoretis, ngicen formalisasi konsep algoritma miwah perhitungan nganggé mesin Turing, sané prasida kaanggap dados model komputer tetujon umum. Turing keanggep dados bapak ilmu komputer teoretis miwah kawikanan tetironan. Menawi pekaryan ipun nenten keakuin mawinan ida rumasuk homoseksual

Rikala Perang Gumi Kaping Kalih, Turing mekarya antuk mecatin pamecahan sandi Jerman, rumasuk paningkatan metode bom Polandia sadurung perang, mesin elektromekanis sané prasida nemu pangaturan antuk mesin Enigma.

Turing meduwe pekaryan penting ring mecahang sesuratan kode sané kacegat sané prasida ngaryanang Sekutu menang pantaraning Nazi ring akeh pertempuran, rumasuk Pertempuran Atlantik, miwah prasida ngewantu perang. Makudang-kudang sumber antuk Winston Churchill nikayang Turing medué kontribusi tunggal pinih ageng antuk kamenangan Sekutu ring perang pantaraning Nazi Jerman. Menawi, The Churchill Centre miwah penyurat biografi Turing Andrew Hodges nikayang nénten wénten bukti dokumenter sané ngewantu paindikan punika. Mawinan pikobet babad kontrafaktual, meweh antuk ngecawang efek saking intelijen Ultra ring perang, menawi kacawang pekaryan ipun ngendepang kala perang ring Éropa luwih kalih warsa miwah nyelametang 14 yuta diri.

Risampuné perang, Turing mekarya ring Laboratorium Fisik Nasional, ring irika ida ngaryaning désain Mesin Komputasi Otomatis. Mesin Komputasi Otomatis punika silih tunggil désain kapertama antuk komputer medué program sané kasimpen. Ring warsa 1948, Turing sareng Laboratorium Mesin Komputasi ring Universitas Victoria ring Manchester, ida ngewantu ngembangang komputer Manchester miwah mikayunin biologi matematika. Ida menyurat situnggil makalah nganggén dasar kimia morfogénésis miwah ngecawang berosilasi reaksi kimia sekadi reaksi Belousov-Zhabotinsky, kapertama kacingak warsa 1960-an.

Turing ring warsa 1952 katuntut mawinan parilaksana homoseksual, ida polih pengobatan kapelesan kimia, ngangen DES, sané dados alternatif tahanan penjara. Turing lebar ring warsa 1954, 16 dina sadurung wanti warsa ipun kaping 42, saking kacetik sianida. Pameriksaan nikayang ida salah pati, menawi kecatet pinaka bukti punika nénten konsisten sareng kacetik sané nénten buwaka.

Ring warsa 2009, risampuné kampanye internet, Perdana Menteri Inggris Gordon Brown nunas sinampura saking aran pamerentahan Inggris antuk parilaksana sané nénten becik majeng ida.




#Article 680: Labuhan Benoa (180 words)


Labuhan Benoa (aksara Bali: ᬮᬩᬸᬳᬦ᭄​ᬩᭂᬦᭀᬯ) utawi Pelabuhan Benoa inggih punika silih tunggil labuhan sané megenah ring Kota Dénpasar, Propinsi Bali, Indonésia, dados genah ngeranjing ke Kota Dénpasar saking Segara.

Labuhan Benoa mautsaha 1924, kadasaring Stb. 1924 No. 378, mawinan kawéntenan wangsa Belanda ring Kota Dénpasar. Wates pekaryan labuhan Benoa keatur olih peta labuhan aab Belanda sané katetapang ring Staadblad nomor 16 pinanggal 8 Januari 1926.

Selantur nyané wates-wates palemahan karya labuhan miwah wewidangan palemahan kapentingan Labuhan Benoa katetapang nganggén Surat
Keputusan Bersama (SKB) Menteri Dalam Negeri miwah Menteri Perhubungan nomor 15 Warsa 1990/KM.18 Warsa 1990 pinanggal 14 Pébruari 1990.

Ring warsa 2010 Labuhan Benoa polih penghargaan saking Majalah Dream World Cruise Destination dados Best Port Welcome.

Labuhan Benoa magenah ring Kota Dénpasar kecamatan Dénpasar Selatan Bali. Katempuh saking kecamatan Kuta doh nyané kirang langkung 8 km memargi ring Jl. Bypass Ngrah Rai, Saking Sanglah Dénpasar 8,6 km memargi ring Jl. Diponegoro Sesetan. Daweg jagi ngeranjing ke labuhan puniki pacang nawur retribusi ring gerbang loket labuhan benoa.

Manikadi saking Dénpasar, Labuhan Benoa punika magenah ring nampek genah ngeranjing Tol Bali Mandara.




#Article 681: Surat Kecil untuk Tuhan (248 words)


Surat Kecil untuk Tuhan inggih punika film drama miwah biografikal Indonésia sané kasobyahang ring 7 Juli 2011. Sutradaranyané mawasta Harris Nizam. Watek ring film puniki inggihnyané Dinda Hauw miwah Alex Komang. Film puniki kasadur saking kahuripan sujati saking novél best-seller antuk murda sané pateh. Film Surat Kecil untuk Tuhan nyritayang indik anak isteri mawasta Gita Sesa Wanda Cantika, sang sané sungkan kanker Rhabdomyosarcoma kapertama ring Indonésia. Wateknyané inggih punika Dinda Hauw sareng Alex Komang ngamolihang nominasi Piala Citra malarapan antuk Aktris Terbaik dan Aktor Terbaik.

Film puniki nyritayang indik anak isteri nyritayang indik Gita Sesa Wanda Cantika utawi Keke mayusa 13 tiban. Keke madué kalih raka mawasta Chika miwah Kiki. Makasami kulawarganyané tresna pisan sareng Keke yadiastun Ibu sareng Ajinnyané sampun mapalasan. Taler wénten panjaknyané mawasta Pak Yus. Keke taler madué nenem sameton sané raket pisan. Gelisanh carita, ring warsa 2004 Keke keni sungkan kanker. Wastan saking sungkan puniki inggihnyané Rhabdomyosarcoma (Kanker Jaringan Lunak). Keke pinaka jadma kapertama sané keni sungkan puniki ring wewidangan Indonésia. Ngantos awarsa anak isteri sané kalintang ayu magentos dados monster mawinan ngamargiang kemoterapi sareng radiasi. Makasami rambutnyané ical, ngantos botak. Pamuputnyané, Keke pradisa seger ogér sangkaning teleb nglaksanayang pengobatan. Ring warsa 2006, kanker punika mawali tur ngansan meweh ngrereh tamba sané patut. Sami kulawarga mautsaha ngrereh tamba saking makéh dokter ring sajebag Indonésia ngantos ka dura nagara. Akéh dokter sané nganikain yéning yusa Keke wantah ngantos 3 bulan manten. Nanging, sangkaning pasuecan Tuhan, Keke pradisa urip ngantos awarsa. Ring pamumutnyané Keke raris padem.




#Article 682: Candi Kalasan (156 words)


Candi Kalasan inggih punika silih tunggil candi macorak Buddha sané wénten ring Pulo Jawa. Candi puniki magenah ring Désa Kalibening, Tirtamani, Kabupatén Sléman, Daérah Istiméwa Yogyakarta, Indonésia. Ring Prasasti Kalasan, candi puniki taler kawastanin Candi Kalibening manut ring wastan désa genah candi punika. Manut ring Prasasti Kalasan, candi puniki kawangun kirang langkung warsa 778 M. Candi puniki sadurungnyané kaanggén genah mamuja Déwi Tara. Sadurungnyané wénten patung Déwi Tara ring tengah candi puniki, sakéwanten genahnyané sampun kaunggahang.

Candi Kalasan madué 4 (patpat) kori sané magenah ring ka-4 sisi, sakéwanten kori ring pasisi kangin miwah kauh sané madué undagan (tangga) kaanggén ngranjing ka tengah candi. Kori utama candi puniki inggih punika kori ring pasisi kangin. Ring dinding candi wénten cekungan-cekungan sané madaging arca. Baduur kori miwah cekungan kahias antuk pahatan sané marupa Kala. Atap candi puniki mawentuk segi delapan sané matingkat kalih. Ring tingkat kapertama wénten arca Buddha Manusi Buddha. Ring tingkat kaping kalih wénten arca Dhayani Budha.




#Article 683: Zayn Malik (192 words)


Zain Javadd Malik (/ˈmælɪk/; embas 12 Januari 1993)) inggih punika silih tunggil pagending saking Inggris. Ring warsa 2010, Malik nyarengin audisi pinaka artis solo sané kalaksanayang olih TV Inggris The X Factor. Lantur, Malik sareng Harry Styles, Niall Horan, Liam Payne, miwah Louis Tomlinson ngaryanin sekaa gending sané kasengguh Oné Direction. Malik medal saking sekaa puniki duk Maret 2015 miwah ngawe lingga tangan kontrak solo sareng RCA Records. Pupulan gending kapertama saking Zayn Malik inggih punika Mind of Miné (2016) antuk murdan gendingnyané Pillowtalk. Malik dados artis kapertama sané pupulan gendingnyané dados nomor siki ring Inggris miwah Amérika Serikat.

Malik embas duk 12 Januari 1993 ring Bradford, West Yorkshire, Inggris. Ajinnyané, Yasser Malik, saking Pakistan, ibunnyané, Trisha Malik inggih punika anak lanang saking Inggris miwah Irlandia; maagama Kristen, taler ngranjing ka sasampun makaronan. Malik madué tatiga sameton istri inggihnyané Doniya, Waliyha miwah Safaa.

Malik meneng ring East Bowling, ring sisi kelod pusat kota Bradford. Malik ngranjing sekolah ring Lower Fields Primary School dan Tong High School, ring Bradford. Saking alit, Malik seneng miragi rekaman ajinnyané sakadi RB, hip hop, reggae taler musik Bollywood. Sadurung dados pagending, Malik meled dados guru basa Inggris.




#Article 684: Netflix (316 words)


Nétflix (, Aksara Bali: ᬦᬾᬢ᭄ᬧ᭄ᬮᬶᬓ᭄) inggih punika silih tunggil panyadia layanan média digital sané kantor pusatnyané ring Los Gatos, California. Kantor punika kaadegang ring warsa 1997 olih Reed Hasting sand Marc Randolph ring Scott Valley, California. Bisnis utama perusahaan puniki marupa layanan streaming sané nyadyayang film miwah program televisi sané ngranjing ring makudang-kudang program sané kakaryanin olih Netflix. Soroh bisnis sané kapertama inggih punika ngadol DVD miwah réntal nganggé jasa pangiriman. Sasampun awarsa, Netflix ngutamayang nyewayang DVD, nika mawinan bisnis ngadol DVD nénten malih kalaksanayang. Ring warsa 2007, Netflix nglimbakang bisnisnyané antuk nyihnayang media streaming miwah nyewayang DVD tur Blu-ray. Perusahaan puniki nglimbak ngantos ka duranegara tur wénten ring Kanada, ring warsa 2010 tur nglimbak malih. Saking bulan Januari 2016, layanan Netflix sampun wénten ring langkungan 190 negara. Ring 2012, Netflix ngranjing ring industri produksi-kontén tur debut series sané kapertama Lilyhammer. Netflix nyobyahang produksi film miwah serial televisi tur manyadyayang kontén Netflix Original nganggén perpustakaan digital sané kadruwénin olih Netflix, inggih punika televisi utawi film. Netflix sampun nyobyahang langkungan saking 126 Original Series utawi film ring warsa 2016. Manut saking bulan Juli 2018, Netflix madué 130 yuta pelanggan ring internasional. Kantor pusat Netflix magenah ring 121 Albright Way, Los Gatos, California, Amérika Serikat. Lianan saking punika, wénten taler kantornyané ring Belanda, Brasil, India, Jepang, dan Koréa Selatan.

Netflix kaadegang ring tanggal 29 Agustus 1997, ring cotts Valley, California, olih Marc Randolph miwah Reed Hastings. Randolph makarya dados diréktur pemasaran antuk perusahaan druwén Hastings sané mawasta Pure Atria. Randolph taler dados silih tunggil anak sané ngadegang MicroWarehouse, silih tunggil jasa email komputer tur makarya ring Borland International dados wakil présiden pemasaran. Hastings punika ilmuwan komputer miwah ahli matematika, dané ngadol Pure Atria ka Rational Software Corporation ring warsa 1997 tur ajinnyanné  $ 700 yuta. Pikayun ngadegang Netflix puniki mawit ri tatkala Marc Randolph miwah  Reed Hastings ka umahnyané ring Santa Cruz ka markas Pure Atria ring Sunnyvale.




#Article 685: The World of the Married (186 words)


The World of the Married (Hangul: 부부의 세계; Hanja: 夫婦의 世界; RR: Bubuhwi Segye; lit. Couple's World) inggih punika seri televisi Koréa Selatan ring warsa 2020 sané kapraginain olih Kim Hee-ae, Park Hae-joon, miwah Han So-hee. Drama puniki kaadaptasi saking seri televisi Inggris Doctor Foster miwah kasiarang ring JTBC nyabran wraspati miwah sukra ring galah 22:50 (WSK) ngawit 27 Maret ngantos 16 Méi 2020.

Drama puniki maosang indik kahanan anak makurenan, indik kulawarga miwah pakaryan. Ji Sun-woo (Kim Hee-ae) makarya dados dokter keluarga, nganten sareng  Lee Tae-oh (Park Hae-joon). Ngelah pianak abesik, muani madan  Lee Joon-yeong (Jeon Jin-seo). Kulawargané puniki sakadi kulawarga sané paripurna. magenep kadruwenang, rumasuk karier ngantos dados sukses. Sakewanten, kurenané Sun-woo mamitra. Tae-oh ngipi dados sutradara film sané kasub. Sawai-wai Tae-oh nyalanan bisnis polih pipis uli kurenane. Kasujatiane,Tae-oh tresna pesan tekén kurenanne, sakewala Tae-Oh mamitra ajak anak luh lenan sané ngawinang idupné uug. 

Kim Hee-ae pinaka Ji Sun-woo
Park Hae-joon pinaka  Lee Tae-oh
Han So-hee pinaka  Yeo Da-kyung
Park Sun-young pinaka  Go Ye-rim
Kim Young-min pinaka  Son Je-hyuk
Chae Gook-hee pinaka  Seol Myung-sook
Lee Geung-young pinaka  Yeo Byung-gyu
Kim Sun-kyung pinaka  Eom Hyo-jung




#Article 686: Candi Plaosan (156 words)


Candi Plaosan inggih punika silih tunggil candi macorak Buddha sané wénten ring Pulo Jawa. Candi Plaosan magenah ring Désa Bugisan, Kecamatan Prambanan, Kabupatén Klatén, Jawa Tengah, Indonésia. Candi puniki diperkirakan kawangun ring masa pemréntahan Rakai Pikatan saking Kerajaan Mataram Hindu, kirang langkung abad ka-9 M.

Candi puniki kakepah dados kalih wewidangan inggih punika wewidangan Candi Plaosan Lor miwah wewidangan Candi Plaosan Kidul. Lor ring basa Jawa maartos kaja, Kidul ring basa Jawa maartos kelod. Wewidangan Candi Plaosan Lor madué wewidangan sané jimbar. Ring pasisi kauh wewidangan candi puniki wénten kalih pasang arca Dwarapala sané berhadapan, apasang ring kori kaja miwah apasang ring kori kelod. Ring wewidangan puniki wénten kalih candi utama sané marep kauh tur kaiterin antuk pageh batu. Wewidangan Candi Plaosan Kidul magenah ring pasisi kelod candi Kalasan Lor tur kapisah antuk jalan raya. Tiosan tekén wewidangan candi Lor, wewidangan puniki nénten madué candi utama sawiréh sampun uwug. Ring wewidangan puniki tuah wénten candi perwara.




#Article 687: Iflix (157 words)


Iflix inggih punika silih tunggil layanan Vidéo On Demand sané nyiagayang streaming film miwah acara televisi nganggé internet. Iflix dados layanan internet sané pinih ageng ring Asia. Pinih kapertama Iflix mawit saking Malaysia, nanging ring galahé puniki sampun wénten ring Filipina, Thailand, Vietnam, Srilangka, miwah Indonésia. Kantor Iflix magenah ring Kuala Lumpur, Malaysia. Ring galahé puniki Ifix wénten ring 13 negara ring Asia, inggih punika Malaysia, Indonésia, Filipina, Thailand, Brunei, Sri Lanka, Pakistan, Myanmar, Vietnam, Maladewa, Kamboja, Nepal, miwah Bangladesh. Ring bulan Maret 2019, Iflix madrué langkungan saking 25 yuta pelanggan ring negara-negara punika.

Iflix nganggén stratégi sané ngutamayang tayangan asli miwah film lokal. Iflix nyadyayang dana antuk makudang-kudang proyék tayangan tur talénta lokal ring genah punika. Film sané wénten ring Iflix sampun kaicénin basa lianan mangda dangan karesepang olih para pamiarsané. Perusahaan punika nénten nerima pembajakan miwah sampun ngormatin budaya miwah standar agama ring genah punika. Perusahaan puniki taler matetujon nyadyayang lapangan kerja ring bidang ékonomi.




#Article 688: Tajen (109 words)


Tajen inggih punika ngadu siap sané nganggén taji ring kalangan nganutin tata cara sané sampun kacumponin marupa panglila cita. Kruna tajen mawit saking tajian, sawiréh taji kaagen ring batis siape.

Tajen wantah budaya sané sampun kuna ring Bali. Ring Agama Hindu Bali tajen wantah bagian Butha yadnya sané kawastanin Tabuh Rah. Tabuh Rah lumbrahnyané kaangen ritkala wénten upacara adat ring Bali sekadi piodalan ring Pura.

Ring Prasati Batur Bang (warsa 933 saka) miwah Prasasti Batuan (warsa 944 saka) kasuratang tajen sampun wénten ring Bali.

Ring Indonésia sekancan Judi termasuk tajen kabuat ilegal ring warsa 1981 olih pemerintah Indonésia. Sakewénten tajen sané kalaksanayang ritkala Upacara Agama utawi tabuh rah kadadosang.




#Article 689: Samgyetang (118 words)


Samgyetang inggih punika sup ayam gingseng saking Koréa. Sup puniki madaging ayam ukud-ukudan sané nguda, makaukud kalablab antuk api sané cerik kirang langkung 2-3 jam ngantos empuk. Samgyetang kaajeng kadagingin mica, uyah miwah kimchi. Ayam sané sampun kalala ngantos empuk punika ngawinang be siap punika dangan pisan kaajeng ngantos dangan kapasahang sareng tulangnyane. Kuah sup ketahnyané tan kaajeng samian. Risampuné ayame sampun telas nasi kacelepang ring kuah sup punika.

Samgyetang wantah ajeng-ajengan tradisional sané kaajeng ring musim panas. Punika ngawinang anggan sang sané ngajeng terus ngamedalang peluh mangda nenten bayunnyané won. Anake ring korea ketahnyané ngajengang samgyetang ring tigang rahina becik ring musim panas. Rahinané punika inggih punika  chobok, jungbok, miwah malbok pinaka rahina pinih panas ring awarsa.




#Article 690: Jajangmyoen (162 words)


Jajangmyeon utawi jjajangmyeon (hangeul; 자장면) inggih punika ajeng-ajengan saking Koréa sané marupa mi.Jajangmyoen mawit saking kruna jajang sané maarti saus magoreng miwah myeon sané maarti mi.Jajangmyeon wantah mi sané madaging saus kacang kedele selem. Warnan sausnyané selem. Ajeng-ajengan puniki polih pengaruh saking Tionghoa. Ring Tionghoa ketah kabaos Zhajiangmian. Saus jajangmyeon kakaryanin antuk pasta kacang kedele selem sané kabaos chunjang (hangul: 춘장)ketah kawewehin antuk bawang sané katektek, zucchini miwah ulam utawi ajeng-ajengan segara. RIkala masak saus ketah taler kawewehin antuk cornstarch (silih tunggil pati sané kakaryanin antuk tepung jagung)puniki sané ngawinang sausnyané kentel. Pasta kacang kedelae (chunjang) kakaryanin antuk kedele sané kanyahnyah. 
Jajangmyeon madué varian lianan sakadi ganjajangmyeon (간자장면) utawi jajangmyeon sané kasajiang antuk mi sané sausnyané kapisahangan nenten kacampur. Variasi lianan inggih punika samseon jajangmyeon (삼선자장면) sané nganggén saus saking campuran ajengan laut sakadi cumi, udang sakewanten nenten naenin nganggén ikan. yéning sarahina, anake Koréa nenten maosang kruna myeon, wantah maosang sané cendet manten sakadi jajang, ganjajang, samseon jajang utawi samseon ganjajang.




#Article 691: Tabia bun (123 words)


Tabia bun (Piper retrofractum), ring basa Inggris kauningin antuk Balinese long pepper utawi Javanese long pepper, silih tunggil tetanduran saking kaluwarga Piperaceae, woh ipun keanggén lakaran basa-basa, don ipun keanggén urab. Woh Piper retrofractum pateh ring rasa tur wentuk ipun sareng Tabia bun India (P. longum). Ring Kamboja, mawasta  ដីប្លី (Dei-Phlei) lan, ring Thailand mawasta ดีปลี (Dee'bPlee).

Tetanduran punika wantah rerambatan ageng diameter batang ipun 3–4 mm. Don ipun rumasuk glabrous, lanceolate, sareng pucuk acuminate miwah basis asimetris, kirang langkung lantang 10–12 cm miwah jimbar ipun 3–3.5 cm. Rambatan duiin ipun rumasuk dioecious, sané lanang 5 cm miwah istri kirang langkung 4 cm miwah jimbar ipun 0.5–1 cm, miwah akehan ovarium nempel ring sumbu. Woh ipun mawentuk bunder miwah kasusun padet ring sumbu.




#Article 692: International Standard Book Number (245 words)


International Standard Book Number, utawi ISBN (Bahasa Indonésia: Nomor Buku Standar Internasional), silih tunggil pengindentikasian unik antuk pustaka-pustaka sané keadol. Sistem ISBN karipta ring Britania Agung warsa 1966 olih pengadol buku miwah perkakas sesuratan W H Smith miwah kapertama mearan Standard Book Numbering utawi SBN (keanggén ngantos warsa 1974). Sistem puniki keanggén standar internasional ISO 2108 warsa 1970. Pengidentikasi sané pateh, International Standard Serial Number (ISSN), keanggén antuk publikasi periodik sekadi majalah.

ISBN keperuntukang antuk penerbit buku. Nomor ISBN keatur olih lembaga internasional sané wénten ring Berlin, Jerman. Sané pacang nunas wantah mihubungin lembaga penerbit ISBN ring soang-soang negara sané sampun katunjuk Lembaga internasional ISBN. Perwakilan lembaga internasional ISBN ring Indonésia punika Perpustakaan Nasional RI antuk meduwe wewenang ngaripta ISBN antuk wewidangan negara kesatuan Republik Indonésia (NKRI) warsa 1986. Kasepakatin sareng-sareng (Memorandum of Understanding/MoU) pantaraning Internasional ISBN Agency miwah Perpustakaan Nasional RI antuk urusan ISBN katandatangani pianggal 31 Maret 2005.

Penerbit sané pacang nunas kakaryanin ISBN wajib menuhin pidabdab, minakadi:

Permohonan dados nganggén jasa pos, faksimili, email, online, utawi rauh langsung ring Perpustakaan Nasional taler nénten keni jinah.

ISBN kadiri antuk Dasa Digit Nomor nganggén urutan sesuratan punika kode negara-kode penerbit-kode buku-no identifikasi. Menawi, Ring Januari 2007 sesuratan ISBN polih uuahan nyarengin pola EAN, punika dados 13 digit nomor.

Tiosan ipun ring tiga digit nomor kapertama kedagingin 978. Dadosné, sesuratan ISBN 13 digit punika 978-kode negara-kode penerbit-kode pustaka-no identifikasi.

Pengater ISBN antuk Indonésia punika 979 taler 602. Puniki conto pola ISBN antuk buku-buku ring Indonésia:




#Article 693: Cicing Kintamani (184 words)


Cicing Kintamani utawi cicing gémbrong inggih punika ras cicing sané maasal saking Kintamani, Bangli, Bali. Cicing kintamani lumbrah kapiara olih krama Bali.

Ring warsa 2019 ras cicing kintamani ngamolihang pengakuan saking FCI.

Studi genetik menunjukan cicing kitamani asli saking Bali miwah maasal saking cicing jalanan. Leluhur cicing kintamani neked ring bali 3,000 warsa dumunan miwah kaisolasi ngantos mangkin.

Cicing kintamani madué bulu sané lantang, tendasné ageng, miwah madué gidat miwah pipi sané asah. Cicing kintamani idup sewai-wai sekadi cicing lianan, ia lakar nyoncong tanah sané kaagén genah ngubuh pianakné wénten masih sané idup ring goa-goa cenik ring Kintamani. Cicing kintamani boh tekén manusa sakéwala tetep madué sifat asertif sané ngaénang ia cocok kaangén cicing penjaga.

Warna bulu sané paling kadoting ingih punika sané mawarna petak miwah mewarna krem ring kuping né. Standar FCI taler nerima cicing kintamani sané mawarna soklat kakuningan (krem), barak, selem miwah brindle.

Tegeh cicing Kintamani muani inggih punika 49-57 centimeter miwah sané lua tegehnyané 44-52 Centimeter. Rupa cicing kintamani sané kadotin inggih punika madué kuping sané jegjeg, ikuh sané eleg kamukak, mabulu sedeng utawi dawa, memata soklat miwah makulit selem.




#Article 694: Kimchi Jjigae (105 words)


Kimchi jjigae  () inggih punika ajeng-ajengan Koréa marupa sup sané rasanyané lalah. Sup puniki kalalab antuk panci sinarengan sareng kimchi miwah yéh tabia saking kimchi . Sup puniki madaging jukut-jukutan sakadi sawi putih miwah don bawang. Lianan ring punika kimchi jjigae madaging tahu miwah ajeng-ajengan segara utawi ulam bawi. 
Kimchi jjigae wantah ajeng-ajengan sané sering pisan kakaryanin olih anake Koréa ring jumah soang-soang pinaka timpal nasi. Bahan-bahan sup puniki dangan pisan kapolihang, miwah makaryanyané nenten ja meweh. Kimchi sané sampun masem ngamedalang sup sané bonnyané keras miwah ketah kabaos jaan. Sang sané ngadol kimchi, ketah minayang kimchi anyar miwah kimchi masem sané sampun sue kafermentasi.




#Article 695: Méter (110 words)


Méter saking kruna benda Yunani μέτρον, ngukur) punika silih tunggil satuan dasar saking lantang ring Sistem Satuan Internasional (SI) sané kasimbol antuk m.
Méter kapolihang saking lantang jalur sané kamargiang olih sinar ring genah hampa udara  per detik.
Méter ring awal warsa 1793 kapolihang saking seperdasa yuta doh saking khatulistiwa ka Kutub Kaler ring selantang bunderan ageng, punika bunderan gumi kirang langkung  km. Ring 1799, méter kadéfinisi malih ring prototipé pangukuran méter (perkakas aktual sané keanggén nguuwahin warsa 1889). Ring 1960, méter malih kaukur ulang nganggén akéh lantang gelombang punika ring garis émisi krypton-86 sané sampun katentuang. Définisi sané mangkin keambil saking warsa 1983 taler keanyarin alit ring warsa 2019.




#Article 696: Heartstrings (Drama Korea) (115 words)


Heartstrings (Hangul: 넌 내게 반했어, Romanisasi: Neon Naege Banhaesseo, utawi : You've Fallen for Me) inggih punika melodrama saking Koréa Selatan Indik pasawitran , tresna miwah sané kaaptiang ring kahuripan. Heartstring nyritayang indik mahasisya ring universitas seni.  Drama puniki nyihnayang pikobet yowana sané madué cita-cita ring dunia musikal. Drama puniki nyritayang Lee Shin mahasiswa jurusan seni Musik modern sané tresna ring dosennyane. Lee Shin anak muani sané bagus, dueg main musik sakewanten kalem miwah cuek. Lee Shin raris tresna ring Lee Gyu Won mahasisya saking jurusan Musik Tradisional sané setata ceria. Lee Gyu Won ngambil jurusan musik tradisional riantukan pekaknyané pinaka musisi tradisional sané kasub miwah madué manah mangda cucunyané dados pelopor ring musik tradisional.




#Article 697: Sampi Wadak (2565 words)


Satua Sampi Wadak inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita Ida Sang Prabhu di Daha madué oka asiki Istri. Prabhuné di Koripan madué masih oka asiki nanging ilang. Kacrita jani di Daha, Ida Raden Galuh Daha makayun manglilalila ka taman. Matur koné Ida tekén ajiné

Lantas anaké agung ngandikain panyrowané, Nginté Ngemban, kema iringang I Nanak Galuh ka taman.

Mamargi lantas Raden Galuh iringang panyrowan, I Nginté tekén I Ngemban. Tan critanen, teked suba Ida di taman. Ditu lantas Ida masiram, suud masiram, lantas Ida mailehan koné di taman ngalap bunga. Kenken baya lantas tuun ujan angin peteng liget. Bé makyayangan lantas Raden Galuh bareng panyrowané pungsang-pangsinga tekén angine. Ditu lantas padha mabelasan, suba tusing karwan timpalné ban petengé alah kide mang. Kacrita suba ilang papetenge, I Nginté Ngemban mara ngalih-alihin Raden Galuh, tusing ada. Makwewangan lantas panyrowané maka dadwa.

Malaib lantas panyrowané maka dadwa ka puri matur tekén anaké agung.

Kéto koné kenehné I Sampi Wadak, tur ya lantas majalan, ngalih I Raden Galuh. Suba teked ditu, mara cingakina I Sampi ban I Raden Galuh, makyayangan lantas Ida ban takut Idané. Ngomong lantas I Sampi Wadak Jro Istri sampunang Jroné takut, sira Jroné dados nangis deriki paragayan.

Wireh keto abetné I Sampi, makesyar lantas kayun Idané Raden Galuh, tur Ida lantas ngandika Ìnggih Jro Sampi, tyang okan Sang Prabhu Daha. Awinan tyang deriki tyang ampehang papeteng, lantas ulung tyang deriki.

Matur I Sampi Wadak, Beh padalem pesan Cokor I Dewa, margi ja kaumah tyange, derika Cokor I Dewa ajak tityang. Kéto aturné I Sampi Wadak, kenehné bakal ubuhin malu I Galuh, bin pidan lamun suba mokoh mara tadah.

Kacrita suba, Ida Raden Galuh malinggih di gowok I Sampiné di bongkol abinge. Sai-sai I Raden Galuh alihanga ajeng-ajengan woh-wohan. Kenak pesan Ida Raden Galuh, sing ja Ida uning tekén raga bakal katadah. Kacrita sedek dina anu, sedek I Sampi Wadak lwas ngalih amah, kacrita Mé Lutung nujuang malali-lali duur gowok I Sampine. Lantas nota Raden Galuh betén di bungas gowoke, ditu lantas Mé Lutung tengkejut, tur ngénggalang lantas ya tuun maranin Raden Galuh. Suba neked betén, matur lantas Mé Lutung. Ratu Dewa Ayu, nguda Cokor I Dewa deriki. Margi Cokor I Dewa makaon, nyen tadaha Cokor I Dewa antuk I Sampi Wadak.

Keneh I Lutung ngaturin Raden Galuh makaon, kayun lantas Ida, iringa tekén Mé Lutung kaumahne, menek di punyan bainginé gedé. Ditu di gook kayuné beduur engkebanga Raden Galuh tekén Mé Lutung.

Kacrita jani I Sampi Wadak teke uling ngalih amah, dapetanga Raden Galuh tusing ada. Ditu ngengap palyatné Sang Sampi, kebras-kebris bindeng ngalih-alihin Raden Galuh. Salantang jalan I Sampi Wadak ngipuh tanduk, kacrita teked lantas betén umahné Mé Lutung. Nota I Lutung beduur tekén I Sampi Wadak.

Masaut I Lutung Be, itunyan Ida anak dini ngibukang Cai. Mara gati Ida Ngelodang, Ida ngandikaang ka pa sih nyeburang raga. Kema énggalang tutug. Numrag lantas ngénggalang I Sampi ngelodang. Mara makalah I Sampi, kendel koné I Lutung lantas, magendingan

Kacrita I Sampi Wadak suba teked di pasisi. Ngengap palyatné I Sampi, ngiwas-iwasin I Raden Galuh. Dening tusing ada, kroboka lantas pasihe. Dening tusing ada masih Raden Galuh, malipetan lantas iya, kumahné Mé Lutung. Mara nota ban I Lutung I Sampi teka, suud lantas iya magendingan. Kenken Sampi, tepukin Cai Raden Galuh. Tusing. Kéto abetné I Sampi Wadak. Beh mara gati Ida nganginang, Ida ngalih cai. Yan sing panggihin Ida cai, Ida ngandikaang nyeburang raga di pangkunge. Kema énggalang uber, nyen énggalan macebur nyen Ida di pangkungne. Apa ngengga lang lantas I Sampi Wadak nganginang. Mara makalah I Sampi, bwin I Lutung magendingan. Erang erang erung, I Sampi Wadak mangipuh tanduk, jegeg ja kadi jegeg, kagelanira taruna bagus. Kacrita jani pajalanné I Sampi Wadak kanti joh pesan, tuun pangkung menek pangkung, tusing masi tepukina Raden Galuh, dadi malipetan koné I Sampi bwin aliha I Lutung. Disubanné tepukina I Lutung, ngomong lantas I sampi. Lutung nguda sing tepukin I Raden Galuh. Beh, mara busan gati Ida dini beneh kauh nangis ngame-amé Cai, kema énggalang tutug. Yen tusing panggihin Ida cai, anak Ida ngandikaang lakar nyeburang raga di gerembengne. Bencit lantas I Sampi beneh kauh. Mara makalah dogen I Sampi bwin I Lutung magendingan, patuh gagendinganné buka itunyan. Kacrita pajalanné I Sampi Wadak kelan joh gati nuun nuunin gerembengan, sing masih tepukina Raden Galuh.

Ditu lantas ya naan tekén dewek kabelog-belog baan I Lutung. Ngénggalang lantas I sampi malipetan ngalih I Lutung. Nu joh I sampi suba nota tekén I Lutung sepi lantas gagendingané I Lutung. Jani napak koné suba I sampi betén umah I Lutung, kebris-kebris ngipuang tandukne. Ah ibé Lutung. Jani senah suba dayan ibane, ibé melog-melog awake, iba suba ané ngengkebang raden galuh. Tusing nyak iba nguliang, bakal punggaang kai umah ibané jani. Masaut I Lutung. Pah I sampi, dadi ngawag-ngawag gati, I sampi ngomong. Anggon awaké gena ngengkebang raden galuh. Iba suba ané ngengkebang. Kéto pasautné I sampi wadak, lantas senggota-senggota bongkol kayuné, ken-ken kayu nyelongket lantas tandukné di akah kayuné. Maketet-ketetan sing dadi bana ngelesin. Ngembo koné I sampi laut mati. Suba mati sampi wadak, tuun koné raden galuh, lantas tunjelé Bangken I Sampi Wadake. Suba dadi awu, lantas anjuta koné tekén raden galuh. Suba koné keto, dadi dewa lantas I Sampi Wadak, tur lantas ngandika tekén raden galuh. Nah cening Galuh Daha. Yan sing cening nyupat bapa, meh nu bapa mapa dadi Sampi Wadak. Nah dumadak cening apang rahayu, mani pwan sida bakal cening katepuk tekén misan ceningé I Mantrì Koripan. Suba suud ngandika keto lantas ida malesat. Kacrita jani Raden Galuh ditengah alasé sig umah Mé Lutunge. Sai-sai I Lutung ngaliang Raden Galuh woh-wohan. Kuting Kedis-kedisé adé maumah paek-paekan ditu padha bakti tekén Raden Galuh. Ada maturan croring ada maturan nyambu mwah len-lenan. Ditu Kedisé mapunduh sig umah I Lutunge, pada masukan-sukan, ada macanda makakedekan. Ada ngigel. Ngomong I Lutung tekén Kedise. Ìh cai kedis, tegarang Magending, aké ngigelin. Magending koné lantas kedise. Kucaci-kucicang, kucalcil amah icang, kajuju kacubeng, jani payu sebeng-sebeng.

Kacucung kacicang, memé Lutung makejit ngincang. Be, I Lutung sragsag sregseg lantas ngigel, aeng gejeran carang-carang kayuné alah ogarang. Nah gelisang satwa, critanné makelo koné suba Raden Galuh ditu jumah I Lutunge, telah koné suba woh-wohané ané paek-paekan ditu, jani kanti ngejoh ngejohang koné magediné I Lutung ngalih woh-wohan bakal ajengan I Raden Galuhe, nepukin lantas I Lutung kubu, tur lyu pesan woh-wohané ditu, byu, manggis, cruring. Beh, né nguning byuné dini, ngon sih ngelah kubune. Jumah yé ané ngelahang, bakal paling koné byunne. Kéto koné I Lutung, ngengap plyatne, critanné ento umah I Rangsasa. I rangsasa dugasé ento nuju lwas ngalih amah. Dadinné suung ditu kubuné ento. Wireh suung, ngénggalang koné I Lutung ngalap biu aijeng ané nasak, lantas abana mulihne. Suba ya neked jumah, ngandika raden galuh. Teked kija lwasné mé Lutung, dadi tengai tepet mara teka. Kaden nira memé nepukin sengkala, bané tumben makelo pesan magedin méméne. Ratu dewa ayu, napi doh pajalan tyange. Deriki-derikian telas sampun woh-wohane. Doh pisan bedaja, derika tyang manggiin gubuk. Beh akeh pisan punyan byuné derika tur mabwah nasak nasak. Niki napi tyang polih aijeng. Durusang ratu ajengang. Bwin mani semenganné bwin koné I Lutung mamaling byunné I rangsasa. Dening bes pepes I rangsasa kelangan byu, pedih lantas I rangsasa. Né dadi sai-sai ilang byune. Nyen sih mamaling. Kéto koné I Rangsasa ngarengkeng padidiina. Nah bin mani bakal pasangin jeet dini ambah-ambahana, bakal engkebin tendasné dini di ebete. Kacrita bwin maninné palimunan pesan, mapaI jeet koné I Rangsasa tur engkebina lwanan umahné di bête. Tengyan teka lantas I Lutung kema lakar mamaling byu, saab seeb uli di wangan kubune. Sing ada ané ngelaang, suung. Bakal palebihin koné jani ngalih byu apang kapahan mai. Kéto koné kenehné I Lutung, tur lantas ya mulian, majalan sambilanga nulengek ngiwas-ngiwasin byuné ané paling nasak. Dening ya majalan na lengek, tusing nota jeeté bakat jejaka. Kena lantas I Lutung jeet, aeng krajetané mabudi ngelesang, énggalan teka lantas I Rangsasa. Né bangkaan I Lutungé né sai-sai mamaling byun awake, beneh lesag bane. Jani taanang tendas ibane, bakal anggon tatimbungan tendasne. Cicing tetnenan. Ditu ngé Ling lantas I Lutung ngidih urip tekén I Rangsasa. Tyang ngidih urip kaki kaden tyang tusing kaki nglah byuné ene. Sangkal tyang sasai ngalih byu mai, anak tyang ngaliang Raden Galuh. Dija Raden Galuh keto abetné I Rangsasa. Lamun nyak ja nyai nyeraang Raden Galuh tekén kaki, kaki nyan ngelebang nyai. Nggih, kwala jani Raden Galuh anak nu alit, tyang ngubuin malu. Bwin pidan lamun suba duur, ditu mara bakal bang kaki. Yan jani kaki nagih nadah I Radem Galuh, dadi seletan gigin kakiné dogen kwangan. Nah keto ja kato. Kwala melaang pesan men ngubuin. Nggih. Lebina koné lantas I Lutung. Kaki, kaki. Kéto abetné I Lutung. Dong bang tyang ngidih, baas, bakal tepeng, bakal aturin I raden galuh, pang énggalan mokoh. Payuk padha icang bang. Banga lantas I Lutung baas tekén payuk. Bé magrehgohan koné I Lutung nyuun payuk misi baas kacrita suba Neked jumahne, mataken koné Raden Galuh. Be, memé Lutung, dadi mara memé teka, to apa sun mémé. Baas Ratu Dewa Ayu. To dija memé maan baas. Derika ring umah I Rangsasané. Napi das-dasan tyang lacur, tityang keni jeet i tuni ìrika. Yen tityang ten ngakwang Cokor I Dewa, meh tityang tampaha, antuk I Rangsasa. Be, dadi nira akwang mémé. Sajaan memé nira lakar panebus urip méméne. Nira mati lakar tadah ben I Rangsasa. Tan wénten Ratu Dewa Ayu, I Rangsasa jaga belog-belog tityang. Sampunang ja Cokor I Dewa sangsaya, ten durus punapi cokor I Dewa pacang dados tatadaan I Rangsasa. Tityang ngawenang daya, padhem pacang ipun. Sing ké memé nguluk-nguluk nira, Mé Lutung. Be, nguda ya Cokor I Dewa sapunika. Purun kadi napi sih tiyang ring cokor I Dewa. Puniki té ambilin baase, tityang ngaåeåeh saang margin yen nepeng.

Ambila lantas baasé tekén Raden Galuh, I Lutung lantas ngalih saang. suba maan saang, lantas epot raden galuh nepeng. Kacrita suba lebeng, ngajengang lantas Raden Galuh. Suud ida ngajengang, mara koné marasa kenakan, ragan idané. Gelisang satwa, sai-sai koné I Lutung kema kumah I Rangsasané ngidih baas. Matakon I Rangsasa tekén I Lutung. Lutung. Tyang kaki. Kenken suba duur Raden Galuh. Suba kaki. Nah bin mani metengné tyang lakar ngajak mai. Da men kaki masembe. Anak ida takut tekén sembe, nyen sing kayun ben ida mai. Jani tyang baang malu baas. Lebiin men abedik. Baang tyang ngidih cetik, bakal anggon nyetik Raden Galuh. Mara keto abetné I Lutung, Kendel koné I Rangsasa, lantas nyemak ya baas asok, tekén cetik baanga I Lutung. Né jemakin baase, Lutung, né cetik, mani sajaan men ajak Raden Galuh mai, da melog-me log. Nah, jemakin lantas baasé mwah cetiké tekén I Lutung, lantas ya ngénggalang ya mulih ngaba baase. Suba neked jumahne, ngandika lantas Raden Galuh. Né nguda sepala gatiné Lutung ngaba baas. Masaur I Lutung, jaga tepung tityang, anggén tityang jaja, jaja jalema-jalemaan, mangda kadi cokor I dewa agengne, jaga dagingin cetik. benjang wnginé pacang wehin tityang I Rangsasa, dong kadena ya cokor I dewa. Nah lamun keto, jalan jani suba nepung. Margi ratu dewa ayu. Nepung lantas I Raden Galuh ajaka I Lutung. Bwin mani smenganné ngaé lantas jaja jalema-jalemaan amun Raden Galuh gedénne. Tendasné di tengahné misi nyuh abungkul ané suba menges isinina cetik. Kacrita nyanan petengné kema lantas I Lutung kumah I Rangsasané ngaba jaja jalema-jalemaan. Suba teked di padiwanganne, kauk-kauk lantas I Lutung. Kaki,kaki. Nyen ento, I Lutung. Tyang kaki. Dong dampeh sembene. Né tyang ngajak Raden Galuh, anak ida takut tekén sembe, nyen nangis nyen ida. Dampeha lantas sembenné I Rangsasa. Dong mai ajak Raden Galuh, suba kematyang sembene. Mulian lantas I Lutung. Né jwangin I Raden Galuh, kaki. Jemakina lantas Raden Galuh togog tekén I Rangsasa. Kalain ba kaki, yang mulih. Nah, ma ba nyai mulih. Nyai sing ngidih byu. Sing kaki. kalain ba. Maklyeng lantas I Lutung nyaru-nyaru mulih, lantas makecos ya ke nebe. Kacrita I Rangsasa kenel pesan, encog-encoganga I Raden Galuh. Sabilang encoganga, I Lutung ngucapang uli nebe. Clengek, ngek, ngek. Da nangis ratu Raden Galuh. Sayang I Dewa Ayu, keto abetné I Rangsasa. Bwin encoganga Raden Galuh, bwin maclengek bungut I Lutungé di nebe. Sayang dewa ayu sayang, sampunang nangis. Suba med I Rangsasa nyan dain togoge, lantas calpoka tendasne. Kriyuk, kriyuk, beh manis. Ngel-ngelanga lantas awakne. Tabahan asan awakne. Suba koné telah togog Raden Galuh bana ngamah, kebus lantas basangné I Rangsasa. Kebus uyang, jrarat jriritanga ibanne, lantas ya mati. Sasubané mati I Rangsasa, tuun lantas I Lutung. Ha, bangka polon ibané bangka. Jani kai nama punyan byun ibane, ajak kai Raden Galuhlakar nongos dini di umah ibane. Mulih koné I Lutung ngénggalang. Suba teked jumahne, mataken lantas Raden Galuh. Kenken mé Lutung, suba mati I Rangsasa. Sampun ratu dewa ayu. Benjang margi sareng merika, kumahné I Rangsasa. Derika ngraris malinggih. Lan. Kéto pasaurné I Raden Galuh. Kacrita mani smenganne, kema lantas Raden Galuh kumahné I Rangsasa ajaka I Lutung. Suba teked ditu, dapetang ida bangken I Rangsasané nye -ngku. Ditu lantas tunjel ida bangken I Rangsasané. Subané matunjel, lantas I Rangsasa dadi dewa, tur ngandika tekén Raden Galuh, cening galuh Daha, cening ko olas nyupat bapa. Nah kneng-knengin dini cening nongos bwin akejep. Bwin pidan teka lakara rakan ceningé I Mantrìn Koripan mai, ditu lakara cening nemu bagya. Suba suud ngandika keto, lantas Ida malecat, ilang tan pamengan.

Gelising satwa makelo suba Raden Galuh ditu ajaka I Lutung, jani kacrita ida mantrin Koripan lunga maboros, iringang papatih mantri mwah panjak asepala, tur makta cicing sasa-sasa. Mailehan ida di tengah alase, tusing polih paburwan, lantas rawuh ida diwangan pondokné Raden Galuh. Kacrita I Lutung sedekan mamanting, mamanting panganggén I Raden Galuhe, ditu di pancorané samping kubuné sambilanga magendingan. Koplek ya aru koplek wastran Ida I Raden Galuh. Jelek ja nira Jelek, kagelan nira taruna bagus. Sedeng gatina I Lutung mamanting, lantas trojoga tekén cicingé tur kepet-kepetanga. Mati lantas I Lutung. Dening uyut cicingé makrongkongan, masehengan lantas Raden Galuh, cingakina ada anak ajaka lyu, makeledan lantas I Raden Galuh. Ngandika Ida Raden Mantrì tekén I Patih. Kaka patih, kaka patih, kema ja mulihan, ngidih yeh. Inggih ratu dewa agung. Mulihan lantas I Patih. Mara dané teked jumahan, tangkejut I Patih wireh ada anak bajang bwin jegeg ditu padidina. Ngénggalang I Patih pesuan matur tekén ida Raden Mantrì. Ratu dewa agung. Wenten anak luh jegeg jumahan padewekan. Mulihan lantas Raden Mantrì tekén iringane. Ditu macunduk I Raden Mantrì tekén I Raden Galuh. Katakenin lantas Raden Galuh, antuk Raden Mantrì. Ditu lantas I Raden Galuh nuturang raga. Kasaup koné lantas I Raden Galuh antuk I Raden Mantrì.

Saha Ida mangandika. Beh, kalingané adin beli I Dewa. Bli suba I Mantrìn Koripan, jalan adi bareng mantuk, ka Koripan. Inggih tityang sairing beli agung. Suba koné keto, jani I Raden Galuh ngibukang koné I Lutung, né nguda makelo pesan memé Lutung tunden tyang mamanting. Ada lantas parekané ngaturang, I Lutung suba mati krah cicing. Mara pirenga atur parekané ngaturang I Lutung suba mati, nangis lantas Ida Raden Galuh. Sedih masambatan ngame-amé I Lutung, baan gedé pesan pyutangan Idané. Tan carita I Raden Galuh sedih, kocap Ida Raden Mantrì tekén Raden Galuh suba mamargi ngamantukang, kairing baan iringan Idané makejang. Tan kocapan di margi, kacrita suba rawuh di puri, kenak pesan kayun Ida sang Prabhu kalih Prameswarì, ban okané rawuh ngajak I Galuh Daha. Prajani lantas Ida maputusan ka Daha, nguningang okan Idané, Raden Galuh, suba di Koripan, kakeniang di alasé antuk I Raden Mantrì. Kenak Ida Sang Prabhu Daha, lantas Ida lunga ka Koripan, sareng Ida Prameswarì. Puput.




#Article 698: I Taniyeng (2877 words)


Satua I Taniyeng inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacarita Ida Sang Prabhu di Daha maderbé oka istri adiri. Sedek dina anu matur Ida Radén Galuh tekén ajiné:

Ngandika Ida Sang Prabhu: Da ja nanak Galuh kema, kanggoang dini masiram, ento yéh sih liu di ploncoré. Sing sedeng kéto amonto anggon nanak kayeh? Nyanan yén telah sing ento panyeroané buin nikaang nyuangang yéh. Ngéngkén sih tuyuh-tuyuhin ragané mamargi.

Ngandika Ida Sang Prabhu buin tekén panyeroané: Ih nyai nginté ngemban, ento gustin nyainé makayunan ka taman, kema iringang. Ida makayunan makramas ditu. Nyen selegang ngemban Ida ditu, nah.

Mamargi lantas Radén Galuh iringang panyeroan, I Nginté tekén I Ngemban. Suba teked di taman, lantas Ida masiram. Suud masiram lantas Ida mailehan nyingakin tamané. Béh, lédang pesan kayun Ida Raden Galuh nyingak tatamanané baan makejang sarwa melah. Kénkén baya, jag tuun koné ujan angin gedé pesan. Peteng liget koné jani guminé. Makiyayangan lantas Radén Galuh, krana Ida puntang-pantinga baan anginé, kanti Ida mabelasan ajaka panyeroané makadadua, ban peteng dedet guminé.

Kacarita disubanné galang, suba pada karoan kangin kauh, lantas panyeroané makadadua ngalih-ngalihin Ida Raden Galuh. Mailehan pesan alih-alihina masih tusing tepukina. Ngeling lantas panyeroané makedadua sambilanga ngomong: Bé né kija Radén Galuh, dadi tra ada ja Ida dini. Dong tara pelaibang pepeteng jenengné Ida. Jalan énggalang aturang ka puri tekén Ida Sang Prabhu apang tusing benduina, Ngemban! Ngénggalang lantas panyeroané makadadua majalan parek ring Ida Sang Prabhu. Nu joh koné I panyeroan suba cingakinida. Ngandika Ida lantas tekén parekané: Ih parekan, ento ngudiang panyeroané teka matabtaban tusing ngiringang nanak Galuh? Apa sih mirib ada, parekan?. Matur sisip Ratu Déwa Agung, antuk punikané tan wénten titiang uning. Kéto aturné I parekan. Teka lantas panyeroané tur matur ring Ida Sang Prabhu sambilanga ngeling: Inggih Ratu Déwa Agung, sampurayang pisan wang jeron Cokor I Dewa, titiang sisip ngiring Ida i anak. Awinan mangkin titiang rauh tangkil, tan lian titiang ngaturang indik Ida i anak, Ida ical ring taman, manahang titiang Ida palaibang pepeteng. Mara kéto aturné I panyeroan, nangis lantas Ida Sang Prabhu kalih rabinidané. Béh saisin puriné koné jani mabriuk matatangisan baané Radén Galuh ical palaibang pepeteng. Sungsut pesan kayun Ida Sang Prabu kalih Ida Pramisuari, kanti Ida tusing kénak-kénak ngrayunang.

Jani caritayang Ida Radén Galuh ulung di samping umahné Mén Pisangan, mula panyeroan Ida Radén Mantri Koripan. Nangis koné Ida Radén Galuh ditu, malinggih di samping paon Mén Pisangané. Dingeha lantas tekén Mén Pisangan ada anak ngeling ditu. Né nguda ada anak ngeling di samping paoné. Ah, lakar dengokin ja kema, singa kagét jelma sajaan, maan ya benya nuduk jelma, ada ya dini ajak anggo panak. Kéto koné kenehné Mén Pisangan tur ya lantas majalan. Ditu tepukina lantas Ida Radén Galuh nangis bungkut-bungkut sambilangida ngurut cokor. Ngomong Mén Pisangan: Inggih jero anak istri, sapa sira jroné dados deriki nangis?. Ngandika Ida Radén Galuh: Mémé, mémé, lamun mémé tusing nawang, tiang I Galuh Daha, okan Ida Sang Prabu di Daha. Kéné suba lacur tiangé, mémé. Ditu lantas Ida nuturang undukidané uli panyumu kanti Ida ulung ditu. Ditu lantas Mén Pisangan nyumbah Ida Radén sarwi matur: Inggih Ratu Radén Galuh, yéning asapunika, lédang ké Cokor I Déwa deriki malinggih iring titiang? Kéwanten kanggéang titiang nénten mederbé umah. Nah, kéto ja legana idep méméné téken tiang, tiang nyak. Ditu lantas Ida malinggih kairing baan Mén Pisangan. Malih ngandika Ida Radén Galuh tekén Mén Pisangan: Nah mémé, jani nira mapiteket tekén mémé, nyen da pesan mémé uyut-uyut. Nah yén di anaké bek, kaukin nira ‘Luh Ketut’, yén suung ‘Ratu Ayu’ kéto abeté tekén nira. Inggih, titiang sairing Ratu Radén Galuh. Kéto aturné Mén Pisangan.

Caritayang jani rabinida Mantri Koripan, Radén Galuh Singasari, suba koné ida maderbé putra lanang, tur suba makiré tigang sasih. Ditu ida pramisuari, niangida Radén Mantri, ngandikain pada panyeroan muah panjak-panjakidané luh-luh makejang, kandikayang ka puri ngayah nebuk. Mén pisangan masih ya kandikain ka puri. Buin manine lakar ngayah, matur koné Mén Pisangan téken Radén Galuh: Ratu Radén Galuh, sané bénjang titiang pacang ka puri ngaturang pangayah nebuk. Cokor I Déwa sampunang lunga merika. Ngandika Ida Radén Galuh: Ah, nira sing nyak jumah nongos, nira milu ngaturang pengayah. Ping kuda-kuda Ida Radén Galuh aturina ban Mén Pisangan apang Ida tusing sareng ka puri, masih Ida tusing koné kayun, marereng kayunidané sareng ka puri. Déning kéto, dadi buin maninné iringa Ida Radén Galuh ka puri tekén Mén Pisangan ngaturang pangayah. Béh apa kadén jejel anaké ngayah, ada nebuk, ada nyidi, ada ngalagung. Ida Radén Galuh ja napinin dogén kone karyanidané. Baan raméné di jabaan, dadi medal koné Ida Radén Mantri. Mara cingakida Ida Radén Galuh, béngong koné Ida nyingakin kajegéganida Radén Galuh. Ngandika Ida tekén panyéroanidané, Mén Sempéng: Mémé Sempéng, mémé Sempéng, mai ja malu. Nyagjag koné Mén Sempéng parek tekén Ida Raden Mantri. Mémé Sempéng, nira matakon tekén mémé, nyan da mémé ngengkeban, nah! Nyén ento ngelah panaké ané napinin? dadi aéng ja luih gobanné. Matur Mén Sempéng: Matur sisip Ratu Radén Mantri, panyeroan palungguh cokor I Déwa Mén Pisangan maderbé pianaké. Mén Pisangan ngelah panaké, dija ya koné maan panak, kadén ya tusing ngelah kurenan?. Bah antuk nikané tan wénten uningin titiang, indayang cokor I Déwa ngandika ring ipun. Lantas kaukina koné Mén Pisangan tekén Mén Sempéng: Mén Pisangan mai ja malu, nyai nikaina téken Ida Radén Mantri . Nyagjag koné lantas Mén Pisangan parek ring Ida Radén Mantri. Ngandika Ida Radén Mantri: Mémé Pisangan, nah nira matakon tekén mémé, nyan da men mémé pedih nah. Inggih, Ratu Radén Mantri. Kéto aturné Mén Pisangan. Saja mémé ngelah panaké ento ané napinin ?. Sawiakti, Ratu Radén Mantri. Dija mémé maan panak, kakéto dadi aéng ménak gobanné? Kadén mémé tusimg ngelah kurenan. Pianak antuk titiang ngidih, Ratu Radén Mantri. Lamun kéto baang ja nira ngidih nah, dini lakar ajak anggo nira panyeroan. Lédang pakayunan, kéwanten ipun sampun ngiring. Nyen kakaukin panaké Mén Pisangan?. Ni Luh Ketut, Ratu Raden Mantri. Nah yen kéto idep méméne, buin pidan dogén lakar itungang, suud karyane. Inggih, Ratu Radén Mantri. Suba jani suud anaké ngayah nebuk, ngandika buin Ida Radén Mantri tekén pangayahé makejang: Nah né té pada mémé, embok, bajang-bajangé pada ajak makejang, nah apang acepok nira ngorahin pada ajak makejang dini, buin mani, buin puan, sapragata, mai-mai nyen pada sakéwala tunggun seger, ngaturang pangayah, nah. Sandikan Ratu Radén Mantri. Kéto atur pangayahé mabriuk sibarengan.

Kacarita buin manniné Mén Pisangan sareng Ida Radén Galuh kapuri ngaturang pangayah. Jani makiré koné anak nyalcalang. Ngandika Ida Pramisuari tekén panyeroanidané Mén Sempéng: Mén Sempéng, mén Sempéng kema nyai ka peken meli payuk nyang satus, né pipis. Matur Mén Sempéng: Pacang anggén Anak Agung biang napi numbas payuk akéh pisan?. Lakar anggon mubuh ketan, nyanan entip-entipné jemuh anggon jaja calcalan. Lantas majalan koné Mén Sempéng ka peken meli payuk. Béh matroyodan koné Mén Sempéng nyuun payuk ngapuriang. Jani mubuh koné Ida Pramisuari. Sasubané lebeng tur suba mentip, bubuhé makejang koné kutang-kutangida, duduka entip-entipné dogénan tur jemuhida. Ida Radén Galuh ka tundun koné icanidané, baané tumben pesan Ida nyingakin anak nyalcalang buka kéto. Disubané entipé ento tuh, mara ambila tekén Ida Pramisuari, gesar koné lantas tra dadi anggon gena. Mara kéto matur lantas Ida Radén Galuh ring Ida Pramisuari: Ratu Anak Agung biang, meriki indayang titiang icen nunas ketané angan tigang sador, titiang té ngindayang makarya calcalan. Icéne koné Ida Radén Galuh ketantelung sador. Ditu lantas Ida makarya ka puaregan. Pararagaana pesan koné Ida makarya di puaregan. Sasubanné calcalané pragat, aturina lantas Ida Pramisuari. Ngon koné Ida pramisuari nyingakin pakaryanida Radén Galuhé, tur Ida ngandika: Béh, dueg pesan ja Luh Ketut nyalcalang, kalahanga ja i raga magarapan. Nyén ngajahin Luh Ketut ngaé calcalan kéto, dadi aéng ja luung pagaén nyaine? Dija nyai malajah? Déning uyut pireng tekén Radén Mantri, lantas Ida ka puaregan. Sarauhidané di puaregan, lantas biangida nuturang saindik-indikidané. Ngandika Ida Radén Mantri tekén Radén Galuh: Né té Luh Ketut. Nah, nira suba maan ngomong tekén Mén Pisangan, nyai anak suba idih nira, Luh lakar ajak nira dini, lakar anggon nira panyeroan. Méméné ya suba lega. Men Luh kén-kén, nyak dini nongos dadi panyeroan?. Matur Luh Ketut: Inggih sandikan Palungguh Cokor I Déwa titiang ngiring. Kéwanten ampurayang pisan, santukan nambet titiangé kalintang. Ah, dadi ané kéto-kéto teka omongang Luh. Saluiring gagaén anak dadi palajahin. Makelo-kelo sing ya bénjang bisa.

Kacarita di puri koné jani Luh Ketut dadi panyeroan. Sekat Luh Ketut dadi panyeroan ditu, panyeroané ané lén-lénan kampih, tusing buin pati nikaina téken Ida Radén Mantri. Jani sekedak-sekedik Luh Ketut dogén kanikain baan Radén Mantri. Ah ngenkéné ja suba begbeg Luh Ketut dogén nikaina tekén Ida Radén Mantri. Déning bes sai-sainé kéto, dadi buduh koné Ida Radén Mantri tekén Luh Ketut tur lantas Luh Ketut petaina, nanging ké Luh Ketut tusing ngiring pakayunanidané kéto. Méweh kone Ida Radén Mantri jani makayun. Malih ngandika Ida Radén Mantri tekén LuhKetut: Nah Luh Ketut, lamun nyai sing nyak anggon nira kurenan, ento nira ngelah ja pangangon kambinge suba tua madan I Taniyeng. Nyai nyak kéto makurenan ngajak ya jelma tua bua buin pecéhan? Buina ya tusing pesan bani tekén sémbé. Yén ya paak tekén sémbé pedas ya nyag, krana ya anak kedadén lengis. Matur luh ketut: Inggih yéning ring ipun ja titiang ngiring. Yadiastun ipun tan purun ring damar titiang tan wénten ja ngamanahang asapunika.

Kacarita Ida Radén Mantri madué koné Ida juru kurung suba tua, madan I Taniyeng. Ento ané nikayangida pangangon kambing. Ngandika Ida lantas tekén I Taniyeng: Nah bapa taniyeng, nira ngorahin bapa jani, nyan bapa da wéra-wéra nah! Nira démen tekén ya Ni Luh Ketut, nanging mara petaina nira ya tusing nyak. Jani belog-belog nira ya, korahang ya lakar pakurenang nira ngajak bapa tur bapa korahang tusing bani tekén sémbé. Jani Luh Ketut lakar gaénang nira umah dini di jabaan. Peteng-petengé nira lakar kema ngalih ya. Lemah-lemahné apang bapa ngakuin ya kurenan. Nanging da nyen bapa linyok, krana nira nu ngalih-alihin kenehné Luh Ketut, baané nyetang nira Luh Ketut sing ja jati panaka tekén Mén Pisangan. Yén sing pelih baan nira narka, méh né jenenga i adi Galuh di Daha. Inggih titiang sairing. Kéto aturne I Taniyeng. Jani kanikayang koné parekané makarya rarompok cenik di jabaan puriné. Sasubanné pragat ngandika Ida tekén Luh Ketut: Luh Ketut, Luh Ketut, mai ja malu. Nyagjag koné lantas Luh Ketut. Ento apa lakar kurenan nyainé ané madan I Taniyeng. Demen nyai tekén anak kakéto?. Titiang demen nika. Nah lamun kéto, peteng-petengné kema nyai pules di jabaan, ajak ya, nira suba ngandikayang ngaénang rerompok ditu. Lemah-lemahné mai nyen nyai ka puri ayahin nira. Inggih Ratu Radén Mantri. Kéto aturné Luh Ketut.

Kacarita jani sabilang peteng kema dogén Ida Radén Mantri ngalih Luh Ketut, nyaru-nyaru dadi I Taniyeng. Sabilang petengan ko agigis Ida rauh, nguél koné Luh Ketut, kéné munyinné: Dadi peteng-peteng sih cai teka Taniyeng? Yen paselidin agigis teka, sing ya tingalin madaar. Kéné kéto awak suba tua, jani sing ya magadaban madaar papak bakat jukjuk. Masémbé sing nyen baang. Ngandika Ida Radén Mantri: Dadi aéng ja tawahné Luh Ketut, nyai suba nawang icang ngangonang kambing liu pesan, kénkénang men apang bisa selidan mulih. Nah té suba endepang dogén ibané, koja kéto uyut, batak nyemak nasi anak nu not icang, icang suba sai-sai méméteng ngamah. Yén masémbé payu nyag nyen icang buin dadi lengis. Jani merem koné Ida Radén Mantri bareng ajaka Luh Ketut. Buin maninné nu sruput pesan suba koné Ida ka purian.

Nah jani paak koné suba tigang sasih anaké alit. Dadi épot dogén Luh Ketut magarapan di purian, majajaitan, ngaé jaja, muah ngaryanang Ida Radén Mantri ajeng-ajengan. Sabilang panggihina Luh Ketut tekén Radén Mantri ica dogen koné Ida, nanging ké di kayunidané dogén tusing purun Ida sanget-sanget. Sanjané makiré Luh Ketut mulih icéna ya nasi tekaning isin pabuan. Sabilang peteng beg-beg matakén dogen koné Ida Radén Mantri tekén Luh Ketut, mapi-mapi tuara uning, kéné patakénidané: Luh Ketut, Luh Ketut. Ituni anak ngénkén dogén di purian?. Ituni ja anak majejaitan, buin mani anak lakar ngaé jaja buin. Lamun kéto buin mani tunasang ja icang lémpéng, nah. Aéng ja doté tekén lémpéng. Dong, da ja gagedén kéto tatagihan cainé, Taniyeng. Awaké katiman sai-sai ngayah ka puri, yan sing icéna, dong sing juari apa awaké nagih nunas. Nah té tunasang dogén icang lémpéng buin mani, sing ja menggahina apa nyai. Lamun nyai menggahina, kénkénang ja icang. Basé pada anaké palebihin nunas, apang ada bekelang ngangon. Apa buin tunasang, Taniyeng: Dong pagigisin ja bogbogé dadi jelma, laguté cai dadi parekan sayang. Kéné suba bodagé ubungin, tusing dadi tunaan baan ngamah. Aget pesan cai nganggon awaké somah. Ngandika Ida Radén Mantri: Baan kénkéné icang aget nganggon nyai kurenan. Baané nyai bajang, icang tua buin péspéa, keto?. Sing ja kéto nyen Taniyeng. Maan kénkén?. Nah té kéto dogén, buin pidan dong tawang cai ya.

Buin maninné sajaan koné Luh Ketut ngaé lémpéng tatelu. Di makirénné ya mulih jagana koné ya tekén Ida Radén Mantri di koriné. Mara Luh Ketut teka, ngandika Ida tekén Luh Ketut: Luh Ketut, nyai mulih, ento apa kaba di panaraké makaput baan kancerik: tegarang kétoang! Ambila koné lantas lémpéngé tekén Ida Radén Mantri. Ngandika buin Ida: Béh, né aéng ya duegné Luh Ketut ngaé jaja lémpéng. Nyang palebihin ape ngaé. Ngaé tuah tatelu, sedeng ya daara tekén I Taniyeng, jelma kéto budag madadaaran. Niki kéwanten ko jangkep sampun Ratu Radén Mantri. Kéto aturné Luh Ketut. Majalan lantas Luh Ketut ngamulihang. Nyanan petengné sagubanné Radén Mantri rauh ka rompok Luh Ketuté, nguél koné lantas Luh Ketut kéné munyinné: Dueg sih I Taniyeng ngajahin awaké nundén nunasang lémpéng. Kenapa sih?. Kenot awaké jagana di koriné tekén Ida Radén Mantri tur balihina lémpéngé. Béh nyeb asan muan awaké mara nikaina. Jani ne amah telahang. Batak balihina dogén suba nyai jejeh. Kadong koja buin asok nyai ngaba lémpéng mai, sing ja kénkénanga apa nyai. Beneh, cai né batak nundén dogén taraké, awaké né jengah tong dadi jengahé awaké ngelah kurenané I Taniyeng. Aget pesan cai makurenan ngajak awaké.

Makelo-kelo ngidam lantas Luh Ketut. Ida Radén Mantri malunan koné Ida ngidam, ngidamang kuud. Luh Ketut masih kuud koné idam-idamanné. Ida Radén Mantri lantas ngandikaang ngalih kuud tatelu. Mara tanjéna Luh Ketut sing koné ya nyak. Petengné morahan lantas ya tekén kurenanné, ngorahang ibané ngidamang kuud, tur tuturanga masih undukné ya tanjéna kuud tekén Radén Mantri. Ngandika Ida Radén Mantri: To sa awak belog, suba tanjénané kuud sing nyak. Jani dija men alihang. Budi menék icang sing bani. Buin mani jag tunasang dogen ibané kuud tekén Ida Radén Mantri, kadong nyang apuun nyai nunas kuud icéna. Begbeg takutang dogén ibané nunas, buin pidan ya payu madaar. Sajaan koné buin maninné Luh Ketut nunas kuud tekén Ida Radén Mantri. Icéna kone kuud dadua. Béh apa kaden kendelné Luh Ketut, tur ya lantas ngae rujak.

Gelisin satua ngangsan ngedénang dogén koné belinganné Luh Ketut. Makayun-kayun lantas Ida Radén Mantri: Yan depinin. Né kénkén jani baan madaya. Takonin, begbeg ngorahang buin pidan dogén. Yén depinin, padalem anaké cenik. Payu dadi astra panak gelahé. Ah, melahan suba nyanan petengé lakar sekenang nakonin.

Kacarita nyanan petengné ngandika koné Ida Radén Mantri tekén Luh Ketut: Luh Ketut, Luh Ketut, né kené suba gedé belingan nyainé, awaké matakon buin tekén nyai. Koja nyan nyai mengkeban tekén awaké. Nyén sujatinné nyai ngelah panaké, apang melah baan awaké. Nyan kanti nyai ngelah panak masih tusing tawang awaké matuané. Matur Luh Ketut: Oho kéto keneh cainé, Taniyeng. Nah, lamun cai makeneh apang nawang matua, apang cai nawang icang, icang suba okan Sang Prabu di Daha. Né té icang sangkala dini ngoyong makurenan ngajak cai, icang i maluan sedek di taman palaibang pepeteng ulung icang di samping paon Mén Pisangané. Dadi duduka icang tekén Mén Pisangan anggona icang panak-panakan katundén ngaukin Luh Ketut. Icang anak maan pataina tekén Ida Radén Mantri nagih anggénida rabi, nanging icang tusing nyak, krana tusing kober icangé dadi madu cerikan. Yén kayun ja Ida nganggon icang madu kelihan, sing ja cai apa makatan icang, krana Ida tuah mula papajangan icangé uli cerik. Aget suba I Taniyeng maan kurenan okan Sang Prabu. Mara kéto aturné Luh Ketut ngénggalang lantas Ida Radén Mantri ka purian ngaturin biangné, ngaturang buatné Luh Ketut sing ja sajaan pianak baan Mén Pisangan, nanging sujatinné Ida Radén Galuh Daha. Déning keto, dadi kema lantas Ida Pramisuari kairing baan Ida Radén Mantri saha panyeroanidané tur makta Ida damar. Tangkejut lantas Luh Ketut mara ningalin Ida Radén Mantri kalih biangida. Ngandika Ida Radén Mantri: Nah adi Galuh Daha, jalan adi jani ka puri ditu adi ngoyong bareng ajak beli tur adi jani dadi rabin bliné kelihan. I adi Galuh Singasari anggon madu cerikan. Né té belingan adiné jani sing ja I Taniyeng ngelah pagaéné, anak mula beli ané ngelah. Ngandika buin biangida: Nah kéto to cening nanak Galuh, jalan cening jani ka purian, koja suba cening ngoyong dini madayuh. Anak cening ngelah pelihé raga-raga, yén ipidan dogén ko cening ngaku okan Sang Prabu Daha, dong sing ya bulan-bulanan nongosin rarompok. Mamargi lantas Ida ajaka makejang ka purian. Sarauhidané di puri, sumbaha koné lantas Ida Raden Galuh Daha tekén Ida Radén Galuh Singasari. Jani Ida Radén Galuh Daha anggéna rabi duuran. Ida Radén Galuh Singasari anggéna menyan alitan. Béh mekejang pada kénak kayuné, déning suba kapanggih papajanganidané uli alit. Suba jeneng tutug ulanan anaké alit, madué lantas Ida oka lanang. Béh apa kadén lédang kayunida Radén Mantri tur Ida lantas ngutus parekan ke Daha, ngaturang buat okanida suba kanggén rabi tur suba maderbé oka lanang.




#Article 699: Sunda Wiwitan (125 words)


Sunda Wiwitan (ring Aksara Sunda kasurat ) silih tunggil agama sané madué kapercayaan mamuja majeng kekuatan palemahan miwah pitara sané manunggal ring palemahan, kamargiang olih krama tradisional Sunda. Menawi wénten sané nikayang Agama Sunda Wiwitan puniki medué unsur monoteisme kuna, punika ring duur para pangersa miwah hyang ring pantheon nyané wénten entitas tunggal sané pinih duur, maha kuasa sané nénten mawujud kauningin antuk Sang Hyang Kersa sané kepatehang antuk Tuhan Sané Maha Ésa.

Krama ajaran puniki prasida katemu ring makudang-kudang désa ring propinsi Banten miwah Jawa Barat, sekadi ring Kanekes, Lebak, Banten; Ciptagelar Kasepuhan Banten Kidul, Cisolok, Sukabumi; Kampung Naga; Cirebon; miwah Cigugur, Kuningan. Mawit saking krama ipun, Sunda Wiwitan punika kapercayaan sané keanut sampun sué olih wong Sunda sadurung rauhné agama Hindu miwah Islam.




#Article 700: Istana Gyeongbok (235 words)


Istana Gyeongbok inggih punika istana sané magenah ring sisi kalér kota Seoul (Gangbuk), Koréa Selatan. Istana puniki rumasuk istana sané ageng sané kawangun ring era Joseon ri kala Dinasti Yi ngingsirang ibu kota ring Seoul.

Istana Gyeongbok aslinyané kawangun ring warsa 1394 olih Jeong do jeon, dané wantah arsitek. Istana puniki uwug ri kala wénten invasi Jepang ring Koréa warsa 1592-1598 miwah kawangun malih ring warsa 1860-an antuk 330 kompleks bangunan madaging 5.792 kamar. Kawangun ring wewidangan sané jimbarnyané 410.000 meter persegi, Istana Gyeongbok pinaka simbol kaagengan kerajaan miwah janma Koréa. Risampuné Ratu Myeongseong kasedayang olih delik sandi saking Jepang ring warsa 1895, Raja Gojong matilar saking istana sareng kulawarga lianan miwah nenten mawali malih.

Ring warsa 1911, pemerintahan Jepang sané sedeng nyajah Koréa nguwugang bagunan sami sajabaning 10 wewangunan utama , miwah ngwangun wewangunan pemerintah Jepang majeng ring  gubernur jenderal Koréa ring ajeng genah Tahta.

Wewangunan utama saking Istana Gyeongbok rumasuk Geunjeongjeon, Genah Tahta Raja (sané pinaka harta nasional Koréa Selatan nomor 223) miwah Paviliun Gyeonghoeru (harta nasional nomor 224) sané madué kolam bunga tunjung miwah 48 tiang tonggak granit.

Istana Gyeongbok sané mangkin kabukak ring umum, ngranjing ring Istana Gyeongbokgung majeng ring tamiu duranegara mayusa 19-64 inggih punika 3.000 Won (kirang langkung Rp 39.000). Ring lansia utawi anak lingsir mayusa 65 langkungan nenten naur tiket utawi gratis. Ring Istana Gyeongbok taler wénten Museum Nasional Rakyat Koréa (National Folk Museum of Koréa) ring tengahnyane.




#Article 701: Kaharingan (182 words)


Kaharingan silih tunggil agama tradisional sané keanut oleh akéh  Dayak ring Kalimantan, Indonésia; khusus nyané ring Kalimantan Tengah, menawi akéh sané ngegingsir dados Kristen utawi Islam. Kacawang akéh wong Dayak sané ngemargiang tradisi agama Kaharingan, menawi sering nikayang dané nyarengin situnggil agama ring Indonésia sané keakuin mangda nénten keni diskriminasi.

Konsep Pemargi Urip, miwah sistem kapercayaan puniki ngecangkup konsep akéh déwa taler wénten situnggal déwa pinih duur—wiyadin wénten hasil saking menuhin kaperluan antuk Satu Tuhan Yang Maha Esa (Ketuhanan Sané Maha Esa), sané sila kapertama ring ideologi negara Indonésia Pancasila. Pengaruh Hindu-Jawa kawéntenang ring iriki, taler pameréntah Indonésia ngenyingakin punika Hindu tradisional mawinan pamerentah Indonésia wantah mingakuin enem agama resmi, miwah Kaharingan nénten situnggil saking nika.

Upacara utama Kaharingan punika upacara Tiwah, dudonan upacara ipun kamargiang asasih, ring karya punika akéh nagturang yadnya beburon sekadi kebo, sampi, bawi, taler ayam, keaturang majeng atma, pitara miwah déwa.

Genah maturan ipun kewastanin Balai Basarah utawi Balai Kaharingan taler situnggil kitab suci kauningin antuk Panaturan, Talatah Basarah (kelompok maturan) miwah Tawar (pinaka ngerereh wantuan Ranying Hatalla Langit utawi Tuhan taler para Pitara, dané ngaturang beras).




#Article 702: Bila (274 words)


Bila (Aegle marmelos), juuk-juukan utawi Rutaceae satmaka tetanduran taru sané measal saking Asia tropika miwah subtropika. Tetanduran puniki akéh ketandur menawi nénten karunguang sanget wantah keambil woh nyané. Bila kantun makluwarga sareng kawista. Ring Jawa kaloktah antuk maja taler ring India kasub antuk bael.

Tetanduran prasida tumbuh ring palemahan keras, sekadi suhu sané ekstrem; saking 49°C ring masan panes ngantos -7 °C ring masan dingin ring Punjab (India), ring duur genah nganti +1.200 m. Ring Asia Kelod-Kangin, bila wantah prasida masekar miwah mawohan ri kala masan panes, taler nénten katemu ring elevasi ring duur 500 m. Bila prasisa meadaptasi ring tanah rawa, ring tanah tuh, taler toleran majeng tanah sané basa.

Warna kulit woh bila mewarna ijo menawi daging ipun mewarna jenar. Ambu woh ipun arum taler toyan ipun manis. Sekadi juuk, woh bila prasida kaolah dados serbat, selai, sirop, utawi nektar. Kulit nyané kakaryanin marmalade.

Ring Kakawin Siwalatri Kalpa kanikayang taru puniki dados genah I Lubdaka sané dados juru boros ri kala ngecala saking samong ngantos semangan, don taru punika kakepuk mangda ida nénten kasirep.

Ring Usada Taru Pramana taru puniki kanikayang prasida keanggén tamba sungkan beteg.
Titiang taru bila, daging panes, daun engket sami panes, akah dumalada, babakan titiang panes, dados anggén tamba beteg, ra, kesuna jangu, yeh, cuka, anggén wedak selid soré.

Ring babad Indonésia, bila kekait antuk asal wastan kerajaan Majapahit. Kaloktah lelintihan, Raden Wijaya, sané ngewedar kerajaan kapertama, polih sapetak tanah ring wewengkon Tarik (Terik utawi Trik; genah sané kapastika kantun kaprebatang). Rikala ngewangun wewengkon punika, wénten parekan ipun sané ngajeng woh bila. Woh sané keajeng punika pait. Punika wewengkon irika kewastanin Majapahit utawi Wilwatikta (wilwa, bila/maja; tikta, bila/pahit)




#Article 703: I kara (139 words)


I kara inggih punika silih tunggil aksara swara (kruna vokal) ring sistem panyuratan aksara Bali. Aksara puniki dados simbol suara /i/, pateh tekén aksara इ (i) ring aksara Déwanagari, kruna I ring alfabet Latin, utawi kruna iota (ι) ring alfabet Yunani.

Wentuk kruna I ring aksara Bali saking aksara Jawa, wiadin kadaduané malenan.

I kara tuah kaanggén yéning nyurat basa non-Bali (conto basa Sanskerta miwah Jawa Kuno) sané anggén aksara Bali, utawi anggén nyurat kruna serapan saking basa non-Bali sané anggén aksara Bali. Selain itu, kruna puniki kaanggén yéning suara /i/ nenten dados peluluhan saking suara /hi/.

I kara nenten kaanggén yéning nyurat kruna sané mula maasal saking basa Bali, utawi basa Bali sané nenten kaserap saking basa non-Bali. Conto: ikuh, ibi, icang, inguh, miwah sané liyanan. Dados penggantine, kaanjurang anggén aksara Ha sané dados katambahin olih tanda wulu.




#Article 704: Ra repa (160 words)


Ra repa (suara: /rərepə/) inggih punika silih tunggil aksara swara (kruna vokal) ring sistem panyuratan aksara Bali. Ring Bali, Ra repa kasub dados pengganti aksara Ra sané nenten dados kaanggén pepet. Yening kaalihaksarakan saking aksara Bali ka kruna Latin, Ra repa kasurat Re (lafal: /rə/).

Aksara puniki pralambang suara /ɹ/, inggih punika suara hampiran tarik-belakang ring basa Sanskerta. Suara puniki nenten kasub ring basa Bali, nanging aksara ऋ sané dados pralambang suara puniki tetap kaserap ring aksara Bali. Ring Bali, aksara punika nenten tasih pralambang suara /ɻ/, nanging /rə/, suara getar rongga-gigi mawit vokal madya.

Ra repa kasurat ring kruna sané madaging suara /ɹ/, dados pralambang kruna Latin Ṛ. Mawinan suara /ɻ/ nenten wénten ring basa Bali, miwah kagentosin dados /rə/, maka Ra repa kaanggep dados pengganti aksara Ra sané katambahin pepet.

Ring India, ऋ kaeja /ri/. Conto: kruna Kṛṣṇa (कृष्ण) kaeja Kresna (ring Bali) miwah Krishna (ring India); kruna ṛṣi (ऋषि) kaeja resi (ring Bali) miwah rishi (ring India). 




#Article 705: C (902 words)


C inggih punika kruna katiga ring alfabet Latin. Ring basa Indonésia, kruna puniki kasebut ce yéning ring basa Inggris kasebut cee, . Ring basa Latin, kruna puniki dados lambang fonem , konsonan letup langit-langit belakang nenten masuara, yéning ring basa Indonésia miwah Melayu kruna puniki pralambang fonem ,  nenten masuara.

Γ (Gamma) diadaptasi ke ring alfabet Etruska untuk mewakili fonem . Pun ring Alfabet Yunani Barat, mulanya Gamma mengambil wentuk  ring alfabet Etruska Awal, kemudian  ring Etruska Klasik. Selanjutnya ring basa Latin huruf itu mengambil wentuk C pada alfabet Latin klasik. Huruf Latin Awal menggunakan C untuk konsonan  lan , tetapi selama abad ketiga SM, satu huruf yang diubah, telah diperkenalkan sebagai lambang bunyi , lan C sendiri ditetapkan untuk melambangkan bunyi . Penggunaan huruf C (lan variasinya yaitu G) menggantikan sebagian besar penggunaan K lan Q. Oleh karena itu, pada masa kuno lan sesudahnya, G telah dikenal setara secara fonetik dengan Gamma, lan C sama dengan Kappa, ring alih aksara kata-kata Yunani ke ring ejaan Latin, sakadi pada kata KA∆MOΣ, KYPOΣ, ΦΩKIΣ, ring surat-surat Romawi ditulis CADMVS, CYRVS, PHOCIS.

Aksara lain mempunyai huruf-huruf mirip dengan wentuk C tetapi tidak sama ring penggunaan lan asal mulanya, khususnya huruf Sirilik Es, yang berasal dari suatu wentuk huruf Yunani sigma, dikenali sebagai lunar sigma karena bentuknya menyerupai bulan sabit.

Ketika alfabet Romawi diperkenalkan ring Britania Raya, C hanya melambangkan bunyi  lan nilai huruf ini dipertahankan ring kata serapan seluruh basa Keltik kepulauan: ring basa Welsh, Irlandia, lan Gaelik, C melambangkan bunyi . Penulisan basa Inggris Kuno atau Anglo-Saxon yang dipelajari dari bangsa Kelt, sesungguhnya dari Irlandia; maka dari itu C ring basa Inggris Kuno masih pada mulanya melambangkan ; kata ring basa Inggris Modern sakadi kin, break, broken, thick, lan seek, semuanya berasal dari basa Inggris Kuno yang ditulis dengan C: cyn, brecan, brocen, Þicc, lan séoc. Tetapi selama periode basa Inggris Kuno,  sebelum vokal depan ( lan ) mengalami palatalisasi, berubah menjadi bunyi  pada abad kesepuluh, meskipun C masih digunakan, sakadi pada kata cir(i)ce, wrecc(e)a. Sementara itu ring daratan benua Eropa, perubahan fonetik serupa masih terjadi (contohnya ring basa Italia).

Dalam basa Latin Rakyat,  dipalatalisasi menjadi  ring Italia and Dalmatia; ring Prancis lan semenanjung Iberia, bunyinya menjadi . Meskipun kéto C masih digunakan sebelum vokal depan (E, I) dengan nilai bunyi yang berbeda. Kemudian, fonem  ring basa Latin (ditulis sebagai ) tidak terbibirkan sehingga menjadi bunyi , berarti basa-basa Roman mengandung bunyi  sebelum vokal depan. Di samping itu, basa Normandia menggunakan huruf Yunani K sehingga bunyi  dapat dilambangkan oleh K maupun C, yang kemudian dapat melambangkan bunyi  maupun  tergantung apakah mendahului vokal depan atau tidak. Kaidah menggunakan C lan K diterapkan pada penulisan basa Inggris setelah penaklukan Normandia, mengakibatkan pengejaan kembali kata-kata Inggris Kuno. Sementara ejaan kata candel, clif, corn, crop, cú, ring bahsa Inggris Kuno masih lestari, Cent, cæ´ (cé´), cyng, brece, séoce, sekrang (tanpa perubahan bunyi) dieja Kent, , kyng, breke, lan seoke; bahkan kemudian cniht (knight) diubah menjadi kniht lan þic (thick) diubah thik atau thikk. Ejaan cw ring Inggris Kuno teragntikan oleh qu dari basa Prancis sehingga kata cwén lan cwic menjadi queen lan quick.

Bunyi  yang merupakan palatalisasi bunyi  Inggris Kuno telah berkembang, masih muncul ring basa Prancis, terutama sakadi aturan  sebelum ‹a› ring basa Latin. Dalam basa Prancis bunyi itu ditulis Ch, sakadi pada kata champ (dari basa Latin camp-um) lan pengejaan ini diperkenalkan ke ring basa Inggris. Dalam Injil Hatton, ditulis sekitar tahun 1160, tertulis pada Matius i-iii, child, chyld, riche, mychel, untuk kata cild, rice, mycel, dari versi Inggris Kuno yang disalin. Dalam hal ini, C ring basa Inggris Kuno tergantikan oleh K, Qu, Ch, tetapi selain itu, C dengan nilai bunyi baru yaitu  sebagian besar datang dari kata-kata Prancis sakadi processiun, emperice, grace, lan disubtitusikan untuk ejaan Ts ring makudang kata-kata Inggris Kuno, sakadi miltse, bletsien, lan milce, blecien ring basa Inggris Pertengahan.

Pada akhir abad ke-13 ring Prancis lan Inggris, bunyi (konsonan gesek)  tidak tergesekkan sehingga menjadi bunyi  (desis); lan semenjak itu C melambangkan bunyi  sebelum , baik secara etimologis, sakadi pada lance, cent, atau (bertentangan dengan etimologi) untuk menghindari ambigu karena penggunaan etimologis S untuk bunyi , sakadi pada kata ace, mice, once, pence, defence. Maka untuk menunjukkan etimologi, ejaan basa Inggris lebih memilih penulisan advise, devise, daripada advize, devize, sementara advice, device, dice, ice, mice, twice, lan lain-lain tidak mencerminkan etimologi; contoh lebih lanjut adalah hence, pence, defence, dsb., yang tidak mengandung keperluan etimologis terhadap huruf C. Generasi sebelumnya masih menulis  untuk kata sense. Maka dari itu, pada masa kini rumpun basa Roman lan basa Inggris memiliki ciri umum yang diwarisi dari basa Latin Rakyat, yaitu C yang memiliki nilai bunyi keras () lan lembut (biasanya konsonan afrikat atau frikatif) tergantung vokal yang mengikutinya.

Dalam ortogafi basa Inggris, Prancis, Spanyol lan Portugis, C menandakan nilai lembut sebelum E atau I, lan selain itu melambangkan nilai keras dari bunyi . Seperti makudang hal lainnya yang bertentangan dengan ejaan basa Inggris, terdapat pula makudang pengecualian:  lan  adalah kata-kata yang mengandung bunyi .

Pelafalan nilai lembut berbeda-beda menurut basa. Dalam ortografi basa Inggris, Prancis, Portugis, lan Spanyol ring Amerika Latin lan Spanyol Selatan, nilai bunyi C lembut adalah . Dalam basa Spanyol yang dituturkan ring Spanyol Utara lan Tengah, nilai bunyi C lembut adalah  tak bersuara (). Dalam basa Italia lan Romania, nilai C lembut adalah ,  tak bersuara, sakadi pelafalan C ring basa Indonesia.

Dalam basa lain C digunakan ring nilai yang berbeda.--




#Article 706: Made Cenik (105 words)


Madé Cenik inggih punika silih situnggil gending daerah sané mabasa Bali. Gending puniki situnggil gending/sekar rare, pateh tekén Cening Ayu, Dadong Dauh, Meong-meong miwah sané liyanan.

Madé Cenik
Lilig montor dibi sanja
Lilig montor dibi sanja
Montor Badung ke Gianyar
Montor Badung ke Gianyar
Gedébegé muat batu
Batu Cina
Batis lantang cunguh barak
Batis lantang cunguh buruk
Mangumbang umbang I Jodar
Mangumbang umbang I Jodar
I Jodar matetulupan
Jangkak jongkok
Menyaru menyoncong jangkrik
Menyaru menyoncong jangkrik
Jangkrik kawi Nilotama
Jangkrik kawi Nilotama
Nilotama tunjung biru
Tunjung biru
Margi I Ratu mesiram
Margi I Ratu mesiram
Mesiram saling enggokin
Mesiram saling enggokin
Tepuk api dong ceburin




#Article 707: Megibung (506 words)


Megibung punika tradisi saking Karangasem. Magibung mawit saking kruna gibung sané polih pengater ma-. Gibung punika maarti parilaksana sané margiang olih akeh jadma, antuk saling ngadum pantaraning janma sané tiosan, saling mabaosan utawi macarita. Tradisi puniki kamargiang ri kala wénten pakaryan sané kaambil olih krama banjar, sesampuné puput magibung puniki kamargiang olih para krama sané nyarengin pakaryan punika. Menawi mangkin akéh pekaryan nénten ngemargiang magibung, menawi sampun kagentosin olih prasmanan utawi kamargiang olih kaluwarga inti kemantén.

Tradisi Megibung karipta olih Raja Karangasem inggih punika I Gusti Agung Anglurah Ketut Karangasem sawatara warsa 1614 Çaka utawi 1692 Masehi. Tradisi puniki kabakta olih I Gusti Agung Anglurah Ketut Karangasem ri tatkala menang mayuda pantaraning kerajaan-kerajaan Sasak ring Lombok. Ritakala para prajurit pacang ngajeng, Ida ngaryaning awig-awig tata cara ngajeng sareng-sareng ngawentuk bunteran sané kawastanin Megibung. Ida nyarengin ngajeng ring tengah prajurit. Magibung taler dados laksana anggén ngitung akéh prajurit taler sané sungkan utawi séda.

Ajengan magibung kauningin antuk karangan, ring karangan punika kadiri antuk jangaan sareng ulam minakadi lawar, jangaan don blimbing, urab, tum, pésan, urutan, komoh, lampiong taler sate (pusut miwah asem) sané ketah nyané malakar saking ulam bawi.

Olahan karangan kedasaring antuk warna bang miwah petak, sané dados perlambang lanang miwah istri. Ajengan punika kapatehang sareng ragam ajengan sané wentén ring Karangasem, selanturnyané pakaryan ajengan kagenahang mawit genah Dewata Nawa Sanga, sakadi:

Risampuné puput karangan puniki kaaturang taler kamargiang sané mawasta masambeh-sambeh.

Magibung madué tata laksana saking parilaksana ngantos pagenahan ipun. Nasi kagenahang ring duur dulang utawi wadah sané sampun kealasin aledan. Nasi sané sampun kagenahan punika kakaryaning gook ring tengah ipun, keanggén genah jangaan taler ulam sané kawastanin karangan utawi selaan. Ring nampek genah melinggih kadagingin antuk uyah miwah tabia.

Asela utawi kelompok madaging sawatara 5-8 jatma mawit saking kruna sela genah jatma ipun nentén dados atep. Dané masila makarya bunteran, tata cara melinggih ipun ring sisi tengen dados sané nampek sareng ajengan, mangda becik ngambil ajengan nyané. Ring kelompok punika kampimpin olih pepara—sané kapilih dané pinih lingsir pinaka ngormatin ida taler patut melinggih ring sisi kaler utawi nampek sareng karangan—sané ngayahin ngedagingin gibungan punika antuk nasi, jangaan taler ulam. Ajengan sané kapertama katedunang punika jangaan, ulam dados pinih untat katedunang, wentén pemubung punika nasi sané ketedunang malih ri kala ajengané nyansan nelasang.

Sadurung ngajeng pastika ngewacikin tangan drunéné ring kobokan sané kasedia, ritakala ngajeng nénten dados ngulungang sisan ajengan ring gibungan, nénten dados ngambil ajengan dué anak tiosan. Pinaka dané sampun wareg, patut ngantosin dané sané tiosan, mangda kapastika kekawitin taler kapuput sareng-sareng.

Genah toya sané sané keanggén pinaka cérét, parilaksana ipun mawasta nyérét. Menawi mangkin sampun kagentosin olih toya mineral sané luwih praktis.

Megibung taler kemargiang olih umat Selam ring Karangasem, daweg  wénten piodalan utawi acara ring désa sané namping kampung, karma miwah nyama Selam pacang sareng-sareng magibung. Ring gibungan punika nganggén ébatan seselaman, sané nénten nganggén ulam bawi taler lakaran sané nénten kesadosang.
Wénten tradisi ngajeng sareng-sareng ring Buléléng, menawi nenten ngemargiang ugér-ugér sekadi megibung, tradisi punika mearan Bancakan, tradisi punika taler kesarengin oleh krama Bali sané nampek ring genah kampung punika.




#Article 708: Gending raré (199 words)


Gending raré inggih punika gendingan utawi tembang sané ngranjing kesusastraan Bali kakaryanin katur ring alit-alit anggén ngrumrum mangda nenten manying. Gending rare pinaka produk budaya sané kakaryanin olih pangawi nyihnayang kahanan anak alit sarahina ri kala maplalianan utawi ri kala mlajahang raga. Ring Indonésia, gending rare madué nama sané malian-lianan. Sakadi ring Jawa kawastanin Dolanan, yéning ring Bali kawastanin gending rare miwah ngranjing ring sekar rare. Ketahnyane, gending rare madaging piteket sané katur ring alit-alit mangda sida maparilaksana becik sahananing sané kamargiang utawi kalaksanayang ring jagate. sané ngranjing gending rare minakadi Cening Ayu, Dadong Dauh, Meong-meong, Ratu Anom, Dewa Ayu, miwah sané lianan.
 
Kawéntenan Gending rare kakawitin saking kawéntenan cecimpedan utawi matebag-tebagan sané pinaka plalianan anak alit-alit ring Bali saking nguni. Saking matebag-tebagan miwah bebaosan ring cecimpedan punika nglimbak dados gending rare. Gending rare ketah kaplajahin olih anak alit sané mayusa limang tiban ngantos dasa tiban. Mangkin makeh gending rare sané kasararengin antuk plalianan sané kabaos dolanan.

Gending rare madué ceciren sakadi basanyané sadarana riantukan katur ring alit-alit. makeh madaging piteket-piteket mangda alit-alit uning ring sané becik miwah kaon, malianan ring sekar lianan, gending rare puniki nenten kaiket antuk padalingsa utawi uger-uger lianan wantah nganggén syair lagu sané sadarana.




#Article 709: I Cekel Wanengpati (2452 words)


Satua I Cekel Wanengpati inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada koné tutur tuturan satua I Cekel Wanengpati. Kacarita Ida Sang Prabhu Koripan madwé putra tetelu, lanang kakalih, istri adiri ané paling alit. Ané lanang duuran maparab Radén Singapati tur duk mijilé mari-ari kadutan madan Alemkani. Ané alitan, Mantri Jaya mwah ané istri maparab Radén Galuh Madwilis. Subé pada duur-duur, pakayunan Ida Sang Prabhu lakar ngadegang putrané ané paling duuré dadi ratu, tur subé Ida madadauhan lakar ngawangun karyya mabiseka ratu, lantas sai-sai koné kawulané ngayah kapuri.

Kacarita jani Sang Prabhu Tanah Sabrang, maparab Sang Prabhu Socawindu, sedek Ida siåep, lantas ida nyumpené kene. Dewa Sang Prabhu Tanah Sabrang, jani tangarin ragan Idewane, dabes ngandel kasaktian, reh ada ané patut lakar nyedayang Idewa, putran Prabhuné di Koripan tur Ida énggal lakar mabiseka ratu. Kéto koné panyumpenan Ida Sang Prabhu. Bwin maninné semengan koné Ida Sang Prabhu subé nauhin juru tenungé betel tingal, bapa kapangandikaang nangkil ka puri. Disubanné ijuru tenung tangkil, lantas Ida Sang Prabhu ngandika: “Ih cai juru tenung, nira ibi sanja ngipi, okan ratuné di Koripan koné lakar ngamatiang nira tur Ida lakar mabiseka ratu. Tegarang cai jani ngawas ento, apa saja buka keto. Mara keto pangandikan Ida Sang Prabhu, lantas ijuru tenung nunggalang keneh ngawas daging panyumpenan Ida Sang Prabhu. Di subanné terang tingaliné lantas ia matur. “Inggih Ratuné Dewa Agung, mungguhing sané kantenang titiang wantah sawiakti sakadi panyumpenan cokor I Dewa. Kentenang titiang ring Koripan akeh pisan kawulané ngayah mirib gelis pacang mabiseka ratu. Malih Ida Raden Mantri kantenang titiang medal geni sakeng ragan idané”. Kéto koné aturné ijuru tenung, lantas Ida Sang Prabhu ngandikain papatih idané dadua. “Patih Lawé Ijo, Lawé Putih jani kemo paling matiang ia I Mantring Koripan. Yen sing sida baan ngamatiang, ajak ya mai”. Kéto koné pangandikan Ida Sang Prabhu, lantas I Patih Lawé Ijo, Lawé Putih mapamit ring Ida Sang Prabhu lantas makeber koné ngambah saduur guíem. Tan caritanan dijalan, subé koné peteng teked koné I Patih maka dadwa di Koripan, lantas ya masangang sesiåepan. Suba koné sepi pada siåep di Purian, lantas palinga keberanga koné Ida Raden Mantri Singapati. Teked ditengah alase, tuun koné I Patih lakar nyedayang Ida Raden Mantri. Mara ukana nebek, kukul koné tangan I Patihé makadadwa lantas bwin koné keberanga Ida Raden Mantri abana ka Puri Tanah Sabrang. Suba koné íemah teked koné I Patih di Puri, lantas katurang Ida Raden Mantri ring Sang Prabhu tur kuningang undukné tusing nyidayang nyedayang. Disubanné Ida Raden Mantri mauungu, angob gati koné Ida, reh maraûa ragan Ida sing nu di Koripan, lantas Ida mataken tekén Ida Sang Prabhu. “Jro, jro jagat napi wastanné puniki, malih sapasira ngajak tiang mariki? Lantas ngandika Ida Sang Prabhu. “Cening, cening Mantring Koripan, yen cening sing nawang, bapa ngelah guminé né madan gumi tanah sabrang. Kraóa cening jani dini, bapa nunden mamaling ngajak cening mai, lakar anggén bapa pianak nyendenin kagungan bapane. Mara keto pangandika Ida Sang Prabhu, bendu koné Ida Raden Mantri tur sahasa nuding ngawangwang Ida sang Prabhu. Dening keto, lantas bendu gati koné Ida Sang Prabhu tur sahasa ukuh nyuduk Ida Raden Mantri, nanging kukul masi tangan idané. Ditu lantas Ida Raden Mantri katalinin, lantas kagenahang dirurunge, kapajekjekin sampi jaran kanti Ida kantu disubanné keto lantas ngandikayang ngalanté tur kentungang ditengah pasihe. Kacarita jani di Koripan, sailang Ida Raden Mantri, lantas Ida Sang Prabhu Koripan ngandikayang kawula ngararauh Ida Radeb Mantri, nanging makejang koné tusing ada nepukin. Ditu lantas Ida Raden Mantri Jaya nangun yaûa dipura Sagara Kidul. Ida Raden Galuh Madwilis mayaûa ditukade, muwah I Punta Jrudeh mayaûa dhi tengah alas lalange, pada nyaratang mangden katepuk ring Raden Mantri. Tan caritanan gelising satua, I Punta Jrudeh katurunin koné antuk Ida Bhaþara Guru tur ngandika. “Eh, iba Puntajrudeh, yen iba makeneh nepukin gustin ibane, kemo tunas pajenengan ari-arin gustin ibane, ento abeté tutug ajak ngalih, ngujang nyen tuara tepuk. Kéto koné pangandikan Ida Bhaþara, lantas Ida ical. Ditu lantas I Punta Jrudeh ngénggalang koné ka puri nunas kadutan ari-arin Ida Raden Mantri ané madan I Aíemkani. Disubané kapaica, lantas majalan koné kadutané ento, tutuga dogen koné teked I Punta Jrudeh. Teked koné dipasisi dahane, ngenah koné lantené uncab-uncab di tengah pasihé ento koné lantas enceginé tekén kadutané I Aíemkani, lantas Ida Raden Mantri ngasisiang dogen. Suba teked disisi, gagaha koné lantené ento tekén I Punta Jrudeh, lantas tingaliné Ida Raden Mantri kantu tur suba kiris gati koné ragan Idané. Pagerong lantas I Punta Jrudeh ngeling sambilang ngajak Ida Raden Mantri. Sedek I Punta Jrudeh pagerong ngeling, lantas muncrat koné yehé mamesu uli dikadutané nyiramin ragan Ida Raden Mantri, lantas Ida meling tur ragan Idané waluya jati buka ané suba-suba. Ditu lantas Ida Raden Mantri aturiné mantuk tekén I Punta Jrudeh, nanging Ida sing kayun. Pakayunan Ida lakar ngararis kadaha, lantas Ida mamargi nyungklit I Aíemkani, kairing ban I Punta Jrudeh. Ida Raden Mantri magentos parab, maparab I Cekel Wanengpati.  I Punta Jrudeh madan I Tradiri muwah I Butatil.

Kacarita gumi dahané duk ento samun gati, Ida Sang Prabhu Daha nyungkan kayun, reh putran ida ané Istri maparab Raden Galuh Ambarsari ilang paling rangsasa. Ida Sang Prabhu Daha madué putra dadua lanang istri. Ané lanang alitan maparab Raden Mantri Prabatasari, putané makakalih antuk Ida nunas di pura Sagara Kidul tur Ida masasangi ditu lakar ngaturang pujawali, nanging kayang jani koné sing taur ida. ento kraóa Ida Bhaþara Guru ngandikayang Dewa dadi rangsasa mamaling Ida Raden Galuh. Yen lenan tekén santanan Koripane, tusing koné nyidayang ngamatiang rangsasané ento. Suba pangkuda-kuda koné Ida Sang Prabhu ngutus panjak ngandikayang ngamatiang rangsasané ento, tusing nyidayang tur asing asing kautus kema, amaha dogen tekén I rangsasa.

Kacarita I Cekel Wanengpati saåeng iringan idané rauh koné suba di bancingah. Ida manggihin anak tua, lantas Ida mataken. “Jro,jro gumi napi wastanné puniki. Napi awinan dados suung pisan iriki. Masaut koné anaké ento. “Inggih jro, puniki mawasta jagat Daha. Awinan jagaté iriki samun, santukan tiang madué gusti, Ida Raden Galuh palaibang rangsasa tur tan sida antuk Ida Sang Prabhu ngamademang. Buin ngandika I Cekel Wanengpati. “Inggih yen sapunika, marika wekasang ka puri, uningang tiang pacang ngamademang  irangsasa. Ditu lantas anaké ento ngénggalang kapuri nguningang tekén Ida Sang Prabhu, lantas I Cekel Wanengpati kapangandikayang kapuri. Teked di puri, lantas Ida Sang Prabhu ngandika. “Jro tamiu, jroné anak uli dija, nyen adan jrone. Saja jroné masanggup lakar ngamatiang rangsasané ané mamaling okan nirane.  Matur I Cekel Wanengpati. “Inggih Ratu Sang Prabhu, titiang jadma pangumbarayan  tan uning ring para deúa kalih memé bapa. Puniki sané kekalih nyaman titiang, mawasta I Tradiri kekalih I Butatil. Inggih né mangkin titiang ngindayang ngiring pakayunan cokor Idewa. Dumadak mangda nyidayang titiang mademang ipun irangsasa. “Nah lamun keto, yen sida baan cai ngamatiang irangsasa, nira lakar mabucingang cai tekén Ida nak Galuh. Kéto pangandikan Ida Sang Prabhu, lantas I Cekel Wanengpati muwah I Tradiri Butatil kaicen koné sangu. Disubanné suud nunas lungsuran, lantas mapamit ring Ida Sang Prabhu majalan ajaka tetelu ngalih umah irangsasané. Tan caritan dijalan, teked koné suba jumah irangsasne, dapetanga irangsasa ngemban Ida Raden Galuh. Mara ajinanga I Cekel Wanengpati tekén irangsasa, lantas kendel koné ya tur ngomong. “Dewa,dewa Raden Mantri Singapati, jani gantin bapané masupat suud magoba rangsasa. Uli pidan bapa nganti ati Idewa. Mara Idewa rauh. “Nah cening Galuh Ambarsari, lamun cening sing nawang, né suba rakan ceningé Raden Mantri Koripan, Ida mula patut jodon ceninge, kemo jani cening mantuk iring ceninge. Bwina cening Mantri Koripan, jani bapa ngidih sasupatan tekén cening, tebek bapa aji I Alemkani apang buin bapa dadi Dewa mulih ka Suargan. Ditu lantas tebeka koné irangsasa tekén I Cekel wenangpati. Lantas irangsasa mati buin dadi Dewa mantuk ka suargan. Suba koné keto, lantas I Cekel Wenangpati mapitutur tekén Ida Raden Galuh. “Adi, adi Galuh Daha, nyanan yen suba teked jumah di Daha, da pesan nyen adi nguningang beli I Mantri Koripan. Yen adi ngomong ngajak beli da mabeli-beli, kawukin beli I Cekel Wanengpati. Né I Punta Jrudeh adanin beli I Tradiri I Butatil. Kéto koné pituturné I Cekel Wanengpati tekén Ida Raden Galuh lantas mantuk koné ka Daha. Suba teked di Daha, ledang koné kayun Ida Sang Prabhu miwah pramiswari. Wireh I Cekel Wanengpati sing ngaku kasujatin ragane, dadiannya buung koné kapabuncingang, reh kemad kayun Sang Prabhu mamantu tekén jlema duduk-dudukan, lantas kandikayang putrané lanang Raden Mantri Prabatasari nganggén paåekan makatatelu. Ida Raden Mantri Prabatasari sayang gati koné tekén I Cekel Wanengpati. Peteng íemah sing taen palas, reh eling Ida kapiutangan tekén  I Cekel Wanengpati.

Tan carita di Daha kacarita Ida Raden Mantri Jaya ané matapa di Sagara Kidul, katurunan koné Ida antik Ida bhaþara Guru sarwi ngandika. “Cening, cening Mantri Jaya, suud cening matapa dini, reh sing lakar tepuk rakan ceningé dini. Jani kemo cening luas ngalalana alih rakan ceninge, sinah lakar katepuk. Nah jani bapa maang cening panjak satak tekén tegakan gajah. Nanging yen suba ilang panjaké muwah gajahé ento cirin ceningé suba matemu tekén rakan ceninge. Kéto koné pangandikan Ida Bhaþara Guru, lantas Ida mastu batu satak, makejang koné dadi jalma tur makejang pada masikep tekén dadi gajah abesik. Usan Ida mastu keto, lantas Ida ilang. Ditu lantas Ida raden Mantri Jaya mantuk ka Koripan ngalinggihin gajah kairing baan panjak.

Sarauhé di puri, lantas Ida mapamit ring Ida Sang Prabu, ditu lantas Ida Sang Prabhu ngandika. “Beh, cening nanak bagus, da ja cening iíeh-iíeh. Kaludan suba rakan ceningé ngalahin bapa, jani buin cening nagih luas ngumbara, apa ya dadin bapané jumah padidian. Melah suba cening jumah nongos. mani puan yen ada sweca Widi, dong mulih rakan ceninge. Yadin keto pangandikan Ida Sang Prabhu, malih kedeh Ida Raden Mantri Jaya mapamit, bendu gati koné Ida Sang Prabhu, lantas kapastu putrané apang gudug. Ida Raden Galuh Madwilis ané mayasa ditununé mireng pastun ajiné keto, tedun koné Ida uli diputununan tur mapamit ring Ida Sang Prabhu lakar ngiring rakané ngumbara. Ditu lantas Ida Raden Galuh Madwilis kawadahin cacupu antuk Ida Raden Mantri Jaya, lantas Ida mamargi ngumbara. Dening ragan Idané gudug dadiannya len gati koné warnaó Idané jani tekén ané suba-suba, lantas Ida meseh parab, I Kalana Carangtinanglung.

Kacarita pamargin Ida I Kalana Carangtinanglung, suba liu koné Ida ngalahang gumi, rauh lantas Ida di Daha, ditu koné buin Ida ngusak-asik saåeng kaulan Idané makasatak. Baan kasaktian idané muwah panjak idané makejang dadi keweh gati koné kayun Ida Sang Prabhu Daha, reh suba liu kaulan idané mati. Ditu lantas Ida Sang Prabhu ngandikayang Cekel Wenengpati nandingin I Kalana Carangtinanglung tur buin kasanggupang lakar kabuncingang ring Raden Galuh Daha, yen suba kalah satrun idané, lantas I Cekel Wenengpati medal konnandingin I Kalana Carangtinanglung. Disubané padem maåepaåepan, lantas panjak tekaning gajah idané I Kalana Carangtinanglung buin koné dadi batu. Ida I Kalana Carangtinanglung lali koné Ida tekén pangandikan Ida Bhaþara, nu koné masi Ida mayuddha tur pada sengitan, kena koné I Kalana Carangtinanglung katebek aji pajenengane, I Alemkani, I Kalana Carangtinanglung lantas seda. Ditu lantas Ida Raden Galuh Madwilis medal uli di cacupune, nangis mapulisahan tur ngame-amé rakané Raden Mantri Jaya.

Mara koné I Cekel Wenengpati miåeng Ida Raden Galuh ngame-amé parab ida Raden Mantri Jaya, mara koné kelingan antukka ariné makakalih, lantas kasaup ariné tur katangisin. Sedek Ida matatangisan, makebrot koné mamesu yeh I Alemkani, nyiramin layon ida Raden Mantri Jaya, lantas nyeneng koné Ida tur ilang ragan Idané gudug, waluya jati buka ané suba-suba, suba koné keto lantas Ida pada nuturang indik idané sekadi-kadi. Ditu lantas Ida Raden Mantri makakalih saåeng Ida Raden Galuh mantuk ka pakoripan, kairing baan Puntajrudeh tur sing mapamit ring Ida sang Prabhu Daha. Sarauh idané di Koripan lantas ledang gati koné kayun Ida Sang Prabhu miwah Śri Pramiswari, reh suba rauh putran Ida sami. Ditu lantas Raden Mantri makakalih nguningang saparindik idané sakadi-kadi, lantas Ida Sang Prabhu makayun ngebug Ida Prabhu Socawindu ané ané laad mamaling Ida Raden Mantri Singapati. Disubané ingkup pangraose, lantas Ida Sang Prabhu nedunang kaulané makejang såegep pada ngaba sanjata, lantas mamargi magagebug ka Tanah Sabrang.

Kacarita sapakaon Ida Raden Mantri Koripan uli Daha, Ida Raden Mantri Daha makadi Ida Raden Galuh Daha nangis dogen koné ngame-amé koné I Cekel Wenengpati. Ida Sang Prabhu ledang pisan kayun idané, reh kasengguh I Cekel Wenengpati sujati jelma pangumbarayan lantas Ida Sang Prabhu ngandika ringnputrané makakalih. “Cening,cening nanak bagus muwah nanak galuh, suud cening nyedihang I Cekel Wenengpati reh ya jelma pangumbarayan. Yen nanak galuh makayun tekén anak muani, sing ja kuang putran para ratu ané patut nganggon cening rabi. Kéto pangandikan Sang Prabhu, lantas mara koné Ida Raden Galuh nguningang I Cekel Wenengpati sujati Raden Mantri Koripan, ulian sakeng pitutur irangsasa tur kuningang sakadi-kadi indik Idané uli mara matemu teeken Ida Raden Mantri Koripan. Mara keto aturin idané Raden Galuh, lantas Ida Sang Prabhu mapangenan tur ngandika: Beh, mas I bapa dewan ibapa, cening nanak galuh dadi mara cening nuturang ento tekén bapa. Yen ipidan cening nutur keto, dong sing ada buka jani, reh mulatuah rakan ceningé ento ané sudin bapa, apang Ida nganggon cening rabi. Nah, jani kadung suba pada pelih, jalan anti dogen malu, da cening nyebetang. Kéto koné pangandikan Ida Sang Prabhu, lantas matur Ida Raden Mantri Prabatasari. Inggih ratu guru aji yen padé sapunika, manut manah titiang, patut titiang makadi palungguhan papa ngasor ring palungguh Ida I bapa ring Koripan, santukan palungguh bapa maraga alitan ring Ida, maliha Ida I beli Mantri Koripan sané nyidayang ngarauhang I mbok. samalih titiang miragi orti, kocap palungguh Ida I bapa kalih I beli ring Koripan mangkin lunga ngebug Sang Prabhu Socawindu ring Tanah Sabrang, sané pecak mamaling Ida I beli. Yen bilih patut atur titiangé ngiring ,angkin tedunang kaulané iriki sami ngiring tulung Ida mangkin, anggén naur bakti kalih paswecan Ida I beli ring palungguh bapa kalih ring titiang. Kéto koné atur Ida Raden Mantri Prabatasari, kapatutang pesan antuk Ida Sang Prabhu, lantas prejani koné Ida nedunang kaulané makejang ngaba sikep lakar nulung magagebug ka Tanah Sabrang. Disubané pada teka kaulan idané, lantas Ida mamargi ngungsi ka Tanah Sabrang.

Tan caritanan dijalan rauh koné Ida saåeng sami di Tanah Sabrang, lantas Ida Raden Mantri Prabatasari ngandika ya kaulané sami masiat. Ida Sang Prabhu Daha saåeng putrané ngojog koné ka pondok tangkil ring rakané Ida Prabhu Koripan. Ditu lantas Ida Sang Prabhu kalih miwah Ida Raden Mantri samian mararosan sami saling akûamayang.

Kacarita Ida Sang Prabhu Socawindu nyingak kaulan Ida kapesan di pasiatan, mitaen ring rakan Ida pacang kasor, ring eling ring panyumpenan idané suba, lantas Ida ngandikayang kawulan Ida makejang ngayah. Ida sang Prabhu Socawindu raris nunas ring Sang Prabhu Koripan miwah ring Ida Raden Mantri Singapati, tur Ida ngaturang jagat tekaning isiné makejang, tur Ida Raden Mantri Jaya kapabuncingang ring putran Ida Sang Prabhu Socanwindu maparab Raden Galuh Srenggawati, ngararis Ida sumendi agung di Tanah Sabrang. sabudal Ida sami uli Tanah Sabrang, lantas Ida raden Mantri Singapati mabuncing ring Raden Galuh Ambarsari. Ida Raden Mantri Prabatasari masi mabuncing ring Raden Galuh Madwilis.




#Article 710: I Tengkulak (1309 words)


Satua I Tengkulak inggih punika silih tunggil satua Bali.

Inggih wénten tuturan satua jadma ubuh, mawasta I Tengkulak. Ipun ten ten madué wisaya, karyan ipuné ring pasar nunas-nunas, ngidih-ngidih. Ring nuju wénten anak madaar, ring wusané madaar ngentungang tekor, punika ka ambil antuk I Tengkulak. Dening asapunika, sue pisan antuk ipun lara, kaping kalih timpal ipuné sami ngedégin. iraris raris wetu manah ipuné las ring désan ipune, mamanah pacang lunga ngulak-ulak ngarereh kakarya. Tan caritanan raris ipun mamargi, tur ring mamarginé ipun maselselan ring dewek, ring kalacuran ipune, sambil ipun ngarenggong. Kené ja lacur tiange, dija ada anak olas, nyupat tiang, tiang bakal masanggup ngamanjakin, asapunika pangucap ipuné newek, sambilang ipun mamargi, tur ngentap alas wayah. Suaran macan pagelu. Dening ipun ngamanahin dewek ipun pacang padem, dados nenten ja midep jerih, taler wengi rahina ipun mamargi. Tan dumade rauh raris ipun ring pinggir sagarané kaler sané kaucap sagara Batu. Rauh irika ipun mararian, tur raris marengang matan ipuné ngiwas-ngiwasin jadma, sue ung pisan irika, dening mula ten-ten sasaban jadma. Malih ipun ngarenggeng ring manah ipune. né kenken abete jani, ye pada ngaliwat pasih, apa tegakin, jukung sing ja ada dini. Dados kasuen-suen ipun ngarenggeng, dados ipun bedak, irika riris ipun pacang ngerereh toya ring sagara. Wawu enteg jerijin buntut ipuné asiki sané ring kacing, raris dados batu kacing ipuné mabentil. Dados tengkejut manah ipune, wawu ton ipun kacing ipuné mabentil. Irika raris ipun mamanah. Bah né kené nyané dini, nyandang sing ja ada paentasan jelma, né jenenga ané madan pasih Batu. Dening asapunika manah ipune, wangda ipun lunga, malih raris ipun matulak mantuk. Sawatara wénten asasih pamargin ipun ngalungayang wiadin ngamantukang, dados berag pisan ipun. Tan carita ring pamargian, sarauh ipuné jumah, akeh sami timpal ipuné mataken. né cai Tengkulak kenapa cai berag dadi, buina uling makelo cai tusing ja ngenah.

Masaur I Tengkulak, Nah icing oka luas ngulak-ulak ngalih gagaen, apa lacur cang di jalan. Keneh icange lakar ngaliwat pasih, dadi langsot baan icang majalan, ka pasih Batu bakat ojog. Teked ditu, dening suung, katuju icang bedak, lantas icang ka ceblokane. Mara jemak icang yehe, enteg bantas kacing icange dogen, lau ya dadi batu. Ento awanan icang matulak buin mulih. Melahan ja jumah pesan nongos, asapunika timpal ipune. Yadiapin dija tongosang awake, yaning konden ada ganti, diapin dimuncuk tumpenge negak, lamun sing limané anggon nyemak, sing ja krama muncuk tumpenge ngalih bungut. Asapunika pitutur timpalne.

Raris kaidepang antuk I Tengkulak, raris kasuen-suen kari taler ipun lacur, wénten raris wetu manah ipun tangkil ka griya, matenungang dewek ring Ida Pranda. Serauh ipuné ring griya raris kanikain antuk Ida Pranda. Apa alih cai Tengkulak tumben mai. Raris matur I Tengkulak. Ratu pranda, wénten lungsur titiang ring singgih pranda, bes asapuniki lacur titiange, saking titiang alit ngantos titiang truna, taler kari titiang mamanggih lacur. Mangkin yen sueca pranda, titiang nawegang ngalungsur tenung, nanging titiang ngelungsur ampura ring singgih pranda, tan wénten titiang ngaturang babanten. Nah lamun keto Tengkulak, dadi masih dening Tengkulak lacur sing ja ngelah mémé bapa. Asapunika pangandikan ida pranda, tur raris kagagahang lontar. Bah né kené cai Tengkulak, weton cainé jelek, anutang laut kaadan, ento makejang jelek, ento nené makrana lacur. Jani cang ngesehin I Tengkulak adan, ditu di liman cainé lakar alihang cang adan. Dening kacing cainé mabentil baan batu, asing jemak cai, ya suba ngarinting, awanan cai I Krinting jani adanin cang. Ditu jalanan cainé lakar nepukin rahayu.

Tan carita, puput babaos ring griya, raris ipun mapamit I Krinting tur raris ipun ka jaba, panggihina sami ring timpal ipune, tur derika raris ipun ngeraos I Krinting. Nah jani cai beli pada ajak makejang, suudang pesan ngaukin tiang I Tengkulak, jani I Krinting adan cange, saking pangandikan Ida Pranda. Dening anake madan I Tengkulak kabaos lacur, ento krana icang mapawarah tekén cai miwah beli ajak makejang. Raris tutut  timpalné ipuné sami makaukan magentos, I Krinting raris kakaukin. Sasampuné mawasta I Krinting, kasuen-suen taler kari lacur, irika raris malih ngalalu manah ipune. Sedek rahina kajeng kelion, nuju purnama, wengi wénten pinganan tengah lemeng, raris ipun ka Dalem makemit. Sesampuné rauh ipun ring Dalem teka jeg pulesang ipun dewek ipuné ring purian.

Napi gelisin carita. Sedek Ida Batara Durga medal, irika raris kacingak I Krinting ipun pules nyingkrung. Irika raris wetu kayun idané kapiwelas, nyingakin ipun I Krinting, tur raris kadundun. Ih iba Krinting, bangun iba suud pules amonto, apa buatang iba sangkan iba pules. Wawu asapunika pangandikan Ida Batara, bangun lantas I Krinting, raris ipun miwasan ton ipun Batara magremba-gremba, irika jejeh manah ipuné I Krinting, tur raris ipun ngeling, jerit-jerit ipun sambilanga ipun nakep jit antuk jejehe. Raris kanikain antuk Ida Batara. Ngudiang iba ngeling Krinting. Da iba ngeling, né aku Batara Durga. Asapunika pangandikan Ida Batara, raris Ida magentos warna, mawarna manusa kadi patute, wawu wusan raris I Krinting jejeh, raris kadesekin antuk Ida Batara. Krinting apa buat saja alih iba mai. Nah orahang tekén aku. Derika matur raris I Krinting. Inggih Ratu Batara, titiang ngalungsur sapa raning ledang batara maicayang ring titiang.

Irika raris Ida Batara ngandika. Nah né Krinting, pagehang pesan iban sing dadi iba loba, né aku maang iba pipis tatlu, klentingang pipise tenenan, sakeketeng apa ja kenehe ngidihin ditu ya suba misi, asapunika pangandikan Ida Batara, tur raris kapaicayan.

Punika raris kapamitang antuk I Krinting, ngararis matur ipun mapamit. Ratu Paduka Batara, titiang ngalungsur mapamit ring palungguh Batara, dumadak mangda Batara kasiden, laba titiang mapikolih saka di pangandikan Batara. Asapunika atur I Krinting. Raris ipun mamargi ka jaba. Tan carita ring margi ruh ring batan kepuhe ageng, ring jaban purane. Ring betén kepuh madaging batu lengser, irika raris ipun mararian, sambilang ipun mamanah-manah. Beh kakené olas tani olas Ida Batara, ngicenin waranugra. Kakené buin pipis tatlu, apa ya lakar sidanga tenenan, mirib tuah uluk-uluka baan Ida Batara, pakendel na dogen. Raris coba manah ipuné I Krinting. Batar bes lebihan jail, né dini lakar kalentingan. Irika ring batuné lengser raris kaklentingan, raris kaseluk abiding jinahe saking sapute, antuk campah ipuné ring manah, tur rarisang ipun kalentingan ipun. Ting krinting, wastu apang ada celak selegu begeh. Tan dumade wawu asapunika, raris padengok celake, pageduh saking bongkol padange, kantos bek ring soring kapuhe. Irika raris I Krinting gelu, tur raris ipun mapajar. Beh dewa ratu, malah-malah ja titiang nyoba, né saking jati sueca Ida Batara, bakat kadenang Ida jail. Asapunika maah ipuné I Krinting. né kenken jani abete. Dening nu pipise buin dadua, apa jani tagihin ne, yen tagihin kasugihan, né kené celak begeh pesan, yen pade uningina baan Ida Batara, sinah banya lakar benduina. Nah kené pisan abete. né pipise nené aketeng, lakar anggon ngilangang celake, nené aketeng lakar tunasin kasugihan.

Asapunika manah ipuné I Krinting, raris kaklentingan malih abiding punika jinahe. Ting krinting, wastu apang ilang ical raris makasami punika celake, rauhing celak ipuné I Krinting. Irika raris balihin ipun celak ipuné paawinan ical kantenang ipun. Irika gelu manah ipune, raris ipun mabaos ring padewekan ipune. “Beh né kené tuas awake coba ring ida batara, dening suba da paceket batara, nganikayang tusing dadi coba, digantin lacure tepukin nadak sara dadi coba masih banya.” Asapunika pangarenggeng ipuné I Krinting, raris keweh ipun mamanah. “Jani kenken abete, pipis nu bin keteng, yen payu tunasin kasugihan, deweke kakené tan pacelak. Yen celake tunas apang buin tumbuh, lacure nu buka kakene. Ah kené pisan abete, kadung awak suba lacur, diapin kenkenang masih neraka, ulat sugih tusing macelak. Apa indrian idepe nyen. Adaan celake suba tunas, kaping kalih eling ipun ring katuturan odah ipune. Wenten kocap désa mawasta Surup Danta. Janmané irika sami luh, nenten wénten muanin ipun. Turing sariran ipuné magigi. Punika awinan nenten wénten anak muani.

Irika raris I Krinting mamanah-manah. “Buin lakar tunas celake ané itunian makejang, kema lakar adep ka Surup Danta sing nya nyen nyak belina. Yen ganti banya sadia, dong mabahan madagang, ganti lacur apang ditu laut mati.” Tan dumade ka klentingang jinahe malih abiding.

Masaur I Krinting “Tiang ngadol, puniki kaliliran.




#Article 711: Ayam Sangkur (320 words)


Satua Ayam Sangkur (aksara Bali: ᬅᬬᬫ᭄ᬲᬂᬓᬸᬃ) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Makawinan wénten ayam sangkur, tan wénten ngelah kibul, punika wénten nyatuaang. Kabaos duk kala rihin ring jagat Jembrana, wénten jadma maparab I Tumtum, antuk désan ipun pangawi matur sisip. Ipun ngelah banténg kalih diri. Lebih ipun ring pabianné. Kala ipun jaga nénggala ring carik ipun, semeng-semeng ipun luas ké abiané jaga ngejuk banténg ipun. Rauh ipun ring pabianné tan wénten banténg ipun panggiha. Mailehan rerehin ipun tur pagehan abian ipun sami kukuh, tan wénten sané rusak, irika ipun bingung makenehin. Ring pabianan ipun wénten wit kepuh ageng apuun miwah wit tiying tigang lingseh. I Tumtum raris marika, ring batan wit kepuhé negak masila raris ipun mesesangi.

Bau asapunika munyin ipun, saget masuara banténg ipun ring batan tiying ipun. Sané itunin wénten ping dasa celepin ipun irika tan wénten kapanggih. Duaning asapunika raris ipun wangdé nénggala. Terus ipun malih budal. Rauh ring pondok raris ngawé ketipat, nampah ayam, jaga anggén ipun nawur punagi. Ayam punika guling ipun. Sampun sami rateng, genahang ipun ring salangé, ngantosang mangda lingsir pacang matur punaginé.

Malih ajebosné rauh pianak ipun saking melali, ajinangé guling ayamé punika. Mapuara nyud manah ipun raris jemaka kibul ayamé daara tur ipun malih makaon. Sampun lingsir suryané, I Tumtum raris makinkin pacang keabiané. Bau wireh meongé irika magenah ring batang salang. Sampun puput babuatan ipun raris ipun majalan kabiané. Serauhé ring batan kepuhé punika, genahang ipun ketipaté rauhing ulamé raris ipun ngendihang geni pacang anggén nunjel menyan. Irika ipun kagiat ningalin guling ayamé urip tur malaib tan wénten maikuh. Sengangat sengenget ipun miwasan menek, tan wénten kanten punapi-punapi. Raris dingeh ipun wit kepuhé masuara ngerem tur ngrehgeh, usan ngrehgeh wau wénten suara terang.

Punika awinan I Tumtum wangdé naur punagi, malih ngewlinin nganggé bukakak ayam. Indik puniki ring jagat Jembrana rauh mangkin jadmané tan wénten nauur punagi ketipat maulam guling, malihné ayamé sangkur tan pisan kanggé pacang daging bebanten.




#Article 712: I Truna Tua (2555 words)


Satua I Truna Tua inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua anak truna tua, ya anak ja mulan ngelah tur jemet pesan koné ya maabian-abianan. Di kubunné ngae koné ya tataman bunga-bungaan misi telaga mapancoran, yehné ning pesan.  Asri pesan koné tatamanné I Truna Tua, punyan bunganné sedeng nedenga mabunga tur bonné miik malimpugan, nganti nganteg ka kadewatan, koné bon bunganne. Jani kacrita watek dadariné di suargan, mapaitungan ajaka timpalné lakar tuun kayeh di tamanné I Truna Tua. Ngandika dadariné ané paling duura, ané madan dadari Suprabha. “Adi-adi pada ajak makejang dong aeng ja miik bon bunganné I Truna Tua, jalan ja kema kayeh nyanan petenge lan.” Kéto abetné dadari Suprabha, nyak koné pada timpalné lakar kayeh kema.

Kacrita suba peteng, tuun lantas dadariné makejang ngojog tatamanné I Truna Tua, ditu lantas kayeh ajaka makejang. Suud pada kayeh, lantas ngalap bunga. Suba pada med malali-lali ditu, makaburbur koné makeber mantuk ka kadewatan. Kadung demen dadariné kayeh di tatamanné I Truna Tua, teka sabilang peteng koné kema makayeh. Suud kayeh ngalap bunga koné lantas ajaka makejang. Jani kacrita I Truna Tua, wireh sapeteng-peteng bunganné ilang, lantas intipa kone, mengkeb ya di bete di samping kubunne. Kacrita suba tengah lemeng, tingalina lantas dadari paceburbur ajaka papitu, ngojog di talagane. Ditu koné dadariné pada kayeh, ngelus panganggo, engsu-engsutanga di punyan bungane, lantas kayeh di pancorane. “Beh nenenan nengalih bungané sai-sai lesag bana. Bakal kilit ja bajuné abesik, bakal engkebang, kenken ya lakara.” Kéto kenehné I Truna Tua , lantas kilita bajun dadariné abesik aji joan. Lantas engkebanga di glebegné anggona dasar padi. Ojoga koné bajun dadariné Suprabha né bakatanga.
Jani kacrita dadariné suba pada suud kayeh, lantas pada nyaluk baju. Nu koné dadari Suprabha dogen kileng-kileng ngalih-alihin baju. Wireh makelo suba antianga dadari Suprabha tekén timpalne, tusing masi bakatanga bajune, lantas kalaina dadari Suprabha ajaka makejang mantuk ka kadewatan. Nu koné dadari Suprabha padidian ditu ngalih-alihin bajune. “Dong nyen sih ngengkebang bajun tiange, dong uliang ja apang tiang nyidayang mulih.” Kéto abetné dadari Suprabha, tampi tani tawanga koné tekén I Truna Tua, lantas ya gending-gending. “Nah né apa ada anak”, keto abetné dadari Suprabha. “Jro né ngengkebang bajun tiange nggih, uliang ja, baang tiang ngodalang. “Masaut lantas I Truna Tua ngawe tandruh. “Dados meriki ragané nakonang baju ka kubun tiange. Raga istri bin paragayan lantas, kené peteng.” Masaut dadari Suprabha, “tiang dadari uli suargan, i tunian ajak liu ja tiang meriki, kalaina ya suba tekén timpal tiange, kené bajun tiange ilang, kenkenang tiang makeber. Jro né ngambil bajun tiange nggih, dong uliang ja nika, nyanan silurin ja nika aji mas ambul sendine, yan aji pipis, nyanan abaanga ja nika mai.” Masaut I Truna Tua. “Tiang tusing ngengkebang baju, apa nyen uliang  tiang.” Kéto abetné I Truna Tua, masih pituiyanga tekén dadari Suprabha. I Truna Tua kereng masih tusing ngaku, kanti suba das lemah koné nu dogen makecantean, lantas lemesina koné dadariné nagih anggona kurenan, tekén I Truna Tua, kené koné abetne. “Sapuniki ja suba, ragané masih tusing nyidaang mantuk ka suargan, ban bajun ragané ical, deriki ja suba ragané bareng nemu suka duka ajak tiang, bawakné ragané lakar anggon tiang kurenan.” Kéto abetné I Truna Tua. Kablet koné dadari Suprabha suba tusing ngelah itungan, nyak lantas dadari Suprabha makurenan tekén I Truna Tua.
Nah suba koné makurenan, nyumingkinang koné jemetné I Truna Tua maabian. Sabilang semengan ka abian koné ya, tengai tepet mara koné teka. I Suprabha ja seleg pesan koné ngayahin I Truna Tua. Makalah dogen kurenanné ka abian, nyemak koné ya padi akatih di glebegne, ento koné jakana, dadi suba nasi akus-kusan. Sai-sai koné i Suprabha nyakan padi akatih-akatih, ngon koné I Truna Tua ban kurenané tusing taen nebuk ngalesung dadi sai-sai nepukin nasi asokasi-asokasi. Delokina padinné di glebegne, tileh koné nu, ané telah tusing lebian tekén akatih. Kacrita suba koné makelo makurenan, ngelah koné I Suprabha panak tatelu luh-luh. né paling keliha madan Ni Wayan Sekar, adinné Ni Madé Bunga, ané paling cerika madan koné Ni Nyoman Ratna.

Gelising satua, sedek dina anu, semengan sedekan I Suprabha nongosin jakan, makita koné ya masakit basang. Dadi nujuang koné kurenané dogen jumah, pianakné makatatelu tusing ada, yan ija koné lakuna malali, kurenanné lantas kaukina tondena nongosin jakanne. “Bapanne-bapanne, tongosin ja jakané akejep, icang makita masakit basang. Nyanan da nyen ungkab-ungkabina.” Nyak koné ané muani nongosin jakan ané luh pesuan koné lantas. “né kené masih dadi tusing baanga ngungkabin jakane, tegarang ja bakal ungkabin, apa ya misi.” Kéto keneh né I Truna Tua lantas ungkabanga koné jakanne. Nota lantas padi tuah akatih, misi kuskusané. “Beh né kené ne. Padi akatih-akatih jakana sai-sai, beneh ya tusing taen nebuk.” Kéto abetné I Truna Tua, buin lantas tekepina jakanne. né suba koné keto, teka lantas I Suprabha, ia lantas buin nongosin jakanne. Dening maan ungkabina tekén I Truna Tua jakane, apa tusing lebeng-lebeng. Punah koné suba, tileh padinné tusing nyak dadi nasi. Matakon lantas I Suprabha tekén kurenanne. “Bapanne-bapanne, maan ngungkabin jakane.” “Maan”, keto pasaut kurenanne. “Beh, amonto né orain, tusing baang ngungkabin, masih ungkabina. Sakeng bapanné mabudi apang énggal telah ja padinne. Nah uli jani bakal sai-sai tebuk padinne, apang énggal san telah.” Kéto abetné I Suprabha, mendep dogen koné I Truna Tua. Nah kacrita nebuk dogen koné I Supraba sai-sai, makelo-kelo nu padiné tuah atenah-atenah, ané neteh bajuné dogen koné nu.

Buin maninne, ya mara ukana tuunanga totonan, ya bakatanga lantas bajune. Apa buung I Suprabha nuunang padi, ngénggalang lantas ia tuun. “Nah jani te bakat bajune, jani gantinné i dewek nyidaang mulih ka kadewatan.” Kéto kenehné I Suprabha, lantas ya moraan tekén kurenanne. “Bapanne-bapanne, mai ja negak malu.” “Apa sih ada itungang.” Kéto koné abetné muani. “né ne, icang lakar ngalain bapané mulih ka kadewatan, bawakné icang suud ngayahin bapanne, da bapané sebet, jeneng tuah amonean utang karman icange makurenan tekén bapane. né ada tumbuh anak cerik tatlu, melah-melahang men, eda pati muen-muena. Nah lamun bapané nepukin kakewehan, acep dogen icang, ditu ada lakar utusan icang mai teka tken bapane.” Kéto abetné I Suprabha, I Truna Tua kereng koné tusing maang ané luh ngalin, masih marereng I Suprabha.

Kacrita makeber koné suba I Suprabha mulih ka kadewatan. Ngeling lantas pianakné makejang ban kalaina tekén méméne. Jani tuyuh koné I Truna Tua nyakan, ngempu, tusing koné pati maan kabian. Kacrita jani Men Baluan, teka padalema koné I Truna Tua, tusing ada ngempuang pianakne, kema lantas ya nagih ngayahin I Truna Tua. “Truna tua - Truna tua, dong padalem ja I Truna Tua, kené padidiana nyakan, len pianak tatluan sing ada ngempuang, icang ja suba anggon pangayah dini nah.” Nah gelising satua, nyak koné I Truna Tua nganggon Men Baluan kurenan. Mara jani lasian I Truna Tua, maan ya nelok-nelokin pabianné kapah-kapah. Men Baluan sabilang sanja kaabian koné ya ngebet keladi, semengan adepa koné ka peken. Sai-sai Men Baluan ngadep keladi. Sekat ya ngadep-ngadep keladi, mapungkusan Men Keladi. Mara-marané Men Keladi ditu, jemet pesan ya ngempu panak kawalone, suba maklo-kloan ngangsan tusing koné karuan-karuananga. Mampah madaar mampah tusing panakné I Truna Tua, suba tusing runguanga tekén Men Keladi. Yan I Truna Tua tusing jumah, pianakné amul-amula dogen, temaina baanga munyi jele-jele. Yan anake cerik nagih nasi, nasinné adukina koné oot, ento lantas baanga pianakne. Sai-sai koné keto, sabilang I Truna Tua tra jumah, adukina oot dogen nasiné ané baanga panakne. Ento ané paling cerika koné kereng nyadu-nyaduang tekén bapane.
Welanga dogen lantas Men Keladi tekén kurenane. Dening sai-sai I Nyoman Ratna nyaduang mémé kualone, pedih gati koné Men Keladi, lantas ajakina pianakné makatatlu ka kayehan. Cning-cning, jalan kayeh ka tukad miwah cning. Dening bes takut pianakne, nyak koné pianakné makejang. Nyemak koné Men Keladi tiuk, lantas majalan atehanga pianakne. Matakon Ni Wayan Sekar tekén méméne. “Meme, dadi mémé ngaba tiuk kayeh.” “Sambilang ngalih be kal jukut apa nyanan, paku, apa ja nyanan nepuk.” Kéto abet méméne, mendep koné Wayan Sekar, gelengange lantas ibané majalan. Suba teked di tukade, suba pada ngembus kamen pianakné lakar kayeh, lantas saupa koné I Nyoman Ratna tekén méméne. “Nah jani mati dosan sigané kereng masadu.” Kéto abetné Men Keladi, kamémégan koné embokné makadadua. Tegakina lantas tangkah I Nyoman Ratnané tekén méméne, lantas seluha matané makadadua aji tiuk, entunganga lantas I Nyoman Ratna di awungane.

Jrit-jrit I Nyoman Ratna ngeling naanang sakit, pati grepe ngasisiang, suba teked di sisi, tinjaka lantas tekén méméne. “Mabudi kija siga Ah? Mabudi mulih masadu tekén bapan sigane? Kenkenang siga mulih? Celekotokan sigané suba seluh kai.” Ento embok-embokné makadadua ngeling koné pagrong madalem adinne. “Mendep siga.” Kétoanga embok-embokné tekén méménne. Jalan mulih kalain cicing I Ratnane, nyanan da ngorahanga tekén bapanne. Yan lejeh ngorahang, tuting nyai payu kulakin matanne. Gelekanga lantas lingné Ni Wayan Sekar ajaka Ni Madé Bunga, tur suba koné ngamulihang ajaka tatelu. Kacarita suba neked jumahne, matakon lantas bapanné tekén panakne. “Cening, cening, dija adiné dadi tusing bareng mulih?” Masaut pianakne. Itunian anak makelieng di bete, mara alih tusing ada. Dulurina lantas tekén Men Baluan omong pianakne. “O, anak tuah akliengan gati jeg suba ilang meh méménné jenenge ajaka ka kadewatan.” Kéto abetné Men Baluan, teka jeg guguna koné tekén I Truna Tua.

Kacarita buin maninne, suud Men Baluan nyakan lantas ka peken koné ia ngadep keladi. Mara makalah Men Baluan ka peken, mapaitungan lantas Ni Wayan Sekar ajaka adinne. “Madé, Madé, kadung i mémé sing jumah, jalan ja abaang nasi I Nyoman lan. Padalem gati ja ia uli ibi sanja tra kena nasi.” “Jalan akesep ke ditu nah, nyanan tawanga tekén i mémé nyen.” Kéto abet adinne, lantas ngaput koné Ni Wayan Sekar nasi ménggal-énggalan, lantas majalan ajaka adinné ka aungane. Teked ditu, kaukinné lantas adinne, Ni Nyoman Ratna. “Nyoman, Nyoman mai ka sisi.” Mara dingeha munyin embokné tekén Ni Nyoman Ratna, ngénggalang lantas ia ngasisiang grepe-grepe. Suba neked di sisi Ni Nyoman Ratna, saupa lantas tekén Ni Wayan Sekar singala, pangelingina ajaka dadua. né embok ngabaang nyai nasi, madaar malu. Sopina koné Ni Nyoman Ratna tekén embokne. Suba suud madaarin, ngomong koné Ni Wayan Sekar. “Nyoman sabuk emboke keles, tuun malu nyai.” Nyak koné tuunanga adinne. Mara tuun Ni Nyoman Ratna, palaibina lantas tekén embokne. Ngeling koné lantas Ni Nyoman Ratna buin macelep ka awunganne. Buin maninné disubanné méménné ka peken, buin koné abaanga nasi Ni Nyoman Ratna tekén embokne.

Kacarita suba neked ditu, makaukan lantas ajaka dadua. “Nyoman, Nyoman, mai ka sisi madaar.” Mara dingeha munyin embokné tekén Ni Nyoman Ratna, pati gadab lantas ia ngasisiang. Marasa dogen ia neked di sisi, saupa koné lantas tekén embokné tur pangelingina. Sopina lantas adinné nasi. Suba suud embokné ngesopin, ngorahang koné deket uled. “né batis emboke deket uled cicing, tuun ja nyai malu. Kéto abet embokne. Tuun koné Ni Nyoman Ratna. Mara dogen keles Ni Nyoman Ratna, palaibina lantas tekén embokne. Ngeling koné Ni Nyoman Ratna buin macelep ka tengah awunganne. Buin maninné subané makalah méménné ka peken, buin koné lantas abaanga nasi Ni Nyoman Ratna tekén embokne.

Kacarita suba neked ditu kaukinna lantas adinne. Suba ngasisiang adinné saupa lantas tekén embokné singala tur pangelingina ajaka dadua. Suud padaarina mara nagih tuunanga, teka tusing nyak koné adinné tuun, nagih milu mulih. Orahanga deket lelintah koné batis embokne, tusing masih nyak Ni Nyoman Ratna tuun. Orahanga kilit lelipi batisne, tusing masih nyak adinné tuun. Tekekanga gati koné bangkiang embokné melekor, suba tusing guguna ban suba sai-sai belog-beloga. Ngeling koné ditu di sisin awunganné marumpiuk ajaka tatelu. “Kenkenang nyanan abete yan tawanga i dewek mai tekén i mémé?” Kéto koné abetné embokné makedadua.

Nah, gelising satua, tengai koné suba. Teka koné bapanné uli abian, méménné teka koné masih uli peken. Dening pianakné tusing ada makejang, ewa koné lantas bapanné ngibukang. “né kija i cening dadi tusing jumah makadadua méménne?” “Kija kaden, dugas kalain icang ka peken jemet makadadua mapalalianan.” Kéto koné abetné Men Baluane. “Jalan ja alih, nyen buin juanga tekén méménné ajaka ka kadewatan, jalan.” Majalan lantas ajaka dadua ngalih pianakne. Men Baluan takeha koné pianakné ngalih adinné ka awunganne. Jani impasina dogen koné tongosné Ni Nyoman Ratnané tekén Men Baluan. Dening makelo bana ngalih-alihin, masih tusing tepukina, mapalasan lantas pajalané ngalih.

Lantas tepukina koné panakné tekén I Truna Tua marumpiuk ajaka tatelu di sisin aunganne. Saupa lantas Ni Nyoman Ratna tekén bapanne. “né nyen ngeneang nyai, Nyoman? Kaden bapa ja ajaka ka kadewatan tekén mémén nyaine.” Oraanga lantas saunduk-undukné tekén panakné ané kelih-kelihan. Kangen pesan I Truna Tua madingehang tutur panakné ané kelih-kelihan, makadadua. Suba koné keto, sangkola lantas Ni Nyoman Ratna ajaka mulih, tututina tekén Ni Wayan Sekar muah Ni Madé Bunga. Suba neked jumahné dapetanga Men Baluan suba jumah. Tegakanga dogen Ni Nyoman Ratna, lantas jorjora Men Baluan tekén  I Truna Tua jeg jagura cadikné Men Baluan macuah-cuah lantas bungutné pesu getih. Men Baluan duuh-duuh nakonang pelih, tusing runguanga tekén I Truna Tua, gati koné ia ninjakin nyagurin. Suba med nyagurin, lantas sereda Men Baluan ajaka ka natahe kebusina, lima batisné tegula. Apang tusing dadi bana kija-kija. Ngarod-ngarod koné Men Baluan ngeling naanang sakit tekén kebus.

Kacarita I Truna Tua ajaka panakné maling-lingan kangen tekén Ni Nyoman Ratna kasakitan tra ningalin. Inget lantas I Truna Tua tekén pabesen I Suprabhané dugase makiken ngalain. Ditu lantas I Truna Tua ngalempugang asep ngacep lad kurenanne. Kacarita dadari Suprabha di kadewatan, meles lantas pesu yeh telapakan limanne. “né nguda pesu yeh telapakan limanne? Kenken jenenga pianak gelahe di mercapada?” Kéto kayunné dadari Suprabha, lantas kaukina I Gowak Putih. “Gowak Putih, Gowak Putih, kema tegarang iba tuun ka mercapada, tatasin panak niranne. Tuun lantas I Gowak Putih ngojog umahné I Truna Tua. Matinggah koné I Gowak di nebne. “Gowak-gowak.” Dening dingeha munyin gowake tekén I Truna Tua, tuunan koné ya ka natahe. “Ye né I Gowak Putih, ngenken jroné mai?” Masaut I Gowak. “Gowak nira utusan mai tekén dadari Suprabha natasin okan idané.” Masaut I Truna Tua. “Nah lamun keto, kema jroné malipetan, aturang okanné Ni Nyoman Ratna, ulakina paningalané makadadua tekén Men Baluan.” “Gowak-gowak.” Makeber lantas I Gowak ka kadewatan.

Teked di kadewatan, matur lantas I Gowak tekén dadari Suprabha, ngaturang tingkah okanné di mercapada pada kasakitan. Ngandika dadari Suprabha. “Nah lamun keto, kema iba buin tuun, abaang panak nirané ubad. né lidi telung katih anggon mutputin, suud keto né juuk linglang anggon meresin paningalanné makadadua. To Men Baluan, tunden men ngajak ka pempatan agunge ditu anggon dengdeng, apang asing teka anake ngiis-ngiis seka bedik.” Suba koné keto, tuun lantas I Gowak Putih, kema ka umah I Truna Tuané ngaba lidi muah juuk linglang.

Kacarita suba koné neked ditu I Gowak sapana lantas tekén I Truna Tua. “Jro Gowak mara teka? Men ken-ken pangandikanné dadari Suprabha?” Masaut I Gowak. “Gowak, nira kapangandikaang ngubadin okan idané. Lenan tekén ento, ada pangandikan ida, kandikayang ngencang Men Baluan di pempatan agunge, asing-asing anake teka tunden ngiis-iis seka bedik.” “Nah lamun keto lautang ubadin okan idané.” Kéto abetné I Truna Tua, lantas kapiyutina Ni Nyoman Ratna aji lidi telung katih tekén I Gowak, suud keto lantas peresina paningalanné makadadua aji juuk linglang. Mara peresina juuk linglang, waas lantas paningalanné Ni Nyoman Ratna, tileh buka jati mula, tuara ada nyang lad tatu. Suba waas paningalanné Ni Nyoman Ratna, makeber lantas I Gowak Putih ka kadewatan. Kacarita jani Men Baluan paida lantas tekén I Teruna Tua ajaka ka pempatan agunge, ditu lantas janga asing anake teka tundena ngiis sakabedik. Tusing nganti a lemeng mati lantas Men Baluan. Suba mati Men Baluan, jani I Teruna Tua lega koné kenehné jumahné ngajak panakne, tur ia masasat lakar tusing ngalihang pianakné mémé koalon buin. Puput.




#Article 713: I Kecut (358 words)


Satua I Kecut inggih punika silih tunggil satua Bali. Satua puniki ru masuk ring lis Kekayaan Budaya Takbenda Propinsi Bali warsa 2018.

Wenten katuturan satua madan I Kecut. Jadmané punika sugih pesan, ngelah umah linggah. Kacaritaang I kecut sedeng metekap di umane. Rikala punika teka lantas anak odah ngalih dagdag mewasta Dadong Getget. Diru koné Dadong Getget kau-kauk ngengkusin I Kecut sambilanga ngampig-ngampig kamben cerik: 

Baan gedégne, raris gabletina Dadong Getget aji pecut olih I Kecut ngantos mati.

Sawiréh I Kecut ining kematian Dadong Getgete lakar liu nelasang prebaya, raris ipun masasangi:

Buin lantas ipun masesangi: Dadong, Dadong Getget, idup Dadong nah, lakar anggona ja Dadong kurenan. Beh sajaan idup lantas buin jani.

Nah né jani te I Kecut, jabin sajaan cai nganggén kurenan. Beh, meludin ya.

Nah sesampuné teked jumah raris I Kecut matur tekén I reraman ipun: Peh, mémé, icang saud munyi, dadiné I Dadong Getget nakonang dagdag candung. Suba kaorahin sampiné rengas, enu masih kauk-kauk. Lantas lambet icang aji pecut, tur mati. Suba sangiang anggon joged apang idup, masih enu mati. Sangiang otonin telu bulanin masih mati. Lantas sangiang icang lakar anggon kurenan, mara ipun idup.

Mara mirengang atur pianakné asapunika raris méméné masaut: Ambul keto keme cai megedi jani, mémé tusing demen ngelah mantu tua mangsit buka keto.

Rikala punika raris I Kecut ngengkusin Dadong Getget: Nah, Dadong, Dadong, kené munyin bapan icange, tundena Dadong ngalih tiying malu, dadi baan nyuun tiying Dadong?.

Asapunika raris otina I Dadong tur I Kecut majalan matalang.

Nah bengong lantas I Kecut muah bapanné baan kerengné I Dadong nyuun tiying.

Tur lantas I Kecut matakon tekén bapanné: Kenken abete jani apang buung makurenan ngajak I Dadong?.

Rikala punika raris Dadong Getget ngalih semer sané dalem sawatara dasa depa tur katututin olih I Kecut. Sesubané nimba yeh ditu lantas I Dadong tuludanga baan I Kecut ngantos ulung turin mati.

Kacaritayang mangkin, I Kecut sedeng mewali mulih ngorahang I Dadong suba mati. Nanging lacur teked ipun jumah dapetanga mémé bapanné sedang nyakitang basang, tur pangelingné aduh-aduh.

Aduh ditu mapangenan I Kecut, ngantos berag urag-arig mapangenan tusing nyidaang makurenan. Puputné anak jegeg tan sekadi-kadi. Dadong ento Dadong Getget puputné Batara Sri.




#Article 714: I Donglen teken Luh Arum (1984 words)


Satua I Donglen tekén Luh Arum inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacarita ada reko satua anak truna lacur, mala, pengkoh, kejer, dopang, meyag-meyog awakne makaukud. Api limané masih keto sengkok milutan. Batisné peyos mula ulih mara lekad, nanging Ia dueg pesan ngenggong. Buin ada kacarita anak ngelah pianak luh daha tuah aukud tur melah jegég pesan gobanné, seleb ngaba awak, suba mengpeng bajangné, madan Ni Luh Arum.
Sai-sai nekayang angguran truna-trunané di banjarane ditu, bek-bek dibalenné kayang ka jinengné, di paonné, di natahné, padha mabunbun-bunbun. Lén ada magukgukan, makakedékan, liu masih ané magagendingan, maca ental gaguritan. Ada ngamad, ada ngarja. Ngendah satingkah truna-trunané nganggur, ngagirasin kakeneh Ni Luh Arume totonan.
Ditu bapan Luh Arum masang sasobe tekén né pada nganggur, kene Ia.

Suba jani keto, katuju peteng bulan, masan anak nganggur, I Donglen kema nganggur ngaba genggong. Dapetangan bek suba padha truna-trunané bagus-bagus nganggur dibalenné. I Donglen nyaru Ia dipetengé, di paonné nongos, lantas padha ngenggong anggurne mapetuk. Madueg-duegan, onya kalah tekén gagenggongan Luh Arumé. Napi peténg suba sanget, sabatak né suba maan ngenggong padha kalah, padha mulih Ia, nu I Donglen di sintruné, lantas Ia ngenggong metukin genggong Luh Arumé.

Napi nyak sahadung, dueg padha dueg, manis padha manis dingeha baan bapan Luh Arum, kené Ia matakon, Nyén to dueg ngenggong. Nyak adung tekén genggong pianak icangé, nah ento Ia suba mantun icangé. Kaukine pianakne Luh, Luh Arum, nto suba Ia beline I Gedé nyakin, nyen biin, Ia gen demen atin bapane. Nyen adan caine Gedé.

Masaut I Donglen, Icang pianak bapa, I Donglen. Buin mamunyi bapané uli balené, Luh, peteng suba kema ka meten ajak beliné masaré.
Masaut pianakné Luh Arum. Nah bapa.
Lantas kaukiné I Donglen ben Luh Arum. Beli dong mai masaré ajak tiang ka meten.
Masaut I Donglen, Nah Luh, masaré suba maluan, icang bin kejepan, kadong matan icangé ulap sing bani tekén damar.

Mamunyi bapané. Matiang sembené suba peténg, Gedé Donglen mani ka carik men semengan matekap nah, bapa luas. Nto ditu di jinengné prabote, kayang capil suba ditu, pragatang nyen. Nekapin nu tuah buin abedik.
Masaut I Donglen. Nah bapa, icang nyen nutugang matekap. Suud Ia ngomong keto bapanne lantas pules di balene, Luh Arum suba ka metene nampeh damar, kema I Donglen ka meten bareng medem ajaka Ni Luh Arum. Apan anak daha ngajak anak truna suba di pademan, sing ja buin nyandang satuang kramane, kacarita suba padha kasih, dadine Luh Arum sing ja pedas tekén goban I Donglen, énggalan suba Ia ngenyakin. Suba das lemah I Donglen ngamaluin bangun, Luh Arum nu pules. Bapan Luh Arum suba majalan luas, I Donglen lantas Ia nyemak ténggala, pecut, payung, ngetakang sampi laut ka carik matekap. Apan Ia pengkoh, kejer, dadine maketak Ia negen ténggala, ngatehang sampi, suba tengai mara teked di umane, lantas kenaanga ugane, gantungine ténggala. Mara getakanga, rengas sampine, jeneng bane tumben nota, malaib sampine maid ténggala, glantingina dogen baan I Donglen, kadeyen-yen Ia. Telah saawakne ndut dogen dengkalan, len awakne keset babak belur. Pedih pesan basangne, kedet-kedetina talin sampinne sing dadi ngoyong, pelan suba tengai masih tonden Ia maan magae. Napi teka ada anak mapikat kedis kitiran, ngatuju mentas di baledan umane totonan, tepukina I Donglen dengkalan paid sampi ngatut ténggala, ditu olas I juru pikat, pejanga kedisne, joanne, jagjagina I Donglen paid sampi, jemakina talin sampine, kene munyine, Donglen, nyen nunden nani matekap gemes pesan. Mone jeneng caine, majalan tusing maludih baan cai. Masaut I Donglen. Bapan Luh Arume nunden icang, icang sing bani matau. Jani beli ja nulungin icang apang da icang wela. Masaut I Juru pikat saking madalem I Donglen. Nah icang ja nutugang, kema cai nongosin kedis icange, sandera ban goake nyen. Lantas I juru pikat nutugang matikap. Manuh sampi ne adokanga, I Donglen lantas tuunan ka pangkunga mabaseh, suud mabaseh, kema ya sig tongos kedise pejanga baan ne mikatang, sada di bete paek tekén umane. Kacarita suba tengai, teka bapan Luh Arum uli luas, takonina pianakne, kene ya. Luh, beline tulus matekap kuma. Masaut Luh Arum. Tulus pa, sampine sing mara teka ateha. Buin mamunyi bapanne. Kéto tengai suba dong abaang anake bekel. Luh Arum ngarencongang ngawadahang nasi bekel nak ka carik sagenepa, lantas Ia ka carik. Tekad di carikne, tepukina anak matekap di umane, bagus gobanne, kadena tuah ento gagelanne. Lagas Ia maang nasi, mamunyi kene. Beli de, dong mareren tuah malu magae, mai-mai madaaran ne nasi. I juru pikat ngenotin anake bajang sada dengel buin lagas raosne, makeneh-keneh Ia di atinne. Meh ne jenenga Luh Arum kudianga baan I Donglen, krana dugaina ngayahang magae kuma. Masaut I juru pikat. Luh cang, sing I Donglen. Ni Luh Arum salah dingehan, kadena kene munyin anake ento, icang sa Ia I Donglen. Keneng-keneng Ia matimpuh ngangiang nasi sapatutne, I juru pikat rahayu kenehne madaaran, mapitama sebengne. Suud suba Ia madaar, Ni Luh Arum ngénggalang mulih, apan panes banteng, I juru pikat suud madaar lantas magedi aliha kedisne. I Donglen mara menekan uli pangkunge suud mabaseh, dapetange sampinne suba membusan, I juru pikat suba makaad. Lantas I Donglen ngangonang sampinne ngantosang sanja, krana apang sada petengan Ia teked jumahne, lek ngedéngang gobane bocok. Suba sanja sarumuwa, mara Ia mulih nedehang sampinne, negen ténggala magrijugan. Teked jumahne sedekan suung, Luh Arum ka peken mabelanja, bapanne makaad ada aliha. Enggal-énggalanga ban I Donglen negulang sampinne di badanne, ngejang ténggala, lantas Ia ka metene medem. Gulunga awakne baan tikeh, sambilanga gruguh-gruguh nyaru dingin. Suba peteng nyarepetang, teka Luh Arum ngenyitang damar di balene, lantas Ia ka meten, dapetanga I Donglen suba ditu magulung baan tikeh ngruguh, dunduna ban Luh Arum. I Donglen masangke gelem, atinne won, awakne sakit tur dingin, buina Ia tusing bani tekén damar, tundene ngendiang damare ngaba pesuan. Ni Luh Arum tan padayanan tekén Ia tuah takut ngedéngang awakne mala bocok buka tektek, malah kendel di atinne, kadena truna bagus, apan itunian ne ane abaanga nasi di carike anak bagus nekapang sampinne. Ni Luh Arum kapiagen kenehne mara I Donglen ngorahang awakne sakit, incuh ngulig boreh, tagih borehina I Donglen sing nyak, mangorahang dingin. Luh Arum ngalihang saput ane luung anggona ngarubung I Donglen, nyilurin tikahe ane anggona ngulung ibanne. Apan peteng di metenan, Luh Arum sing ja pedas tekén goban I Donglene. Lebih kangen atinne, rahayu kenehne ngupkupang ne muani makalemah. Disubanne biin mani semenganne, Luh Arum maluan bangun, pradang nyampat, nyuang yeh lantas kayeh. Teka uli kayeh las Ia ka paon nyakan carane ibi puane. Suba suud keto, inget Ia tekén ane muani nu pules di meten makrubung tikeh, lantas kema delokina. Ungkabine krubungne, mara pedas tawanga gobanne I Donglen, anak mala dekdek riyet kaliwat bocok gobanne. Ditu sahasa Ni Luh Arum lantas maid I Donglen, ulaha ajaka kasisian, katepukanga tekén bapanne, sambilanga ngeling ban sebet atinne. Kene munyinne Luh Arum. Bapa, ne pedasin pesan goban mantun bapane, apa kaden bagusne. Tuah ja tiang bocok, nyinahang pesan tusing kagugune ngalih anak muani. Jani yen sing bapa nyak ngediang Ia uli dini, depang suba icang magedi, nyak mati dija nyak sing. Masaut bapanne. Bapa sing ja madaya tekén anak kene apa, mala matriyugan, apan Ia sai teka nganggur ditu dipetenge, buin kadung labuh munyin bapa buka ne suba. Nyan ja dueg ngenggong, patuh buka tabuh genggong nyaine, Ia kal anggon mantu. Mara bapa nyerahang keto, nyai kaget nyak tekén Ia. Jani kudiang men. Sara nyai. Wireh keto dawa dadi uyute, Luh Arum malilingan, I Donglen marasa jengah tur lek pesan atinne lantas Ia ngénggalang ngediang awakne. Tan caritanan murang-murang pajalanne, dijalan-jalan Ia mereren medem, madaga, madaaran sing, nginem apa sing. Napi gelising satua, énggal teked Ia ka alase wayah, kesul-kesul Ia ditengah bete ngalih buah kem, gunggung, nah apa ja tepukina buah-buahane dadi daara. Yan amon ape suba makelone I Donglen di tengah alase, asing tepukina burone, yadin lalipine, apitui kedise gedé-gedé tondene ngamah ibanne, sing ada buron bani paek, kayang macan malaib nepukin I Donglen anak mala. Ngeling dogen Ia ditengah alase nyelsel awak. Saking sueca Ida Hyang Widi, dadi ada tepukina kedis ngeraos, mamunyi cara jelma, sela dingeha baan I Donglen. Kedise ento kedis cerik lue muani, matinggah dipunyan kayuné sada endep, malu mamunyi ane luane. Wih cai, cai nawang manusa ne ane mala matriyusan mai ka alase, gobanne Ia nyakit ati, ngeling nagih mati, magenti mara asing-asing paek konkona ngamah awakne, sing ada nyak. Masaut I Curik ane muani Ento tawang, nguda sing. I Donglen adana, Ia nyakit ati ban mawak mala, tuara magoba jelema. Ia mara maan anak luh jegeg, nanging ngebang gobanne jele, lantas ketara, lantas tundunga ban ane luh, ento krana Ia ngalas. Buin masaut curike ane luane. Yen keto, cai sing nyidayang ngolasin, kenken patutne. Sing kone ada piolas nak ilang, kene bisamane okas ingetanga. Masaut bin curike ne muani. Nto kene, malan awakne ento dadi ilang, apang bagusne dadi. Nanging yen Ia bisa ngres titiang awakne. Nya ditu manjus, nanging apang meped uli kauh nganginang kanti telah pancorane, ilang malan Ia, rahayu dadi jelma truna bagus. Mara keto pamunyin kedise ento, lantas odoga ban I Donglen, tur Ia mamunyi kene. Inggih jrone kedis curik, yen yakti kadi raos jrone, dadi masalin goban titiange, rahayu dados janma, matuutin anak lian, mangda durus titiang masomah ring Luh Arum, titiang sungsunga pangandikan jrone, titiang karyananga jrone palinggih disanggah titiange. Masaut kedis curike. Nah ira lugra, nanging cai apang tuwon tekén munyi. Suud kedise mamunyi keto, lantas makadua makeber laut ilang. I Donglen nuutang pituduh kedise totonan, ngungsi Ia ngaja kanginang abedik, tepukina ada beji, pancoran majajar solas, yehne pada mawarna, ada putih, ada barak, selem, ada kuning buka mase dadar, ada sliwah, ada ngrerengih. Ditu lantas Ia ngénggalang negak diarepan pancorane mabakti, ngayat Ida Batara ne nwenang beji pasiramane, nunas ica Hyang Dewesre, ngalukat malanne. Suud Ia mabakti lantas Ia manjus, tuutanga pamunyin kedise, uli tanggu kauh pancone ban manjusin nangin- nanginang, kanti teked ditanggu badangin ne. Tungkul Ia manjus, tusing ngehanga ibanne suba masalin, suba rahayu pawakanne, masalin saksana dadi anak truna bagus. Suud Ia manjus, lantas Ia ngiwasin lawat dewekne diyehe, tangkejut Ia, kadena lawat anak len. Talektekanga, tuah tui lawat ibanne suba masalin, ditu lega kenehne. Tuah akijapan bejine ento suba ilang, tuara ada nota buin, saja babet alas bana tekéning abing. Ditu I Donglen bin malipetan mulih ka deshanne, ngulah sanja nyrepetang ngojog kumah Luh Arum. I donglen makaukan uli diwangne, nogtog jelanan, kene munyinne. Luh, Luh, Luh arum, ampakin beli jelanan. Masaut Luh Arum uli jumahan. Nyen to nogtog jelanan. Icang nyaman Luhe ne malu, I Donglen. Luh Arum buin gedég basangne, ngaukin bapanne, Bapa, kenken bapa ngediang jelma, buin teka Ia I Donglen tonyan pempatane, Luun semahe mai ngalih icang. Masaut Ia bapanne, dija I Donglen teka, meh suba Ia mati ngutang ngutang awak. Nyen ta jenenga ngulgul nyaru-nyaru, ampakin ja kema. Munyinne suba ngarwanang, anak len. Ni Luh Arum lantas nyak ngampakin jelanan, mara suluhina, kaget anak truna bagus alah rejuna, tur agung bhawane, napi gelip mangleati Ia Luh Arum, ngencolang malaib ka balene ngalih bapanne, kene abetne. Bapa Ia sing I Donglen, anak agung anak kenken totonan diwang, bagus pesan, cang sing bani nyapatin. Sedekan Ia ngomong keto,I Donglen suba teked dinatahne, lantas, lantas mamunyi kene. Sangkan Ni Luh malaib icang teka nyen kakaden. Macebur bapanne tur mapas matata matur, Inggih puniki sapasira titiang durung uning. Sada kenyem I Donglen masaut. Nah sing keto, kayang bapa tandruh tekén icang. Ipidan nyen baang pianak bapane Luh Arum, nyen ane anggon bapa mantu. Buin tekén Luh Arum Ia ngomong. Luh pidan nyen jangkutin Ni Luh dimeten, paid luh kasisi. Ingetang te malu. Icang suba I Donglen. Mara keto ngeling kendel bapan Luh Arum bareng tekén pianakne, ingetina tingkahne suba, ne jani lega kenehne, pada rahayu matutur tuturan, satingkahne nepukin suka dukane, pamragatne tulus Ia makurenan I Donglen tekén Luh Arum. Disubanne Ia enteg makurenan, I Donglen ngingetang bisamane, lantas Ia ngae palinggih meru disanggahne, panahuran tekén I kedis curik ane mituduhin dewekne dialase, makranane Ia sida kalukat mala patakanne. Kéto katuturan anake las ngungsi panyupatan kamalan dewekne. Telas.




#Article 715: Mystic Pop-up Bar (175 words)


Mystic Pop-up Bar(Hangul: 쌍갑포차; Hanja: 雙甲布車; RR: Ssanggabpocha; lit. Twin Tops Bar) inggih punika seri televisi Koréa Selatan warsa 2020 pemainnyané Hwang Jung-eum, Yook Sung-jae, dan Choi Won-young. Drama puniki kaambil saking webtoon sané murdhannyané pateh kakaryanin olih Bae Hye-soo miwah drama sané kapertama sané kasiarang ring JTBC ring slot galah Rabu miwah Kamis, ngawit saking kutus tiban sané lintang. Drama puniki kasiarang ring  20 Méi ngantos 25 Juni 2020.

Mystic Pop-up Bar nyritayang indik Wol-ju sang ngelahang bar sané mayusa 500 tiban. nulungin satus tali janma sané madué dendam. Punika pinaka jalaran dané nebus dosa riantukan madué iwang ring kahuripannyané dumun. Ngantos limang atus warsa, dané ngawitin mukak bar ring pinggiring margi miwah nulungin janma sané rauh mrika. Wol-ju ring kahuripannyané sané dumun katresnain olih Putra Mahkota, sakewanten riantukan wénten salah tampi ngawinang tresnan sang kalih ngawinang bancana. Rikala Wol-ju madagang ring bar, katulungi olih Manajer Gwi sané dumun polih dados polisi ring Afterworld. Selain itu, Wol-ju taler katulungin olih Han Kang-bae, sang sané prasida uning rahasya anak lianan yening anake punika ngusud awakne.




#Article 716: Api Kemerdekaan (139 words)


Api Kemerdékaan inggih punika silih tunggil gending wajib nasional sané wénten ring negara Indonésia. Gending sané mamurda Api Kemerdékaan puniki kakaryanin olih Joko Lelono utawi taler kapanggil Marlene. Gending puniki madué suksman inggih punika semangat mautsaha sané kadruwénang olih krama Indonésiané.

Api menyala di dalam dada satria
Api kemerdekaan bangsa
Indonésia jaya
Meski hancur lebur Negara kita
Pahlawan Indonésia sedia
Berkorban diri raga
Air mataku berlinang segera
Jika terkenang zaman nestapa
Duka bangsa tak dapat ditahan
Lahirlah kini Pahlawan Johan
Wahai satria belalah tanah airmu
Kobarkanlah dalam dirimu
Api kemerdekaan
Gagah megah satria nusantara
Pantang mundur selangkah jua
Dalam membela bangsa
Tahan derita tak mengingat lelah payah
Sifat pahlawan kita jaya
Satria Indonésia
Andai kata pahlawanku gugur
Harum mewangi namamu masyhur
Walau jasmanimu hancur lebur
Jasa tetap mengharum pertiwi
Wahai satria belalah tanah airmu
Kobarkanlah dalam dirimu
Api kemerdekaan




#Article 717: Berkibarlah Bendéra Negriku (184 words)


Berkibarlah Bendéra Negriku inggih punika silih tunggil gending wajib nasional sané wénten ring negara Indonésia. Gending sané mamurda Berkibarlah Bendéra Negriku puniki kakaryanin olih Gombloh.

Berkibarlah Bendera Negeriku
Berkibarlah Engkau di Dadaku
Tunjukkanlah Kepada Dunia
Semangatmu Yang Panas Mambara

Daku Ingin Jiwa Raga Ini
Selaraskan Keanggunan
Daku Ingin Jemariku Ini

Menuliskan Karismamu

Berkibarlah Bendera Negeriku
Berkibar di Luas Nuansamu
Tunjukkanlah Kepada Dunia
Ramah Tamah Budi Bahasamu

Daku Ingin Kepal Tangan Ini
Menunaikan Kewajiban
Putra Bangsa Yang Mengemban Cita
Hidup Dalam Kesatuan

Berkibarlah Selalu
Bendera Negeriku
Menghias Langit Biru
Oh Indonésiaku
Tunjukkan Dirimu Kepada Dunia
Dan Torehkan Warnamu di dalam Dada

Berkibarlah Bendera Negeriku
Berkibarlah Engkau di Dadaku
Tunjukkanlah Kebanggaanku dan Semangatmu
yang Panas Membara

Berkibarlah Bendera Negeriku
Berkibarlah Engkau di Dadaku
Tunjukkanlah Kepada Dunia
Semangatmu Yang Panas Mambara

Daku Ingin Jiwa Raga Ini
Selaraskan Keanggunan
Daku Ingin Jemariku Ini
Menuliskan Karismamu

Daku Ingin Kepal Tangan Ini
Menunaikan Kewajiban
Putra Bangsa Yang Mengemban Cita
Hidup Dalam Kesatuan

Daku Ingin Jiwa Raga Ini
Selaraskan Keanggunan
Daku Ingin Jemariku Ini
Menuliskan Karismamu

Daku Ingin Kepal Tangan Ini
Menunaikan Kewajiban
Putra Bangsa Yang Mengemban Cita
Hidup Dalam Kesatuan




#Article 718: Tanah Air Indonésia (gending) (104 words)


Tanah Air Indonésia inggih punika silih tunggil gending wajib nasional sané wénten ring negara Indonésia. Gending sané mamurda Tanah Air Indonésia puniki kakaryanin olih E.L Pohan.

Gunung yang biru
Dan sawah yang hijau
Sungai yang kaya
hutan lebat

Alam yang murni
Tak ada melampau
Negeri dimana ku bertempat
Tak ku jemu

Memuji negriku
Aku tetap mengabdi padanya
Tanah yang jaya
Tempat lahirku

Indonésia yang mulia
Gunung yang biru
Dan sawah yang hijau
Sungai yang kaya

Hutan lebat
Alam yang murni
Tak ada melampau
Negeri dimana ku bertempat

Tak ku jemu
Memuji negriku
Aku tetap mengabdi padanya
Tanah yang jaya

Tempat lahirku
Indonésia yang mulia




#Article 719: Gugur Bunga (117 words)


Gugur Bunga inggih punika silih tunggil gending wajib nasional sané wénten ring negara Indonésia. Gending sané mamurda Gugur Bunga puniki kakaryanin olih Ismail Marzuki ring warsa 1945. Gending puniki kakaryanin antuk ngusumayang tentara Indonésia sané padem ring Révolusi Nasional Indonésia. Gending puniki nyaritayang indik pademnyané prajurit tur gending puniki dados gending sané umum antuk protés miwah pemakaman.

Betapa hatiku takkan pilu
Telah gugur pahlawanku
Betapa hatiku takkan sedih
Hamba ditinggal sendiri

Siapakah kini pelipur lara
Nan setia dan perwira
Siapakah kini pahlawan hati
Pembela bangsa sejati

Telah gugur pahlawanku
Tunai sudah janji bakti
Gugur satu tumbuh seribu
Tanah air jaya sakti

Gugur bungaku di taman bakti
Di haribaan pertiwi
Harum semerbak menambahkan sari
Tanah air jaya sakti




#Article 720: Lis Warisan Budaya Takbenda Propinsi Bali (124 words)


Warisan Budaya Takbenda utawi intangible cultural heritage punika konsep abstrak miwah teknologi tradisional unik sané nénten prasida kapégang, prasida ical sairing galahé nyansan wayahang.

Uger-uger pemargin ring Kemendikbud sekadi, kabudayaan sané wentén ring genah soang-soang keajuang ring pamerintah propinsi sekadi Dinas Pendidikan miwah Kabudayaan, selanturnyané kasiapang miwah keajuang ring pusat, sané becik dados Kekayaan Budaya Takbenda, sapunika dados malih ngajuang mangda munggah status ipun dados Warisan Budaya Takbenda Indonésia, menawi berkas ipun patut kelengkapin. 
Puniki lis Warisan miwah Kekayaan Takbenda saking propinsi Bali

Puniki lis budaya Bali sané sampun katetapang olih Kemendikbud dados Warisan Budaya TakBenda Indonésia.

Santukan akéh budaya Bali sané keajuang dados Warisan Budaya Takbenda Indonésia, lis puniki pacang kakepah mawit saking warsa pengajuan ipun ring Kemendikbud utawi dados Kekayaan Budaya Takbenda.




#Article 721: I Lengar (710 words)


Satua I Lengar inggih punika silih tunggil satua Bali.

Kacrita ada pangangon sampi manyama ajaka pepitu. Gobanné masaih makapepitu lengar, ento awananné kaadanin I Lengar. Pangangoné ento mekejang enu truna tur raket pesan manyama, saling tulungin, sagilik saguluk ajaka pepitu. Ané paling keliha makeneh ngalih anak luh lakar anggona kurenan.

Satua Mebasa Bali. Sedek dina anu makapepitu nganggur kumah I Mandalane. Ditu ia kacunduk tekén pianak I Mandalané ané luh, ané nedeng truni, madan Ni Luh Layang, jegege ngenyudang keneh.
I Lengar paing keliha dot tekén Ni Luh Layang. Ia lantas maekin I Mandala, tumuli ngraosang anake daa, lakar anggona kurenan.

I Mandala tusing cumpu mamantu tekén I Lengar. Ia lantas ngeka daya apanga pianakné tusing makurenan ngajak I Lengar. Kenjekan dugase totonan ada lelipi mranen sedek mataluh, masebun di muncuk punyan buahe ané tumbuh di umahne. Ningeh munyin I Lengar paling keliha, lantas ia masaut, Ih cai Lengar, yen saja cai dot tekén pianak icange, jani ada pangidihan icange tekén cai. Isinin apang sida ja cai ngamatiang lelipiné ané masebun tur mataluh di muncuk punyan buahe tenenan. Yen suba mati i lelipi, ditu cai lakar anggon icang mantu. Cai lakar antenang icang ngajak pianak icange, Ni Luh Layang.

Satua Mebasa Bali. Ban dotné ngelah kurenan, muah ampahné kaliwat, jeg inceg I Lengar paling keliha masaut, Nggih Bapa, tiang sanggup ngamatiang i lelipi tur nuduk taluhne. Sakewala da Bapa linyok tekén janji.
I Mandala nyaurin,Di kapan icang linyok tekén munyi ten sekadi wayan giri.

I Lengar tusing taen tekén daya upayan I Mandalane. Tusing buin matetimbang ngajak adin-adinne. I Lengar paling keliha gegison mongkod punyan buahe. Adi-adinné ngantosang di samping punyan buahe.
Sesubané I Lengar paling keliha neked di basetengahan punyan buahe, laut punyan buahe gejoranga. Lelipiné tengkejut tur galak jeg nrojo I Lengar. Lelipiné ngutil I Lengar paling keliha, mawastu ia mati. Sawanné ulung ka tanahe.

Satua Mebasa Bali. Ningalin belinné ngemasin mati, dadi makejang adinné mekeneh ngwirangang. Sakaadiri lantas mongkod punyan buahe praya ngamatiang i lelipi. Nanging lacur, makejang adinné ngemasin mati kena pangindrajalan I Mandalane. Ditu lantas I Mandala ngengkebang sawané nem diri. Ané adiri tuanannga nylempang di samping bungkil punyan buahe.

Kacrita suba sandikala ada anak truna madan I Widara teka kumah I Mandalane. Ia makeneh madik Ni Luh Layang. I Mandala masih tusing cumpu mamantu tekén I Widara. Sawiréh keto, I Mandala buin ngrincikang pangindrajala, sarwi ngraos. Ih, anak truna, icang ngisinin keneh caine, sakewala ada pangidihan icange. Ené ada bangken anak lengar, mati coto lelipi, nylempang dini di samping punyan buahe. Icang ngidih tekén cai, apang ngisidang bangkené ené laut tanem di semane. Sasubané cai pragat nanem bangkene, kala ditu cai lakar sakapang icang ngajak pianak icange, Ni Luh Layang.

I Widara masih ampah, tusing menyet kena daya upaya. Gegison ia malaksana negen bangken I Lengare, tumuli tanema di semane. Sasubané pragat nanem, ia laut mabresih, kenehné cager bakal antenanga ngajak Ni Luh Layang. Dugase I Widara nanem bangken I Lengare, I Mandala inceg nyemak bangken I Lengare ané lenan, tumuli pejanga sig tongos bangkené i tunian.
Pragat I Widara mabresih, lantas ia majalan nyujur umah I Mandalane. Teked jumah I Mandalane, I Widara ngorahang bangkené suba pragat matanem. I Mandala inceg mapi-mapi nureksa tongos bangkene, tumuli ngraos kene, Yeh, orahang cai bangkené suba pragat matanem, kenken undukné dadi enu dini ?.

Satua Mebasa Bali. I Widara lek tur jengah, laut bangken I Lengare tegena abana ka semane. Sasubané pragat matanem, I Widara buin mabresih tumuli buin majalan nyujur umah I Mandalane. Dugas I Widara majalan ka semane, I Mandala buin ngedéngang bangken I Lengare ané lenan, pejanga sig tongos bangkené itunian. Teked jumah I Mandalane, I Widara buin ngatonang bangken I Lengare enu ditu. I Widara buin ngincegang negen bangkené abana ka semane, laut tanema. Kéto unduke bulak-balik, nganti bangkené makapepitu telah tanema di semané olih I Widara.

Dugas I Widara nanem bangken I Lengare ané kaping pitu, ia mitaen bangken I Lengare bangke sakti, suba matanem bisa mawali ka tongosné i tunian. Marasa tekén dewek tusing nyidayang ngalahang bangken I Lengare, buina marasa dewekné kenyel cagcag-cigcig ka semane, ia lantas buung madik Ni Luh Layang.

I Widara lantas murang-murang laku, matinggal uli ditu. Kéto unduk anake ampah, kadropon malaksana dulurin tuna pepineh tung kuang pangunadika, tan urugan nemu sengkala wiadin sakit hati.




#Article 722: Ka (aksara Bali) (191 words)


Ka inggih punika silih tunggil aksara wianjana (kruna konsonan) ring sistem panyuratan aksara Bali, sané dados pralambang bunyi . yéning kaalihaksaraang dados kruna Latin, aksara puniki kasurat Ka. Aksara puniki rumasuk ring warga kanthya (konsonan langit-langit belakang).

Ring sistem panyuratan aksara Bali, nenten akéh sané anggén Ka mahaprana, punika aksara Ka sané kasusulin olih alpaprana , sané ring panyuratan mawit kruna Latin kapatehang tekén kha. yéning nyurat kruna sané madué bunyi , kapatehang mangkin saking kruna Ka saking warga aksara sané manut punika. Dados masih anggén wentuk Ka sané kabarengin olih tedung (wentuk 1, kajemak saking pustaka Pasang Aksara Bali), utawi Ka sané éras Na mawit garis ring duriné (wentuk 2). Wentuk Ka mahaprana sané kadadua éras tekén aksara Jawa. Punika ngajatiang pengaruh aksara Jawa ring aksara Bali.

Wentuk kruna Ka ring aksara Bali éras tekén kruna Ka ring aksara Jawa. sané ngabedaang kadaduané punika gaya panyuratan. Wentuk Ka mahaprana ring aksara Bali maan pengaruh saking aksara Jawa.

Panganggén aksara Ka pateh tekén panganggén Ka (Déwanagari: क) ring abjad basa Sanskerta. Ring sistem penulisan aksara Bali, Ka kaanggén ring kruna-kruna sané wénten bunyi , baik saking basa Bali, maupun basa non-Bali. 




#Article 723: Génjék (190 words)


Génjék silih tunggil seni karawitan Bali saking Kabupatén Karangasem sané  nganggén swara antuk matembang tan madaging pangiring utawi sakadi A cappella.  Sumber swara ipun saking 10-20 jatma sané malinggih ngawentuk bunteran utawi atengah bunteran, matembang kasarengin sakadi sesolahan miwah ngaryaning swara sané adung. Kruna génjék wénten sané nganikayang mawit saking kruna magegonjakan, mawit saking kruna génjak sané maarti masawirta miwah mabaosan. Ring aabé nguni, kesenian puniki kamargiang risampuné masan manyi, matuakan sambil masawitra miwah matembang sané kapadu antuk cipak (seni swara tan paarti).

Génjék ring pamahbah ipun kakawitin olih situnggil jatma sané nembang akedik bait, salanturnyané kasarengin sareng jatma sané tiosan, wentén sané nyarengin tan patembang utawi wantah maswara kemanten ngawentuk ritmis sané kawastanin toreng. Ritatkala tembang punika sampun usan, prasida malih kakawitin sakadi ring pamahbah.

Ring pamahbahné kesenian puniki nénten kasenengin sareng krama tiosan, mawinan kesenian puniki kadasaring miwah kairing olih tuak. Salanturnyané, ring warsa 1990an kesenian puniki dados ngautamaang seni swara taler sesolahan ipun, tuak taler mapiteh dados pangiring nentén sekadi sadurungné. Génjék ketah kauningin antuk matuakan sané mangkin sampun dados magénjékan.

Kawiguna génjék sané mangkin :

Ring warsa 2018, seni génjék ngamolihang rekor antuk pagelaran kolosal ipun.




#Article 724: I Nyoman Jater (satua) (624 words)


Satua I Nyoman Jater inggih punika silih tunggil satua Bali.

Ada tuturan satua I Nyoman Jater. Ngelah koné ia kurenan madan Ni Blenjo. Ni Blenjo mula jelema belog buin bocok. Nanging ia tusing pesan nyak ngaku dewek belog. Saluiring gegaen makejang ngaku tawanga. Magarapan dipaon, nglebengin daaran nasi, masih makejang tawanga.

Kacrita jani I Nyoman Jater magae di uma. Sai-sai Ni Blenjo luas ka uma ngaba nasi, benné kakul matambus tekén jukut antug-antugan. Sai-sai koné keto dogen darang nasinne, kanti bulanan tusing taen masalin. I Nyoman Jater suba med pesan naar be kakul matambus ten jukut antug-antugan, nanging Ni Blenjo masi maang kurenané nasi megoh be tekén jukut ané keto.

Sedek dina anu kacrita I Nyoman Jater, mara suud matekap nglantas ia negulang kebonne, paak pasisi. Dugase ento nuju ada seka nyaring tongkol, nyaring bano, mara ngasisiang uli segarane. Ditu lantas I Nyoman Jater milu nulungin ngedéng jukung muah nyorog ngaba ka sisi. Disubanné pada suud nyorog jukung, lantas baanga I Nyoman Jater be bano aukud. Baan kendelné ngénggalang lantas ia mulih nedehang kebonne.

Nah suba keto neked jumahne, tengkejut Ni Blenjo tur geleh makwewengan, mimih, to lakar anggon gené beli ngaba lelilpi mulih. Kutang kema énggalang. Icing tusing bani! lantas kedek ngakkak I Nyoman Jater ningehang munyinné Ni Blenjo. né saja jlema belog pesan! Lelipi oraanga, tusing nawang be bano, weh luh né madan be bano. Ené suba bené ané paling melaha. Kema jani lablab anggo kuah! Awake lakar ka uma buin numbegin, buin kejep abaang wake nasi”.

Jani kacrita Ni Blenjo, ka paon ngendihang api, nglantas nungguhang payuk. Soba keto jemaka be banoné pulanga ka payuke. Mara jujukanga mulang, ngliwat menek be banoné atugel. Jlempanganga mulang, masi tusing sedeng, payuke kajokan. Buin andanganga, masi enu lantangan be banoné tekén payuke. Keweh pesan kenehné Ni Blenjo, krana payuke tuara sedeng anggona nglablab be bano.

Lantas ngacigcig Ni Blenjo nyilih payuk sig pisaganné delod umahne. mémé Wayan, mémé ngelah payuk lantang? Bang ja icing nyilih lakar anggon nglaglab jukut!

Ni Blenjo nutugang pajalanné ngojog sig pisaganné ba dauhan. Meme Nengah, mémé ngelah payuk lantang. Ento mémé ngelah ja payuk bunter di paon. Silih ja lamun kanggoang”. Ni Blenjo ngénggalang ka paon pati sabsab ngalih-alihin payuk lantang. Kenehanga makejang masih tusing ada nyandang payukné anggona ngelablab be banone. Meme Nengah icing buung suba nyilih payuk méménne, Makejang tuara sedeng maklieng lantas Ni Blenjo. Kanti lingsir sanja ia milehan ka umah-umah pisagane, nagih nyilih payuk lantang, nanging tuara maan. Baan kewehne, ngencolang ia mulih. Be banoné buin gantunganga di apit-apite. Ni Blenjo laut macelep kumah meten, lantas medem masaput tebel tur ngruhguh.

Gelising satua teka lantas I Nyoman Jater uli di uma. Dapetanga banoné nu masih magantung di apit-apite. Bih, ené nguda enu masih be banonné magantung, Blenjo? Tunden nglebengin! Kali jani enu masih medem! masaut lantas Ni Blenhjo, munyinné ngejer magegetoran, aduh, awak icange kebus dingin! Kalingke nglablab be bano, bangun icing tuara nyidaang, tuara kodag baan naanang sakit tendase bli”.

I Nyoman Jater mula jlema darma, mendep lantas ia, tusing masaut. Encol ia ka paon ngendihang api, nungguhang payuk. Itep ia ngracik basa. Jemaka be banonne, sibaka tur tugel-tugela. Suba suud maumbah lantas pulanga di payuke.

Kacrita jani Ni Blenjo, nredes bangun uli di pedemanne, laut ia ngintip uli bolong bedege, ajinanga pretingkah kurenané ngarap be banno. Ngon pesan Ni Blenjo, sambilanga ngrimik padidiana, Mimi, to ketoanga bene, oooo, to sibak-sibaka. To buin tugel-tugela, mara clempunganga di payuke. né awake malah mailehan nyilih payuk lantang. Nah jani ja tawang suba. Buin pidan lamun buin maan be bano, bakat suba baan matuutin”. Laut buin ia ngénggalang medem tur makrubung.

Makedus suba jukute I Jater, jaan pesan bonne. Adeka tekén Ni Blenjo, sumingkin buka seluh seduk basangne. Sasubanné lebeng, mulihan I Nyoman Jater nanjeni kurenanné nasi.




#Article 725: Yuyu misi enjekan kebo ditunduné (1238 words)


Satua Yuyu Misi Enjekan Kebo Ditunduné (aksara Bali: ᬬᬸᬬᬸᬫᬶᬲᬶ​ᬏᬜ᭄ᬚ᭄ᬭᭂᬓᬦ᭄ᬓᭂᬩᭀ​ᬤᬶᬢᬸᬦ᭄ᬤᬸᬦᬾ᭟​) inggih punika silih tunggil satua Bali.

Katuturan dugasé malu koné I Lutung ngajak I Kekua masawitra melah pesan sakewala I Lutung pepesan pesan suba kena kauluk–uluk baan I Kekua. Sedek dina anu I lutung ngajak I kekua masemaya bakal ngemaling biu di abiané I Pekak Dukuh. Suba panemaya galah lantas majalan I Lutung ngajak I Kekua ketegalné I Pekak Dukuh.

Gelisin satua énggal suba koné I Lutung ngajak I Kekua neked di abiané I Pekak Dukuh turmaning girang makada nepukin buah biuné kuning- kuning sedeng nasak laut I Lutung mapajar tekaen I Kekua: Ih Cai Kekua cai dini nyaga di betén punyan biuné, Icang ja ané menek ngalap biuné ento. Ditu lantas I Lutung makecog ka punyan biuné, laut biuné kaempok sakabulih, kapelutin tur kaamah, suba buin ia ngempok biuné peluta laut amaha, kulitné kaentungan, ketanahé.

Ditu lantas I Kekua mamunyi: Ih.... ih... ih... Lutung ulungin ja icang biu abulih! basang icangé suba layah, masaut I Lutung: Nah antosin ja malu binjep baangaya. 

Makelo koné I Kekua ngantosin di betén punyan biuné, sing masi kaulungin tekén I Lutung. Sedeng itepé I Lutung ngamah biu, saget teka I Pekak ngaba arit. Nepukin I Pekak dukuh teka I Kekua macelep dibetén tengkulaké, nepukin I Kekua macelep di betén tengkulaké, I Lutung magending.

Kéto gendingné I Lutung dingehé tekén I Pekak Dukuh, ditu ia mapineh-pineh, yen keto gendingané I Lutung, sinah ditu ada I Kekua di betén tengkulake. Laut I pekak dukuh maekin punyan biuné, laut ngungkabin tengkulaké tepukina ditu ada I Kekua. Turmaning kajemak tur kaaba mulih, celepanga betén guungané turmaning pejanga delod paone.

Ditu I Kekua pedih: Nah..... Iba lutung dadi ati iba nguluk–nguluk waké, sakewala da nen iba merasa kendel, buin mani iba bakal kena karmané padidi. Kéto pariselselné I Kekua.

Gelisin satua énggal dipondok I Pekak dukuh ngorin cucuné niluh kancrung kapeken meli basa lakar nampah I Kekua anggona lawar, mara keto dingeha koné munyiné I Pekak dukuh keto tekén I Kekua, ditu ia sedih nyelselin padewekan: Uduh ratu Sang Hyang Parama Kawi, dados sapuniki sané panggihin titiang, dadi ati I lutung nguluk–nguluk titiang, tan buungan titiang ngemasin mati, Ratu.... Suryanin titiang, Icenin titiang pamargi mangda prasida titiang ngelidin bayané puniki.

Mara keto pariselselné I Kekua, saget teka I Lutung: kruet..... kruet... kruet maekin I Kekua, turmaning mapajar: Ih Kekua, to.... too... cai suba gaenanga basa tekén I Pekak dukuh, sing ja buungan cai bakal tampaha, turmaning anggona lawar.

Laut I Kekua masau: Ih... Lutung, tusing saja cara munyin cainé, apang cai nawang wakené nak bakal antenanga ngajak cucuné pekak dukuh, to.... to... to.... sing not cai, I Pekak dukuh ngaé basa, nak bakal anggona ngaé upakara, banten pesakapan kaine. Mirib né pula paduman wakené maan nganten ngajak anak luh jegeg.

Mara keto munyiné I Kekua, kapineh baan I Lutung: Beh, demen pesan atiné I Kekua maan nganten ngajak anak luh jegeg, paling melah iraga ané nagih tekén I Kekua, apang baanga nganten.

Ditu ia masaut alus banban: Ih .... adi kekua, iraga suba matimpal uli nguni, jelé melah bareng-bareng, jani yen tuah adi lega baang ja beli nyilurin dewek adiné apang beli taen ngerasanin nganten. Buin mani durinan adi bakal baang beli masi duman. Kéto munyiné I Lutung mamelas tekén I Kekua.

I Kekua kedek dikenehné kerana merasa ngenen pangindrajalané tekén I Lutung, turmaning masaut: Nah Beli lutung, yen suba sanget keneh beliné bakal nganten, icang nyadia ngemang beli. Ditu lantas I Kekua masilur. Jani I Lutung ané matekep dibetén guungané, laut I Kekua malab turmaning gageson macemplung katukade.

Gelisin satua, énggal suba koné suud I Pekak dukuh ngaé basa, laut tundena cucuné nyemak I Kekua, jag ngencolang koné pajalané luh kancrung ngojog tongosné I Kekua matekep. Ditu ia tengkejut nepukin ada lutung kejengat kejengit matekep di guungané, turmaning ia gelur–gelur ngaukin pekakné. Ningehin cucuné gelur gelur, I Pekak dukuh lantas maekin cucuné turmaning mapajar:

Masaut lauh kancrung, Pekak busan norahin nyemak kekua? Jani dadi lutung di dini matekap?

Masaut I Pekak dukuh: Nah.... sing engken. luwunagn bin luh.... liunan jani iraga maan bé, bandingan tekan bené I Kekua.

Mara keto munyiné I Pekak Dukuh, kapineh bané I Lutung, ban ia suba kena kauluk–uluk baan I Kekua sing buungan jani deweké bakal mati tampaha tekén I Pekak Dukuh. Kéto pariselselné I Lutung, turmaning ia ngeka daya. Ditu I Lutung masemu sedih, yeh matané paketeltel. Ngetel di tanahé turmaning mapajar: Pekak.... pekak.... dukuh, satondené pekak bakal nampah tiang, ada pangidih tiangé tekén pekak, tiang né tusing bisa mati matebek tekéning sarwa sanjata, yen bakal ngematian tiang, bebed awak tiangé aji duk, turmaning di ikut tiangé gantungin biu aijas, apang ada bekel atman tiangé.

Ditu lantas I Pekak dukuh ngisinin pangidihné I Lutung, laut I Pekak dukuh mebed awakné I Lutung aji duk, ikutnyané kagantungin biu aijas, turmaning lantas kaenyitin eduké punika.

Makelo–kelo gedé koné apiné di awakné I Lutung, ditu lantas I Lutung makecos sig duur neb umahné I Pekak Dukuh, makelo–kelo telah koné puun umahné I Pekak dukuh tunjela tekén I Lutung. Disubané keto, I Lutung laut macebur ka tukadé ngilangin kebus awakné. Disubané keto, mara ia menekan diduur batuné sambilang melut–melu biu. Kerana awakné I Lutung telah kebus ulian matunjel mawast jani kembung turmaning mesuang nanah.

Ceritayang mangkin, ring puri Ida sang prabu sedeng sungkan rahat, Irika ida ngutus parekané mangda ngerereh tamba, mangada Ida sang prabu gelis kenak, irika raris parekané gelis mamargi, ring tengin margi ipun manggihin I Lutung sedeng mespes nanah taluh butuhné, nahnahé ento lantas baanga parekané apang aturang ring Ida Sang Pabu.

Gelisin satua, énggal sampun kocap kenak Ida sang prabu sangkanin tamba ané aturanga tekén I Lutung, irika raris Ida Sang Prabhu ngutus parekané ngerereh I Lutung mangda tangkil kapuri pacang kaicen upah.

Disubané I Lutung tangkil, Ida Sang Prabu ngandika: Ih.... Iba lutung sawiréh cai ané sida nyegerin manira, jani gelah bakal ngicen cai ngidih sekitan keneh cainé, apa ja, mas, pipis, slaka, manik, bakal picang gelah.

Ditu lantas I Lutung Maatur: Yening palungguh I ratu sueca ring titiang, titiang jagi nunas cengceng acakep, kendang asiki, ayam asiki, asu asiki. keto pinunasné I Lutung, raris Ida sang prabu gelis mapaica. Disubané keto lantas I Lutung mapamit.

Ceritayang jani, suba peteng I Lutung magending di duur punyan kepuhé, kené gendingane: Sang prabu tuah belog, ngamah nanah taluh butuh akune. kruet... kruet.... jedug–jedug, ceng–ceng–ceng, kaing, kaing, kaing. Sawireh seasi I Lutung magending keto kapireng  Olih Ida Sang prabu, Ida Kalintang Duka pisan, raris Ida ngawéntenan sewamara jagi ngejuk I Lutung. sira ja sané mresidayang pacang kapaica upah marupa kebo tekén pecut mas.

Gelisin cerita, makejang koné panjaké tusing nyidayang ngejuk I Lutung. Ditu lantas I Yuyu ngajak I Udang bareng ngamiletin sewamara. Ditu ia ajaka dadua ngeka daya laut menek kapunyan kepuhé, ditu I Lutung apul–apulina, ajum–ajuma, sambilanga magending:

Kacarita jani, I Udang kapaica pecut mas, I Yuyu kapaica kebo olih Ida Sang Prabu raris Ipun mapamit. Ditu koné kebiné celepanga kesongné I Yuyu nanging tuara nyidayang sawiréh keboné gedé ditu I Yuyu masih bengkung nagih nyelepang keboné sambilanga magending:  Seng sengan, seng sengan tanduk ibané, ditengah linggah, disisi cupit, sedeng itehé ia magending sambilanga matek–matek talin keboné, jek bakat enjekina koné tundun I Yuyu tekén keboné. Sangkané kayang jani tundun yuyuné misi enjekan kebo, nepukin I Yuyu enjekina tekén keboné, I Udang kedek jumprat–jumprit: Ah.. Ah.. Ah.. Ngedikin ia I Yuyu kanti menek tainé ketendasné, sangkané kayang jani udangé matai dipoloné. Tur majambot lantang ulian pecut masé pejanga di tendasne. 




#Total Article count: 724
#Total Word count: 199526