#Article 1: هورکوب قاچان (191 words)


Running Scared ()  — آذربایجانی 2011 آوروويزييا (يوروويژن) ماهنی موسابيقه سينده تمثيل ائدن ائلدار  نیگار جوتلوگونون موسابيقه ده ايفا ائتدیكلری ماهنی. Running Scared  70 ماهنی آراسيندان سئچيليب. سئچيمی ايجتيماعی تئلئويزييا و راديو ياييملاری شيرکتی نين باش ديرئکتورو ايسماييل عومروو، بسته کار فايق سوجددينوو، راوف بابايئو، بين الخالق موسيقی شوراسی نين آذربایجان ميللی موسيقی کوميته سی نين پرئزيدئنتی لاله کازيمووا، مدنيت و توريزم نازيرليگی نين نوماينده لری منظر نوره ليگئوا، زهرا بدلبه ی لی و موغنّی زولفی یه خانبابایئوانین تمثيل اولوندوغو مونصيفلر هئيتی آپاريب.  Running Scared  ماهنيسی نين مؤليفلری ايسوئچلی ائستئفان اؤرن، ساندرا بيورمان و ايئن فارقوهانسوندور.

هورکوب قاچان

 گل يانيما، 
گل يانيما بو گئجه، 
آمان آللاه... 
نه اولور-اولسون، 
سن لازيمسان منه، 
سئوگيليم...

سادجه، 
يانيندا اولماق ايسته ييرم هميشه. 
آمان آللاه... 
ائحتيياجيم وار سنه!

قاچيرام... 
قورخورام بو گئجه، 
قاچيرام... 
حياتدان قورخورام، 
قاچيرام... 
نفس آلماغا دا قورخورام، 
هئيرانام سنه...

قاچيرام... 
قورخورام بو گئجه، 
قاچيرام... 
نفس آلماغا دا قورخورام، 
چونکي هئيرانام سنه...

گل يانيما، 
ياخين گل. 
آمان آللاه... 
ائحتيياجيم وار سنه. 
گلمگينچون داها نه دئييم سنه؟..

منه اينان، عزيزيم، 
يانيمدا قال هميشه ليک. 
آمان آللاه... 
گرکسن سن منه، 
ائحتيياجيم وار سنه...

هر واخت، 
هر واخت منيم نيتيم سني قوروماق، 
سنی قوروماق، 
آرخا اولماقدير سنه... 




#Article 2: شیخ شهاب الدین سهروردی (409 words)


شیخ شهاب الدین سهروردی  - کامیل آدی : شهاب الدین یحیی ابن حبش بن امیرک ابوالفتوح سهروردی-فیلسوف (۵۴۹ - ۵۸۷ ق / ۱۱۵۴ - ۱۱۹۱ م)  زنجان(زنگیلان) قیدارشهریندن ایدی.

اونون کیتابلاری ریتر و شهروزی یازدیقینا گوره بئله گلیب 
۱- المشارع و المطارحات: منطق، طبیعیات، الهیات.

۲- التلویحات.

۳- حکمةالاشراق، ایکی  بخش. بیرینجی بخشی، اوچ  مقاله  منطق، ایکینجی بخشی الهیات بئش مقاله. (بو کیتاب ان سهرودینین مهم کیتابیدی )

۴- اللمحات، کتاب مختصر اوچ فن  حکمتدن، یعنی: طبیعیات، الهیات و منطق.

۵- الالواح المعادیه،  حکمت و اصطلاحات فلسفه بیلگیلری

۶- الهیاکل النوریه، یا هیاکل النور.

۷- المقاومات، التلویحات کتابینین مختصری

۸- الرمز المومی (رمز مومی) تکجه شهروزی بو کیتابدان آد آپاریب

۹- المبدء والمعاد. فارسی بیر کیتاب کی تکجه شهروزی اونی آد آپاریب

۱۰- بستان القلوب،  حکمت، سهروردی کی فاس دیلینده یازیلیب

۱۱- طوراق الانوار، شهروزی اونی آد آپاریب آمّا ریتر اونی تانیمیر

۱۲- التنقیحات فی الاصول، ریتر اونی تانیمیر آمّا شهروزی آدین گتیریب

۱۳- کلمةالتصوف. شهرزوری بو آدینان یازیب آمّا  و ریتر (مقامات الصوفیه)آد وئریب

۱۴- البارقات الالهیة، شهرزوری تکجه اونون آدین آپاریب

۱۵- النفحات المساویة، شهرزوری آد آپاریب

۱۶- لوامع الانوار.

۱۷- الرقم القدسی.

۱۸- اعتقاد الحکما.

۱۹- کتاب الصبر. بو دورد کیتابی شهروزی آد آپاریب

۲۰- رسالة العشق، شهرزوری یازیسیندا، ولی ریتر  «مونس العشاق» یازیسندا کی فارسی بیر کیتابدی

۲۱- رساله در حالة طفولیت،

۲۳- رساله روزی با جماعت صوفیان، شهروزی اوندان آد آپاریب و ریتر اونی یازمییب فارسی دیلده

۲۴- رساله عقل، فارسی دیلده

۲۵- شرح رساله «آواز پر جبرئیل» فارسی دیلده

۲۶- رساله پرتو نامه، فارسی دیلده

۲۷- رساله لغت موران، فارسی دیلده ناغیللار

۲۸- رساله غربةالغربیة، شهرزوری یازیسیندا  اما ریتر آنرا یازیسیدا (الغربةالغربیة)  عربیجا یازیلیب و (حی بن یقطان) ابن سینا کیتابیندان اونی یازیب

۲۹- رساله صفیر سیمرغ، فارسی جا

۳۰- رسالةالطیر،

۳۱- رساله تفسیر آیات «من کتاب الله و خبر عن رسول الله».

۳۲- التسبیحات و دعوات الکواکب.

۳۳- ادعیة متفرقه.

۳۴- الدعوة الشمسیة.

۳۵- السراج الوهاج.

۳۶- الواردات الالهیة بتحیرات الکواکب و تسبیحاتها.

۳۷- مکاتبات الی الملوک و المشایخ،

۳۸- کتاب فی السیمیاء.

۳۹- الالواح،

۴۰- تسبیحات العقول و النفوس والعناصر.

۴۱- الهیاکل.

۴۲- شرح الاشارات. فارسی دیلینده شهروزی اونون آدین یازیب

۴۳- کشف الغطاء لاخوان الصفا. بونی شهروزی یازمییب و ریتر یازیب

۴۴- الکلمات الذوقیه و النکات الشوقیه، یا «رسالةالابراج» ریتر یازیسیندا

۴۵- رساله (آدسیز) :ریتر بونی یازیب

۴۶- حکمتین خلاصه سی: ریتر بونی آد آپاریب

۴۷-قصیده و شهرلری کی ابن سینا قصیده سی اونون باشلانیشیدی: سقطت الیک من....

۴۸- عقل سرخ

ابداً تحن الیکم الارواح - و وصالکم ریحانها والروح




#Article 3: گجیل قاپیسی (206 words)


گجیل قاپیسی تبریز شهری‌نين ۹ قاپیسيندان بیریدیر کی گجیل محله سینده یئرلشیب.

گجیل و یا گزیل  ایکی معنا دا اولا بیلر
 
۱-شلوغ و آدام لاردان دولو یئر 
۲-میوه و اکینچیلیق محصولاتی ساتیش یئری

کی بورا کاروان لار اۆچون ایستیراحت ائدن بیر یئر ایمیش ، گجیلین اطرافی دا قاباخجن شاعیر لر ، عالیم لر و بؤیوک ادام لارین قبریستان ایمیش کی پهلوی زامانی سؤکولوب و بیر قیسمتینده گولوستان باغی جورلندی.

حبیب شیری آذر ، ۸۷ شمسی ایلده دئدی کی مدارک و قدیم نن قالمیش یازیلار دان قالان سؤزلر دییر کی : شمس تبریزی ( مولانا نین آشکی ) نین ده قبری گجیل قبرستانین دا ایمیش و گره کی بو قبرستان تاشتان دوزله ! البته دهخدا دا اؤز لغت نامه سینده بو سؤزی دوغرو ساییب .[ چرنداب ، لغت نامه دهخدا| 

بو قاپی کی تبریزین اَن اسکی ۹ قاپیسین نان بیری دیر، ۱۳۹۲ شمسی هجری ایلده ، 2013 میلادی ایلی هامان، قاباخکی یئرینده یئنی دن قورولدو. و تقریبا قاباخکی شکیلینه اوخوشیر ،  البته ایندیسه ایکی آصلان( شیر ) شکیلی وار کی قاباخکی شکیلینده یوخدو و چوخلو پهلوی نشانه لرینه اوخشییر ! کی اؤزی سؤز یری وار بوردا.- ۲ مینجی شکیل

بو قاپی نین قاباخکی شکیلی معروف شکیل چئکن یوجین نین بیر گجیل دن قالمیش شکیلین نن چئکیلیب .




#Article 4: آبیک (113 words)


آبیئک (اسکی آدی: اوبا) ایرانین قزوین اوستانینین شهرلرین‌دن بیری‌دیر. بو شهرین نوفوسو ۲۰۰۶اینجی ایل‌ده ۴۷٬۲۳۳ نفری‌میش.

آبیئک خالقی نین ۹۰%ینین دیلی آذربایجان تورکجه سیدیر. و تورکلردن سونرا تاتلار و لرلار یاشاییرلار. آبیئکین ان اسکی منطقه سی اوبا آدلانیر و شهرین قوزئی باتیسیندا یئرله شیر.بوناگؤره آبئیک خالقی، آبیئکین اسکی آدینی اوبا بیلیرلر.۱۹۶۲ ایلینده ایران شاهی محمد رضا پهلوی بو شهردن زیارت ائتدیکدن سونرا  بؤلگه نی فارسلاشتیرما آماجیلا شهرین آدینی تورکجه دن اوبادان فارسجایا آبیئکه دئیشتیردی.باشقا یاندان سومری لردن(سوبار،سوبیر) قالان تپه ازبکی اثرلری،سوبیر کلمه'سینین ترجمه'سی ایله آبیک آدلاندیرمیش اولابیلر.

۱۹۴۶ ایلینده ایران دا آذربایجان میلّی حکومتی سید جعفر پیشه وری طرفیندن قورولدوقدان سونرا آبیئکین قیشلاق کندی ساوجبلاغ بؤلگه سینده پیشه وری طرفیندن مرکزی پایگاه سئچیلدی.




#Article 5: آت (119 words)


آت، دیرناقلیلارین تک بارماقلیلار آلت بولومندن، آتکیلرعائلهسیندن ممهلی حئیواندیر.
باشلانقیجدا بیر تولکی بویوکلوگوندهکی آت بۇ گونکو حالینی اولماسینا چوخ اوزون زمان چکمیشدیر. گونوموزده وحشی آتین تمثیلجیسی موغولیستانین قوبی چولونده ۲۰–۳۰ قدر نمونه سی تاپیلان پرزهوولسکی آتیدر. بۇ آتین یوکسکلیگی تقریبی اولاراق ۱۳۰ سانتیمتر دیر. بویوک باشلی، ایری، قیسا قولاقلی، دیک یلهلی و تریاکی رنگلی بیر آتدر.

آت، بیر روایته کوره میلاددن اونجه ۴۳۰۰–۳۷۰۰ ایللرینده عمله گلمیشدیر. موغوللار بۇ آتی بجرمیشدیر و داها سوْنرا بین النهرینه یاییلمشدر.

آت، تاریخ بویونجه انسانلرین اک بویوک یاردیمجیسی اولمشدر. حرب، زراعت، تجارت کیمی ایشلرده ایستیفاده الوب. آت، تورکلرین حیاتنده مهم بیر یره صاحبدیر. عصرلرجه تورکلر و آت بیرلکده یاشامشدیرلار و تورکلرین ان باغلی اولدیغی حئیوان آتدیر. بۇ باغلیلیق، تورک خلق ادبیاتینه ده اؤزون گورسدیر.




#Article 6: آتیلا (455 words)


آتیلا (۴۰۵-۴۵۳)، هون‌لار شاهیدی.

ویزیقوت لارا قارشی روما امپراطورلوغویلا بیرلیك آپاران آتیلا؛ فلاویوس آتیوسون دعوتینه بیر دؤنمده رومایا گئتدی. هر شئی یاخشی گئدركن روآ نین اؤلوم خبرینی آلدی. گئری دؤنه‌رک قارداشی بلئدا ایله بیرلیكده هون امپراطورلوغو نون اورتاق كرالی اولدو. بلئدا 445 ایلینده اؤلدو. بو دوروم آتیلانین تك باشینا هون كرالی االماسینی یاراتدی.

داها سونرا آشیق اولدوغو بیر اسیر قیزلا(ناكارا) ائوله نن آتیلا نین بیر اوغلو اولدو. دوغوم چاغی ائشی ناكارا، حیاتینی ایتیردی.

حوكومدار لیغی بویوندا اوردوسویلا باتی و دوغا رومایا تئز تئز استیلا ائدن آتیلا؛ اورتا چاغ قایناق لاریندا آجیمسیزلیغیلا تانینیر. بونون اۆچون آوروپا دا تانرینین كئرباجی(Tanrının Kırbacı) اولاراق تانینیر.

(Latince: Flagellum Dei, İngilizce: Scourge of God, İtalyanca: Flagello di Dio, Fransızca: Fléau de Dieu)

آما آلمان افسانه لرینده آتیلا بیر بؤیوك و اییلیك سئون بیر كرال دیر. آتیلا ساراییندا بیرچوخ آلمان خاقانی یاشار. Nibelungen داستانی هون - آلمان ساواش لاریندان مئیدانا گلیر. بو ناغیل لاردا آتیلا؛ اتزئل(Etzel) آدیندا بؤیوك بیر نفوذا صاحب، باریش سئون و یالنیز آسی لره قیلینج آچان، اصیل روحلو بیر كرال دیر. آوروپا هون امپراطورلوغونون باشكندی اؤلان Etzelburg آدینین بورادان گلمه سی بیلینمك ده دیر. آئتوس ایله اؤلان كاتالؤن ساواشیندا رؤما اؤردوسو داغیلمیش، باتی گوت كرالی Theodeirch ئؤلموشدور. آتیلا اؤردوسونو دینلندیرمك اۆچون قاچان آئتوسو قؤوالامادی.

باتی روما امپراطورلوغونا گئدركن، پاپا نین آرایا گیریلمه سیله آتیلا رؤومانی آلمادی و وئرگیه باغلادی. آتیلا آوروپانین 3 دن ایكیسینه كرال لیق ائتدی.

آتیلا 453 ایلینده سون آروادی، ایلدیكؤ طرفیندن توی گئجه سی اؤلدورولدو. جسدی اوچ ایچ ایچه تابوت دا یئرلش دیریلدی. ایلك تابوت قیزیلدان، دالیسی گوموشدن و بو ایكی تابوتو ایچینه آلان پولاد تابوت. مزارین هاردا اؤلماسی بیلینمه ییب. جنازه سینه قاتیلانلار، مزارین یئرینین بیلینمه مه سی اۆچون ئؤلدورولوب لر. آنجاق تاریخچی لر آراسیندا تونا چایین یاتاغیندا خزینه لریله بیرلیكده باسدیریلماسینا بیر اینام وار. چایین باشدان آشماسی و چوخلو اؤلكه لردن گئچمه سی اۆچون بورؤكراتیك سؤرونلر چیخماسیندان قازما چالیشماسی اؤلماییب دیر.

آتیلا و قارداشی بلئدا

مارس(مریخ) آدیندا قیلینجی، دئییلیر آتیلا ساواش تانریسی، مارس دان آلمیش دیر.

آتیلانین آدینیا هونلاردان آز بیلگی لریمیز اۆچون تام بیر آنلام یؤخدور؛ آما تورك قایناق لارینا گؤره وؤلقا(ولگا) چایینین اسكی آدی اؤلان  آتیل،ایتیل،آتال كلمه لرینه اؤرالی آنلامی وئرن ایلا(ایللا) كلمه سیله بیرلشمه سی سؤنوجو آتیلا اؤلوب دور. باشقا بیر گؤروشه آت،آتیل،آتیلماق آنلاما گلیر. باشقا بیر تورك افسانه سینه گؤره اؤزونه آلتی هان دا دئییردی. ماجار قایناقلارینا گؤره یارگی(قاضی) آنلامینا گلن ایتلت كلمه سیندن آلینمیشدیر.

آتیلا دونیا دیللرینده فرقلی حالتلری وار، میثال اۆچون:

اینگیلیسجه:  Ætla , Attle, Atlee
ایتالیاجا: Attila
اسكاندیناویاجا:  Atli, Atle
آلمانیاجا:  Etzel
ماجارجا: Attila, Atilla, Etele
توركجه:  Attila, Atila, Atilla
قزاقجا:  Edil

آتیلا(1954)؛ پیئترو فرانسیسجی نین آنتؤنی كویین و سؤفیا لؤرئن ین یئر آلدیغی سینما فیلمی
دؤغورلانان كافر(Sign of the Pagan)(1954)؛ داقلاس سیركین جك پالانس و جئف چاندلئر ین یئر آلدیغی سینما فیلمی
آتیلا(1991)؛ كریستوفر سووانین تی وی فیلمی
آتیلا(2001)؛ دیك لاوری نین تی وی فیلمی

...




#Article 7: آد (459 words)


بیر اولانی حابئله بیر آچمانی آدلاندیران سؤزه آد دئییلیر. آراز، تیکینتی، دوشونجه، دویغو.

آراز ایله تیکینتی بیر اولابیله نی آدلاندیرلار، دوشونجه ایله دویغو بیر آچمانی.

قایناق: سؤزلوک، داشقین، تبریز، یاران یائیملاماسی، ۱۳۷۴

آد: جانلی و جانسیز وارلیکاری، دویغو و دوشونجه لری، موختلیف وضعیتلری بیلدیرن سؤزلره آد دئییلیر

آدلار جینس آد و خوصوصی آد اولماق اوزره ایکییه آیریلار.

خوصوصی آد: دونیادا تک بیر وارلیغی ایفاده ائدن آدلارا خوصوصی آد دئییلیر.

جینس آد: دونیادا بنزری چوخ اولان بیر چوخ وارلیغین، بیر چوخ وارلیغین اورتاق آدینا جینس آد دئییلیر.

جینس آدلار اوچه آیریلار:

آ. مادّه آدلاری: ال ینن توتولوب گؤزله گؤرولن وارلیقلارا وئریلن آدلارا دئییلیر. ماسا، پالتار، داش، دوزنلیک، پروسپئکت، کوچه…

آ. معنا آدلاری: ال ینن توتوامایان گؤزله گؤروله بیلمه یه ن وارلیقلارا وئریلن آدلارا دئییلیر. سس، یوخو، سئوینج، آجی/اغریلی، یوخو، عاغیل، خاصیت، خوشبختلیک، حسرت، سئوگی…

آ. بیرلیک آدلاری: عئینی نؤودن اولان وارلیقلارین توخلو اولاراق اول/تاپیلدیقلاری وضعیتلره وئریلن آدلارا دئییلیر. مکتب، سینیف، لاغ/الای، باتالیون، سورو، مئشه، خالق، میلت، عاییله، خور…

آدلاردا تکلیک - چوخلوق

آدلاردا تکلیک - چوخلوق: بیر تک وارلیغی ایفاده ائدن تک آد، عئینی جینسدن جیرچوک وارلیغی ایفاده ائدن آدلارا ایسه چوخلوق آد دئییلیر.

تک

چوخو علاوه س (ن) ی چوخلوق

چیچک + لئر __ چیچکلر

داغ + لار __ داغلار

کؤینک + لئر __ کؤینکلر

قاپی + لار __ قلیب لر

عادین حاللاری

آدین بئش حالی واردیر:

یؤنلمه وضعیتی

یوکله مه وضعیتی

تاپیلما وضعیتی

آیریلما وضعیتی

بونا گؤره مکتب سؤزونو آدین بئش حالینا گؤره جومله ده ایستیفاده سی:

مکتب اینسان دوغرو دوشونمگی اؤیره دهر.

محمد بۇ ایل مکتبه باشلایاجاق

مکتبی بیتیرینجه موعلیم اولاجاقمیش

صاباح مکتبده اولماق مجبوریتینده سنمی؟

مکتبدن گلیرکن کیتابچییا اوغرامیش.

آد تاملامالاری

آ. آد تاملاماسی: آرالاریندا معنا ماراق/لاقه سی اولان، ایکی و یا داها چوخ آددان مئیدانا گلن سؤز قروپلارینا آد تاملاماسی دئییلیر.

آد تاملامالاریندا بیرینجی آد تاملایان، ایکینجی آد تاملاناندیر. تاملایان و یا تاملانان علاوه آل/گؤتورمه وضعیتینه گؤره آد تاملامالاری دؤرده آیریلار:

۱. تاکیسیز آد تاملاماسی: بیر تاملامادا تاملایان و تاملانان آد و یا آد سویلو سؤز علاوه آل/گؤتورمزسه تاکیسیز تاملاما مئیدانا گه لر.

گوموش چرچیوه دمیر قاپی

تاملایان تاملانان تاملایان تاملانان

۲. علامتسیز آد تاملاماسی: بیر آد تاملاماسیندا تاملایان علاوه آل/گؤتورمز، تاملانان علاوه آل/گؤتورسه علامتسیز آد تاملاماسی مئیدانا گلیر.

سوبا بورو - س -او پنجره شوشه - ای

تاملایان تاملانان تاملایان تاملانان

۳. علامتلی آد تاملاماسی: تاملایانلا تاملانانین علاوه آل/گؤتوردویو آد تاملامالارینا علامتلی آد تاملاماسی دئییلیر.

ائو - ائن پنجره -س - ای شکاف - این قاپاق - ای پئنجک - ائن دویمه - س - ای

تاملایان تاملانان تاملایان تاملانان تاملایان تاملانان

۴. زنجیرله مه آد تاملاماسی: ایکیدن چوخ آدین معنا طرفیندن بیر-بیرینی تاماملایارکن مئیدانا گتیردیکلری تاملامالاردیر.

ائویمیزین دؤرد بیر طرفی پنجره چئرجئوئسی نین شوشس (ن) ی …

تاملاما نؤوو تاملایان تاملانان

تاکیسیز آد تاملاماسی - -

علامتسیز آد تاملاماسی - -ای

علامتلی آد تاملاماس -ائن -ای

زنجیرله مه آد تاملاماس ایکیدن چوخ آد




#Article 8: آذلار (1326 words)


آزلار یا دا آذلار و یا آسلار – آوروپا و آسیادا گئنیش یاییلمیش قدیم خالق. زامان-زامان بوتؤو آوراسییایا یاییلان تورک ائتنوسونون ایچینده همیشه یاشارلیغی ایله سئچیلن، آزیخ (از – اوق) ماغاراسیندان توتموش قوزئی، گونئی، باتی آذربایجان بؤلگه‌لرینده و آزوو (ازاق) دنیزینه قدر موختلیف اؤلکه‌لرده ایزلرینی قویموشلار.

آذربایجان اؤلکه آدینین کؤکونده‌کی آذر بوی آدینین یارانماسیندا اساس اؤزک(هسته) اوْلان آز بویو تورک قومو ایچینده چوْخ سایلی سویلاردان بیری ایدی. آزییا//آسییا آدینداکی پارالئللیک (اوخشارلیق) کیمی، آز قومونون دا آس واریانتی گئنیش یاییلمیشدیر. بئله یاییلمانین سببی آز//اس بویلارینین واختیله قدیم آذربایجاندان قرب، شیمال و شرق اؤلکه‌لره اوْلان کؤچو ایله باغلیدیر.

بللیدیر کی، هر هانسی بیر بویون آدی اونون داخیل اولدوغو خالقین ایچینده اوزون مودت سوی آدی (ائتنونیم) کیمی یاشاییر. بۇ باخیمدان، اؤزبک، آلتای، قاراقالپاق و سایر تورک خالقلارینین ترکیبینده اوروق، سوی، بوی آدی کیمی ایشلنن آز//اس ائتنونیمینه [۱] [۲] و گؤی-تورک یازیلاریندا آز بودون (آز خالقی) و آز-کیشی (آز آدامی) آدینا، کوبان کتیبه سینده ائرئن آز آییریلتیم (آز ارنلریندن آیریلدیم) ایفاده‌سینه راست گلمک اولور.

موختلیف تورک خالقلارینین بوی-سوی (طایفا-نسیل) بؤلگوسو کیمی دیقتی چکن و ترکیبینده آز//اس کومپونئنتینی(حیصه سینی) یاشادان ائتنونیملر بؤیوک ماراق کسب ائدیر. مثلا، باشقورت-کاتای بویونداکی آس، آسسی سویلاری، بالکارلارین آس آدلانماسی، اؤزبکلرین ۳۲ اساس بویو سیراسیندا آ. وامبئرینین آس بویونو قئید ائتمه‌سی [۳]، قیرغیزلاردا آزیق بویو، نهایت، قدیم آذربایجان اهالیسینین آز آدلانان بیر قیسمینین سونرالار آذر بویو کیمی تانینماسی آزلارین تورکلوگونه شوبهه یئری قویمور. لاکین آز بویونون گئنیش جوغرافی اراضیلرده گؤرونمه‌سی اونلارین ائتنیک منشایی حاقیندا بعضی تدقیقاتچیلارین یانلیش فیکیر سؤیله‌مه‌سینه سبب اولموشدور.[۴]

بئله کی، و. و. بارتولد تورکئشلری آز و توخسی بویلارینین بیرلشمه‌سی حساب ائتمیش [۵]، گولتیگین آبیده‌سینده‌کی آزلاری (آز بودون) ایسه یئنی سئی اوستیاکلاری ایله عئینیلشدیرمیشدیر [۶].

آز//اس بویو تکجه آذر تورکلرینین دئییل، بیر سیرا دیگر تورک بویلاری سیستئمینده ده موهوم یئر توتور. بوندان باشقا، سوی آدی قدیم تورک آنتروپونیمیکاسینین(شخص آدلارینین) خوصوصییتی کیمی شخص آدلارینا دا قوشولور، اونون هانسی سویدان اولدوغونو بیلدیریر. مثلا، اون یئددی عصرده فارسجا یازیلمیش دستورالملک اثرینده سادالانان بیر سیرا شخصین آدیندا آس بوی آدی واردیر:

قایب نازار بی آتالیک آس، 
خوررم بی حاجی پروانه‌چی آس،

محمد حاکیم بی میرزه آس، 
ماهمود بی کاتاغان آس [۹]

بوراداکی آد-تیتول-سوی آدی دوزومو قانونا اویغون حالدیر. ب.اون.کارمیشئوا گؤستریر کی، شایبانی-نامه (۱۶ عصر) آبیده‌سینده آس سوی آدی نایمان، دورمان، کوشچو بویلاری ایله یاناشی خاطیرلانیر و اورتا آسییا تورکلرینده آس-نایمان، آس-سارای، جامان-آس سوی بیرلشمه‌لری فورماسی دا تاریخی فاکتدیر [۱۰]. سادالانان اونوماستیک واحیدلرین تورکلره عایید اولماسینی ایضاح ائتمه‌یه احتییاج یوخدور. بۇ سیرایا کلاودی پتولئمئیین (۲ عصر) قوزئی قافقازدا گؤستردیگی آستوریکان (اس-توریکان) بویونو [۱۱]، طبرینین (۸ عصر) قئید ائتدیگی آستارخان (اس-تارکان) آدینی، کارتلیس-تسخوورئبا گورجو آبیده‌سینده باقاتور آسپاروخ (اس-پاروک) آدینی، م. کاشقارینین اوغوز بیلریندن بیرینین آدی کیمی وئردیگی آزاق آدینی [۱۲] و واختیله ایندیکی قاراچای-چرکز اؤلکه‌سینده امیر تئیمورا قارشی دؤیوشن بوری-بئردی آدلی شخصین باشچیسی اولدوغو آس بویونو [۱۳] دا تاریخی فاکتلار کیمی علاوه ائتمک اولار. بۇ دا بللیدیر کی، سوی آدی چوْخ واخت همین سویون یاشادیغی بؤلگه‌ده توپونیم کیمی ده یاییلیر؛ اورتا آسییادا آس، آسسا، سیردریا اطرافیندا آسا، آسناس، آسار، اورال و وولقا – کاما بؤلگه‌لرینده آسسی، آسیلی، آسی، آشا، کریمدا آسس، بؤیوک-آسس، تئمئس-آسس، آسسی-جوراکچی، کیچیک-آس و س. اسکی و یئنی ائرمنی منبعلری تورک بویلاری یاشایان آنادولو-ایران-قافقاز بؤلگه‌لرینده آز//اس سوی آدینی عکس ائتدیرن خئیلی داغ، چای، کند، اوبا آدی – توپونیم قئید ائتمیشدیر؛

بعضی تاریخی منبعلرده آز//اس ائتنونیمی یاز//هاز فورمالاری ایله ده ایشلنمیشدیر. همین فورمالاری ی، ه سس آرتیمی کیمی دوشونمک اولاردی، لاکین بۇ ائتنونیمین ک، خ ایله ایشلنن (کاز، کاس، خاز) فورمالاری دا وار. مثلا، آزاق دنیزی آز بوی آدینی عکس ائتدیردیگی کیمی، اورخون چایینین قوزئی-باتیسیندا کاسوقول (کاس گؤلو) و خزر دنیزینین آدی دا کاس//خز-ار بویلارینین آدینی بیلدیریر. بۇ حالدا نه سس آرتیمیندان، نه ده سس دوشوموندن صؤحبت گئده بیلمز. بورادا بوتون مؤوجود فورمالارین یارانماسینی ایضاح ائده بیله‌جک یوزوما یالنیز لارینقال نظرییه کؤمک ائده بیلر. یعنی پروتو-تورک دیالئکتلری فورمالاشان چاغلاردا آس سوی آدیندا بوغاز توتولماسی ایله تلففوز اولونان لارینقال ’ا سایتینین توتولما حیصه سی بیر دیالئکتده تمیزلنمیش، دیگر دیالئکتده ک، خ، ه صامیتینه چئوریلمیشدیر. [۱۵]

قدیم آذربایجاندا فورمالاشان آز بویلاری کور-آراز مدنیتیندن سونراکی چاغلاردا غریبه طالع یاشامیشلار. اونلارین بیر قیسمی آذربایجان – کیچیک آسییا – آوروپا بویونجا ایسلاندییایا قدر گئدیب چیخمیش، دیگر قیسمی قوزئی قافقاز و تورکوستانا کؤچ ائتمیشدیر. آتا یورددا قالانلار ایسه آذربایجانین موختلیف بؤلگه‌لرینه سپلنمیشلر.

اورارتو چاری بیر آرقیشتینین واختیندا (م.اؤ.سککیز عصر) اورارتولار وان گؤلو حؤوزه‌سیندن چیخیب آرازی کئچیرلر و آزا اؤلکه‌سینی (ایروان چوخورونو) ضبط ائدیرلر. اوللر اورارتو یازیلاریندا دوشمن اؤلکه کیمی وئریلن آزا اؤلکه‌سینی توتاندان سونرا بیر آرگیشتی آراز چایینین سول ساحیلیند، ایندیکی سرداراباد (ارماویر) کندی اراضیسینده آرگیشتی خینیلی قالاسینی تیکیر، آزا اؤلکه‌سینه کاناللار چکیر .[۱۶]. موتخصیصلر آزا آدینین اورارتو یازیسیندا ائتنو-توپونیم اولدوغونو قئید ائدیرلر [۱۷]. آزا اؤلکه‌سینین باتی سینیرینا عایید بیر منطقه نین ده آدی رومالیلارین یول خریطه‌سینده ’ازا شکلینده یازیلمیشدیر کی، بونو دا آزا و هازا شکلینده اوخوماق اولار [۱۸]. لاکین ائسترابونون واختیندا آزا اؤلکه‌سی آرتیق آزار (آزر) فورماسینی آلمیشدی. او یازیر کی، آراز چایی آزار یانیندان آخیر… آراکسئنا دوزوندن کئچیب، کاسپی دنیزینه تؤکولور [۱۹]. بۇ تاریخی معلوماتلاردان گؤرونور کی، قربی آذربایجانین ایروان بؤلگه‌سی قدیم چاغلاردا آذر اؤلکه‌سی آدلانمیشدیر و آرازبویو منطقه لرده آذرله یاناشی، داها قدیم آزا فورماسی دا ایشلک اولموشدور. ناخچیواندا بۇ گون ده یوخاری آزا آدلی کند واردیر.

ایسلاندییایا قدر گئدیب چیخان آس بویلاری حاقیندا دا ماراقلی تاریخی معلوماتلار واردیر. بئله منبعلردن یالنیز بیرین، ائله ایسلاندلارین اؤز یازیلی آبیده‌سی اوْلان کیچیک ائددا اثرینه باخدیقدا آسلارین تاریخی حاقیندا خئیلی معلومات الده ائتمک اولور. ایسلاندییادا سنورری ستورلوسونون ۱۲۲۲-۱۲۲۵-جی ایللر آراسیندا قدیم ساقالاردان ایستیفاده ائده‌رک قلمه آلدیغی بۇ اثرده گؤستریلیر کی، آس بویو ترویا (ف. جلیلووا گؤره تور-اووا[۲۰]) شهریندن چیخیب آوروپانین قوزئیینده‌کیساکس اؤلکه‌سینه گلیر، سونرا یئرلی اهالی ایله قایناییب-قاریشان آسلار چوخالاراق، داها قوزئی بؤلگه‌لر، ایندیکی ایسوئچ و نوروئچ اراضیلرینه یاییلیرلار. اونلارین ایسلاندییایا سککیز-دوققوز عصرلرده گئتمه‌سی ایسه بیزه آوروپا تاریخیندن بللیدیر. یعنی آسلار ترویادان چیخاندان مین ایل سونرا اونلارین قوزئی آوروپاداکی تؤرمه‌لری ایسلاندییایا گئتمیشلر.

کیچیک ائددا اثرینده یازیلیر کی، یئرلی اهالی ایندییه‌ده ک گؤردویو اینسانلارا بنزمه‌ین آسییادان گلمیش بۇ گؤزل گؤرکملی قریب آسلاری ماراقلا قارشیلادی، اونلارا اراضی وئردی. آس گنجلری یئرلی قیزلارلا ائولندی، آسلارین سایی گئت-گئده آرتدی. س.ستورلوسون قئید ائدیر کی، او دؤوردن چوْخ زامان کئچسه ده، هله ده یازیلی قایناقلار آسلارین آسییادان گتیردیگی آدلاری ساخلاییر.

یئر آدی: آسقارد (اس مسکنی، آس کندی) 
چای آدلاری: گؤل، اورون، قؤپول، قؤمول، ائیکین 
شخص آدلاری: آنار، تورکئل (تورکئل)، آتلی، قاملی، یئکول، ائقیل، ائرپ، ائیریک، قانقلئری، بوری (بؤرو؟)، قونن، قونلاوق، عئینار، ائللی، آسلاوق، آسدیس و س. [۲۱]

همین آبیده‌ده بئله ایفاده و جومله‌لر ده وار:

بؤیوک کؤچلرین ایشتیراکچیسی اوْلان آس بویلاری قربده گئرمان طایفالاری ایچینده اریگیب تورک دیلینی ایتیرمیشدیر، شرقده ایران، شیمالدا فین-اوقور و قافقاز طایفالاری ایله قایناییب-قاریشسا دا، تورک دیلینی ساخلایا بیلمیشدیر. [۲۵] 

۱.	↑ Ономастика Средней Азии. M., ۱۹۷۸, səh ۱۱, ۱۹-۲۰
۲.	↑ Azərbaycan filologiyası məsələləri. II b. Elm nəşri, B. ۱۹۸۹, ۲۴۰-۲۴۷
۳.	↑ A.Вамбери, Путешествие по Средней Азии. M., ۱۸۷۴, səh ۳۰۲
۴.	↑ F. Cəlilov – Azər xalqı, II nəşri, Bakı, ۲۰۰۶, səh ۲۰ – ۲۹
۵.	↑ В.В.Бартольд, Сочинения, V т. M., ۱۹۶۸, səh ۵۸۵
۶.	↑ В.В.Бартольд, Сочинения, V т. M., ۱۹۶۸, səh ۴۳
۷.	↑ A.Z.Velidi Toğan. Umumi Türk Tarihine giriş.(۳ baskı), İstanbul, ۱۹۸۱, səh ۳۹
۸.	↑ A.Z.Velidi Toğan. Umumi Türk Tarihine giriş.(۳ baskı), İstanbul, ۱۹۸۱, səh ۵۳, ۴۲۲
۹.	↑ Ономастика Средней Азии. M., ۱۹۷۸, səh ۲۰.
۱۰.	↑ Ономастика Средней Азии. M., ۱۹۷۸, səh ۱۹
۱۱.	↑ Античные источники о Северном Кавказе. Нальчик, ۱۹۹۰, səh ۱۴۹
۱۲.	↑ Mahmud Qaşqarlı, I, ۶۶
۱۳.	↑ История народов Северного Кавказа с древнейших времен до конца XVII в. M. ۱۹۸۸, səh ۲۱۵
۱۴.	↑ F. Cəlilov – Azər xalqı, Bakı, ۲۰۰۵, II nəşr, səh ۱۶
۱۵.	↑ F.A.Cəlilov. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. B. ۱۹۸۸, səh ۱۲۲-۱۲۴
۱۶.	↑ В.Арутюнян, Топонимика Урарту, Ереван, ۱۹۸۵, səh ۳۲-۳۳
۱۷.	↑ Хрестоматия по истории Древнего Востока. ч.۱, M.۱۹۸۰, səh ۳۰۳-۳۰۴
۱۸.	↑ Гр.Капанцян. Хайаса – колыбель армян. Этногенез армян и их начальная история. Ереван, ۱۹۴۷, səh ۴۵
۱۹.	↑ Strabon, XI, ۱۴, ۳
۲۰.	↑ F. Cəlilov – Azər xalqı, Bakı, ۲۰۰۵, II nəşr, səh ۱۴
۲۱.	↑ F. Cəlilov – Azər xalqı, Bakı, ۲۰۰۵, II nəşr, səh ۱۵
۲۲.	↑ Mладшая Эдда. Л. ۱۹۷۰, səh ۱۰
۲۳.	↑ Mладшая Эдда. Л. ۱۹۷۰, səh ۱۱
۲۴.	↑ Mладшая Эдда. Л. ۱۹۷۰ , səh ۱۲
۲۵.	↑ F. Cəlilov – Azər xalqı, Bakı, ۲۰۰۵, II nəşr, səh ۱۵




#Article 9: آذربایجان (187 words)


آذربایجان یا دا گونئی آذربایجان و یا ایران آذربایجانی _ ایرانین شومال-باتی ساحه‌سینده و آذربایجان جومهوریتینین جنوبوندا یئرلَشن بؤیوک بیر بؤلگه‌دیر. ان بؤیوک شهری تبریز دیر. آذربایجانین اهالیسی آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشاراق تورک و یا آذربایجان تورکو آدلانیرلار. آذربایجان ایکی مین ایلدن چوخ یاشی اوْلان سیاسی بیر واحید تشکیل ائتمیشدیر و تاریخ بویو اورتاشرقین مدنیّت اوجاغی کیمی تانینمیشدیر. اورمو گؤلو ان بؤیوک گؤلو دور.

ایرانین قوزئی‌باتی‌سیندا یئرلَشن آذربایجان، دوغودان خزر دنیزینه سؤیکنیر و گونئی سرحدلری ایراندا زنجان اوستانی و قزوین اوستانینین بۆتونونو و همدان و مرکزی اوستانلاری‌نین بؤیوک قیسمتلرینه شامیل اولور. گونئی آذربایجان دوغو طرفدن آستارا بؤلگه‌سی‌نین واسیطه‌سی ایله خزر دنیزینه یولو وار. گونئی آذربایجانین ان بؤیوک گؤلو اورمو گؤلو دور. آذربایجانین تاریخی مرکزی تبریزدیر.

تاریخی قایناقلارا گؤره آذربایجان اراضی‌سی داغیستاندان داغیستانا قدر اوْلموش؛ یعنی بۇ گونکو ایران گؤبگیندن بۆتون مرکزی اوستانی‌نی قاپسایاراق ایصفاهاندان باشلاییب روسیا داکی دربند شهرینه قدراوزانیر. بئله لیکله گونئی آذربایجان تاریخی اراضی‌سی؛ باتی آذربایجان اوستانی، دوغو آذربایجان اوستانی، اردبیل اوستانی، زنجان اوستانی، همدان اوستانی، قزوین اوستانی، البورز اوستانی، تهران اوستانی، مرکزی و قوم اوستانلاری و همچینین قوروه، بیجار، سونقور و آستارا بؤلگه‌لرینه شامیل اولور. همیده، بعضیلرین نظرینه گؤره عراق عجم‌ده بوتون آذربایجانین تاریخی اراضی‌لریندن‌دیر.




#Article 10: آذربایجان (تاریخی اراضی) (1430 words)


آذربایجان (تاریخی اراضی) — تاریخی بلگه‌لرده اولان آذربایجان آدلی بؤلگه.

آذربایجان بیر اینضیباتی، جوْغرافیایی و ائتنیک واحیدینه چئوریلمه یوْلوندا موختلیف پروْسه‌لرله اۆز به اۆز اوْلوب. تاریخچیلر بۇ قوْنودا مۆختلیف ریوایتلر سؤیله‌ییبلر. بۇ مسئله عالیملر و تاریخچیلر آراسیندا نئچه‌فیکیرلیلیک و مۆناقیشه‌یه چئوریلیب و ایندیکی زامانیمیزدا میلّی، ائتنیک و بعضی سیاسی مساله‌لره گؤره بۇ علمی و تاریخی مساله سیاسی ماهیته مالیک اوْلوبدور. بعضی قروپلارین ایدیعاسینا گؤره آراز چایی‌نین قۇزئی سمتی هئچ واخت آذربایجان آدین داشیماییب و دایما آدی “اران” اوْلوبدور و ایلک دفعه آذربایجانین میلّی حۇکومتی طرفیندن 1918-اینجی ایلده سیاسی مقصدلر اساسیندا و ایرانا تجاووز ائتمک اۆچون “آذربایجان” آدلانیبدیر . بۇ قروپون نظرینه گؤره 1920-اینجی ایلدن سوْنرادا، قۇزئی آذربایجان بوْلشئویکلرین الینه دۆشندن سوْنرادا، همین سیاسی مقصدلر اساسیندا بۇ آد ساخلانیبدیر. تاریخی کیتابلاردا آذربایجان مرزلری باره‌ده مۇبهم یئرلر وار. آران و شیروان شهرلری گاه آذربایجاندان مملکتیندن ساییلیرلار گاهدا آذربایجاندان مۆستقیل گؤرسه‌دیلیرلر. حسن راشیدی‌نین نظرینه گؤره آذربایجانین آدی مملکت و ویلایت ایشلننده ایکی فرقلی جوْغرافییایی آنلام داشیییر. مملکت قاورامی ایشلننده آرران و شیروان ویلایتلری اوْنون ایچینده یئرلشیرلر، آنجاق ویلایت قاورامین داشییاندا آذربایجان مملکتی ایچینده آررانلا قوْنشو ساییلیرمیش. پرویز شاهمره‌سی بۇنو ایقتیصادی و آلیش-وئریش مساله‌سیله ایلگیلی بیلیر .

مادلار حۆکومتیندن سوْنرا ماد آدی بۇ یئرلره وئریلدی. ماد اؤلکه‌سی قۇزئیدن آراز چاییندان باشلاییب گۆنئیدن الوند داغیناجان ایمیش، دوْغودان قێزیل اؤزن چایی و باتیدان اۇرمو گؤلونون دۆزنلیگینه‌جن گئنیشلیگی واریمیش. ماد اۆچ قیسمته بؤلونورموش:

همین زاماندا آراز چایی‌نین قۇزئیینده اۇتیلر (اۇدینلر-اۇتئنلر)، سۇدیلر، ائلیادیکیلر، قاروْنایلر، آینییانیلار، آنارییاکیلر، گیللر، ویکلر، سیلوْولار (جیلیلر)، لوْپینلر (لیپیلر)، دیدیروْلار، قارقارلار (خارخارلار)، کاسپیلر و ساناروْلار یاشایرمیشلار. بۇ قوْملارین بیرلشمه‌سیندن آلبانلار یارانیبدیر.

File:Adurbadagan.JPG|300px|thumbnail|left|آذربایجان كوستو، ساسانیلر دؤورونده (6-7--جی عصرلرده) 

ساسانیلر زامانی آذربایجاندا اؤنملی دیَیشیکلیکلر اۆز وئریر. خوْسروْ انوشیروان (سلطنت 531-578 م.س) (بعضی قایناقلاردا قۇباد شاهین زامانیندان) ایرانی دؤرد یئره بؤلوب، دؤرد سئپه‌بوْدآ تاپشیریر. بۇ بؤلوملر کۇست آدلانیرلار. طبری بۇ بؤلمه‌لرین تاریخین انوشیرواندان قاباق باش وئردیگین گؤستریبدیر.

ایرانین کوْستلاری بۇنلاردان عبارتیدیلر:

شیروان و آران هر ایکیسی آذربایجان کۇستوندا یئرلشیردیلر و بۇنلارین شاهلاری آذربایجان سئپه‌بوْدونا تابیدیرلر. آذربایجان سئپهبوْدو ایرانین ان گۆجلو سئپه‌بوْدوایدی. هر اۆچ سئپه‌بوْد تکجه گۆموش بیر تختده اوْتورماغا ایجازه‌لری واریدی ولی آذربایجان سئپهبوْدو قێزیل تختده ایلشیردی.

آذربایجان کۇستونون شهریستانلاری (پهلوی دیلینده شهریستان=شهر) ایرانین شهریستانلاری . کیتابیندا بئله‌دیر:

ائرمنی یازیچیسی موسا خورانی (Moses Xoranac) یازدیغی کیتابی ژوزف مارقوارت/مارکوارت (Joseph Marquart/Markwart) آلمانجایا چئویریب و 1901-اینجی ایلده بئرلینده یاییب. بۇ اثرده آدوربادگان کۇستو کاپکوْه آدلانیب و اوْنون 13 مملکتی وار. مملکتلر بئله‌دیر:

احمد کسروی بۇ کۇستون آدین باختر یازاراق آذربایجان، ائرمنیستان، گۆرجوستان، آران، قافقاز داغلاری، دربند، رئی، دماوند، گیلان، تپورئستان (طبریستان)، دئیلمان و تالیشانی بۇ کۇستا تابع اوْلماغین یازیر.

ابولقاسیم فیردوْسی بۇ کۇستون آدین آذرآبادگان یازیبدیر. اوْنون شعرینده ارمنیه، اردبیل و گیللرین یۇردو بۇ کۇستدا گؤستریلیبدیر.

ابن خۇرداذبه (1309 ه.ق) و ابوریحان بیرونی (9-جو عصر) بۇ کۇستو آذرباذکان کیمی یازیبلار. ابن خۇرداذبه‌ه گؤره ائرمنیه، آذربیجان، الرئی، دوْماوند و دماوند شهری و... الجربی و فارسلارین حۆکومتی زامانی آذرباذکان أصبهبذونا تابع اوْلوبلار.

آذربایجانین شیمال سرحدی‌نین ساسانیلر دؤورونده دربنده‌جن اۇزاندیغی باره‌سینده همین شهرین حیصارلارینداکی پهلوی یازیلاری معلومات وئریر؛ بۇ یازیلار م.اؤ. 553 -جۆ ایلینده آذربایجانداکی ساسانی مرزبانی برزینی طرفیندن ترتیب ائدیلمیشدیر:

File:Azerbazkan espahboz.JPG|left|thumb|350px|آذرباذكان سئپه‌بودو عباسیلر دؤورونده (9-جو عصر)

آذربایجان 22-اینجی هیجری ایلینده عرب سیپاهیلری‌نین الینه دۆشدو. عرب سیپاهیلری ایکی طرفدن هۆجوملارینا داوام ائتدیردیلر. حبیب ابنی مۇسلیمه ائرمَنیستانین چوْخ شهرلرین اله کئچیردی، بۇ فۇتوحات ائرمَنیستاندان باشلانیب قافقازین اوْبیری یئرلرینده دوام ائدیب. بۇنا اساساً عربلر هر یئنی یئره چاتاندا بئله دۆشونوردولر کی ائرمَنیستانین آردیدیر، و بۇ مسئله بعضی کیتابلاردادا تکرار اوْلوب. آنجاق بۆتون قایناقلار بئله یازماییبلار .

ابن خۇرداذبه (1309 ه.ق) ده ساسانیلر زامانی اوْلان بؤلمه‌نی تکرارلایاراق بئله یازیر:

بوردا اذرباذكان و آذربیجان سوزجوکلری راشیدین یازدیقلاریلا اوست-اوسته دوشور.

ابن هۇقل‌ده ارمنیه ورران و آذربیجان ایقلیمین بئله ایضاح ائدیر:

والذی یحیط به مما یلی المشرق الجبال و الدیلم و غربی بحر الخزر والذی یحیط به مما یلی المغرب حدود الارمن واللان وشی من حذ الجزیره والذی یحیط به من جهه الشمال اللان وجبال القبق والذی یحیط به من الجنوب حدود العراق و شی من حدود الجزیره 

اسطخری بو باره‌ده بئله معلومات وئریر:

محمّد ابن نجیب بکران جهان نامه کیتابیندا کی سۇلطان محمّد خوارزمشاها سۇنولوب بئله ایضاحات وئریر:

تئیموریلر دؤوروندن قالمیش (1400-اۆنجو ایل) بیر سندده نخجیوان من کوره آذربایجان ایشاره اوْلونور. بۇ سند ۲۵ ربیع الاول ۸۰۳ / 13.11.1400 – 13.11.1400 یازیلیب.

سندین فارسجا یازیسی بئله‌دیر:

صفویه‌لر دؤورونده آذربایجان اوستانی دؤرد بئیگلربئیگیه بؤلونورموش:

تبریز بئیگلربئیگیسی، چۇخور سعد بئیگلربئیگیسی، شیروان بئیگلربئیگیسی و قاراباغ بئیگلربئیگیسی.

ایراندا سیاحت ائدن شاردن بئله یازیر:

سام میرزای صفوی تذکره سامی (968 قمری ایلی) میرزا کافی‌نین تانیتماسیندا بئله یازیر::

بیرده حبیبی برگؤشادی‌نین تانیتماسیندا یازیر:

قاراباغین کؤچز ماهالیندا بیر مۇلکون شیشدانگ سندینده آران قاراباغ من کۇره آذربایجان عبارتیندن ایستیفاده اوْلونوب. سند ۹۸۱ / 3.5.1573 – 22.4.1574 تاریخینده یازیلیب.

متن فارسجادا بئله یازیلیب:

اولی آذربایجانین دربند و بادکوبه و سالیاندیر ایکینجیسی گیلان‌زمین.....ص 404 

زندیه دورانیندا ایكی تاریخی نامه ده آذربایجان سینیرلاری گوستریلیب. بونامه لرین بیریسی کریم خان زند و اوبیریسی علی مورادخان طرفیندن مسیحی لر و مسیحیت موبللیغلرینین آزادلیغین تامین ائتمك اۆچون یازیلیبلار. بو نامه لرین فورمتی بیرشكیلده دیر.

بو نامه ده گنجه و قاراباغ و ناخجاوان و شیروان (تقریباً آذربایجان جومهوریتینین بوتونو) آذربایجاندا سینیرلاریندا یئرلشیب لر. همچنین علیشکر ین حوكومتی آلتیندا اولان اراضی؛ ساوه، اراک و همدان یانی ایندیكی مرکزی اوستانی، همدان اوستانی، تهران اوستانی و قوم اوستانی نین بیرقیسمی و اوسته لیك کوردوستان اوستانینین دوغو یاریسی و کیرمانشاه اوستانینین اوچ دن بیریسی و همچینین لوریستان اوستانینین بیرحیصصه سی آذربایجان سینیرلاریندا یئرلشیرلر.

میرزا محمد صادق (نامی اصفهانی) تاریخ گیتی گشا کیتابیندا بئله یازیر::

ذوالقرنین تاریخی (فارسجا:تاریخ ذوالقرنین) اثری میرزا افضل‌ا... شیرازی (1776-1849) طرفیندن فتحعلیشاه زامانی یازیلیبدیر. بۇ اثر 2002-اینجی ایل تهراندا یئنیدن یاییلیبدیر. بۇ اثرین بیر-نئچه یئرینده آذربایجان سینیرلاریندان سؤز گئدیر:

بۇ اوْن‌آلتی اوستاندن آذربایجانین آدلیم شهرلری تبریز و اردبیل و خالخال و ماراغا و خوْی و اۇرمو و ایروان و شۇشا و گنجه ناخجیوان دیر. ص 14 

(ایران) اهلی‌نین هامیسی مۆسولماندیر، مگر گۆرجوستان و آذربایجان ائرمنیلری و آز سایدا یزد و کیرمان اطرافیندا یاشایان مجوسلار…. ص 16

و اوْ قدر چکیلدیگی زحمتلر عوضینده، گئنیش ووسعتلی آذربایجانی قاپلان داغیندان دربنده‌جن، دوْوران ولی عهدینه تاپشیردی و قضا احکامی قضا صاحبقیرانی‌نین ایمضاسینا یئتیشدی…. ص 230  

بۇ سؤز دۆزدور کی رۇسیه‌نین بد عاقیبت جاماعاتی گۆرجوستان و آذربایجانا گیرندن، ویلایتلرین هئچ بیریسین زوْرلا آلمادیلار. تیفلیس شهرین گرگین خانی والی –دئدیگیمیز کیمی- آچدی و ایشپخدر گنجه ویلایتین نصیب بئیگ شمس الدین‌لو و ائرمنیلرین حرامزاده‌لیکلریله آچدی. شۇشا قالاسی ایبراهیم خلیل‌خان جاوانشیرین آلچاقلیقلاریلا تصرروف ائتدی و ارس چایی‌نین اوْتایینداکی ویلایتلری دئدیکلریمیز کیمی و حیله و تزویرله اله آلدیلار. ص 257  

رۇسیه جاماعاتی‌نین تقلوب اۆزویله آذربایجانین قصب اوْلونموش ویلایتلرینه تسللوطونون ذیکری و سرداری.... ص 270  

اوْن‌بیر فصیللی عهدنامه‌نین خولاصه‌سی بۇ کی: فرانسه ایمپیراتوْرو ناپئلوْن، رۇسیه ارتئشین تیفلیس و گۆرجوستانین آیری ماحاللاری و آذربایجانین تصرروف اوْلموش ویلایتلریندن هر موْدئل کی باشاریر جنگ یا صۆلح یوْلو ایله ایخراج ائتسین. ص 270 

گۆرجوستان ویلایتلرین و آذربایجانی تخلیه…. ص 257 

چۆن عالم-آرانین رایی بۇنا اوْلدو کی بۆتوتن مملکت سرحدلرینده رۇسیه‌نین تجاووزو قاباغیندا قالالار تیکیلسین، اوْنا اساساً جنابی میرزا بزرگ فراهانی آذربایجاندان دربارا ایسته‌نیلدی. گیریشدن سوْنرا، ایکی‌یوزمین تۆمن نقد قێزیل خزانه‌دن بۇ ایشلری گؤرمک اۆچون نظرده تۇتولدو و حؤکم وئریلدی کی اینگیلیسی مۆهندیسلر یاردیم‌ایله قاراباغ و ناخجیوان و خوْی و اردبیل حۇدودلاریندا و توالیش حۇدودلاریندا بؤیوک قالالار و درین خندقلر حاضیر اوْلا…. س 309-310  

ضیا بۆنیادوْو آدینا شرقشوناسلیق اینستیتوتونون دیرئکتوْرو، میلّی مجلیسین دئپوتاتی، پروْفسوْر گؤوهر بخشعلی‌یئوا میصرین دارالکتب کیتابخاناسیندا بؤیوک اهمیته مالیک تاریخی خریطه‌لر آشکارلاییب.

بۇ خریطه‌لردن بیریسی اؤتن عصرین اوللرینده پاریسین سئنت دئنیس بۇلواری 18-20 عۆنوانیندا آ.تارید طرفیندن نشر ائدیلیب. دمیر یوْللاری و ناویقاسییا خطلرینی گؤسترمک اۆچون ترتیب اوْلونان بۇ خریطه اوروپا و آسیا اؤلکه‌لرینی ایحاطه ائدیر. بۇ خریطه‌ده خزر دنیزی‌نین غرب ساحیللرینده تصویر ائدیلن و آذربایجان کیمی تقدیم ائدیلن دؤولتین اراضیسی آذربایجان خالق جۆمهوریتی‌نین (1918-1920-جی ایللر) اراضیسی ایله اۇیغون، حتی نیسبتن گئنیش وئریلیبدیر.

حال حاضیردا کوردوستان اوستانینین سینیرلاریندا یئرلشن بیجار و قوروه شهریستانلاری تاریخن آذربایجان سینیرلاریندا یئرلشیبلر. بۇ اراضی میلاددان اؤنجه ماننا-ماد دولتی، ساسانیلر زامانی و... زامانلاردا آذربایجان سینیرلاریندا یئرلشیبدیر.

قاجار سۆلاسه‌سی‌نین ایکینجی پادیشاهی فتحعلی‌شاه زامانی (1213-1176 شمسی، 1834-1797میلادی و 1250-1212 قمری ایللرینده) هله همدان، زنجان و ایندیکی کۆردوستان اوستانینا تابع اوْلان بیجار گروس و قۆروه آذربایجان سینیرلاریندا یئرلشیردیلر. افضل-التاریخ ده یازیلان کیمی فتحعلی شاه زامانی رسم بئله‌ایدی کی شاهزاده‌لرین هر بیریسی بیر ویلایتین باشچیلیغینا تعیین اوْلوردولار، آنجاق اوْ زامان شاهزاده دارا حۆکومتسیز قالیر، صدراعظم شفیع صدر بئله قرارا گلیر کی قزوین، گروس، همدان و فلان بۇلوکی(؟) نی آذربایجاندان آییریب زنجانلا بیرلیکده خمسه وێلایت یارادسین تا شاهزاده اوْرایا حۆکومت ائده بیلسین. بۇ زامان خمسه ویلایتی آذربایجانا تابع قالیر و شاهزاده نایب‌السلطنه نظری آلتیندا ایشه باشلاییر (قاجارلار دؤنمی تبریز ایکینجی پایتاخت کیمی نایب‌السلطنه‌نین مکانیدی). فتحعلی شاهین اؤلوموندن سوْنرا محمد شاه حۆکومته و میرزا آقاسی صدراعظم لیگه چاتیر. وزیر محمّد صادیق خان گروسی‌نین اؤلوموندن سوْنرا 1260.قمری ایلینده گروس ویلایتین نایب‌السلطنه‌نین ایختیاری آلتیندان چێخاردیر و حۆکومتین مۆستقیل ائدیر تا شاه و صدری اعظم ائلییه بیلسین اوْرانین حاکیمین راحتجاسینا عزل و نصب ائده بیلسینلر.

ساسانیلر زامانی گیلان اوستانی آذربایجانا تابع ایدی. آستارا شهریستانی بۇ اوْستانین سوْن بؤلگه‌سی کیمی 1339 (ه.ش) (1961 م)ده آذربایجاندان آيریلیب گیلان اوْستانینا وئریلدی. 1386 (2008)-اینجی ایلده بۇ بؤلگه‌نین اردبیل اوْستانینان قايتارماغی مطرح اوْلسادا نهايتده اۇغورسوز اوْلدو.




#Article 11: آذربایجان (درگی-بلوری) (674 words)


آذربایجان درگیسی تبریزده تورکجه-فارسجا، سوربی صورتده ایلک یاییلان درگی. بو درگی‌نین داش‌تملین میرزا حاج‌آقای بلوری قویوبدور، اولی و یا علیقلی خان صفروف اونو ایداره ائدیب. بو درگی ملانصرالدین درگیسی‌نین شیوه‌سینده یاییلیرمیش. ملانصرالدین ایله آذربایجان درگیسی آراسیندا تورکجه شعر صورتینده، سوال-جاوابدا اولوبدور.

ایران مطبوعات تاریخینده بو درگی، شاهسون و طلوع درگیلریندن سونرا اۆچونجو طنز درگیدیر و شاید سای، یایماق نوعو، شکیللر، مضمون ساریدان ایرانین ایلک اؤنملی درگیسیدیر.

درگی‌نین سایی باره‌سینده قایناقلاردا ایختیلاف واردیر. بعضی قایناقلا بو درگی‌نین ساییلارین ۲۰  بیریسی ۲۱ یا ۲۲   بعضیلریده ۲۳  دنه بیلیبلر. بونلارین آراسیندا ۲۳ سایی اولماق داها دوغرودور.

درگی‌نین هر سایی‌نین دَیَری ۱۴ شاهی ایمیش و ایللیک آبونه تبریز شهری اۆچون ۴ تومان اولورموش. درگیده بیلدیری وورماق اۆچون هر سطیری ۵۰۰ دینار وئریلمه‌لی‌ایدی.

درگی‌نین یازارلاری  علیقلی‎خان صفرف، خازن، صراف، حسین طاهرزادۀ بهزاد و میرزا مهدی خان ایمیشلر.

آذربایجان درگیسی ملانصرالدین درگیسی شیوه‌سینده یازیلیردی. بعضی واختلار بو ایکی درگی آراسیندا سؤز آتما و جاوابلاشمادا اولوردو. میرزا علی اکبر صابر ایرانلیلاری دانلایاراق مشروطه حرکتین باشدان سوودو اولان بیر حرکت کیمی قیمتلندیریب بئله یازیر:

هه ده گؤروم نه اولدی بس

آی بالام ادعالرین؟!

دوتمیش ایدی یری گویی

ناله‌لرین نوالرین

یوقسا قانوبدا عیبنی

بوشلامیسان ادالرین

شمدی حریف سوز همان

من ده‌ین اولدی اولمادی؟

انجمن اهلی‌نین، قوچاق

سن دیمدن‌می بیر تکی

ورمیه‌جاق رضا گله

اولکه‌میزه اتابکی؟!

نولدی کی تز بوشالدی بس

ایش گورن انجمن‌ده‌کی؟!

کهنه قاپی همان دابان

من ده‌ین اولدی اولمادی؟!

مشروطه دوشمانی اولان اتابک محمدعلیشاه زامانی ایرانا قاییدیر و او زامان تبریزلی موجاهید عباس آقا الیله اولدورولور، علیقلی صفروف بو حادیثه‌نی بهانه ائدرک آذربایجانین ۱۶-جی ساییندا صابیرین شعرلرینه جاواب یازیر:

هه گوروسن یرینده‌دور

بیره‌بیر ادعامیزی؟!

گؤر نئجه مستجاب ایدوب

تاری بیزیم دعامیزی

وئردی کمال لطف‌له

مطلب و مدعامیزی

ایندی نئجه اولدی ملاعمو

من دین اولدی اولمادی؟!

انجمن اهلی‌نون دیدون

غیرت و همتی گرک

سن سایانی کناره قوی

گؤرنه‌لری سایر فلک

من دیمه‌دیم اتابکون

واردی باشیندا بیر کلک

ایندی نئجه اولدی ملاعمو

من ده‌ین اولدی اولمادی؟!

سالمیشیدی تزلزله

جانمی وا وطن سسی

گلدی قولاغه ناگهان

قاصد خوش خبر سسی

نالادیلار اتابکی

باتدی بو نشئه‌دن سسی

ایندی نئجه اولدی ملاعمو

من ده‌ین اولدی اولمادی؟!

من دیمه‌دیم کی وئرمه‌یون

یول بو دیاره هر کسی

هر گلنه تانیت‌مایین

انجمن مقدسی؟!

من دیمه‌دیم کی صبر ایله

گورنه چیخار نتیجه‌سی

ایندی نئجه اولدی ملاعمو

من دیه‌ن اولدی اولمادی؟!

ایندی آراده ملاعمو

ذره‌جه قالمایوب غرض

بیز هامومیز حقیقتا متحدوخ نه با غرض

واردی یادوندا من ده‌دیم

صحته ئوز قویار مرض!

ایندی نئجه اولدی ملاعمو

من ده‌ین اولدی اولمادی؟!

انجمن اهلی‌نون ده‌دون

ذره‌جه یوخدی همتی

ایندی نئجه اولدی آنلادون

وار نقدر همیتی؟!

بیرجه نفر مجاهدی

ویردی بو طبل شهرتی

ایندی نئجه اولدی ملاعمو

من ده‌ین اولدی اولمادی؟!

ملانصرالدین درگیسی یئنیدن جاواب یازیر:

لوغالاشوب آگؤرمه‌میش

چوخدا بیله فریلداما

تربیه‌سیز اوشاق کیمی بوش بوشونا هریلداما

باش قولاغون دوزل میوب

چوخدا باسوب گوریلداما

دینمه دانیشما یات بالام

سن ده‌ین اولمویوب هله

منتظم اولمامیش عمل

رونق کار اولورمی یا؟!

صبح طلوع ایتمه‌میش

وقت ناهار اولورمی یا؟!

بیر گل آچیل‌ماق ایله‌ده

فصل بهار اولورمی یا؟!

دینمه دانیشما یات بالام

سن ده‌ین اولمویوب هله

قتل ایله‌دیز اتابکی

منکی بو امری دان‌میرام

وار گنه مین اتابکیز

یوخسا عمل‌لی قانمیرام؟!

دینمه دانیشما یات بالام

سن ده‌ین اولمویوب هله

گیرم اتابک اولدی‌ده

توپ تفنگی‌نیز هانی؟!

بحر عمیق حربده

کشتی جنگینیز هانی؟!

دینمه دانیشما یات بالام

سن ده‌ین اولماییب هله

آذربایجان درگیسی ۲۰-جی ساییندا ملانصرالدینه جاواب یازیر:

گر اولالیم آخوش دماغ

عازم کوی ملک ری

ممکن اولورمی بو یولی

بیردن ایدک تمام طی؟

ترکی‌دی‌یر یواش، یواش

لفظ عرب شوی، شوی

سنده‌کی یوخدی حوصله

دین‌مه دانیشما صبر ایله

سن ده‌یی‌سن کی قیش گونی

موسم فروردین اولا

من ده‌ییرم کی فصل‌دی

گئت‌مه‌سه کیم امین اولا

باخما ریالی سوزلره

قلب گرک امین اولا

سنده‌کی یوخدی حوصله

دین‌مه دانیشما صبر ایله!

چوخلاری اولکه‌دن قیراخ

باخدی بیزه هریلدادی

اسکی قاپی دابانی تک

بیر نفسه جریلدادی

دور زمانی گورمه‌دن

فرفرا تک فریلدادی

سنده‌کی یوخدی حوصله

دین‌مه دانیشما صبر ایله

نفس نفیسه وئرمه‌دوخ

رمز ایله بیرجه تزکیه

طفل وضیع اۆچون

بیر اولونیدی تربیه

من بونا چوخ تعجبم

بیله عجول‌سن نیه؟!

سنده‌کی یوخدی حوصله

دینمه دانیشما صبر ایله

گندمی بیز گتیردوروخ

اولکه‌میزه بصیر ایله

ایندی مساوی دور هامی

شاه و گدا امیر ایله

بیز یاتانی آییلداروخ

دوغروسی شاه نفیر ایله

سنده کی یوخدی حوصله

دینمه دانیشما صبر ایله




#Article 12: آذربایجان تورکلری (287 words)


آذربایجان تۆرکلری یوخسا آذربایجانلیلار اساساً ایراندا، آذربایجان جومهوریتینده، عراقدا، تۆرکیه ده، گۆرجۆستاندا، روسیه ده، ائلجه ده بیر سیرا باشقا اۆلکه‌لرده یاشایان و آنا دیللری آذربایجان تورکجه‌سی اوْلان تۆرک خالقی.

۱۸۱۳-جو ایل گولوستان و ۱۸۲۸-جی ایل تورکمنچای موقاویله‌سینین نتیجه سینده آذربایجانلیلارین یاشادیغی اساس تورپاقلار ایکی فرقلی اؤلکه آراسیندا بؤلونسه ده، بوگونکو آذربایجانلیلار واحید ائتنیک قوروپ تشکیل ائدیر.

آذربایجانلیلارین سایی باره‌ده ستاتیستیکا یونئسکو-نون حساباتی، دیاسپورا ایله ایش اوزره دؤولت کومیته‌سی‌نین آپاردیغی آراشدیرمالار، آذربایجانین خاریجی اؤلکه‌لرده‌کی سفیرلیکلری‌نین وئردیگی معلوماتلار و دونیا آذربایجانلیلاری‌نین بیر قورولتایی‌نین حسابات معروضه‌سی اساسیندا حاضیرلانیب. بعضی بین‌الخلق تشکیلاتلارین و خاریجی اؤلکه‌لرده فعالیت گؤسترن غئیری-حوکومت تشکیلاتلاری‌نین حساباتلاریندا ایراندان کؤچموش میقرانتلارین بیر حیصه‌سی‌نین دیگر میلتلری تمثیل ائتمه‌لرینه باخمایاراق آذربایجانلی کیمی قئیده آلینماسی آذربایجانلیلارین دقیق سایینی موعینلشدیرمکده چتینلیک یارادیر.

بونا باخمایاراق، دؤولت کومیته‌سی حاضیردا آذربایجانین خاریجی اؤلکه‌لرده‌کی سفیرلیکلری ایله بیرگه دونیادا یاشایان آذربایجانلیلارین سایی‌نین دقیقلشدیریلمه‌سی ایستیقامتینده ایش آپاریر. دونیا آذربایجانلیلاری کونقرئسی‌نین (داک) تقدیم ائتدیگی ستاتیستیک معلوماتلار ایسه فرقلیدیر. داک ۶۷ اؤلکه‌نین تسنیفاتینی آپاریب و اونون معلوماتینا گؤره، ۲۰۰۶-جی ایلین سونونادک دونیا آذربایجانلیلاری‌نین سایی ۵۰ میلیونو کئچیب.

بؤلگه‌نین و آذربایجانین میلاددان قاباقکی دؤورلری‌نین تاریخینی اساساً داها چوخ میخی یازیلار، اونلاردا عکس ائتدیریلن ائتنونیم، توپونیم و آنتروپونیملر واسیطه‌سی‌یله اؤیرنمک مجبورییتینده ییک. البتته ائله همین یازیلاردان چوخ ماراقلی معلومات الده ائدیریک. همین یازیلارا اساساً  آذربایجان تورپاقلارینداکی تورک حاکیمیتی میلاددان قاباق ۴ مین ایل اوللره گئدیب چیخیر. بۇ منبعلرده خوصوصیله آراتتالیلار، قوتلار (قوتتیلر)، لولوبیلر و هورریلر حاقدا معلوماتلار واردیر  . منبعلره اساساً آذربایجاندا یارانمیش ایلک تورک دؤولتی، آراتتا (ارات+تا) دؤولتی اولموشدور. آراتتا قدیم آذربایجانین داغلیق اراضیسینه وئریلن آد ایدی. معناسی، ساده‌جه اولاراق داغ دئمکدیر. شومئر-آککاد مکتب لوغتینده (میلاددان قاباق ۸-جی عصر) همین سؤزدن  آراتتو و آراتو  نومونه‌لری داغ معناسیندا عکس اولونموشدور . داغ سؤزو تاغ، تا، تی، تو فورمالاریندا دا ایشلنمیشدیر. ایندی ده آذربایجاندا قافلانتا (قافلان+تا)، قافلانتی (قافلان+تی) و سایر بئله داغ آدلاری مؤوجوددور.

 
 
 
 




#Article 13: آذربایجان جومهوریتی (1964 words)


آذربایجان جومهوریتی و یا رسمی آدی آذربایجان رِسپوبلیکاسی (Azərbaycan Respublikası)، گونئی قافقازدا دؤولت، خزر دنیزی حوضه‌سینده یئرلشیر. قوزئی‌دان روسیه (داغیستان)، گورجوستان، باتی‌دن ائرمنیستان، گونئی‌دان ایران و تورکیه ایله هم‌سرحددیر. آذربایجانین آنکلاوی اوْلان ناخچیوان موختار جومهوریتی ائرمنیستانلا قوزئی-شرق‌ده، تورکیه ایله باتی‌دن هم‌سرحددیر. باشکندی باکی شهری‌دیر. آذربایجان اراضی‌سینین بیر حیسه‌سی ائرمنیستان طرفین‌دن ایشغال ائدیلیب.

۲۸ مای - جومهوریّت گونو ۱۹۱۸-جی ایلده موسلمان شرقین‌ده ایلک مجلیس‌لی جومهوریت اوْلان آذربایجان خالق جومهوریتینین یاراندیغی گون‌دور. ۳۰ آقوست ۱۹۹۱-جی ایلده شوروی ترکیبین‌ده موتفیق جومهوریت وضعیتین‌ده اوْلان آذربایجان جومهوریتی‌نین عالی سووئتی «آذربایجان جومهوریتی‌نین دؤولت موستقیل‌لیگی‌نین برپاسی حاقین‌دا» دئکلاراسی‌یا، ۱۸ اوْکتوبر ۱۹۹۱-جی ایل تاریخین‌ده ایسه «آذربایجان جومهوریتی‌نین دؤولت موستقیل‌لیگی حاقین‌دا»، آنایاسا آکتی قبول ائتدی. بۇ تاریخ مۆعاصیر آذربایجان دؤولتی‌نین موستقیل‌لیگی‌نین برپاسی گونو ساییلیر.

حاضردا آذربایجان قدیم تاریخ و مدنیت ارثینه مالیک دونیوی و اونیتار دؤولت اوْلوب، اتنیک آذربایجان چوخ‌لوغونا صاحب اؤلکه‌دیر. آذربایجان یئددی موستقیل تورک دؤولتین‌دن بیری‌دیر. رئسپوبلیکانین ۱۵۸ اؤلکه ایله دیپلوماتیک موناسیبتی واردیر، ۳۸ بین‌الخلق تشکیلاتین عضوودور.

آذربایجان گوام و کیمیوی سلاح‌دان ایستیفاده قاداغاسی تشکیلاتلاری‌نین تأسیس‌چیلرین‌دن بیری‌دیر. ۱۹۹۳-جو ایلین سئپتامبرین‌دان موستقیل دؤولتلر بیرلیگینین عضوودور. ۹ مای ۲۰۰۶-جی ایلده آذربایجان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین یئنی یارادیلان اینسان حاقلاری کومیته‌سینه عضو سئچیلیب. صلاحیت‌لی نماینده‌لیک ۱۹ ایول ۲۰۰۶-جی ایلدن باشلاییب. آذربایجان همچینین بیلشمیش میلتلر تشکیلاتی، اوروپادا تهلوکه‌سیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتی، اوروپا شوراسی و ناتونون سوله نامینه طرفداش‌لیق پروقرامینین عضوودور. بون‌دان علاوه اؤلکه بیرلشمه‌ینلر حرکاتی، بین‌الخلق تیجارت تشکیلاتی و بین‌الخلق الکترورابیطه اتفاقین‌دا موشاهیده‌چی وضعیتینه مالیک‌دیر.

بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی باش آسامبلئیاسین‌دا ۲۴ اوْکتوبر ۲۰۱۱-جی ایل سئچکیلری زامانی آذربایجان ۱۵۵ سس توپلایاراق ۲۰۱۲–۲۰۱۴-جو ایللر اۆچون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی تهلوکه‌سیزلیک شوراسینین ۱۰ غئیری-دایمی عضوون‌دن بیری سئچیلیب.

داش دؤورو آذربایجاندا ۲ میلیون ۷۰۰ مین ایل بون‌دان اؤنجه باشلایاراق ائرامیزدان اول ۴ مین ایل‌لیگیه قدر داوام ائتمیش‌دیر. داش دؤورو اوچ مرحله‌دن – پالئولیت دؤورو (قدیم)، مئزولیت دؤورو (اورتا) و نئولیت دؤوروندن (یئنی داش دؤورو) عبارت اوْلموش‌دور. تخمیناً ۷۰۰ مین ایل اول اینسانلار اود الده ائتمیی اؤیره‌نه‌رک، اؤزلرینی سویوق‌دان قورونماغا، یئمک بیشیرمک، امک آلتلرینی دوزلتمه‌یه باشلادیلار. ۴۰۰–۳۰۰ مین ایل اؤنجه آذربایجان‌دا مسکونلاشمیش ایبتیدایی اینسانلارین تکامولون‌ده یئنی مرحله باش‌لانیر.

۳۰–۱۰ مین ایل اؤنجه آذربایجان‌دا سون پالئولیت دؤورو مؤوجود ایدی. اینسانلار آرتیق یالنیز ماغارا و زاغالاردا دئییل، همچینین موختلیف چای وادیلرین‌ده تیکدیردیکلری یاشاییش مسکنلرین‌ده مسکونلاشماغا باشلاییرلار. محض بۇ دؤوره قبیله‌لرین فورمالاشماسی، ایلکین اینجسنت و اعتیقادلارین (سیتاییش، عیبادت) یارانماسی تصادف ائدیر. امک آلتلری بۇ زامان یالنیز داش‌دان دئییل، همچینین موختلیف حئیوان سومویون‌دن ده ایستحصال ائدیلیردی.

مئزولیت آذربایجان‌دا ائر. او. ۱۱–۸ مین ایل‌لیکلری ایحاطه ائدیر. آرتیق بۇ دؤورده اکین‌چی‌لیک و حئیوان‌دارلیغین ایلکین فورمالاری یارانیر. بۇ دؤور باش‌لیجا اولاراق قوبوستانداکی قایا اوستو رسملر و آرخئولوژی تاپینتیلار اساسین‌دا تدقیق ائدیلیب. یئر اوزون‌ده ایبتیدایی اینسانین ان زنگین «موزئیلرین‌دن» بیری ساییلان بۇ اراضی‌ده آلتی مینه‌جن قایا اوستو رسم و اونا یاخین قدیم اینسان دوشرگه‌سی آشکار ائدیلمیش‌دیر. بۇ رسملرده او دؤورکو آداملارین مشغولیتی، امک فعالیتی، اوو و بالیق‌چی‌لیق صحنه‌لری، آیین و ائتیقادلاری اؤز عکسینی تاپمیش‌دیر. آرخئولوژی ماتئریاللار و رسملر ثوبوت ائدیر کی، آرتیق بۇ دؤورده اینسانلار اوخ و کامان‌دان ایستیفاده ائتمگی بیلیردیلر.

تونج دؤورو آذربایجان‌دا ائر. او. ۴–۱ مین ایل‌لیکلری ایحاطه ائدیر. طایفه و قبیله اتفاقلارینین یارانماسی ائله بۇ عرفه‌ده باش‌لانیر. اینسان مسکنلرینین و عومومی اهالینین سایی دورمادان آرتیر. کیچیک و اوْرتا آسیا، مئسوپوتامیا و قوزئی قافقازلا تیجارت و دیگر علاقه‌لر یوکسلن خط‌له توسعه ائدیر. آذربایجان‌دا تونج دؤورو کور-آراز آرخئولوژی مدنیتینه عایید تاپینتیلار اساسین‌دا درین‌دن اؤیرنیلمیش‌دیر. بۇ مدنیت تکجه آذربایجانی دئییل، همچینین گونئی و قوزئی-شرقی قافقازی و کیچیک آسییانین شرق اراضیلرینی ده ایحاطه ائدیردی. بۇ دؤورده اینسانلار یومشاق میسی خصوصی سوبالاردا اریدیب اونو قالایلا قاتیش‌دیراراق تونج الده ائتمگی اؤیرنیردیلر. تونج میس‌دن داها برک اوْلدوغونا گؤره تئزلیکله امک آلتلری، سلاح و بزک اشیالاری محض بۇ ماتئریال‌دان حاضیرلانماغا باش‌لانیر. بۇ دؤوره همچینین اکینچیلیک‌له‌ده صونعی سووارما سیستمینین فورمالاشماسی، باغ‌چی‌لیق تصروفاتینین تکامولو، حئیوان‌دارلیق‌دا هم ایری، هم ده خیردا بوینوزلو حئیوانلارین ساخلانماسی، آتچی‌لیق آیتی سۆرعتله اینکیشافی تصادف ائدیر. صنعت‌کارلیق‌دا مئتال ایشله‌مه، زرگرلیک، موختلیف نؤو پارچا ایستحصالی و توخوجولوق کیمی یئنی ساحه‌لر فورمالاشاراق یاییلماغا باشلاییر. اوْرتا تونج دؤورون‌ده (ائر. او. ۳–۲ مین‌ایللیگین ۱-جی یاری‌سی) مؤحکم مۆدافیعه ایستحکام‌لی ایری یاشاییش منطقه‌لری عمله گلیر. بۇ منطقه‌لرده‌کی یاشاییش ائولری، بیر قایدا اولاراق دوزبوجاق فورماسین‌دا اوْلوب بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت ایدی. محض بۇ دؤوره موختلیف طایفه ایتیفاقارینین یارانماسی و اونلار آراسین‌دا ساواش و حربی موناقیشه‌لرین گئنیش ووسعت آلماسی تصادف ائدیر.

ائرامیزین ۳–۱۸-جی عصرلری آذربایجان تاریخین‌ده اوْرتا عصر و یا فئودالیزم دؤورو کیمی معلوم‌دور. تدقیقات‌چیلار بیر قایدا اولاراق بۇ دؤورو اوچ اساس مرحله‌یه بؤلورلر. ۳–۱۰ یوزیل‌لیکلر ائرکن اوْرتا عصرلر، ۱۱–۱۵-جی عصرلر کلاسسیک فئودالیزم و ۱۶–۱۸-جی عصرلر سون فئودالیزم‌دیر. بۇ دؤورده تصروفاتین اساس فورمالاری اکین‌چی‌لیک، حئیوان‌دارلیق و صنعتکارلیق اوْلموش‌دور. همین مدت اوْرتا عصر شهرلرینین یوکسلیشی و چیچکلنمه‌سی دؤورودور. اونلار هم سیاسی و اینضیباطی مرکزلر اوْلماقلا یاناشی، هم ده اقتصادیات و تیجارت‌ده، مدنی، علمی و دینی حیات‌دا موهوم رول اوْیناییردیلار. ۳–۷-جی عصرلرده‌کی آذربایجان تاریخی بیلاواسیطه ایران ساسانی ایمپئریاسی (۲۲۴–۶۵) ایله باغلی ایدی. ساسانیلرین سوْنونجو شاهینشاها ۳-جو یزدگیرد (۶۳۲–۶۵۱) عربلرین یوروشلرینین قارشی‌سینی آلماق مقصدیله واراز-قریقورا حربی یاردیم مقصدیله موراجیعت ائدیر. آلبان اوردوسو باشین‌دا واراز-قریقورون اوْغلو جاوانشیر دورور. ۶۳۰–۶۴۲-جی ایل‌لرده او عربلره قارشی مۆحاریبه‌لرده ایشتیراک ائتمیش، ۶۳۷-جی ایلده کادیسیاداکی دؤیوش‌ده گؤستردیگی شوجاعته گؤره ۳-جو یزدگیرد طرفین‌دن موختلیف موکافات و هدیه‌لرله تلطیف ائدیلمیش‌دیر. ۱۵-جی یوز ایل‌لیگین ایکینجی یاری‌سین‌دا اردبیل و اونون اطراف اوستانلرینین یوکسلیشی باش‌لانیر. بۇ اراضی‌ده‌کی توْرپاقلار شیخ صفی‌الدین اردبیلینین (۱۲۵۲-۱۳۳۴) واریثلری طرفین‌دن ایداره ائدیلیردی. اونلار و طرف‌دارلاری ایسلامین شیعه مذهبینی قبول ائتمیش و اون ایکی شیعه ایمامینا عبادت ائدیردیلر. بۇ سبب‌دن اونلار باشلارینا اون ایکی زولاق‌لی چالما تاخیردیلار. محض بونا گؤره ده اونلارا صفویلرله یاناشی، هم ده قیزیلباشلار دا دئییردیلر.

قاجارلار — ۱۷۹۶ و ۱۹۲۵-جی ایللر آراسین‌دا ایران و آذربایجان‌دا حاکمیت‌ده اوْلموش تورک سولاله‌سی‌دیر. قووان‌لی تورک طایفه‌سین‌دن اوْلان قاجارلار، مونقول ایشغالی زامانلارین‌دا ایروان اطرافین‌دا کؤک سالمیشلار و صفوی سولاله‌سینی آذربایجان‌دا و ایران‌دا حاکمیته گتیرن یئددی قیزیلباش-تورک طایفه‌لرین‌دن بیری اوْلموشلار.

۱۸۰۱-جی ایلده روس ایمپئرییاسی شرقی گورجوستان اراضیلرینی اؤزونه بیرلش‌دیره‌رک قافقاز جانیشینلیگینی یارادیر. بونون آردینجا ۱۸۰۲-جی ایلده روس گئنئرالی P.D.Sisianov آذربایجانی روسیایا قاتماق مقصدی ایله حربی عملیاتلارا باشلاییر. ۱۹-جو یوز ایل‌لیگین ۲-جی یاری‌سین‌دا قوزئی آذربایجانین اقتصادی حیاتی روسیادا کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافی ایله سیخ علاقه‌لی ایدی. بۇ باخیم‌دان اؤلکه‌ده ان آیتی صورتله نفت حاصیلاتی و صنایع‌سی توسعه ائدیردی. آرتیق ۱۸۷۲-جی ایلده نفت حاصیلاتین‌دا ایجاره اوصولو تطبیق ائدیلمگه باشلاییر کی، بۇ دا همین ساحه‌ده کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافینا گوج‌لو تکان وئریر. ۲۰-جی یوز ایل‌لیگین اول‌لرین‌ده قوزئی آذربایجان نفت ساحه‌سینده دونیادا بیرینجی یئرده ایدی. ۱۹۰۱-جی ایلده او دونیا نفت حاصیلاتینین ۵۰٪، روسیه نفتینین ایسه ۹۵٪ تأمین ائدیردی. اؤلکه‌ده کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافی ایله پارالل کوستار صنعتکارلیق دا مؤوجود ایدی. ۲۰-جی یوز ایل‌لیگین اولین‌ده گونئی آذربایجان‌دا یاشایان اهالینین وضعیتی آغیر اولاراق قالیردی. بۇ دا جمعیتین دئمک اولار کی، بوتون طبقه‌لرین‌ده گئتدیکجه آرتان ناراضیلیغا سبب اولوردو. ۱۹۰۸-جی ایلین دسامبرین ۱۲-ده ایرانین باشکندی تهران‌دا بیر قروپ تاجیر دؤیوله‌رک حبس ائدیلمیش‌دیر. بۇ فاکت کوتلوی چیخیشلارین باشلانماسینا سبب اوْلدو. همین گون ۱۹۰۵–۱۹۱۱-جی ایل‌لر ایران اینقیلابینین باشلانماسی حساب اوْلونور.

۱۹۲۰-جی ایلین آوریلین ۲۸-ده آذربایجان‌دا سووئت حاکمیتی قورولان‌دان بیر مدت سوْنرا دا اؤلکه اؤز موستقیل‌لیگینی ساخلایا بیلمیش‌دیر. آوریلین ۳۰-دا روسیه ایله آذربایجان آراسین‌دا حربی-اقتصادی موقاویله ایمضالانمیش‌دیر. ۱۹۲۱-جی ایلده ترکیبینه گورجوستان، ائرمنیستان و آذربایجان جومهوریتلری داخیل اوْلموش زاقافقازیا فئدئراسیاسی تشکیل ائدیل‌دی. ۱۹۲۲-جی ایل دسامبرین ۳۰-دا سووئت سوسیالیست جومهوریت‌لری اتفاقینین (سسری) یارانماسی و زاقافقازییا فئدئراسیاسینین بۇ قوروما داخیل اولماسی ایله قوزئی آذربایجانین موستقیل‌لیگینه سون قویول‌دو. ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی (۱۹۳۹–۱۹۴۵) بشریتین ۲۰-جی یوز ایل‌لیگین‌ده ان آغیر و دهشت‌لی بیر دؤور اوْلموش‌دور. آذربایجان خالقی بۇ مۆحاریبه‌ده اصل شجاعت و عزم‌کارلیق نوماییش ائتدیرمیش‌دیر. آذربایجانین سووئت دؤورو تاریخین‌ده ۱۹۶۹-جو ایل دؤنوش نقطه‌سی اولور. بۇ ایلک نؤوبه‌ده حیدر علیئوین آذربایجان کومونیست پارتیاسینین بیرینجی کاتیبی سئچیلمه‌سی ایله علاقه‌دار ایدی. آرتیق همین ایلین آقوستون‌دا اونون طرفین‌دن رئسپوبلیکادا خالق تصروفاتینا و مدنی قوروجولوغا رهبرلیگی اساس‌لی شکیل‌ده یاخشیلاش‌دیرماق، دؤولت و امک اینتیظامینی مؤحکملن‌دیرمک، کادرلارین مسولیتینی آرتیرماق خطی معین ائدیلمیش‌دیر.

۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایلین ۱-جی یاری‌سین‌دا رئسپوبلیکایا رهبرلیک ائدن شخصلر دونیادا و داغیلان اتفاق مکانین‌دا باش وئرن سیاسی پروسسلره، دونیا حادثه‌لرینین توسعه میل‌لرینه تام ضد سیاست یئری‌درک، خالقین موستقیل‌لیک ایراده‌سینین عکسینه گئده‌رک، بوتون مۆمکون واسطه‌لرله سسری-نی قورویوب ساخلاماغا، داها سوْنرا ایسه نه باهاسینا اولورسا-اولسون آذربایجانین بۇ قوه‌لرین تأثیر دایره‌سین‌دن چیخماسینا یول وئرمه‌مگه جهد گؤستریردیلر. آذربایجان رئسپوبلکاسینین موستقیل‌لیک الده ائتدیگی و سووئرئن دؤولت قوروجولوغونا باشلادیغی عرفه‌ده یعنی ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایللر عرضین‌ده داغ‌لیق قاراباغدا وضعیت گون‌دن-گونه گرگینلشیردی. سسری داغیلدیق‌دان سوْنرا ائرمنیستان گئنیش میقیاس‌لی حربی عملیاتلارا باشلادی. ۱۹۹۲-جی ایلین فئوریه‌سینده داغ‌لیق قاراباغین آذربایجان‌لیلار مسکونلاشدیغی خوجالی شهرین‌ده قوجالار، قادینلار و اوشاقلار دا داخیل اوْلماقلا مین نفره یاخین دینج ساکین روس حرب‌چیلرینین کمکی ایله ائرمنیلر طرفین‌دن خصوصی قدارلیقلا قتله یئتیریل‌دی. بون‌دان سوْنرا ۸ مئی‌ده ائرمنیلر آذربایجان مدنیتینین چشمه‌سی داغ‌لیق قاراباغ‌دا آذربایجان‌لیلارین دایاغی اوْلان شوشادان قووول‌دو. شوشانین سوقوطو ایله داغ‌لیق قاراباغ موختار ویلایتین‌ده اتنیک تمیزله‌مه عملیاتی باشا چات‌دی.

۱۹۹۲-جی ایلین مئیین ۱۸–۱۹-دا ائرمنیستان سلاح‌لی قوه‌لری داغ‌لیق قاراباغین حدودلارین‌دان اوْلان لاچین رایونونو ایشغال ائتدیلر. نتیجه‌ده ۶۳۳۴۱ لاچین ساکینلری دایمی یاشاییش یئرلرین‌دن قووول‌دو. عئینی زامان‌دا ائرمنیستان سلاح‌لی قوه‌لری آذربایجانین ناخچیوان موختار جومهوریتینین سده‌رک رایونون‌دا آذربایجان -تورکیه سرحدینین ایستراتئژی اهمیته مالیک ساحه‌سینه هوجوم ائتدی. بۇ مدت عرضین‌ده جومهوریتین سیاسی حیاتین‌دا دا موهوم حادثه‌لر جریان ائتمک‌ده ایدی. خوجالی فاجعه‌سین‌دن سوْنرا ۱۹۹۲-جی ایلین مارتین ۶-دا آذربایجان پرئزیدئنتی آیاز موطلیبوو ایستعفایا گئتمه‌یه مجبور اوْلدو. همین ایلین مایین ۱۴-ده موطلیبوو یئنی‌دن حاکمیته قاییت‌دی، مایین ۱۵-ده ایسه خالق جبهه‌سی مجلیسین بیناسینا هوجوم تشکیل ائتدی. مایین ۱۸-ده مجلیس دؤرد گون اول قبول ائتدیی اؤز قرارینی قانون‌سوز اوْلدوغونو اعلان ائتدی و بئله‌لیکله، موطلیبووون بیر داها حاکمیته قاییتماق جهدلری پوچ اوْلدو.

بئله‌لیکله، بۇ تجاووز نتیجه سینده آذربایجان جومهوریتینین ۱۷ مین مربع کیلومترین‌دن چوْخ تورپاغی ایشغال اوْلونموش‌دور کی، بۇ دا اؤلکه اراضی‌سینین ۲۰ فایزینی تشکیل ائدیر. بۇ موناقیشه‌ده ۱۸۰۰۰ نفردن چوْخ اؤلکه وطنداشی هلاک اوْلموش، ۵۰ مین‌دن چوْخ آدام یارالانمیش و یا علیل اوْلموش‌دور. حیدر علیئوین آذربایجان رهبرلیگینه قاییدیشی ایله اؤلکه‌نین ایجتیماعی-سیاسی، سوسیال، اقتصادی، علمی-مدنی حیاتین‌دا، بین‌الخلق علاقه‌لرین‌ده دؤنوش یاران‌دی، علمی اساسلارا، بین‌الخلق نورما و پرینسیپلره اویغون موستقیل دؤولت قوروجولوغو باشلان‌دی.

۱۹۹۴-جو ایلین سئپتامبرین‌دا باکی‌دا «عصرین موقاویله‌سی» آدی آلمیش نفت موقاویله‌سی باغلان‌دی. خزرین کاربوهیدروگن احتیاط‌لارینین ایشلنمه‌سینه یؤنلدیلمیش بۇ و دیگر موقاویله‌لر آذربایجانا یاخین ایل‌لرده قویولاجاق خاریجی سرمایه‌نین ۶۰ میلیارد دولاردان چوْخ اولماغینی نظرده تۇتور. بۇ موقاویله‌لر دیرلی سیاسی معنا کسب ائدیر و آذربایجانین بین‌الخلق سیاستین‌ده رولونو گوجلن‌دیرن عامل فونکسیاسینی داشیییر. آذربایجان نفتینین دونیا بازارینا نقلی ساحه‌سینده ده اوغورلو آددیملار آتیلمیش، «باکی-سوپ‌سا» بورو کمری تیکیلیب ایستیفاده‌یه وئریلمیش‌دیر. ایستراتژی اهمیت کسب ائدن «باکی-تیفلیس-جئیهان» اساس نفت ایخراج بورو کمرینین تیکینتی‌سی اوغورلا حیاتا کئچیریلمک‌ده‌دیر.

۱۹۹۶-جی ایلین ایونون‌دان آذربایجان اوروپا شوراسینا «خصوصی قوناق» ایستاتوسو آلمیش، ۲۰۰۱-جی ایل ژانویه‌نین ۲۵-ده ایسه اونون تام حقوق‌لو عضوو اوْلموش‌دور. ۲۰۰۱-جی ایلین نویابرین ۹–۱۰-دا دونیا آذربایجان‌لیلارینین باکی‌دا کئچیریله‌ن ۱-جی قورولتایی آذربایجان دیاسپورونون فعالیتینین یاخشیلاشدیریلماسی و گوجلندیریلمه‌سی ساحه‌سینده چوْخ دیرلی قرارلار قبول ائتمیش‌دیر. ۱۹۹۸-جی ایلین اوکتوبرونون ۱۱-ده کئچیریلن سئچکیلرده حیدر علیئو سئچیجیلرین ۷۶٫۱ فایزینی توپلایاراق یئنی‌دن آذربایجان جومهوریتی‌نین پرئزیدئنتی سئچیلمیش‌دیر.

آذربایجان اراضی‌سی دوزن‌لیک و داغ‌لیق رئلیئفه مالیک اوْلوب، موطلق یوکسک‌لیگی ۲۸ م-دن (خزرساحیلی دوزن‌لیک) ۴۴۶۶ م-ا بازاردوزو داغینا قدردیر. آذربایجان جومهوریتنین اووالیق و دوزن‌لیک رئلیئفی گنجه، قازاخ، قاراباغ، میل، موغان، شیروان، سالیان، لنکران، سامور-شابران، آرازیانی و شروردان عبارت‌دیر. آذربایجان جومهوریتنین اراضی‌سی بئش جوْغرافی ویلایته بؤلونور: اونلاردان دؤردو (بؤیوک قافقاز، کیچیک قافقاز، ناخچیوان موختار جومهوریتی، لنکران) داغ‌لیق، بیری ایسه (کور-آراز و یا مرکزی آران) اووالیق‌دیر. بؤیوک قافقازین آذربایجان حیسه‌سی حدودون‌دا ایکی اساس داغ سیلسیله‌سی – باش قافقاز (بازاردوزو داغی – ۴۴۶۶ م) و یان سیلسیله (شاهداغ – ۴۲۴۳ م) اوزانیر. داغ‌لیق شیروان، قوبوستان و آبشئرون یاریم‌آداسی گونئی-شرقی قافقازدا یئرلشیر. باش قافقاز داغ سیلسیله‌سینین گونئی یاماجی اتیی بویونجا قانیخ-ایریچای داغاراسی چؤکک‌لیگی، اوندان جنوبا ایسه گئنیش جئیران‌چؤل و آجینوهور اؤنداغ‌لیغی اوزانیر. باش قافقاز سیلسیله‌سی بازاردوزو داغین‌دان شرقه آذربایجان اراضی‌سی داخیلین‌ده قوزئی-باتی‌دن (تینووروسو داغی) گونئی-شرقه دوغرو اوزانماقلا ۴۰۰۰ متردن ۱۰۲۶ متره قدر کمچی داغی آلچالیر. آذربایجان و داغیستان خالقلاری آراسین‌دا تاریخاً گئدیش-گلیش، او جمله‌دن ده تیجارت علاقه‌لری باش قافقاز سیلسیله‌سینین تینووروسو (۲۸۰۰ م)، ماچخالروسو (۲۹۰۰ م)، مالاراسا (۲۸۶۵ م)، قودورداغ (۲۵۰۰ م)، دیندی‌داغ (۲۹۹۲ م)، آتتاقای (۲۶۵۷ م)، آغبولاق (۳۲۰۰ م)، قربی سالاوات (۲۸۳۲ م)، نوهورلار (۳۲۵۰ م)، قدیم (۲۹۰۶ م)، فیی (۳۱۰۴ م) و بیر چوْخ باشقا آشیریملار واسطه‌سیله ساخلانیلمیش‌دیر. کیچیک قافقازین آذربایجان حیسه‌سینده شاهداغ (قارا-آرخاج -۲۹۰۱ م، هینالداغ – ۳۳۶۷ م)، مورووداغ گامیشداغ – ۳۷۲۴ م، قاراباغ (بؤیوک کیرس – ۲۷۲۵ م) سیرا داغلاری و قاراباغ وولکانیک یایلاسی (بؤیوک ایشیق‌لی – ۳۵۵۲ م، دلیداغ – ۳۶۱۶ م) رئلیئف‌ده اوستونلوک تشکیل ائدیر. ناخچیوان موختار جومهوریتی اراضی‌سینده دره‌لیز (کوکوداغ – ۳۱۲۰ م) و زنگزور سیرا داغلاری (قاپیجیق داغی – ۳۹۰۴ م) اوزانیر. هر ایکی سیرا داغلارین قوووشاغین‌دا بیچنک آشیریمی (۲۳۴۶ م) یئرلشیر.
لنکران اووالیغی گونئی-باتی‌ده تالیش سیرا داغلاری ایله (گؤمورگؤی – ۲۴۹۳ م) سرحدلنیر. بۇ داغلارین اؤن حیسه‌سی بویو بورووار سیلسیله‌سی (۹۱۴ م)، مرکز حیسه‌سی بویو ایسه پئشته‌سر (۲۲۰۰ م) سیرا داغلاری اوزانیر.




#Article 14: آذرشهر (168 words)


توفارقان یادا آذرشهر شهری ایرانین دوغو آذربایجان اوستانی و آذرشهر بولگه سی‌نده یئرلشیب.

بو شهر ۶۰ کیلومتر مسافه ایله تبریزین گونئی باتی سیندا، اورمو گؤلون دوغوسوندا و سهند داغینین باتی سیندا یئرلشیر و تهران شهریله ۶۸۴ کیلومئتیر مسافه سی وار. شهرین اهالی سی۷۳٬۸۹۶ نفر دیر (۲۰۱۶– جی ایل- اهالی سایینا گؤره). اهالی سایینا گؤره دوغو آذربایجان اوستانی نین سککیزینجی بؤیوک شهری ساییلیر. بۇ شهرین اسکی آدی دهخوارقان اوْلموشدور.

لپه، جویز، نوخودچی، باقلوا و گز آذرشهرین سوغاتلاری ساییلیر. آذرشهر لپه نظریندن ایران دا آدلی دیر و اؤنون لپه سی هامی یئرده معروف دور. آذرشهرین بعضی کندلرین ده پیسته باغلاری دا وار دیر کی بار وئریر و پیسته نظریندن دوغو آذربایجان دا اول دیر.

بو ترمینال آذرشهرین ایمام خیاوانیندا یئرلشیب دیر و تهران، تبریز، مراغه و اطرف کندلره سرویس وئریری. بۇ ترمینال دا هم اتوبوس و هم مینی بوس واردیر.

آذرشهر ده بیر دانا مریض خانا، شهید مدنی آدیندا واردیر کی اؤنون ۹۶ تختی وار و بۇ بیماریستانین تخصصی آرواد لار و اوشاق لار، جراحلیق(کسمگ) و داخلی(بدن ایچری سی) دیر.




#Article 15: آراز (103 words)


 
آراز  و یا آراز چایی— قافقازین گونئیینده، ایران، آذربایجان جومهوریتی، تورکیه و ائرمنیستان آراسیندان آخان چای‌دیر. چای اؤز منبعینی تورکیه اراضی‌سین‌ده‌کی ارزوروم داغ‌لارین‌دان گؤتورور. آذربایجان جومهوریتی و گونئی آذربایجان اراضی‌لرین‌دن کئچه‌رک، آذربایجان جومهوریتی‌نین صابیراباد رایونونون سوقوووشان کندی اراضی‌سین‌ده کور چایی ایله بیرلشه‌رک خزر دنیزینه تؤکولور.

بو چای گونئی و قوزئی آذربایجانی بیر-بیرین‌دن آییران چای اولاراق، هر ایکی طرفین ماهنی‌لارین‌دا یاد اولونور. نیه کی آذربایجان قوزئی منطقه‌سی بیر یازیلاشمادا ایران اؤلکه‌سیندن آیریلیبدیر.

آراز  تورکیه‌نین شرقی آنادولو منطقه‌سیندن دوغان تورکیه - ائرمنیستان و آذربایجان جومهوریتی‌ - ایران سرحدینین بیر قسمینی تشکیل ائتدیکدن سونرا خزر دنیزینه تؤکولن چای. آراز چایینین ۵۸۵ کیلومترلیک قسمی تورکیه داخلینده دیر.




#Article 16: آرون کوپلاند (162 words)


آرون کوپلاند (Aaron Copland) (۱۴ نووامبر ۱۹۰۰ – ۲ دسامبر ۱۹۹۰) کنسرت و فیلم لر اۆچون موسیقی یازان آمریکالی بسته کار (فارسجا:آهنگساز) ، و ویرتووز پیانوچو. او آمریکالی موسیقی اوصولو یاراتدی، و اونا آمریکالی بسته کارلارینین دئکانی آدی وئریلمیشدیر. کوپلاندین موسیقی سی [موْدرن] موسیقی سی و آمریکالی ماهنیلارینین اصول لری آخیریندا بالانسی ورموشدو.

دئییلیر کی ، اونون موسیقی سینین آچیق آککوردلار و گئچ دییشیلن هارمونیالار آمریکاسینین لاندشافت اویاتیرلار. کوپلاند تئز تئز قوناق دیری ژور کیمی خیتمت (خدمت) ائتدی، اؤزون هم ده باشقالارینین اثرلریده. آرون کوپلاند نیویورک دا بروکلین رایوندا (منطقه) آنادن اولدو. اونون عایله نی لیتووا یهودی لر نسل یندن تؤرورلر. آمریکایا اسکاتلند دن گلمکدن اول کوپلاندین آتاسی فامیل یاسینی اینگیلیسجه گؤرهکاپلان دان  کوپلاند ده دییشدی. آرون کوپلاند ۱۵ یاشیندا موسیقی ایله مشغول اولموش و بسته کار اولماق ایسته میش.

لئوپولد وولفسون ، روبین گولدمارک (جورج گئرشوینی دا اؤیرتمیشدی) کوپلندین معلم لری آراسیندادیرلار. کوپلاند پاریس شهرینده ۱۹۲۱- جی ایلدن ۱۹۲۴- جو ایله Fontainebleau موسیقی آکادئمییاسیدا نادیا بولانجئر (Nadia Boulanger) دن تحصیل آلمیشدی.




#Article 17: آذربایجان افسانه‌لری (کیتاب) (136 words)


آذربایجان افسانه‌لری (فارسجا: افسانه‌های آذربایجان)، صمد بهرنگی و بهروز دهقانینین بیرگه امکداشلیغی ایله یاییلان کیتاب. کیتاب ایلک دفعه نیل یایین ائوی طرفیندن یاییلیبدیر.  بو کیتاب ایران اینقیلابیندان سونرا موختلیف یایین ائولری طرفیندن یاییلیبدیر.

بو کیتاب آذربایجان فولکولورونا عایید اولان بیر کیتابدیر. کیتابدا گلن افسانه‌لر آذربایجانین کندلرینده یاشایان اینسانلارین دیلیندن توپلانیب و ایشیق اوزو گؤروبدور. دختر حاجی صیاد، پدر هفت دختر و پدر هفت پسر، آدی و بودی، قصه آه، دختر درزی و شاهزاده، شتر و روباه، آلتین توپ، اذان‌گو، گل خندان، ای وای های، پیرزن و سه دخترش، ملک محمد، بیزووم، گرگ و گوسفند، عروسک سنگ صبور، بی‌بی‌لی جان، موش گرسنه، دیو پخمه، شیر و روباه، رفیق خوب و رفیق بد، به دنبال فلک، فاطمه خانم، پیراهن عروسی از سنگ آسیا، پسر زرنگ و دختر تنبل پادشاه و بز ریش سفید بو کیتابین ایچینده گلن داستانلارداندیر. 




#Article 18: آذربایجان رقص‌لری (374 words)


آذربایجان رقصلری یا دا آذربایجان خالق رقص‌لری — اؤزونده قدیم زنگین تاریخی داشیییر. ائرامیزدان ۲ -۳ مین ایل اول ، تونج دؤورونده آذربایجاندا رقص صنعتی اینسانلارین میشعتینده ، عادت عنعنه سینده معین مؤوقع توتوب. بو، آراشدیرمالار نتیجه سینده معلوم اوْلوب.

دونیانین بیر چوخ اینکیشافدا اوْلان اؤلکه‌لرینده اوْلدوغو کیمی ،آذربایجاندا دا ساده و ایبتیدای خالق موسیقی آلت لری میدانا گلمزدن چوخ – چوخ اول رقص تاماشاچیلارین چپیک چالمالاری ایله الده ائدیلن ریتمیک ضربلرین ماهیتی ایله یارانیب. موختلیف پئشه لرله ، حتی اووچولوق لا مشغول اوْلان طایفالار اؤز سحیرلی آیین لارینی چئویکلیک ، قیوراق لیق ، اینسان گوجونو نماییش ائتدیرن پلاستیک حرکتلردن ایعبارت رقص‌لرله حیاتا کئچیریردیلر. بئله‌لیکله ، دونیانین بیر چوخ یئرلرینده اوْلدوغو کیمی آذربایجاندا دا رقص صنعتینین موختلیف نؤوع لری و یانرلاری اؤز ماهیتینی شیفائی خالق ادبیاتینین بیر قولو اوْلان خالق رقص‌لریندن گؤتوروب. رقص صنعتی خالقین ایقتیصادی ، ایجتیماعی و معنوی حیاتیندا میدانا گلن دییشیکلیک لرله علاقه دار اولاراق یئنی مضموم و ایستیفاده واسیطه‌لری الده ائدیر.

آذرایجان خالق رقص‌لری تاریخیمیزله آییرلماز سرعتده باغلی اوْلوب ، اونون میلّی خصوصییتینی ، هم ده حیات و معیشتینی اؤزونده عکس ائتدیریر. بۇ دا اؤلکه‌نین تاریخینده ، مدنیتینده رقص صنعتینین نه درجه ده بؤیوک اهمیته مالیک اوْلدوغونو گؤستریر.

میلّی رقص‌لریمیز خاص اوْلان و اونو باشقا خالق لارین رقص‌لریندن فرق‌لندیرن سجییوی جهت لر  سؤزسوز کی وار. آذربایجانین تانینمیش رقاص لاریندان اوْلان امینه دیلبازی ، آفاق ملیک اوا ، روزا خلیل اوا ، بؤیوک آغا ممدوف و باشقالاری اؤز ایفالاریندا میلّی الئمنت لری قورویوب ساخلاماقلا میلّی رقصی خیلی اینکیشاف ائتدیره بیلیبلر. بۇ رقص لر واسیطه سی ایله هر کس اؤز داخیلینده معنی نی تاپیر ، خالقینا مخصوص اوْلان معنوی – اخلاقی دیرلی درک ائده بیلر..

آذربایجان خالق رقصلرینه  ،  ،  ،  ،  ، و ساییرلرینی گتیره بیلریک. بونونلا یاناشی  ،  ،  ،  و دیگر میلّی رقصلریمیزده وار کی ، اونلار آذربایجانین جوغرافی آدلارینی اؤزونده یاشادیرلار. آذربایجان خالق اویون هاواسی اوْلان  ایسه شن ، نیللی ، قیوراق رقص موسیقی سی دیر.بو سؤزون معناسی شالاخو – شلکوم (داها دقیق دئسک شله که یوکوم ) سؤزو اوزون ایللر عرضینده چوخ ده ییشیله ره ک تحریف اوْلونوب.

آذربایجان خالق رقصلری ، بیر سیرا موختلیف رقصلر کی نسیل دن نسیله خالق آراسیندا قالیب و گئتدیکجه اینکیشاف ائدیب. بونلارین بعضی سی اصلده دینی مراسیم اۆچون و یا موحاریبه یه حاضیرلیغی اۆچون یارادیلسادا سوْنرالار یالنیز شنلیک مجلیسلرینده گؤستریلیب لر.




#Article 19: آذربایجان ماناتی (305 words)


آذربایجان ماناتی ، آذربایجان رسپوبلیکاسینین پول واحیدی دیر.

یئنی آذربایجان ماناتی ۲۸ دکابر ۲۰۰۵ – جی ایلده اؤلکه ایجتیماعییتینه تقدیم اولونموشدور. میلّی بانکین سیفاریشی اساسیندا ویتام رئکلام شیرکتی طرفیندن حاضیرلانان تقدیمات مراسیمی Excelsior هتل ینده باش توتموشدور. تقدیمات مراسیمینده اؤلکه پرزیدنتی و یوکسک وظیفه لی دؤولت مامورلاری ایله آذربایجاندا فعالیت گؤسترن دیپلماتیک کورپوس نوماینده لری ده ایشتیراک ائتمیشلر.

اسکیناسین اوز طرفینده آذربایجانین میلّی موسیقی آلت لرینین – تار، کامانچا ، و دفین گرافیکی تصویرلری وئریلمیش دیر.آرخا فوندا قدیم آذربایجان خالچاسینین ناخیشلاری واردیر. اسکیناسین آراخا طرفینده آذربایجانین آوروپایا اینترقراسی یاسینین خریطه لرله تصویری و آذربایجانین میلّی اورنامئت لر وئریلمیشدیر.

اسکیناس اوز طرفینده ادبی سیمالار ، قدیم کیتابلار ، دؤولت هیمنیندن پارچا چاپ اولونموشدور.اسکیناسین آرخا طرفینده آذربایجانین آوروپایا اینترقراسی یاسینین خریطه لرله تصویری وئریلمیشدیر. آذربایجانین اینکیشاف تاریخی – قوبوستان قایا هیروگلیف لری ، اورخان – یئنی سئی آبیده لری الیفباسی ، لاتین گرافیکالی الیفبا ایله معاصیر یازیمیز چاپ ائدیلمیشدیر.

اسکیناسین اوز طرفینده قدیم باکی ، شیروان شاه لار سارایی ، قیز قالاسی ، کهنه قالا دیوارلارینین فونوندا وئریلمیشدیر. اسکیناسین آرخا طرفینده آذربایجانین آوروپایا اینترقراسی یاسینین خریطه لرله تصویری ، آذربایجان خالچاسینین تیپیک ناخیشلاری چاپ ائدیلمیشدیر.

اسکیناسین اوز طرفینده قدرت نیشانه سی –قیلینج ، دبیلقه ، قالخان و صولح رمزیخاری بولبول تصویر اولونموشدور. اسکیناسین آرخا طرفینده آذربایجانین آوروپایا اینترقراسی یاسینین خریطه لرله تصویری ،آذربایجانین میلّی ناخیشلاری چاپ ائدیلمیشدیر.

اسکیناسین اوز طرفینده گلجه یین تیمثالی ، یوکسه لیش علامتی – پله لر، گوج و ایشیق نیشانه سی – گونش ، علم رمزی – کیمیه وی و ریاضی سیموول لار تصویر اولونموشدور. اسکیناسین آرخا طرفینده آذربایجانین آوروپایا اینترقراسی یاسینین خریطه لرله تصویری ، قدیم آذربایجان خالچالارینین اورمامئنت لری چاپ اولونموشدور.

اسکیناسین اوز طرفینده اینکیشافین قدیم دن بو گونه معمارلیق رمزلری ، آذربایجان ماناتینین و ایقتصادی آرتیمین سیموول لاری تصویر اولونموشدور. اسکیناسین آراخا طرفینده آذربایجانین آوروپایا اینترقراسی یاسینین خریطه لرله تصویری ، عنعنه وی آذربایجان خالچاسینین سجییه وی ناخیشلاری چاپ ائدیلمیشدیر.




#Article 20: آذربایجان مطبخی (1624 words)


آذربایجان مطبخی – دونیانین قدیم ، زنگین و دادلی مطبخ لریندن بیری دیر.

آذربایجان مطبخی آذربایجان خالقینین دوهاسی ایله اونون تاریخن یاشادیغی ایندیکی آذربایجان رسپوبلیکاسی ، گونئی آذربایجان ، ایندیکی ارمنیستانین آذربایجانلی لاردان زوراکیلیقدا تمیزلنمیش قدیم ایروان خانلیغی ، زنگه زور و گؤیچه ماحال لارینین تورپاقلاریندا ، گورجوستاندا آذربایجانلی لارین قدیمدن بری یاشادیقلار بؤلگه لرده (بورچالی) ، داغیستان اراضی سینده ، او جمله دن کئچمیش آذربایجان خانلیقلاریندان بیرینین مرکزی اولموش دربند و اطرافیندا یارادیلمیشدیر.

طبیعی کی ،  مطبخین یارادیلماسینا و اینکیشافینا تاثیر گؤسترن ان مهم عامیل – ایقلیم دیر. آذربایجان جومهوریتنین اراضی سینده ۸ ایقلیم زوناسی کئچیر کی ، بو دا اؤز نؤوبه سینده بو رگیونون فلورا و فاوناسینین نؤوه موختلیف لیینی و زنگین لیینی شرط لندیریر، بوتون حئیوانلارین و بیتکی لرین یاشاییش لری اۆچون الوئریشلی شرایط یارادیر. بونلار ایسه ، زنگین مطبخ یارادیلماسی اۆچون اساس بازار دیر.

زنگین مطبخ یارادیلماسی اۆچون وحشی حئیوانلاردان ، قوشلاردان ، بالیقلاردان و بیتکی لردن ایستیفاده ایله یاناشی ، جمعیتین سوْنراکی اینکیشاف دؤورلرینده کند تصروفاتی محصوللارینین ایستحصالی دا طلب اوْلونور. بونون اۆچون اهالی یوکسک اکینچیلیک و حئیواندارلیق مدنییتینه مالیک اولمالی دیر.

گونئی قافقازدا مطبخ اۆچون ضروری اولان خام مالی اساساً ، یوکسک اکینچیلیک و حئیوان دارلیق مدنیتینه  مالیک اولان آذربایجانلیلار ایستيحصال ائدیردی لر. مثلا ، گورجو عالیمی ام. ای. تکشلوو ۱۸۸۸ – جی ایلده کئچمیش ایروان خانلیغی  اراضی سینده یاشایان آذربایجانلیلار حاقّیندا یازیردی: کندلرده تاخیلچی لیق ، اکینچیلیک و باغچیلیق لا مشغول اولورلار. طبیعی کی ، دوزنلیک یئرلرده ، یایلاقلاردا تکجه حئیوان دارلیق لا مشغول اولمورلار ، آذربایجانلیلار اساسا ، چای ساحیل لرینده یاشادیق لاریندان اونلاری اکینچی خالق آدلاندیرماق اولار. سؤیله یه بیله ریک کی ، آذربایجان تورکلری دئمک اولارر یئرده چای ساحیل لرینده یاشاییرلار ، حال بوکی ائرمنی لر یالنیز داغلیق یئرلرده مسکون لاشیب لار

ای . ک . آرتامانوف ۱۸۸۹ – جو ایلده ایران باره ده یازارکن قئید ائدیردی کی ، تاخیلی داها چوخ آذربایجان ، خوراسان ، کیرمانشاه ، فارس ، ایصفاهان و یزد وئریر.

کیو . وی . سولوقوب ۱۸۵۲ – جی ایلده یازیردی: ارمنی لر اؤز فعالیت لرینی اساسا تیجارته و وار- دؤولت ییغماغا یؤنلدیرلر. آذربایجانلیلار ایسه اؤز نؤوبه لرینده یاشاییش یئرلرینده موافیق اؤز فعالیت لرینی اکینچی لییی و مالدارلیغا یؤنلتمیش لر و زاقافقازی یادا اساس ایستحصالچی عامیلی دیرلر.

ای . وی . سئقالوف ۱۹۰۲ – جی ایلده قئید ائدیریک کی ، مسلمان خالقی اساساٌ ، بازارچای ، آیریچای ، برگوشاد ، اوخچو چای و اونلارین قوللارینین ، ائلجه ده آرازین  ساحیل لرینده یاشاییرلار. ارمنی اهالی سی ایسه سرت طبیعت لی داغلیق یئرلرده پراکنده حالدا یاشاییرلر. ارمنی کیشی لرینین چوخ بؤیوک حیصّه‌سی (۱۵ یاشدان ۴۰ یاشا ده ک) احتیاج اوزوندن هر قیش خزر ساحیل لرینه ، باکی یا و تفلیسه قازانجا یوللانیرلار.

بو البته ، طبیعی پروسسین گئدیشینده اولموشدو. دیگر خالق لار گله نه ده ک بوتون محصول دار تورپاق لاردا یئرلی اهالی مسکون لاشمیشدی و اونلار طرفیندن ایستیفاده اوْلونوردو. بونو ارمنی عالیمی ق . آ . یئزوف دا (۱۹۰۸ – جی ایل) تصدیق ائدیر: یئنی وطن ارمنی لری او قدر ده خوش قارشیلامادی ، چونکی سربست دؤولت تورپاق لاری چوخ آز ایدی

سیاح لارین ، عالیم لارین ، تاجیرلرین ، دیپلومات لارین و دیگر لرینین قئید لری ، ائلجه ده آرخئولوژی قازینتی لار ثبوت ائدیر کی ، بو تورپاقلاردا قدیم لردن بری چوخ بؤیوک حجم ده تاخیل ، دویو ، کونجوت ، سویا بیتکی لری ، چوغوندور ، قووون ، قارپیز ، اوزوم ، آلما ، نار ، هیوا و بونا بنزر دیگر اکینچیلیک ، باغچیلیق و بوستانچیلیق محصول لاری یئتیشدیریلیردی.

بیتکیچی لییین بو محصولاری ، ائلجه ده ، ته زه  و  قورودولموش بالیق ، کورو ، بال ، کره یاغی و دیگر حئیوان دارلیق محصولاری ایله نه اینکی  یئرلی اهالی تامین اوْلونور. هم ده قونشو ، یاخین و اوزاق اؤلکه لره ایخراج ائدیلیردی. بو تکذیب ائدیلمزدیر کی ، عصرلر بویونجا قافقاز بازارلاری آذربایجانلی لار طرفیندن ایستحصال ائدیلن حئیوان لار لیق و بیتکیچیلیک محصول لاری ایله تامین اوْلونوردو. میثال اۆچون ، آنقابادزه و ولکوف ، کهنه تیفلیس کیتابینداکی قایناق لارلا ایستیناده ن یازیلیر:تیفلیس بازارلارینا پئندیری اساساً اوستین لر ، آذربایجانلی لار گتیریر ، پئندیری حلب له ، بورچالی لار دا ساتیرلار. تیفلیس بازارلاریندا آذربایجاندان  ، گؤیجه گؤلوندن (ارمنیستاندا سئوان گؤلو آدلاندیریلیر) گتیرلمیش قیزیل بالیغا بؤیوک طلبات  وار ایدی.

بئله لیکله ، زاقافقازی یادا زنگین مطبخ یاراتماق و اینکیشاف ائتدیرمک ایمکانی نا ،مطبخ اۆچون گوجلو خاممال بازاسینا مالیک اساس خالق آذربایجانلیلار اولموش لار.

ارمنی ، گورجو ، فارس و دیگرلرینین مطبخ لرینده خؤرک لرین بؤیوک اکثریتینین منشاء ین آد اعتیباری ایله آذربایجان تورک لرینه باغلی لیغی محض بو فاکتلا ایضاح ائدیلیر.

اقلیم دن سوْنرا مطبخه تاثیر ائدن باشلیجا فاکتور – اوجاق دیر. میثال اۆچون ، سلاویان مطبخینده ، خصوصاً ده  روس مطبخینده بر چوخ شیرین کؤک لر ، سودا بیشمه و پؤرتلمه خؤرک لر رو سوباسینین ایمکان لاری ایله اورتایا چیخمیش دیر. آذربایجان مطبخینین یارادیلماسی و اینکیشافی چوخ بؤیوک درجه ده تندیر ، کؤره ، بوخاری ، چالا اوجاق ، ساج ، مانقال و غیره ... آچیق و قاپالی اوجاق لارین چوخلو سایدا نؤوع لرینین اولماسی ایله باغلی دیر.

اؤزونه مخصوص قاب – قاجاق لار و مطبخ لوزایماتی  دا بیزیم مطبخه معین تاثیر گؤسته ریر. گونو بو گون ده بیزیم ائودار خانیم لار حئیوان دریسندن ، داش دان ، آغاج دان ، گیل دن ، شوشه دن ، متال دان و غیره ... ان موختلیف قاب – قاجاق لاردان ایستیفاده ائدیلیر.

آذربایجانین خالق مطبخینده یاناجاق قیسمینده ایندییه دک گاز و الکتریک له یاناشی ، اودون ، اودون کؤمورو ، تزه ک و غیره ... دن ایستیفاده ائدیلیر. تزه ک دن ایستیفاده خصوصی ماراق دوغورور. تزه ک دن ایستیفاده ائدیلدییی یئرلرده آغاج لارین و کول لارین یاناجاق اۆچون دوغرانماسی آزالیر. تزه ین حاضیرلاندیغی و ایستیفاده ائدیلدییی یئرلرده جیگر خسته لیک لری و نفس یول لارینین خسته لیک لری اولمور. هیند عالیم لرینین تدقیقات لارینا اساساً تزه ین یانماسی زامانی عمله گلن توستو آنتیسئپتیک خاصه لره  مالیک دیر.

مطبخه تاثیر گؤسترن نؤوبتی مهم فاکتور خالقین تاریخی – جغرافی یئرلشمه مکانی ، قونشو خالق لارلا قارشیلیق لی باغلی لیغی دیر. قدیم تیجارت کاروان لارینین و حربی یول لارین آذربایجان اراضی سینده کئچمه سی مطبخی میزه معین تاثیر گؤسترمیش دیر. عموم تورک  ائتنوسونا منسوب لوق  عئینی آدلی ، عئینی کؤکه مالیک خؤرک لرین اولماسینا گتیریب چیخارسا دا ، آذربایجان مطبخینی عموم تورک مطبخینین تاجی سایماق اولار. زؤوق یاخینلیغی باخیمیندان آذربایجان مطبخی آنادولو مطبخینه داها یاخین دیر.

عرب لرله اوزون مدت لی علاقه لر مطبخه قهوه بخش ائتمیش ، تاریخی ایپک یولو اوزاق چین دن بو یئرلره چایی گتیرمیش دیر. دیگر طرف دن روس مطبخی ایله تانیشلیق آذربایجان مطبخینه شی و بورش ( خالق آراسیندا اونلاری عمومی لیک ده بورش آدی ایله تانی ییرلار) گتیرمیش ، دیگر طرف دن روسی یا  واسیطه سی له تحریف اولونموش ، روس لاشمیش آوروپا مطبخی ایله تانیشلیغا ایمکان یارانمیش دیر. XIX عصرین سون لاریندا و XX عصرین اول لرینده نفت صنایع سینین اینکیشافی ایله باغلی اولاراق آوروپا مطبخی ایله بیرباشا تانیشلیق باشلانیر (بو پروسس گونوموزده ده مشاهیده ائدیلیر) کی ، بو دا یالنیز رستوران مطبخینه تاثیر گؤسترمیش ، اهالینی آلومینیوم قاب لاردان ایستیفاده یه اؤیره تمیش دیر و بو مداخیله اهالینین ساغلام لیغی نا ضرردن باشقا ، خالق مطبخینه مثبت هئچ نه علاوه ائتمه میش دیر.

آذربایجانلیلارین میلّی مطبخی نه گوجلو تاثیر گؤسترن فاکتورلاردان بیری خالقین دینی و اینانج لاری دیر. زردوشت لیک ، آتش پرست لیک ، آوستا فلسفه سی پسیخولوژی یادا ، عادت لرده آذربایجان خالقینین تفکرونده عکسینی تاپماقلا یاناشی ، مطبخده ده اؤز عکسینی تاپمیش دیر. آشپازین بیرینجی کؤمکچی سینه - اوجاغا حؤرمت ، بیزجه ، بورادان گلیر. ایشیغا ، اودا اینامین تاثیری آلتیندا فورمالاشمیش سفره عادت لری و خؤرک لر بو گون ده جانلی دیر. اوزون مدت ، آذربایجاندا خریستیان دینی مؤوجود اولموش و مؤوجود اولماقدا دیر - بو فاکتورون دا مطبخی میزده ایزلری قالیر. عئینی زاماندا ، آذربایجانلی لارین آرتیق مین ایل دیر مسلمان  اولمالاری و ایسلامین مطبخه تاثیری ده شیهه دوغورمایان عامیل دیر. قیزیل - قاب - قاجاقدان ایستیفاده دن ایمتینا ، دونقوز اتیندن ایمتینا ، اسپیرتلی ایچکی لردن ایستیفاده نین یاساقلیغی و غیره.... ایسلام عنعنعه لرینین گوجلو تاثیریندن سؤز آچیر. موختلیف بایرام لار ، آیین لر و اوروج توتماق دا مطبخه گوجلو تاثیر گؤسترمیش دیر.

آذربایجان میلّی خؤرک لری کئچمیشده میس قازانلاردا حاضیرلانمیش دیر. بو گونون اؤزونده بئله بیر چوخ کند یئرلرینده میس قازاندا بیشیریلن خؤرک لر داها دادلی اولور. اونا گؤره ده میلّی آذربایجان مطبخینین اشیالاری (قازان ،سوزگچ ، تاوا ، سینی ، کفگیر ، آبگردن و ...) اساسا میس دن حاضیرلانیر. قئید ائتمک لازم دیر کی ، کئچمیش ده اولدوغو کیمی ، ایندی ده میس قازانلاری و قابلاری واختاشیری قالایلاییرلار کی ، خؤریه و ائلجه ده اورگانیزمه حدیندن آرتیق میس دوشمه سین . میلّی خؤرک لردن پیتی آشخانا و ایچریسینده ده بیرباشا سفره یه وئریلیر. میلّی خؤرک لریمیزین اکثریتی مال ، قویون و قوش اتیندن حاضیرلانیر. دؤیولموش ات ایله حاضیرلانان خؤرک لر داها چوخ یاییلیب.

رئسپوبلیکانین دنیز ، گؤل و چای لاری موختلیف بالیق نؤوع لری ایله ، اساسا ده آغ و نره بالیغی ایله زنگین دیر. میلّی خؤرک لرین حاضیرلانماسیندا داها چوخ نره و پوللو بالیق لاردان ایستیفاده ائدیلیر. آذربایجان مطبخی موختلیف گؤیه رتی و تروزلرله – بادیمجان ، پومیدور ، شیرین ایستی اوت (بی بر) ، کلم ، ایسپاناق ، تورشنگ ،چوغوندور (چغندر) ، تورپ ، سوغان ، خیار ، یاشیل لوبیا و ... زنگین دیر. میلّی خؤرک لرده دویودن واوندان حاضیرلانان موختلیف چئشیدلییی کولینار معمولاتی گئنیش تطبیق ائدیلیر.

آذربایجان مطبخینده ادویه لردن زعفران ، جیره ، رازیانا ، زیره ، دفنه یارپاغی ، کئشنیش توخومو ، همچینیننعناع ، شویود ، جعفری ، کره ویز ، ترخون ، ریحان ، ککلیک اوتی و ... ایشله دیلیر – ادویه لی بیتکی لردن زعفران MDB اؤلکه لریندن یالنیز آبشئرون یارماداسیندا بئجریلیر.

آذربایجان کولیناری یاسیندا زعفران علاوه ائدیلمک له  ۵۰ – دن چوخ موختلیف نؤوع خؤرک و ۱۰-دان چوخ شیرنییات معلوماتی حاضیرلانیر.

لیمون ، زیتون ، یئیینتی تورشولاری ، - آبقورا ، ازگیل – شراب ، سیرکه ، نار شراب ، آلچا ، آلبوخارا ، قورا ، نار ، زوغال آختاسی ، قایسی ، لاواشانا ، سوماق و ... آذربایجان مطبخیده گئنیش ایستیفاده ائدیلیر.




#Article 21: آذربایجان بیلیم‌یوردلاری (305 words)


آذربایجان جومهوریتی‌نین بیلیم‌یوردلاری‌نین سیاهه‌سی آذربایجاندا قانونی فعالیت گؤسترن عالی تحصیل موسیسه لرینین – هم دؤولت ، هم ده اؤزل (دوؤلت قیدییاتیندان کئچمیش) عالی تحصیل اوجاق لارینین سیاهیسی

(۲۰۰۷ – جی ایلین آوگوست آیی نا اوْلان معلومات لار اساسیندا ترتیب ائدیلمیش دیر).

۱.	باکی دؤولت یونیورسیتئتی

۲.	آذربایجان دؤولت نفت آکادمی یاسی

۳.	آذربایجان تکنیکی یونیورسیتئتی

۴.	آذربایجان معمارلیق و اینشات یونیورسیتئتی

۵.	آذربایجان دؤولت پداقوژی

۶.	باکی سلاویان یونیورسیتئتی

۷.	آذربایجان دؤولت ایقتیصاد یونیورسیتئتی

۸.	آذربایجان دیللر یونیورسیتئتی

۹.	باکی موسیقی آکادمی یاسی

۱۰.	 آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه صنعت یونیورسیتئتی

۱۱.	آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتی یانیندا دؤولت ایداره چیلیک آکادمی یاسی

۱۲.	آذربایجان توریزم اینستیتوتو

۱۳.	آذربایجان جومهوریتی خاریجی ایشلر ناظیرلییینین دیپلماتیک آکادمی یاسی

۱۴.	سومقاییت دؤولت یونیورسیتئتی

۱۵.	لنکران دؤولت یونیورسیتئتی

۱۶.	آذربایجان طیب یونیورسیتئتی

۱۷.	آذربایجان کند تصرفاتی آکادمی یاسی

۱۸.	گنجه دؤولت یونیورسیتئتی

۱۹.	آذربایجان تکنولوژی یا یونیورسیتئتی

۲۰.	مینگه چئویر پولیتکنیک اینستیتوتو

۲۱.	ناخچیوان دؤولت یونیورسیتئتی

۲۲.	ناخچیوان موعلیم لر اینستیتوتو

۲۳.	آذربایجان دؤولت بدن تربییه سی و ایدمان آکادمی یاسی

۲۴.	آذربایجان رسام لیق آکادمی یاسی

۲۵.	آذربایجان میلی کونسرواتوری یاسی

۲۶.	آذربایجان جومهوریتی دؤولت سرحد خیدمتینین آکادمی یاسی

۲۷.	آذربایجان دنیز آکادمی یاسی

۲۸.	حیدر علییف آدینا آذربایجان عالی حربی مکتبی

۲۹.	آذربایجان عالی حربی دنیزچیلیک مکتبی

۳۰.	آذربایجان عالی حربی طیاره چیلیک مکتبی

۳۱.	باکی عالی پولیس آکادمی یاسی

۳۲.	میلّی آویاسی یا آکادمی یاسی

۳۳.	میلّی تهلوکه سیزلیک ناظیرلییینین حیدر علییف آدینا آکادمی یاسی

۳۴.	آذربایجان کوپراسی یا اینستیتوتو

۳۵.	آذربایجان موعلیم لر اینستیتوتو

۳۶.	آذربایجان یونیورسیتئتی

۳۷.	باکی آسیا یونیورسیتئتی

۳۸.	غرب یونیورسیتئتی

۳۹.	خزر یونیورسیتئتی

۴۰.	باکی قیزلار یونیورسیتئتی

۴۱.	باکی آوراسی یا یونیورسیتئتی

۴۲.	علم و تحصیل مرکزی تفکور یونیورسیتئتی

۴۳.	اودلار یوردو یونیورسیتئتی

۴۴.	قفقاز یونیورسیتئتی

۴۵.	آذربایجان بین‌الخلق یونیورسیتئتی

۴۶.	باکی بیزنس یونیورسیتئتی

۴۷.	آذربایجان ایجتیماعی-سیاسی یونیورسیتئتی

۴۸.	ناخچیوان اؤزه ل یونیورسیتئتی

۴۹.	آذربایجان امک و سوسیال مناسیبت لر آکادمی یا سی




#Article 22: آستارا (ایران) (225 words)


آستارا یا دا گونئی آستارا — ایرانین بۇگۆنکۆ گیلان اوستانیندا یئرلَشن بیر شهر دیر. بۇ شهری آذربایجان رسپوبلیکاسیندا دا یئرلَشن آستارادان، آستاراچایی آییریر. ایران آستاراسی‌نین اهالی‌سی‌نین چوخونلوغون آذربایجانلیلار تشکیل ائدیر؛ آما بعضی داغ کندلرینده تالیش دیلینده ده دانیشیلیر. آستارانین یاخینلیغینداکی لوندویل و سیبلی یئرله‌شیم مرکزلرینده، خلج تورکلری یاشاییرلار.

آستارا (AstAra)؛ ایندیکی گیلان (قدیم آذربایجان) شهرلریندن بیری دیر بۇ شهر دنیز کناریندا یئرله‌شمیش بیر شهر و بندری اولاراق شمال قیسمت دن آذربایجان جمهوریتی ایله قونشودور. بو شهرین ایندیلکده ۸۶٬۷۵۷ نفر جمعیتی وار.

آستارا آدی ایکی بولوم دن یارالانیب آست +آرا تورکجه ده آست سوزی آشاغی وچخورلی یئرلره دئییلیر و آرا دا ایکی یئرین و ایکی شئین آراسی آدلانار بۇ حالدا آستارا چوخور و آلچاقلی آرالیک معنی وئریر بۇ حالدا صفویه زامانیندان انزلی دن تا آراز چاینا قدر آستارا آدلانیردی.

آستارادا قدیمی ائولرین داملاری ساخسی دان دوزلیب دیر اؤنا گؤره بۇ شهره ایرانون ساخسی لی دام شهری دییرلر.

لاتون شلاله‌سی ، علی داشی ، ایستی سو بولاغی ، کوته کومه ایستی سویو ، شیندان قالاسی ، تک آغاج قالاسی ، پیر قطب‌الدین تۆربه‌سی ، آستارانین  بازاری ، حیران گدیگی و بؤیوک مئشه‌لر آستارانین گؤرمه‌لی یئرلری ساییلیرلار. 

بو شهرین چؤخو آذربایجانلی دیر و آذربایجان تورکجه‌سی ایله دانیشیرلار و چوخونلوغو شیعه مذهبینه اینانج‌لاری وار. هابئله آستارا بؤلگه‌سینین بعضی داغلی کندلرینده سوننولار دا  یاشاییر کی اصلی دیللری تالیشجادیر. کئچمیش‌لر ده نئچه ائولی ارمنی‌ده آستارادا واریمیش کی ایندیلیکده انزلی شهرینه کؤچوب‌لار. 




#Article 23: آستامال (942 words)


آستامال کندی دوغو آذربایجان اوستانینین ورزیقان بولگه‌سینین خاروانا بولومونده اولان جوشین قصبه سینده یئرلشیب. ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو کندین ۴۰۰ نفر اهالیسی وارایمیش.

آستامال لیلار آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار.بو کند ین یئر آدلاری تام بو دیلده اولوبدور.آستامال لهجه سینده چ و جو او (قیسا او)سسی بیر آز فرقیلی دیر..اونلار دانیشیقلاریندا دیلمیزده اولان اینجه قالینقانونون چوخ واخت رعایت ائتمیرلر و دیل لری چوخ اینجه له شیر.گونئی آذربایجاندا اوسکولولر و ماکی لی لار دا آستامال لیلار کیمی دانیشیرلار.
.
آستامال لین گوجلو فولکوریک ادبیاتی واردیر.بو کندین قاری قادین لاری و آغ ساققال کیشی لری هرسی آذربایجان آغیز ادبیاتیندا بیر جانلی کیتابلاردیرلر.تورک کولتورونه باغلی بوتون حماسه ای و اسطورای و لیریک داستانلار آز زامانلار قاباق اونلاریندا کورسی باش لاریندا دئیلرمیش..تاسف ایله ایندکی نسیل اونلاری چوخ بیلمیر.تپه گوز ناغیلی،کور اوغلو،اصلی کرم،عاشیق قوربانی،عباس توفارقانلی داستلاری هله ده چوخلو آستامال لی لارین مشترک بیلدیک لری ناغیل لاردان دیر.
آستامالدا چوخ زنگین بایاتی و اوخشامالار واردیر.بیر گون بو کند غیرتلی بالاریندان بیریسی بو سینه لر ده حبس اولونموش گوجلو بایاتی لاری کاغاذ اوستونه گتیرسه اوندا اونلارین نه قدر اینج روحلو و درین باخیشلی اولدوقلاری اوزه چیخاجاقدیر.

آستامال آذربایجانین گوبگه گینده یئرلشن قاراداغین ان اسکی و قدیمی کند لریندن بیر ی دیر.بو کندین طبیعیتی دوْکتور علی سیاهپوشون پیدایش تمدن در آذربایجان کیتاب یندا وصف ائتدگی اقلیم و طبیعته مالیک اولدوغونا گؤره ان قدیم اینسان یاشایشلاریندان اولوبدور.بو کندین اوجقار داغلاری،آغاجلی مئشه لری،اوتلو کیچک لی داغلاری درلری،یوخاری سی یایلاق،آشاغاسی قیشلاق اولدوغونا گؤره بو ایستعداد دا مالیک اولمساسینا سبب و اونون نئچه باستانی تپه اؤزونده یئرلشمه سی بونا جانلی بیر سند دیر
بو کندی ده تاپیلان قبرلر و یئر آلتی اشیاء لار بورانین تورک تمدون حوزه سینده یئرلشدیغین گوستریر نییه کی بوتون الئمنت لر اورتا آسیا و بین النهرین ده تاپیلان ائلمنت لر کیمی دیر.
کند اهالی‌سی آذربایجان دا ائرمیزدان اوول ۳۰۰۰ ده یاشامیش قوتتی طایفا بیرلیک‌لری‌نین بیر طایفاسی اولان آس طایفاسیندان دیرلار. تورک سوی‌لو اولوب بورا لاردان کئچیب بین‌النهرین تمددونونو یارادان تورک طایفالار ایله قرابت‌لری اولوب‌دور..

آستامالین معناسی حاقییندا ۳ فیکیروار:

۱-بو سؤز ایکی آس+تمل سؤزوندن اولوشوب‌دور

آس ان دا یاشایان تورک بیر ائتنو آدی تمل ایسه کؤک معناسیندا اولوب‌دور

۲-آستامال ایکی آستا و ماحال سؤزوندن اولوشوب‌دور.آستا تورک دیلینده جوغرافیا علمینده آشاغی معنادا و ماحال‌دا رونئسانس دؤرونده دؤولتی بیر اینظباطی واحید ایمیش.

۳-آستامال ایکی آست و تمل سؤزوندن اولوشوب‌دور.ایکی تبیر یئره دوشونجه ایسقاط اولوب‌دور. آست کاشغرلی ماحمودون دیوانیندا یازدیغینا گؤره یولکئچید معناسیندا و تمل‌ده سنگلاخسؤزولویونده کؤک و اساس معناسیندادیر.

آستامال دا چوخلو دره لرین،داغ لارین، باغلارین،بولاق لارین،داشلارین،یوللارین اؤزونه مخصوص آدلاری وار نمونه اۆچون :
اوچن داغ(üçən dağ،توسدونا(tosduna)،سئوسدین(sevəsdin)،چوامار(çoamar)،آغ چشمه(ağçeşmə)،گؤی زن(göyzən)،غازی بولاغی(ğazı bolağı)،دووندیل(düvəndil)،چاغ دره سی (çağ dərəsi)،دووندیل(düvəndil)،آشاغی کوچه،یوخاری کوچه،پیر صاندیغی،شوهرو پیری(şührü piri)،پیقیلی پیری،پیر صاندیغی، بیه باغی (bəyə bağı)

قورد الی،بد اۆمه،آل آروادی،گونش ایچینده یاغیش یاغماق،یئره ایستی سو تؤکمک،الین ایچی قاشینماق،آیاغین آلتی قاشینماق،بیر سؤزو ایکی نفر بیر دن دئمک،گئجه دیرناق توتماق،ایت اۆزونه چیخماق،تپه گؤز افسانه سی

گنج لر و یئکه لر آراسیندا اوینانیلان اویونلار:
گؤیگله های گؤیگله،قئیش گؤتوردو
قیز اوشاقلاری آراسیندا اوینانیلان اویونلار:بئش داش،آیاق جیزیق،توپ عربی،قوناق باجی
اوغلان اوشاقلاری ایچینده اوینانیلان اویونلار:گیزلن پالانج،توتدو توتدو،قئش گؤتوردو،گؤیگله های گؤیگله،آشیق،

بو کندین ایندی اهالی سی نین دینی ایسلام و مذهبی شعیه دیر.اسلامیت دن قاباق آستامال دا بو گونه قدر یاشانان بعضی میف نشانه لری و عنعنه لر و بوگونموزه قدر یادگار قالمیش قبیرلر و قویلاما شیوه لری اونلارین تانری چی لیق دینینده اولمالاریندان خبر وئریر.

آدلاماق،ائلچی لیک،اۆزۆک شال وئرمک،آداخلانماق،خینا قویماق،دوواغ تویو،بئل باغلاماق؛آلما آتماق،اۆز توتوب گیزلنمک

اؤلو گوندوز اؤلسه قیش اولسا کند قبرستانلیغیندا یای یاز اولسا سئید جبرئیل قبرستانلیغیندا قویلویارلار،گئجه اولسا اؤلونو مچیده قویارلار،قبر قازانلارا ناهار وئررلر.اؤلوسو اؤلن ائوینده پیشمیش پیشمز هر ائو ایکی نفرلیق غذا نی بیر غنچه یه قویوب اؤلوسو اؤلنین ائوینه گتیرر،ائو اییه سی بو غنچه لر ایله قوناقلارا قولوق ائدرلر.یاخین آدامی اؤلن اوز گؤزون دیدیب قان گؤز یاشلاری تؤکر.اؤلونون اول گئجه قبرینین اوستونه چیراغ قویارلار.اؤلنه اوچ گون ائوده یا مچیده یاس توتوب یاخا باغلاما توتارلار ایندی آمّا تبریزه تای توتورلار.اؤلنه قاباق جادان خاطیر اۆچون قارا کؤینک گئییب ساققال قویمازدیلار آمّا تبریزه کؤچندن سونرا اونلاریندا آراسیندا دب اولوب.

زامان آخاریندا کندی ده نئچه قبرستانلیق اولوب مسلمانچیلق دن بویانا اوچ دنه قبرستان وارکندین جنوب شرقینده ایکی قبرستانلیق وار قدمتی اوچ یوز ایل دن چوخدو آدلاری بالا قبریستان،بؤیوک قبریستان بیر دنه ده کندین لاپ غرب حیصه سینده یئرلشن سئید جبرییل زیارتگاهی نین قبرستانی وار.بو قبریستانلاردان علاوه کندین شیما حیصه سینده تخته زمی و چاغ دره سینده ایسلامیت دن قاباغا عاید چوخلو قبر لر وار.

آذربایجانین ان قدیم یاشاییش مکانلاریندان بیری اولدوغونا گؤره چوخلو باستانی تپه یه مالیک دیر او جمله دن چاغ دره سی ،ائولر یئری،سئوستین،پیر صاندیغی،شوهرو پیری و بو گون اونلاردان اثر قالمایان داش دان یونولموش قوچ هئیکل لری

باتمان،آرپا،سییه،چره،آرشین،آغاج

جئجیم توخوماق،قالی توخوماق،گۆل تیکمک،قولچاق یا موغاببا دوزتمک،جوراب توخوماق،گیلیزه دوزمک

اوغلان آدلاری:آغاکیشی،بالی،گییان،بایندیر،نورو،کرم،آلیشان،ایستمی،بایرام

قیز آدلاری:گۆلۆش،نوبار،گؤیچک،شاماما،لاچین،بدی،تئلناز،بالیق،گۆرشاد،گۆلناز،آنا

آستامال قارداغین باشقا کندلرینه تای زنگین یئر آلتی ثروتلره مالیک دیر اوجمله دن میس آلومنیوم و گچ معدنلری،آرتبرمالییق آستامالین گچ معدنیسنتی حالتدا اهالینین اؤزو طرفیندن استخراج و شخصس دام داشلاریندا ایشلنیر.میس معدنی ایسه اونوقوزونجو ایگیرمینجی عصیرده روسلارین طرفیندن گیزلی صورت ده استحصال اولونوب. ایرانین یئر تانیما سازمانی بو یئرده میس ،آلومنیوم معدنی نین اولماغین دفعه لرجه اؤز راپورتاژلاریندا قئی ائدیب دیر.

موْدرن داوا دوْکتور سیستمی گلمه دن کندی لیلرین اؤزلرینه گؤره طیب ساحه سینده عمومی اطلاعات لاری واریدی.بعضی سنتی حکیم لرده مۆختلیف آغریلاری،مریضلیق لاری ال حرکاتلارایله یو وجود لاریندا اولان خاص انرژی لر ایله یادا کندین طبعیت یندن آلینمیش اوت و بیتگی و معدنی ماده لر ایله معالجه ائدردیلر.بعض مریض لیق لار و مداوا سیستم لرین آدلاری: بوغاز باسما،چیچک دؤیمه،ته پیرتمه،قورخو گؤتورمک،گؤبک دۆشمه،اۆرگه سو دۆشمه،اوشاق توتماق،سینیق چی لیق،ات دؤشمه،اووماق،

بو کند ین یئیلاق ،قیشلاغی داغی،چایی ،دره سی ،مئشه سی اولدوغونا گؤره چوخلو آغاج و بیتگی تنوع سونا مالیک اولدوغو گؤرونور:
آغاجلار:ون،سؤیۆد،هۆل،آلما،قوز آغاجی،گیلانار،الی،الچه،آرمود،هئیوه،توت،هلو
کول:آردیش،ایت بورنو،قارا قه قه،زوغال،گۆژ،قیزیل گول
بیتگی:تۆهلۆجه،حستیره،بالدیرقان،تورشک،تونتیره،گزنه،قییاق،نانا،گیله،چاشیر،قالقان،گون،قاتیر قویروغو

بو کندین مئشه ،آران و داغ داشلی اولدوغونا گؤره گئنیش حئیوان و بؤجک تنوع سو واردیر.
حئیوانلار:وشک،ساوسار،تولکو،آیی،قورد

سئید جبرییل زیارتگاهی،مئشه،غازی بولاغی،اولان معدنی گؤلو،یئنیش باغلاری،بار باغی،دۆوندیل،نازنی،چوامار،پیر صاندیغی،چاغ دره سی،اۆزۆر دره سی ،قانلی معدن

مختصر




#Article 24: نورسولطان (128 words)


نور سلطان ( اسکی آدی آستانا ) قازاخیستانین باشکندی‌دیر. شهر اون‌دوققوز عصرین ۳۰-جو ایل‌لرین‌ده ایشیم چایی‌نین ساهیلین‌ده سالینیب. اساسی ۱۸۳۰-جو ایل‌ده قالا کیمی قویول‌موش، ۱۸۳۲-جی ایل‌دن‌ایسه شهردیر. بورادا ۱۰۰-دن چوخ میللتین نوماینده‌سی یاشاییر. ایقلیمی کونتینئنتال‌دیر. بئله کی یای‌دا حددین‌دن آرتیق ایستی، قیش‌دا ایسه اوزون‌موددت‌لی شاختالی گون‌لر موشاییعت اولونور.

۱۹۹۷-جی ایلین دسامبر آیی‌نین ۱۰-دان قازاخیستانین باشکندی‌دیر. آدی بیر نئچه دفعه دگیش‌دیریلیب؛ بئله کی ۱۸۳۰-دان ۱۹۶۱-ه کیمی آکمولینسک، ۱۹۶۱-دن ۱۹۹۲-ه کیمی آکمولا، ۱۹۹۲-دن ۱۹۹۸-ه کیمی ایسه چئلینوقراد آدلان‌دیریل‌میش‌دیر. ۱۹۹۹-جو ایل‌دن یونئسکو طرفین‌دن «دونیانین شهری» ستاتوسونو آلیب. بورادا دورد عالی مکتب، فیلارمونییا، موزه، تئاتر و کیتابخانالار وار.

نور سلطانین سالین‌ماسین‌دا اولکه‌نین ۷۱ شهری و ۴۳۲ تیکینتی شیرکتی ایشتیراک ائدیب. ۱۳۵ زاوود ایسه اونو تیکینتی ماتئریال‌لاری‌ایله تمین ائدیب. لاییهه‌لره یاپونییالی کیسی کوروکاوا و بریتانییالی نورمان فوستئر کیمی دونیانین تانین‌میش مئعمارلاری رهبرلیک ائدیب.




#Article 25: آسترونومی (441 words)


نوجوم (یونان سؤزو اوْلوب آسترون (ἄστρον) «اولدوز» و نوموس (νόμος) «قانون» سؤزلرینین بیرلشمه سیندن یارانمیشدیر) – [فارسجا] :اخترشناسی – گؤی جیسیم لری (قالاکتیکالار، اوْلدوزلار، کومئت لر (فارسجا: ستاره دنباله دار)، سیاره لر)، اونلارین سیستم لرینین حرکتی، قورولوشو، منشأ ی و اینکیشافینی اؤیره نن علم دیر.

آسترونومی یا قدیم تاریخه مالیک دیر. آسترونومی یایا عاید ایلک المئنتار معلومات لار مین لرجه ایل بوندان اول بابیلده، میصیر و چین ده معلوم ایدی. قدیم زامانلاردا آسترونومی یا بیر سیرا علم لرین مجموعونا دئییلیردی. بونلارین ایچینده ناویقاسی یا، مئتورولوژی یا (meteorologiya) و حتی آسترولوژی یا (فارسجا:طالع بینی) دا واردی. گونوموزده آسترونومی یا دئدیکده اساس اولار اق آستروفیزیکا باشا دوشولور. آسترونومی یا ایکی یئره بؤلونور: نظری و ویزوال آسترونومی یا. آسترونومی یا آسترولوژی یا ایله قاریشدیریلمامالیدیر. هر ایکی سی ده اورتاق ترمین لری پایلاش سالار دا، و اورتاق کؤکه صاحیب اولسالار دا تامام ایله آیریدیرلار.

آسترونومی یا معاصیر طبیعت علم لرینین ان قدیمی دیر. احتمال کی، تقویمه اوْلان احتیاجلا بیرلیکده اورتایا چیخمیشدیر. قدیم زامانلارین آسترونوم لاری راهیب لر، شامانلار، درویدلر و کاهین لر ایدی. او زامان آسترونومی یا داها چوخ آسترولوژی یا (فارسجا: طالع بینی) ایله بوتون حساب اوْلونوردو. بعضی فرضیه لره گؤره استون هنج، مئزوپوتامی یاداکی، زیگورات لار، مایالارین و چینلی لرین پیله لی هرم لری ان قدیم رصدخانالار ایدیلر. مایا تقویم لری بۇ گون بئله چوخ دقیق حساب اوْلونور. عین ایله چین اوْلدوز کاتالوقلاری دا قدیم آسترونومیک حادیثه لری اؤیرنمک اۆچون قیمت لی منبع دیر.

یونان عالیم لری آسترونومی یانین اینکیشافینا خصوصی تؤحفه لر وئرمیشلر. ارسطو، کلاودیوس بطلیموس، هیپارکس، فالس، آراتوس دیگر علمی کشف لرله یاناشی آسترونومی یا ایله ده مشغول اولوردولار. بطلیموس سیاره لرین حرکت لرینی ایزاح ائده بیلمک اۆچون ژئوسنتریک نظریه سینی ایشله یب حاضیرلامیشدی.

روما ایمپری یاسینین سقوطوندان سوْنرا آوروپادا علمی اینکیشاف دایاندی. کلاسیک دؤور آسترونومیک معلومات لاری اونودولدو و مسیحیتین دستکله دییی غیری علمی نظریه لر یایلماغا باشلادی. لاکین بۇ دؤورده مسلمان و هیند عالیم لری آسترونومیک مشاهیده لری آپاریر و آنتیک یونان مولیف لرینین علمی اثرلرینی عربجه یه چئویریردی لر. خاچ یوروش لر (صلیبی ساواشلار) زامانی مسلمان عالیم لرینین اثرلری ده آوروپادا تانینماغا باشلاندی. کیلسه بۇ یئنی بیلگی لرله باریشماق ایسته میردی. ژئوسئنتریک سیستمی قبول ائتمه ین عالیم لر تعقیب اوْلونوردو.

نیکلای کوپرنیک طرفیندن ۱۵۴۳ – جو ایلده نشر اوْلونان «گؤی جیسیم لرینین فیرلانماسینا دایر»(De revolutionibus orbium coelestium) اثری آسترونومی یا تاریخینده اینقیلاب ساییلیر. کوپرنیک سیستمینه گؤره، یئر اؤز اوخو اطرافیندا و دیگر سیاره لرله بیرلیکده گونش اطرفیندا فیرلانیردی. بۇ ایدعا کیلسنین (کلیسا) یئر کایناتین مرکزی دیر تزیسینه قارشی اوْلدوغوندان فلسفی و دینی چئوره لرده بؤیوک‌های کوی قوپماسینا سبب اوْلدو. کوپرنیکین ایدعاسی بۇ ایدی کی اونون سیستمی حسابلامالاری آسانلاشدیریر. او همچینین سیاره لرین گونش اطرافیندا تام دؤور(siderik periodlarını) و اونلارین گونشه قدر اوْلان مسافه لرینی آسترونومیک واحید اولاراق حسابلامیشدی.




#Article 26: آشیق پری (116 words)


آشیق پری خانیم آذربایجان یوردونون پارلاق اوْلدوزلاریندان ؛ائل صنعتنین آشیق یارادیجلقنین اونجوسی سایلان بویوک قادین زیالیلاریندان سایلیر.بو گون اونون آدینا گوزئی آذربایجاندا قادین آشیق صنعت کارلارنین پوتلولوقلاریندا یوز الیدن چوْخ قادین آشیقین ایشتیراکی واردی کی بۇ گورکملی شاعیره نی ن آدینی دیری ساخلاماق اۆچون چالیشماکدادیرلار .پری خانمین یاشایشینا گوره چوْخ از شکیلده بیلگی واردی بونا راغمًا آیدینجا بولونرکی پری خانیم اوز زمانسنین بدلسیز و تایسیز آشیقلاریندان سایلیرمیش .دوغوم یئری قاراباغ کندلرن ین بیرسینده اوْلوب گئنجلیک دونمینده شوشاشهرینه گئدرک ،اورادا اوْلان بیر چوْخ او زاماندا یاشایان شاعیرلرین اوسته سیندن گلرک اونلاری قیفل بنده سالمیش . نیسه کی گئنج چاغلاریندا اجل اوْنا داها ارتیق فورسند وئرمییب ،بو دونیادان کوچمیه مجبور قیلمیش .اولوم ایلی ۱۸۳۳ م قئید اوْلوب  Gecil




#Article 27: آشیق (438 words)


آشێق یا عاشیق، گۆنئی و قۇزئی آذربایجاندا و تورکیه ده ساز (قوْپوز) ایله ایجرا ائدن اوْخوجو. آشیق‌لار ایسلام‌دان اؤنجه زامان‌لاردان، تۆرک خالق‌لارین آراسیندا ایجرا ائدرمیش‌لر. مۇختلیف تۆرک ائللری، آشیق ایله سازی مۇختلیف آدلار ایله تانیرلار. آشیق‌لار قهوه‌خانالاردان علاوه، توْی و آیری مراسیم‌ده ده ایجرا ائدرلر.بو سوزون دوزراق یازیلیمی آشیق شکیلینده دیر.

ایسلامی اینقیلاب‌دان اؤنجه ایللرده، آشیق‌لارین چێخی و باتی آذربایجانین بۆتون اصلی شهرلرین‌ده، چوْخلو ایجرالاری اولاردی. تبریز، آشیق‌لارین چێخی مرکزی و اۇرمیه اوْنلارین باتی مرکزی ایدی. تبریزده چوْخلو واقت‌لار آشیق بیر بالابان‌چالار و بیر قاوال‌چالار ایله ایجرا ائدردی. اۇرمیه‌ده آشیق همیشه تک ایجرا ائدردی.

عاشیق سؤزونون آنلامی:آغ ، d/d/ دده ، ozan اوزان ، varsaq وارساق ، baxwi عاشیغا کئچمیشده باخشی و کیمی آدلار وئریلمیشدیر. yanwaq و یانشاق iwiq ایشیق ، a\ saqqal ساققال

میر علی سیدوفا گؤره عاشیقلارا ۶- جی و ۷- جی عصیرلرده وارساق، سونرالار ۸- جی عصیردن -۱۰ جو عصره قدر اوزان سؤزو ایشلنمیشدیر. کیتابی دده قورقوتدا اوزاندان علاوه دده سؤزو ده ایشله نیلیر. آنجاق دده دئدیکده اوزانلیغی ایله برابر هم ده بیلیجی و آغ ساققال و عاقیل بیر ائل آتاسی نظرده توتولور. اکثر اوغوزنامه لرین یارادیجیسی دده لر اولموشلار. نئجه کی اوغوزنامه لرین سونوندا بئله بیرعیباره لره راست گلیریک:دده م قورقود گلیبن بوی بویلادی ، سؤی سؤیله دی بو اوغوزنامه یئگنکین اولسون دئدی.

سونرالار حتی گونوموزه قدر قوجامان ، دونیا گؤرموش خلق ایچینده چوخلو حؤرمت قازانمیش آغ ساققاللارا دده دئییرلر. مثلا ۱۵ – جی عصرده تبریزده یاشایان دده عؤمر ایستر عادی جماعت ، ایسترسه ده حؤکومت باشچیلاری طرفیندن چوخ سایغیلی بیر آغ ساققال اوزان ایمیش و آق‌قویونلو اوزون حسن دفعه لرله اونون گؤروشونه گئتمیشدیر.

بعضی نظریه چیلره گؤره عاشیق سؤزو ایشیق سؤزوندن عمله گلمیش‌دیر. بیزه معلومدور کی اسکی زامانلاردا تورک ائللری ایشیغی قوتسال بیلمیشلر, بلکه ده عاشیغا اولان حؤرمتلرینه گؤره اونا ایشیق آدی وئریلمیشدیر. نئجه کی حق عاشیغی ، دده و آغ ساققال سؤزلرینده ده بئله بیر قوتسال لیق واردیر.

کور اوغلو دستانیندا اولان بو میصراعلاردا دا بئله بیر آنلام ایفاده اولموشدور.
کوراوغلو دئر: من عاشیغام,
عاشیق دئییلم ایشیغام.

لاکین محمد فؤاد کؤپرولوزاده عاشیق سؤزونون محض پوزولاراق ایشیق طرزینده تورک دیلینه کئچدیگینی سؤیله ییر.

سؤزوندن عمله گلم هسینی ایدّعا ائتمیشلر. نئجه کی awilamaq بعضیلری ده اونو آشیلاماق دئییرلر. awule= و آواز اوخویان آشوله چی awule اؤزبکلر مئلودی یه آشوله آنجاق اکثر آراشدیرماچیلار عاشیق سؤزونون آنلامینی اورگی عشقله دولو اولان معناسیندا بیلمیشلر.

بیلیریک عاشیق سؤزو یونوس امره دن بو یانا آذربایجاندا و آنادولودا ایشلنمگه باشلادی یونوس امره حقه عاشیق بیر درویش و اوزان ایدی . اسگی قایناقلاردا دا همیشه عاشیق سؤزو عاشق کیمی ایمیش.

عاشیق شعرلری تمامیله هیجا وزنینده دیر. عاشیق شعرلری نین فورملاری عاشیق هاوالاریله دوغما یارانمیشدیر. بونلار عوموما یئددی, سککیز, اون بیر هیجالیدیر.

آشاغیدا بو شعر فورملاری حاقّیندا داها دا گئنیش معلومات وئریله‌جک:




#Article 28: آفریقا (410 words)


آفریقا، اوروپا قارّه‌سینین جونوبوندا واقع اوْلان بیر قارّه‌نین آدی دیر. اۆزاؤلچوسو ۲۹٬۲ میلیون km²، آدلارلا بیرلیکده ۳۰٬۳ میلیون km²-دیر. ائکواتوْر اوْنۇ شرطی اوْلاراق ایکی حیصه‌یه بؤلۆر.

دونیانین ان اۇزۇن چایی، دونیانین ان اۇزۇن شیرین‌سۇلۇ گؤلۆ، شرقی یاریم کوره‌سینین ان بوْل سۇلۇ چایی، قۇرۇدا یئر قابیغینین ان اۇزۇن چاتی (صدف)، دونیانین ان ایستی یئری، دونیانین ان بؤیۆک قۇراق بیر یئری، بۇ قیطاع‌دیر. اوْنۇ آوروپادان جبل الطاریق بوْغازی و آرالیق دنیزی، آسیادان آرالیق دنیزی، سوئز کانالی، قیرمیزی دنیز، باب المندب بوْغازی، عدن خلیجی آییریر. ائکواتوْر خطی و صیفیرینجی مدار بۇ قیطاع‌دان کئچدییینه گؤره اوْ، ۴ یاریم کوره‌ده یئرله‌شیب‌دیر.

آفریقا قاره‌سی اینسانین ایلک یاشاییش یئریدیر. بۇ قاره‌ده اسکی اینسان فوسیللری تاپیلیب و بۇ فوسیللرین قیدمتی ۷ میلیون ایل تخمین ائدیلیر. ХIХ عصرین ۷۰-جی ایللرینه قدر آوروپادان گلن مۆهاجیرلر آفریقا قطاع‌سی‌نین جنوب حیصه‌سینده – کاپ مۆستملکه‌سینده و قوْنشۇ بۇر جومهوریلرینده، الجزایرین شیمال بخشلرینده ان یاخشی توْرپاقلاری تۇتمۇشدۇلار. اوْ زامان آفریقا اراضیسینین یوزده ۱۱ قدری کاپیتالیست دؤلتلرینه منشور ایدی. اونلارین سیلاحلی ائکسپئدیسییالاری ساحیل بوْیۇ راوْینلارا آرخالاناراق، قطاعنین ایچریلرینه سوْخۇلۇر، اهالینی تالان ائدیر و ساغلام کیشیلری تۇتۇب قۇل کیمی ان چوْخ لاتین آمئریکاسینا گؤندریردیلر. اوْن میلیونلارلا چوْخ قووه‌تلی و گنج آداملارین ایتیریلمسی آفریقا خالقلارینی گۆجدن سالدی، اونلارین مۆستملکه‌چیلره قارشی موقاویمتینی ضعیف‌له‌تدی. ХIХ عصرین آخیرینجی ۲۰ ایلی عرضینده مۆستملکه‌چیلر قطاع اراضیسینین داها یوزده ۸۰ ایشغال ائدرک، اوْنۇن بؤلۆشدۆرۆلمسینی اساساً باشا چاتدیردیلار. مۆستملکه‌چیلر هر یئرده سوْن درجه شیددتلی، قیزغین موقاویمته راست گلیردیلر. آفریقالیلارین باشلیجا قووه‌سینی سینانمیش دؤیۆشچۆلر تشکیل ائدیردیلر. یالنیز بیر پارا طایفه باشچیلاری آوروپالیلارا خیدمت گؤسترمیه باشلادی. موقاویمتین اساس فوْرماسی سیلاحلی موباریزه ایدی. اهالی توْرپاقلاری ایشغال ائدیلمسینه، زوْرلا مسیحی‌لشدیرمه، خاریجیی تیجارتچیلره، تضمیناتلارین و وئرگیلرین اؤدنیلمسینه، امک مۆکللیفیتینه قارشی موقاویمت گؤستریردیلر. ХХ عصرین اولی‌نه‌دک آفریقا اراضیسینین یوزده ۳۴-نو ایشغال ائتمیش اوْلان فرانسه مۆستملکه‌چیلرینه قارشی شیددتلی موباریزه آپاریلیردی. تونیس اهالیسی فرانسه پروْتئکتوْراتی‌نین اعلان ائدیلمسینه قارشی عۆصیانلا جواب وئردی. مۆستملکه‌چیلرین قوْشۇنلاری عۆسیانچیلارین پیس سیلاحلانماسیندان و ضعیف تشکیل اولونماسیندان، هابئله فئوْدال عیانلارینین خیانتیندن ایستیفاده ائدرک اوْنۇ یاتیردیلار. ۸۰-جی ایللرده غربی آفریقا خالقلاری فرانسیز قوْشۇنلارینا قارشی چیخیشا باشلادیلار. بۇ چیخیشلارا فرانسیزلارین «سۇدان بوْناپارتی» آدلاندیردیقلاری ایستعدادلی سرکرده ساموْری تۇره باشچیلیق ائدیردی. ساموْرینین رهبرلییی آلتیندا آفریقالیلار ۱۸ ایل سیلاحلی موباریزه آپاردیلار. فرانسه نین قوْشۇنلارینین سیلاحلانما جهت‌دن اۆستۆنلۆیۆ و آمان سیزلیغی ۱۲۷۷ شمسی ایلده ساموْرینی تسلیم اوْلماغا مجبور ائتدی. فرانسه ماقاداسکارای اؤزۆنۆن پروْتئکتوْراتی اعلان ائتدیکده بۇ اؤلکه‌نین اهالیسی غصبکارلارا تابع اوْلماق ایستمدی. قانلی جزا تدبیرلرینه، خالقلارین بیر-بیرینین اۆزرینه سالیشدیریلماسینا و یئرلی عیانلارین پولا اله آلینماسینا باخمایاراق، ۹۰-جی ایللرده موقاویمت کۆتله‌وی شکیل آلمیشدی. آیری-آیری ماحاللاردا عۆسیانلار قالخیر، پارتیزان موحاریبه‌سی آپاریلیردی.

آفریقا قاره‌سی شیمالدان اروپا و دوغودان آسیا قاره‌سیله قونشودور. سوئز کانالی بۇ قاره‌نی آسیا قاره‌سیندن آییرمیشدیر.




#Article 29: آلبانی (185 words)


آلبانی (آلبانجا: Shqipëria)، رسمی آدی آلبانی جومهوریتی (آلبانجا: Republika e Shqipërisëë،اینگیلیس‌جه: Albania) بالکان یاریم‌آداسیندا یئرلَشن بیراؤلکه‌دیر. قونشولاری قوزئی دن مونتنقرو، قوزئی-دوغودان کوزووو، دوغودادان مقدونیه و گونئی دن یوناندیر. آیریجا اؤلکه‌نین باتی دا آدریاتیک دنیزینه چیخیشی واردیر. آلبانی اوروپابیرلیگی و ناتویا آدای، قارادنیز ایقتیصادی امکداشلیق و ایسلام کونفرانسی تشکیلاتینا اویه دیر.
آلبانی ، بالکانین ان کیچیک اؤلکه سی دیر . بۇ اؤلکه بالکان ساواشلارینین سونوندا ، عثمانلی امپراتوری سیندن ایریلیب ، باغیمسیز اولدو . بۇ اؤلکه نین میلتلرآراسی ( بین المللی ) آدی آلبانی یا دا آلبانیا دیر . اورتا یوزایل لر ( قرون وسطی ) ده اؤلکه لرینه آربئری (Arbëri )یا دا آربئنی (Arbëni) اوزلرینه ده ایسه Arbëresh دئییلیردیراسکی یونانجا دا آروانیط ، عربجه ده ارناووط و تورکیه تورکجه سینده ده ایسه آرناؤود ( Arnavut ) ایشله نیر .

۲۰۱۴ - اینجی ایلین تخمین لرینه گوره بۇ اؤلکه نین جمعیتی ۳٬۰۲۰٬۲۰۹ دور .

آلبانی نین رسمی دیلی آلبانجا دیر . اما صربجه ، مقدونیه جه ، بوسنی جا و بولغارجا دا دانیشان واردیر .

ایکینجی دونیا ساواشینا جا آلبانی دا ۷۰٪ مسلمان، ۲۰٪ دوغو اورتدوکس و ۱۰٪ ده ایسه روم کاتولیکیواریدی .

ایندیکی دوروم :




#Article 30: آلتین کوپری (161 words)


آلتین کوپری شهری عراق شهرلریندن بیریدیر. بۇ شهر کرکوک اوستانیندا یئرلشیب و کرکوک شهریندن 40 کیلومتر آرالیدیر. شهرین اهالیسی تورکماندیرلار و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار.

سابقا زاب سویون اوستونده داشلی کورپو واریمیش کی دوردونجو سلطان مراد عوثمانی ۱048 جی میلادی ایلده اونو مرمت ائدیب زاب سویو بۇ شهر ده آلتین سو دا تانینیر بۇ کورپو اصل ده ایکی کورپو دیر کی اونلاردان بیر بیر بویوک کورپو اولارکن اونون اوستوندن التین کوپری شهری گورشوردی .بو کورپولر ۱9۱4 - ۱9۱8 ده عوثمانی تورک لرین توسط ایله تخریب اوْلوب. ایندیلیکده بۇ کورپو لرین پولاد دان اولارکن اربیل کرکوک  یولی بۇ کورپولردن بیر بیرله بیرلشیر. بۇ شهرین آدی ۳ بخش دن آیریلانیر آلتین آذربایجان تۆرکجه‌‌سینده :قیزیل - صو :سو -کوپروسی اولور قیزیل سو کوپروسی.

آلتین کوپری خالقی اکثریت تورکمان دیلار سانکی اقلیت و کورد ده بۇ شهر وار کی سایی لار چوخ آز دیر بۇ شهرین تورکمان گروه لاری عبارت اوْلموش بایات و آق قویونلو ،قره قویونلو و ائلخانلار دان کی اوغوز تورک لریندن آرالانیب لار.




#Article 31: آلساندرو ولت (422 words)


آلساندرو وولتا ، باتریانین ایختیراعچی‌سی کیمی تانینان مشهور ایتالیالی فیزیکچی دیر. او قالوانی ایله بیرلیکده الکتریک دؤورونون یارادیجی‌سی ساییلیر.

وولتا سویئسین یاخینلیغیندا یئرله شن کومو شهرینده وارلی بیر عایله ده دونیایا گلمیشدیر. اونون ۸ باجی قارداشیندان ۵ بعضی عمی لری کیمی کشیش اولور. ولتون والدین لری فیلیپو ولت و ماریا مادالنا ولت اصلینده اؤولادلاری الکساندرو اۆچون تامام باشقا بیر یول سئچمیشدیلر. وولتا حقوقچو اولمالی ایدی و بونا گؤره ده ۱۷۵۸- ۱۷۶۰ جی ایللرده او یزیت لر () مکتبینه گؤندریلیر. بوش واختلاریندا کیتاب لاردان الکتریک حاقیندا معلومات آلان ولت همچینین بو ساحه نین عالیملر ی ایله ده صحبت لرله بیلی یینی درینلشدیریردی . ۱۷۶۹ – جو ایلده ولت اؤز ایلک اثرینی چاپ ائتدیریر. ۱۷۷۴ – جو ایلده او کومودا  مکتب دیرئکتورو  (direktoru) تعیین اولونور . بو زامان او هم ده ایختیراع ائتدییی الکتروفور  ایله داها مشهورلاشیر. بو قورغو ایله استاتیک حالدا الده ائدیلن الکتریکی راحات نقل ائدیله بیلیردی.

بوندان سونرا ولتا همین مکتب ده فیزیکا اوزره درس دئمک حقوقو آلیر. ۱۷۷۶ – جی ایلده متان گازینی کشف ائدیر و یانان گازلا سیناقلار آپاریر (گازلا ایشله ین ولت آلیشقانی ). بونونلا او دایمی یانان لامپانی دوزلدیر. بوتون بونلار اونا ۱۷۷۸ – جی ایلده پاویا بیلی یوردوندا (Pavia Universitetində) پروفسور وظیفسنی آلماغا ایمکان وئریر. اورادا وولتا کیچیجیک الکتریک توتومونو اؤلچمک اۆچون الکتروسکوپو ایختیراع ائدیر. بورادا او گرگینلیک مفهومونو داخیل ائدیر. کوندنساتورا وئریلمیش گرگینلیک و یوک آراسینداکی متناسیب لییی ده او تصویر ائتمیشدی . وولتانین ان بؤیوک ایختیراع سی ۱۸۰۰ – جی ایلده ولت ستونو اولموشدور. بو ایلک ایشلک باتریا ایدی . بو ستون بیر-بیریندن آیریلمیشدی لار. ایلک باتریانین ایختیراع سی اونا الکتریک جریانینین ماگنئتیت خاصه لرینی و الکتریکین  کیمیادا تطبیقینی آراشدیرماغا شرایط یارادیر.

۱۷۹۱ – ایلده وولتا لندن کرال جمعیتینه (London Kral Cəmiyyətinə) عضو سئچیلیر. ۱۷۹۲-  جی ایلده او ایکینجی  دفعه اولاراق خاریجی سیاحته چیخیر. ۱۸۰۱ – جی ایلده پاریس ده گئده رک ناپلئونا اؤز باتری یاسینی تقدیم ائدیر. ۱۸۰۲ – جی ایلده وولتا فرانسه اینستیتوتو طرفیندن فخری مدالا لایق گؤرولور. ناپلئون ایتالیانی ضبط ائتدیکدن سونرا ولتا سناتور وظیفه سینی  وئریر و  ۱۸۱۰ – جی ایلده اونو گراف سوییه سینه (Graf səviyyəsinə) قالدیریر.

۱۸۱۹ – جو ایلده اؤز کاریراسینین (karyerasının) سونوندا وولتا اونون حاقّیندا گزه ن دئدی قودولارا (qodulara) تاب گتیریر و کامناقوداکی کند ائوینه کؤچور.

بیر موغه ننی قادینلا اوزون مدت بیر یئرده یاشایاندان سونرا ولت ۱۷۹۴ – جو ایلده وارلی عایله دن اولان ترئسا پرئقرینی (teresa Pereqrini) ایله ائولنیر. اونلارین ایک اوغلو دونیایا گلیر. ولت کومو دا دفین اولونوب . اونون آلت لری اورادا یئرلشن ولت موزه ینده ساخلانیلیر. اونون وفاتیندان ۷۰ ایل سونرا ولتون شرفینه الکتریک گرگینلییی نین  واحیدی ولت قبول ائدیلیر.




#Article 32: آلمان (7534 words)


آلمان ()، () رسمی آدی: آلمان فدراتیو جومهوریتی () باتی آوروپادا یئرلشن دؤولت‌دیر. قوزئی ده قوزئی دنیزی، دانمارک و بالتیک دنیزی، دۇغودا لهیستان و چک جومهوریتی، گونئی‌ده اوتریش و سویس، باتی ده ایسه فرانسه، لوکزامبورق، بلژیک و هولند ایله همسرحددیر.

آلمان ۱۶ فدرال ایالت‌دن () عبارت مجلیس‌لی فدرال جومهوریتیدیر. باشکند شهر و اینضیباطی مرکز برلین شهری‌دیر. دؤولت کیمی آلمان ۱۸۷۱-جی ایلده فرانسه -پروس ساواشیندن سوْنرا بیرلشدیریلمیش‌دیر. ایکینجی دونیا ساواشیندن سوْنرا ایکی حیصّه یه بؤلونن اؤلکه، ۱۹۹۰-جو ایلده یئنی‌دن بیرلش‌دی. اوروپا بیرلیگینین یارادیجیلاریندان بیری اوْلان آلمان ۸۱٫۸ میلیون اهالی‌سی ایله آب-ده سای اعتباری‌له بیرینجی یئری تۇتور. ۱۰. عصردن ۱۸۰۶-جی ایله قدر جرمن بؤلگه‌لری موقددس روما ژرمن ایمپراتورلوغونون بیر پارچاسی اوْلدو. ۱۶. عصر بویونجا قوزئی آلمان بؤلگه‌لری، تئستانت ایصلاحاتیندان مرکزی اوْلدو. ژرمن خالقی ایلک اولاراق ۱۸۷۱-جی ایلده فرانسه -پروسسییا موحاریبه‌سی اسناسیندا خالق-دؤولت حالینا گلدی. ایکی. دونیا دؤیوشو سوْنراسیندا، ۱۹۴۹-جو ایلد، آلمان دؤیوشو قازانان دؤولت‌لر طرفیندن ایکی دؤولته بؤلوندو. بۇ ایکی دؤولت ۱۹۹۰-جی ایل‌ده بیرلشدی‌لر. باتی آلمان داها سوْنرا آدی آوروپا بیرلیگی آوروپا بیرلیگی‌نین ۱۹۵۷دئکی قوروجو عوضولریندن بیری. بیرلشمک‌له شرقی آلمان دا ۱۹۹۳-جو ایل‌ده بۇ بیرلیگه عوضو اوْلموشدور. آلمان شئنگئن بؤلگه‌سینین بیر پارچاسی و آوروپا اورتاق پول واحیدی آورویو ۲۰۰۲-جی ایلده قبول ائتمیش وضعییت‌ده‌دیر.

آلمان بیر فدرال پارلمانتر جومهوریت دیر. اون‌آلتی اوستان‌دن عیبارت‌دیر. پایتختی و ان بؤیوک شهری برلین‌دیر. آلمان بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتینا، ناتو-یا، جی ۸-ه عوضوودور و کیوتو پروتوکولونون ایمضالامیش‌دیر. آلمان ۲۰۰۷-جی ایله گؤر، عومومی داخیلی محصول () گؤره دونیانین ۳ بؤیوک ایقتیصادیاتی و ان چوْخ ایخراجات رئال‌لاشدیران اؤلکه‌سیدیر. اؤلکه دونیادا توسعه اۆچون ان چوْخ هدیهده بونونان ایکینجی اؤلکه مؤوقع‌سینده‌دیر. بونا قارشی اؤلک، حربی خرجله‌مه بودجه‌سی اولاراق ۶. سیرادادیر. اؤلکه، ایجتیماعی تهلوکه‌سیزلیک سیستمی‌یله یوکسک حیات سَوییه‌سینه مالیک‌دیر. آلمان، اوروپا مسئله‌لرینده یوکسک اؤلکه اهالیسی و ایقتیصادی گئلیشمیشلیغی‌یله دونیا سَوییه‌سینده کیلیدی رول اویناماقدادیر. آلمان بیر چوْخ علم وتکنولوژی ساحه‌سینده لیدر وضعییت‌ده اولاراق قبول ائدیلمیشدیر.

آلمان قبیله‌لری‌نین، تونچ چاغیندا و یا دمیر چاغی‌نین درحال اولینده اورتایا چیخدیغی تخمین ائدیلیر. م. اؤ ۱. عصرده، گونئی اسکاندیناوییا و قوزئی آلماندان گلن قبیله‌لر، جنوبا، شرقه و قربه یاییلاراق کلت‌لرله، گالیالی‌لارلا، ایسلاولارلا، بالتیک قبیله‌لری‌یله و ایران خالق‌لاری ایله علاقه‌یه گیردیلر. ائرکن ژرمن تاریخی حاقیندا بیلینن‌لر، روما ایمپیراتورلوغو زامانینداکی معلومات‌لارلا محدوددور.

آوگوستوس رهبرلیگینده کیروما ایمپیراتورلوغو زامانیندا، رومالی گئنئرال جئرمانیایا هوجوم‌لارا باشلادی. ژرمن قبیله‌لری بۇ سیرادا دؤیوش تاکتیکالارینی اؤیرندیلر. بۇ اسنادا شخصییت‌لرینی موحافیظ‌ه ائتمه‌گی باجاردیلار. ۹-جی ایل‌ده، طرفیندن ایداره اوْلونان روما لئژیونو، چئروسکئرلئرین لیدئری طرفیندن واروس دؤیوشونده مغلوب اوْلدو. بئلج، تونا و رئن چای‌لاری آراسیندا سرحدلرینه قدر گئنیشلندی. ۱۰۰ اطرافیندا طلب، تاجیتوسون ژرمن‌لر اوزرینده یازدیغی اثره گؤر، ژرمن قبیله‌لری بۇ گونون موعاصیر یوردلار تونا و رئن چایی آراسینداکی بؤلگه‌یه یئرله‌شدیلر. ۳. عصر اطرافیندا بیر نئچه بؤیوک ژرمن قبیله‌سی اورتایا چیخدی. آلامان‌لار، فرانک‌لار، ساکسون‌لار، فریزلر، جهاتتی‌لر، سیجامبری‌لر بۇنلاردان بعضی‌لری. ۲۶۰ اطرافیندا، ژرمن خالق‌لاری، تونانی کئچیب روما ایداره‌سینده‌کی ساحه‌لره گیرمه‌یه باشلادیلار.

اورتا عصرلر بؤلونموش دوولت‌چیک‌لرینی شارلمان بیر آرایا گتیردی. ۲۵ دسامبر ۸۰۰-دن واتیکان‌دا کراللیق تاجینی گئیه‌رک کارولئنژ ایمپراتورلوغونو قوردو. ۸۴۳-جی ایله گلیندیگینده بۇ دؤولت اوچ پارچایا آیریلدی و دهییشیک‌لیک‌لره اوغرایاراق وارلیغینی ۱۸۰۶-جی ایله قدر داوام ائتدیردی. دؤولت، ائیدئر چاییندان آرالیق دنیزینه قدر یاییلدی. دؤولت، موقددس روما ایمپیراتورلوغو اولاراق بیلینسه‌ده، ۱۴۴۸-جی ایل‌ده اعتیباراً رسمی اولاراق آلمان خالقی‌نین موقددس روما ایمپیراتورلوغو (ساجروم رومانوم ایمپئریوم ناتیونیس گئرمانیج) اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر.

اوتتو خاندانی (۹۱۹–۱۰۲۴) دؤوروند، ۹۶۲-جی ایل‌ده؛ لورراینه، ساکسونییا، فرانجونیا، سوابییا، تهورینگئن و باویئرا دوک‌لوک‌لری بیرلشدیریلدی و آلمان کرالینا موقددس روما ژرمن ایمپراتورو اولاراق تاج گئیدیریلدی. موقددس روما ژرمن ایمپیراتورلوغو، سالیان سولاله‌سی‌نین (۱۰۲۴–۱۱۲۵) یؤنتیمینده‌ایکن قوزئی ایتالییانی و بورگونیایی اله کئچیردی. بونا قارشی ایمپراتورلار، باشا کئچمه مؤوضوع‌سوندا چکیشمه‌لره گیرینجه گوج‌لرینی ایتیردیلر.

۱۳۵۶دا اعلان ائدیلن فرمان‌لا حؤکمدارلیق سئچیمی ایله علاقه‌دار بیر سیرا ده‌ایشیک‌لیک‌لر ائدیلدی. بونا گؤره کرالی، باشپیسکوپوسلوکلاردان و تاثیرلی اوستان‌لرده‌کی شاهزاده‌لرین ایشتیراکی ایله عیبارت اوْلان یئددی نفرلیک بیر هئیت سئچه‌جک‌دی. ۱۵. عصردن اعتیباراً، کرال یالنیز هابسبورگ خاندانینا عوضو کس‌لردن اوْلموشدور.

۱۵۱۷-جی مارتین لوتئر وظیفه‌سینی سوءایستیفاده ائدن روما کاتولیک کیلسه‌سینه قارشی ۹۵ مادّه‌لیک بیر بیان‌نامه حاضیرلایاراق پروتئستانت ایصلاحاتی‌نین باشلاتدی. ۱۵۳۰دان سوْنرا، لوتئرجیلیک کاتولیک کیلسه‌سیندن آیریلدی و بیر چوْخ آلمان اوستانینده رسمی دین قبول ائدیلدی. بونون اوزرینه، آلمان اؤلکه‌سی‌نی خاراب ائدن اوتوز ایل دؤیوش‌لری (۱۶۱۸–۱۶۴۸) باشلادی. آلمان اوستانلارینده‌کی اهالی تخمیناً% ۳۰ نیسبتینده آزالدی. ۱۶۴۸ده ایمضالانان وستفالیا آندلاشماسی بۇ دین دؤیوشونو بیتیردی. دؤیوشون سوْنوندا کراللیق، بیر چوْخ موستقیل اوستانه آیریلدی. ۱۷۴۰دا سوْنرا، آوسترییادا حؤکم سورن هابسبورگ خاندانی و پروسیا دؤولتی، آلمان اوستانلاری‌نی اؤز یانلارینا چکیب اؤلکه‌یه تامامیله حؤکم ائتمه‌یه چالیشدیلار. موقددس روما ژرمن ایمپیراتورلوغو ۱۸۰۶-جی ایل‌ده ناپولئون موحاریبه‌لری زامانی تامامیله ییخیلدی.

ناپولیون بوناپارتین تاخت‌دان دوشمه‌سیندن سوْنرا ۱۸۱۴-جی ایل‌ده توپلانان وییانا کونقرئسینده آلینان قرارلارلا آلمان کونفدراسیونو آدی آلتیندا ۳۹ دنه موستقیل آلمان اوستانی قورولدو. بۇ کونفدراسیونو لیدئرلیگینه اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورلوغو سئچیلدی. ویانا کونقرئسینه رئاکسییا اولاراق آوروپانین موختلیف اؤلکه‌لرینده قییام‌لار چیخدی. خوصوصی‌له آلماندا علم و فلسفه‌ده گؤرولن توسعه و لیبئرالیزم آخینی خالق‌لارین حاق‌لاری‌نی زنگینده اساس فاکتور اوْلدو. بۇ مودت‌ده آلمان خالقی‌نین اکثرییتی فرانسیز اینقیلابی‌نین و میلّیت‌چیلیک آخینیندان تاثیرلندیلر. خالق، میلّی بیرلیگین تأمین ائدیلمه‌سینی ایسته‌ایردی. سئچیلن قوروجو مجلیس، ۱۳ مای ۱۸۴۸ده فرانکفورت‌دا بیر کونستیتوسییا حاضیرلاماق اۆچون توپلاندی. ۲۸ مارس ۱۸۴۹دا کونستیتوسییا قبول ائدیلدی. بۇ حرکتی تمثیل ائدن قارا، قیرمیزی و قیزیل ساریسی رنگ‌لر داها سوْنرا آلمان بایراغینا رنگ ورمیشدیر.

۱۸۴۸ اینقیلاب‌لاری نتیجه سینده فرانسه دا جومهوریت اعلان ائدیلدی. بۇ حرکتین موفقیته چاتماسی اوزرینه آلمان اینتئللئکتوال‌لار و خالق دا قییام باشلاتدیلار. باشلانغیجدا حؤکمدارلار طلب ائدیلن لیبئرال حوقوق‌لاری تصدیق‌له‌دی. پروسیا کرالی دؤرد. فریئدریجه ویلهئلمه بیر سیرا حوقوق‌لاری آلینمیش شکیلده کراللیق تکلیف ائدیلدی. لاکین او، بونو ردد ائتدی. چونکی قبول ائتسه‌یدی، تاجی تانری‌نین عینایت‌ینه دئییل، مجلیسین حوضوروندا گئیه‌جک و مجلیسه باغلی اولاجاقدی. اؤلوموندن سوْنرا یئرینه بیر. ویلهئلم کئچدی. ۱۸۶۲-جی ایل‌ده، باش ناظیر اوتتو وون بیسمارجکی تعیین ائتدی. بیسمارک دانمارکیلا ۱۸۴۶-جی ایل‌ده ائدیلن دؤیوشده بیر قیسیم یئرلری اله کئچیردی. ائرته‌سی ایل ائدیلن دؤیوش‌لرده اوتریش (اتریش) اوردوسونو مغلوب ائده‌رک قوزئی آلمان کونفئدئراسیونونو قوردو. اوتریش بۇ کونفدراسیونو خاریجینده بوراخیلدی.

برلین میلّی تمل‌لره سؤیکنن موعاصیر آلمان ائدیلن راضیلاشمالار ۱۸۷۱-جی ایل‌ده قورولدو. اؤلکه‌نین قوروجوسو پروسیا کرال‌لیغی‌یدی. فرانسه -پروسسییا موحاریبه سیندن سوْنرا، ۱۸ ژانویه ۱۸۷۱-جی ایل‌ده ورسایللئسدا آلینان قرارلاردا ایمپیراتورلوق اعلان ائدیلدی. ایمپراتورلوغا هوهئنزوللئرن خاندانی حؤکم ائتدی. باشکند بئرلین ائدیلدی. ایمپیراتورلوق بوتون داغینیق آلمان دوولت‌چیک‌لرینی ایچینه آلیناراق قورولدو لاکین اوتریش بۇ بیرلیگین خاریجینده بوراخیلدی. اؤلکه ۱۸۸۴ده اعتیباراً آوروپا خاریجینده موستملکه‌لر قورماغا باشلادی.

ایمپراتورلوغون اینشاسی اثناسیندا تاختدا اوْلان بیر ویللیام خاریجی سیاستده آلمانی دیگر بؤیوک دؤولت‌لر کیمی گوج‌لو و اعتیبارلی بیر وضعییته گتیرمک اۆچون مشغول اوْلموشدور. فرانسه دان دیپلوماتیک اولاراق اوزاق دورولمایا چالیشیلمیش، دؤیوشدن کاچینیلمیشتیر. ایکی. ویلهئلم دؤورونده، آلمان، دیگر آوروپا گوج‌لری کیمی ایمپئریال بیر سیاست ایزله‌میش و زامان-زامان موستملکه‌لری مؤوضوع‌سوندا قونشو دؤولت‌لرله ضیدییت‌لرین گیرمیشدیر. بو، بیر سیرا دوستلوق‌لاری زده‌له‌میش و آلمان قارشی فرانسه، بیرلشمیش کراللیق و روسیه ایمپیراتورلوغو بیر راضیلاشما ایمضالایاراق قوطب مئیدانا گتیرمیشدیر. آلمان ایسه یالنیز اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورلوغو ایله ایتتیفاق قورابیلمیش‌دیر.

آلمانین ایمپئریال سیاستی اؤلکه خاریجینه داشمیش و دؤولت دیگر آوروپا گوج‌لری کیمی آفریقانین پایلاشماسینا قاتیلمیشدیر. بئرلین کونفرانسیندا بۇ قیطعه آوروپا گوج‌لرینه پای ائدیلمیش‌دیر. آلمانین پایینا آلمان شرق آفریقاسی، آلمان قوزئی غربی آفریقاسی، توقو و کامئرون دوشدو. بؤیوک گوج‌لر آراسی آفریقادا اوْلان بۇ موباریزه بیر. دونیا دؤیوشونون سبب‌لریندن بیری اولاجاقدی.

۲۸ ژوئن ۱۹۱۴د، سارایئوودا اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورلوغو شاهزاده‌سی ائرسه-هئرسوق فرانس فئردیناند سوءقصد تشکیل ائدیلمه‌سی بیر. دونیا دؤیوشونو باشلاتدی. آلمانین آرالاریندا اوْلدوغو ایتتیفاق دؤولت‌لری، اعتیلاف دؤولت‌لری‌نه قارشی ۴ ایل داوام ائدن دؤیوش‌لر نتیجه سینده مووففقیت‌سیز اوْلدو. آلماندا نووامبر ۱۹۱۸-جی ایلده قییام یاشاندی و ایمپراتور ایکی. ویلهئلم، تاخت‌دان ایمتیناع ائتمک مجبوریتینده قالدی. ۱۱ نووامبردا آتش‌کس اعلان ائدیلدی. ۲۸ ژوئن ۱۹۱۹دا ورسایللئس باریش آندلاشماسی ایمضالاندی. لاکین موقاویله شرط‌لری آلمانی آلچالدیجی تاپیلدی، بۇ وضعیت اؤلکه‌ده میلّیتچیلیگی آرتیردی و خالق یاواش-یاواش ناسیزم آخینی اطرافیندا بیرلشمه‌یه باشلادی.

موفقیت‌لی کئچن نووامبر ۱۹۱۸ قییامی‌نین سوْنرا جومهوریت ائلان ائدیلدی. دؤولت باشچی‌سی فریئدریجه ائبئرت طرفیندن ۱۱ آوقوست ۱۹۱۹دا قورولوشو اعلان ائدیلن دؤولت، آدینی میلّی مجلیسین یئنی کونستیتوسییانی یاراتماق اۆچون توپلاندیغی ویمار شهریندن آلیر. داها اول روسا لوخئمبورگ و کارل لیئبکنئجهت ۱۹۱۸-جی ایل‌ده آلمان کومونیست پارتییاسینی قورموشدولار. بونون خاریجینده آلمان ایشچی پارتییاسی ایسه ژانویه ۱۹۱۹-جو ایلده قورولدو. حیزب داها سوْنرا آدینی ناسیونال سوسیالیست آلمان ایشچی پارتییاسینا دؤنوشدورجک‌دی.

بؤیوک بوحران (۱۹۲۹-اونجو ایلده یارانان بویوک ایقتیصادی بوحران)، ورسایللئس آندلاشماسی طرفیندن دیکته ائدیلن آغیر صولح شرط‌لریندن و اوزون بیر سیلسیله غئیری-ثابیت حؤکومت‌لردن ضرر گؤرن آلمانداکی سیاسی کوتله‌لر، سیاسی سیستم‌لری اوْلان مجلیس سیستمله اؤزلرینی داها آز قایناشدیرماق باشلامیش‌لار. مشهور بیر ساغچی (مونارشیست، völkisch، و نازی) Dolchstoßlegende یئنی آلمانین بیر دونیا دؤیوشونو حربی مغلوبیت سببی‌یله دئییل ده آلمان اینقیلابی سببی‌یله ایتیردیگینی ایدیعا ائدن بیر سیاسی میت بۇ وضعیتی داها دا پیس‌لش‌دیرمیش‌دی. دیگر طرف‌دن، رادیکال سولچو کومونیست‌لر، مثلاً ایسپارتاکوس بیرلیگی، «کاپیتالیست رهبرلیگی» اولاراق گؤردوکلری سیستمی بیر راتئرئپوبلیک قورماق مقصدی‌یله ییخماق ایسته‌ایردیلر.

بیر چوْخ حیزب طرفیندن یاری حربی (پارامیلیتئر) گوج‌لر قورولموشدو و سیاسی سبب‌لرله مین‌لرله جینایت ایشلنمیشدی. پارامیلیتئر گوج‌لر سئچیجی‌لرین گؤزونو قورخوتماق‌دا و اونسوز دا یوکسک ایش‌سیزلیک سَوییه‌سی و یوخسوللوق‌دان دؤیوشن اوْلان خالق‌دا شیددت و نیفرت توخوم‌لاری اکمک‌ده‌ایدی‌لر. بیر سیلسیله مووففقیت‌سیز کابینئتده سوْنرا، جومهوریت باشچیسی پاول وون هیندئنبورگ، هم چوْخ آلترناتیو گؤرمه‌مه‌سیندن هم‌ده ساغچی دانیشمالاری‌نین تضییقی سببی‌ایله، ۳۰ ژانویه ۱۹۳۳ده آدولف هیتلئری آلمان کانسلئری اولاراق آتامیش‌دیر.

فئوریه ۱۹۳۳د، آلمان مجلیسی اوتاچکیلدی. صاباحی‌سی گون بعضی تمل دئموکراتیک حوقوق‌لار حذف اوْلوندو. هیتلر، بوتون قانون‌وریجیلیک و ایجرا صلاحییت‌لرینی اؤزونده ییغدی. بونونلا علاقه‌دار قرار مجلیسده آلینارکن آلمان ایجتیماعی دئموکرات پارتییاسی لاییحه‌نین قارشیسیندا دایاندی، لاکین کومونیست‌لرین مجلیس‌ده‌کی۸۱ کورسوسو، بۇ قرارین چیخماسینا مانیعه اولا بیلمه‌دی. یئنه کونستیتوسییادا ائدیلن بیر سیرا ده‌ایشیک‌لیک‌لر اؤلکه‌ده تک حیزب رژیمینین اورتایا چیخماسینی تأمین ائتدی. صنایع ساحه‌سینه سهمیه قویولدو. بئله‌جه صنایع یالنیز کیفایت قدر اساس احتییاج مادّه‌سی چیخاراجاق، بونون خاریجینده بوتون ایستئحصال گوجونو سیلاح صنایع‌اینده حرکت وریلدی. ۱۹۳۶-جی ایل‌ده آلمان بیرلیک‌لری ورسایللئس سازیشینه گؤره سیلاح‌سیز بؤلگه اوْلان رئن-روهئر بؤلگه‌سینه گیردیلر. اینگیلیس باش ناظیری نئویللئ چامبئرلاین‌ین (Neville Chamberlain) حادیثه‌نی یاتیرماق سیاستینین غئیری-کافی اوْلدوغو گؤرولدو. بوندان جسارت ائدن هیتلئر ۱۹۳۸-جی ایل‌ده اعتیباراً یاییلما سیاستینی تطبیقه باشلادی. ایکی جبهه‌ده بیردن دؤیوشمک‌دن چکینن هیتلئر، سووت‌لر بیرلیگی ایله، داها سوْنرا اؤزونون پوزاجاغی، مولوتوو-ریببئنتروپ سالدیرمازلیک پاکتی (پئیمانی) ایمضالادی.

۱۹۳۹دا، میلتچیلیگین حددیندن آرتیغا قاچماسی نتیجه‌سی آلمان، پولشانی، ایلدیریم دؤیوشو تاکتیغییله ایشغال ائتدی. بونو ایزله‌ین ایکی گونده بریتانییا و فرانسه دؤیوش دئکلاراسیون‌لار نشر آلمان دؤیوش اعلان ائتدیلر. بو، ایکینجی دونیا موحاریبه‌سی‌نین باشلاماسی معناسینی وریردی. آلمان چوْخ آردیجیل بیر شکیلده آوروپانین اهمیتلی بیر قیسیمینی دیرک یا دا بیلواسیطه یولدان نظارت ائتمه‌گی باجاردی.

۲۲ جولای ۱۹۴۱-جی ایل‌ده، هیتلئر، سووت‌لر بیرلیگی ایله ائدیلن پاکتی (پئیمانی) تک طرفلی لغو ائتدی، شرق جبهه‌سینی آچدی و بارباروسسا هارئکاتینی باشلاتدی. قیسا بیر مۆدت  سوْنرا یاپونییا ایمپیراتورلوغو، بیرلشمیش دؤولت‌لرین پئارل هاربور بازاسینا هوجوم تشکیل ائتدی. آلمان، بیرلشمیش دؤولت‌لرین دؤیوش اعلان ائتدی. آلمان اوردوسوْنون، سووت‌لر بیرلیگینه قارشی دؤیوش باشلانغیجیندا سورعت‌له توسعه ائتدیردیگی هوجوم‌لار ایستالینگراد دؤیوشوی‌له سوْنا چاتدی. موسکو یولونو آچماق اۆچون ائدیلن بۇ دؤیوشده آلمان اوردولاری مغلوب اوْلدو. آردیندان، آلمان اوردولاری شرق جبهه سیندن گئری چکیلمک مجبوریتینده قالدی. نورماندییا چیخارماسی، دؤیوشون باتی جبهه سینده‌کی دؤنوش نؤقطه‌سی اوْلدو. موتتفیق قوووه‌لری، نورماندییا ساحیل‌لرینه چیخارما ائده‌رک سورعت‌لی بیر شکیلده آلمان حاکیمیتینده‌کی بؤلگه‌لرده ایره‌لی‌له‌دیلر. بو، آلمان اۆچون دؤیوشون سونو اوْلدو. ۸ مای ۱۹۴۵-جی ایل‌ده قیرمیزی اوردو، بئرلینی ایداره‌سی آلتینا آلدی.

نازی حؤکومتی، داها سوْنرالاری هولوکوست اولاراق تعیین اوْلوناجاق سوی‌قیریم‌لا، یهودی‌لری، کومونیست‌لر، رومان‌لار، ائشجینسل (هم‌جنس‌گرالار)، یهوه‌نین شاهیدلرین، سیاسی رقیب‌لری‌نی، کئشیش‌لری، الیله اورتادان قالدیرما سیاستی ایزله‌دی. نازی آلمانسی دؤورونده تخمیناً اون بیر میلیون آدام هولوکوست‌دا سوی‌قیریم‌ا اوغرادی. بۇنلارین آلتی میلیونو یهودی، اوچ میلیونو پولونیالی‌ایدی. ایکینجی دونیا دؤیوشو و ناسیست سوی‌قیریم‌لاری، آوروپادا تخمیناً ۳۵ میلیون اینسانین جانینا مال اوْلدو.

بو دؤیوش‌ده تخمیناً اون میلیون عسگر و آلمان وطنداش اوْلوب-اؤلوموایله نتیجلنمیشدی. اودئر چایی‌نین شرقین‌دکی گئنیش توْرپاق‌لار ایتیریلمیش؛ یئنی سرحدلر خاریجینده قالان باشقا اؤلکه‌لردکی اون بئش میلیون آلمان، بۇ اؤلکه‌لر طرفین‌دن دئپورتاسیا ائدیلمیش؛ بیر چوْخ بؤیوک شهر تخریب اوغرامیشدی. گئرییه قالان میلّی بؤلگه و بئرلین، موتتفیق‌لر طرفین‌دن دؤرد عسگری بؤلگه‌یه آیریلمیشدی.

باتی بؤلگه‌لری ایداره ائدن فرانسه، بیرلشمیش کراللیق و آبش بؤلگه‌لرینی بیرلشدیریب، ۲۳ مای ۱۹۴۹-جو ایلده آلمان فدراتیو جومهوریتینی  قوردولار؛ ۷ اوْکتوبر ۱۹۴۹-جو ایلده، سووت بؤلگه‌سی، دئموکراتیک آلمان رئسپوبلیکاسینا  چئوریلدی. بون‌لار، «قربی آلمان» و «شرق آلمان»، و بئرلین‌ین ایکی پارچاسی «باتی بئرلین» و «شرق بئرلین» اولاراق خاطیرلاندی. شرقی آلمان، شرق بئرلینی باشکند اعلان ائتدی، بونا قارشی‌لیق باتی آلمان باشکندینی بون‌و ائتدی.

باتی آلمان، فدرال مجلیس جومهوریتی اعلان ائتدی و بیرلشمیش دؤولت‌لر، فرانسه و بیرلشمیش کراللیق ایله امکداش‌لیغینا گئده‌رک بازار ایقتیصادیاتینا آغیرلیق وردی. اؤلکه، ۱۹۵۰-جی ایل‌لرین باشین‌دان اعتبارن سورعتله ایقتیصادی توسعه ایچینه گیردی. باتی آلمان، عئینی زاماندا ۱۹۵۵-جی ایل‌ده ناتو-یا قاتیلدی؛ ۱۹۵۸-جی ایلده آوروپا بیرلیگی‌نین آلتی قوروجو اؤلکه‌سی آراسیندا ایشتیراک ائتدی

شرقی آلمان، وارشاوا (ورشو) پئیمانی ایمضالایاراق سووت ایتتیفاقی‌نین حربی و سیاسی نظارتی آلتین‌داکی شرقی بلوکو اؤلکه‌لرین‌دن بیری حالینا گلدی. دئموکراتیا حوقوق‌لارینا قارشی، سیاسی گوج یالنیز قاباقدا گلن عضولر (پولیتبورو)  طرفین‌دن تشکیل ائدیلدی. گوج‌لری شرقی آلمان دولت تهلوکه‌سیزلیک سازیمانی هئیت طرفین‌دن تأمین ائدیلیردی، گئنیش بیر ساحه‌یه یاییلمیش گیزلی خیدمت و حؤکومت‌دکی سوسیالیست بیرلیک پارتیاسی‌نین بیر چوْخ کانار محلله تشکیلاتی جمعیت‌دکی هر جور فیکری تعقیب ائدیردی. خالقین تمل احتیاج‌لاری چوْخ اوجوز قیمت‌لره دؤولت طرفین‌دن قارشیلانیردی. سووت‌لر بنزری پلان‌لی ایقتیصادییات قورولدو؛ سوْنرا، شرقی آلمان قارشی‌لیق‌لی ایقتیصادی یاردیم شوراسی‌نین بیر عضوو اوْلدو. اؤلکه‌نین سوسیال پروقرامینی ایضاح ائدن و بونون فایدالاریندان بحث ائدن کومونیست تبلیغاتا باخمایاراق بیر چوْخ وطنداش، باتی‌دکی سیاسی آزادلیق و ایقتیصادی ریفاها حئیران‌لیق دویوردو. بئرلین دیواری، ۱۹۶۱-جی ایل‌ده شرق آلماندان، باتی آلمانا قاچیش‌لارین قاباغین آلماق اۆچون دوزلدیلدی و سویوق دؤیوش‌ون سیموولو اوْلدو.

شرقی و قربی آلمان آراسین‌داکی تضییق، باش ناظیر ویللی براندتین اوستپولیتیک سیاستی ایله آزالدی. شرق آلماندان، باتی آلمانا ائدیلن کؤچ‌لرین آرتیمینا قارشی شرق آلمان حوکومتی، سینیرلارداکی کئچید مانیعه‌لرینی یونگول‌لشدیردی و وطنداش‌لاری‌نین باتی آلمانا گزینتی‌لرینه ایجازه وردی. آرتان خالق تضییق‌لری قارشی‌سیندا شرقی آلمان، سرحدلرینی آچدی. ان نهایت، آلمان یئنی‌دن بیرلشمه‌سی، ۳ اوْکتوبر ۱۹۹۰دا تأمین ائدیلدی. ائدیلن راضی‌لاشمالارلا، بۇ دؤولت‌لری قوران دؤرد بؤیوک گوج حاق‌لاریندان ایمتیناع ائتدی و آلمان تام موستقیل‌لیگینه قوووشدو. بئرلین اؤلکه‌نین رسمی باشکندی اعلان ائدیلدی، بون شهری ایسه بعضی ناظیرلیک‌لرین مرکزی اوْلدو.
بیرلشمه‌دن بری آلمان، ناتو و آوروپا بیرلیگی ایچینده آکتیو رول آلماقدادیر. آلمان بالکان‌لارا صولح گوجو گؤندرمیش‌دیر. آیریجا آلمان اوردوسو، افقانیستان موحاربه‌سینده طالیبانین دئوریلمه‌سین‌دن سوْنرا، تهلوکه‌سیزلیگین تأمین ائدیلمه‌سی اۆچون افقانیستانا گئدن ناتو اوردوسو ایچینده رول اوینامیش‌دیر. بۇ حربی حرکات‌لار چوْخ موباهیسه موذاکیره ائدیلدی، چونکی ایکینجی دونیا دؤیوشون‌دن سوْنرا اؤلکه‌نین یالنیز مودافعه ائتمه آدینا عسگر ساخلاماسی قبول ائدیلمیش، اؤلکه خاریجینه عسگر گؤندرمه‌سی، قانون‌لا مانیعه تؤردیلمیشدی. بونا قارشی مجلیس، صولح گوجو اۆچون بونون رئال‌لاش‌دیریلا قبول ائتدی.

آلمان سرحدلری ۳۵۷٬۰۲۱ کم ² 'لیک بیر ساحه‌نی اؤرتر. بونون ۳۴۹٬۲۲۳ کم ² 'سی قورودان، ۷٬۷۹۸ کم ² سی سو قایناق‌لاریندان مئیدانا گلیر. آلمان، ساحه باخیمین‌دان آوروپانین یئددینجی، دونیانین آلتمیش اۆچونجو بؤیوک اؤلکه‌سیدیر. یئنیله؛ گونئی‌داکی آلپ داغ‌لاریندان، قوزئی‌داکی قوزئی دنیزینه (Nordsee) و قوزئی-باتی‌دکی بالتیک دنیزینه (Ostsee) دوغرو آزالماقدادیر. اؤلکه‌نین ان یوکسک نوقطه‌سی، آلپ‌لار اوزرینده اوْلان ۲٫۹۶۲ م یوکسک‌لیک‌دکی زوگسپیتزئ (Zugspitze) نوقطه‌سی‌دیر. اوْرتا آلمان‌داکی آغاچلانمیش مؤوقع‌دکی یایلالار ایله قوزئی‌داکی آلچاق سویه‌لی دوزن‌لیک‌لره نقلیات؛ رئن چایی، تونا چایی و ائلبئ چایی کیمی، آوروپانین بعضی اهمیتلی بؤیوک چای‌لاری ایله تأمین ائدیلیر.

آلمان سرحدلری‌نین هامی‌سینی آوروپا بیرلیگی عضوو اؤلکه‌لرله پایلاشار. اؤلکه‌نین قونشولاری قوزئی‌دا دانمارک، شرقده پولشا و چئخ جومهوریتی، گونئی‌دا آوستریا و سویس، باتی‌ده فرانسه و لوکسئمبورق، قوزئی-باتی‌دن بلژیک و هوللاندیانین.

آلمان؛ هر بیری آلت بؤلگه‌لره آیریلمیش جمعی ۱۳ اوستان (Bundesländer) و ۳ آزاد شهر ترکیب‌لی‌دیر.

آلمانین عومومی‌سی، نم‌لی باتی کولک‌لری‌نین اوستونلوک قوردوغو مولاییم بیر ایقلیمه مالیک‌دیر. ایقلیم؛ گولف ایسترئام‌ین تأثیری آلتین‌داکی قوزئی آتلانتیکا آخینتی‌لاری طرفین‌دن تأثیرلنمکده‌دیر. بۇ ایسیدیجی سولار، قوزئی دنیزی سینیرلارینداکی ژوتلاند یاریماداسی و قوزئی بؤلگه‌سی داخیل اولماق اوزره بیر چوْخ بؤلگه‌نی تأثیر ائتمکده‌دیر. نتیجه اولاراق قوزئی-باتی و قوزئی بؤلگه‌لرینده ایقلیم اوقیانوسال ایقلیمی؛ یاغیش یای بویونجا ماکسیموما چیخماق اوزره هر دؤور سورر.

قیش‌لاری مولاییم و یای‌لاری سرینلیر، بونا قارشی ایستی‌لیک چوْخ واخت ۳۰ ° ج (۸۶ ° ف) آشابیلمکده‌دیر. شرق‌ده ایسه ایقلیم داها یئر؛ قیش‌لار چوْخ سویوق، یازلار چوْخ ایستی و قورو اولا بیلمکده‌دیر. اوْرتا و گونئی آلمان ایسه فرق‌لی اولاراق یئر و اوقیانوسال ایقلیم آراسیندا بیر کئچیش بؤلگه‌سی‌دیر. یئنه، ان یوکسک ایستی‌لیک یازین ۳۰ ° ج (۸۶ ° ف) آشابیلمکده‌دیر.

آلمان؛ آوروپانین اوْرتا و آتلانتیک بؤلگه‌لرینده اولماسی ایله بیر چوْخ حئیوان و بیتکی نؤوعونو ساخلاماقدادیر. اؤلکه، دؤرد آنا ائکوبؤلگه‌یه آیری‌لار: آتلانتیکا مئشه‌لری، بالتیک مئشه‌لری، اوْرتا آوروپا مئشه‌لری و قربی آوروپا مئشه‌لری. آلمانین عومومی‌سی، ایشلنه بیلر اراضی (۳۳٪) و سیلویکولتورلر، مئشه‌لر (۳۱٪) ایله اؤرتولموش‌دور. یالنیز ۱۵٪ لیک بیر قیسیم قالیجی چاییرلاردان اؤرتولودور.

بیتکی و حئیوان نؤوعو عومومییت‌له اوْرتا آوروپا ایله عئینی‌دیر. کایین‌لار، پالید و دیگر یارپاق تؤکن آغاج‌لار، مئشه‌لرین اوچ‌ده بیرینی تشکیل ائتمکده‌دیر؛ آغاچلاندیرما ایله قوزالی آغاج‌لار آرتماقدادیر. لادین و کؤکنار آغاج‌لاری داغ‌لارین اوست قیسیم‌لرینی دومینه ائتمیش وضعییت‌ده‌دیرلر، بونا قارشی شام و قاراچام، قوم‌لو اراضی‌لرده اولور. اؤلکه‌ده بیر چوْخ ائغرئلتیوتو، چیچک، گؤبلک و قارایوسون نؤوعو وار. بالیق، قوزئی دنیزینده و چای‌لاردا اولور. یابانی حئیوان نؤوع‌لری عومومی اولاراق مارال، چؤل دونوزو، یابانی قویون، تولکو، پورسوق، یابانی دووشان و کوندوزدان مئیدانا گلر. یاز و پاییزدا بیر چوْخ نؤوع کؤچری قوش، آلمان‌دان کئچر.

آلمان‌داکی میلّی پارک‌لار بون‌لاردیر: -هولستئین دنیزی میلّی پارکی، هامبورگ دنیزی میلّی پارکی، آشاغی ساکسونیا دنیزی میلّی پارکی، ژاسموند میلّی پارکی، وورپوممئرن لاگو بؤلگه‌سی میلّی پارکی، موریتز میلّی پارکی، آشاغی اودئر وادی‌سی میلّی پارکی، هارز میلّی پارکی، ساکسون سویس میلّی پارکی و باویئرا مئشه‌سی میلّی پارکی.

آلمان حئیوانات باغچالاری، یابانی حیات پارک‌لاری، سوآلتی پارک‌لاری، و قوش پارک‌لاری ایله مشهوردور. ۴۰۰-دن چوْخ قئیدیات‌دان کئچمیش زووپارک و طبیعت پارکی‌یلا اؤلکه، دونیادا بۇ ساحه‌ده بیر نؤمره‌دیر. بئرلین زوولوژیک باغچاسی، آلمانین ان کؤهنه و ایندیکی واخت‌دا دونیانین ان چوْخ حئیوان نؤوعونه صاحب زووپارکین.

آلمان، اطراف شوعورو یئرینده بیر اؤلکه اولاراق بیلینیر. چوْخ آلمان، اینسانین ائتدیک‌لری‌نین، قلوبال ایستی‌لشمه‌نین ان اهمیتلی سببی اوْلدوغونو بیلر. اؤلکه، کیوتو پروتوکولونو و بیر چوْخ دیگر اطراف تهلوکه‌سیزلیگی راشیلاشماسینی ایمضالایاراق، آز ائمیسیون ایستانداردلارینا اویغون گلمه‌یه، یئنی‌دن دؤوره‌یه آرتیرماغا و یئنی‌لنه بیلر انرژی قایناق‌لاری ایستیفاده‌سی‌نین یایقین‌لاشدیریلماسینا سؤز ورمیش‌دیر.

آلمان حوکومتی، اطرافا ضررلی مادّه‌لرین آزالدیلماسی یولون‌داکی گئنیش آکتیویته‌لریله، بۇ مقصده لیدئرلیک ائتمیش‌دیر و ایندیکی واخت‌دا دا بۇ فعالییت‌لرین بیر نتیجه‌سی اولاراق اؤلکه‌دکی ضررلی کیمیوی مادّه نیسبتی آزالتیلماق‌دادیر. آلمان، آدام باشینا دوشن کاربون نیسبتینده آوروپا بیرلیگی ایچینده بیرینجی سیرادا ایشتیراک ائتمه‌سینه قارشی؛ آوسترالیا، کانادا، سعودیه عربیستانی و آمریکا بیرلشمیش دؤولت‌لرینه گؤره اوْلدوقجا آشاغی بیر نیسبته مالیک‌دیر.

کؤمور یاکیمی و صنایع توللانتیلاریندان گلن نشر (ائمیسیون)، هاوا چیرک‌لی‌لیگینه سبب اولماقدادیر. سولفات تورشوسو طرفین‌دن یارادیلان تورشو یاغیش‌لاری، مئشه‌لرین ضرر گؤرمه‌سینه سبب اولماقدادیر. بالتیک دنیزینه شرقی آلمان طرفین‌دن، کانالیزاسیا آتیغی و صنایع آرتیغی ایله یارادیلان چیرک‌لی‌لیک آزالدیلدی. گئرهارد اشنایدئر  رهبرلیگین‌دکی حؤکومت زامانیندا ائلئکتریک ایستئحصالی اۆچون نووه انرژی ایستیفاده‌سی‌نین بیتیریلمئسی‌نین پلانلاندیغی آچیقلاندی.

آلمان؛ آوروپا بیرلیگی ایله، آب-نین فاونا، فلورا و هابیتاتی‌نین قورونماسی مقصدی‌له چالیشماقدادیر. آلمانین سون بوزلاق بؤلگه‌سینین اوْلدوغو آلپ بؤلگه‌سین‌دکی بوزلاق‌لار، اریمه‌یه معروض قالیر.

آلمان؛ فدرال، مجلیس، تمسی‌لی دئموکراسی‌لی بیر رئسپوبلیکادیر. آلمان سیاسی سیستمی ۱۹۴۹-جو ایلده اعلان ائدیلن کونستیتوسیایلا، بیلینن آدییلا گروندگئسئتز ایله، تمللندیریلمیش‌دیر. گروندگئسئتز آدییلا خاتیرلانان سند، ورفاسسونگ سؤزونه (کونستیتوسیا) قارشی سئچیلمیش‌دیر، چونکی اؤلکه او زامان ایکی آیری دؤولت و گروندگئسئتزی یازان‌لار، آلمان بیرلشدیگینده بونون اصل کونستیتوسیایلا دییش‌دیریله وورغولاماق ایستمیش‌دیر. گروندگئسئتز اوزرینده دییشیک‌لیک‌لرین تکلیف اۆچون مجلیسین اوچده ایکی‌لیک اکثریتی لازیم‌دیر؛ تمل حاق‌لاری مۆدافیعه مادّه‌لری، گوج‌لرین آیری‌لیغینی، فدرال قورولوش و کونستیتوسیانی قالدیرماغا ایستیقامت‌لی تشببوس‌لری مقاومتی، دایم قانونی و دییش‌دیریله بیلمز ائدر. گروندگئسئتز، ۱۹۹۰ آلمان یئنی‌دن بیرلشمه‌سین‌دن سوْنرا کیچیک دییشیک‌لیک‌لرله ایندیکی واختدا وارلیغینی داوام ائتدیرمکده‌دیر.
فدرال پرزیدنت، ژواجهیم گاوجک

بوندئسکانزلئر (فدرال شانسؤلیئ)-بو آن آنگئلا مئرکئلین - حؤکومتین باشی‌دیر و ایجرا رئال‌لاش‌دیران آدام‌دیر، وظیفه‌لری اعتباریله مجلیس دئموکراسیلئردئکی باش ناظر ایله بنزردیر. آنا قانونوریجی‌لیک اوْرقانی بوندئستاگ و اون آلتی اوستانی تمسیل ائدن، قانون‌لارین ائدیلمه‌سینه قاتیلان کونستیتوسیا اوْرقان بوندئسرات، فدرال قانونوریجی‌لیک اوْرقان‌لاری‌دیر. بۇ ایکی قورولوش قانون ائدر. بوندئستاگتا ۶۱۴ میلّت وکی‌لی وار. بۇ میلّت وکیل‌لری دؤرد ایلده بیر سئچیلیر و آلمان خالقینی تمسیل ائدیر. سئچکی سیستمی اکثریت سیستمی و نیسبی تمسیل سیستمی‌نین بیر قاریشیغی‌دیر. بوندئسرات عضولری اون آلتی اوستان‌دن سئچیلمیش کس‌لردن میدانا گلر و بون‌لار اوستان کابینئلئریندئ ده اولور. هر اوستان حؤکومتی، اؤز دئلئگئسینی هر هانسی بیر زاماندا دییش‌دیرمک حقوقونا مالیک‌دیر.

بوندئسپرäسیدئنت (فدرال پرزیدنت)-بو آن ژواجهیم گاوجک-دؤولت باشچی‌سی، سیموولیک وظیفه‌لری و گوجلریله پریوریتئت‌لی حقوقونا مالیک‌دیر. وظیفه‌سینی بئش ایللیک بیر دؤور اۆچون ایجرا ائدیر. بیر باشقا دؤور اۆچون یئنی‌دن سئچیله بیلر. قیسمن فدرال مجلیس عضولری، قیسمن ایسه اون آلتی اوستانین مجلیسولارینجا سئچیلن و فدرال مجلیس عضولرینه برابر سایدا عضولردن عبارت کومیته‌سی طرفین‌دن سئچیلیر. بوندئستاگ باشچی‌سی، پروتوکول باخیمین‌دان رسمی اولاراق ایکینجی سیرادا ایشتیراک ائدر. پروتوکولدا اۆچونجو سیرادا ایسه شانسؤلیئ گلیر. بوندئستاگ طرفینده سئچیلن شانسؤلیئ، پرزیدنت طرفین‌دن تعیین ائدیلیر.

۱۹۴۹-جو ایلدن بری سئچکی‌لر و ناظرلیک‌لر خریستیان دئموکرات بیرلیگی و آلمان ایجتیماعی دئموکرات پارتیاسی طرفین‌دن کازانیلمیشتیر. بونا قارشی، آز بیر سئقمئنت طرفین‌دن دستک‌لنن، لیبئرال پارتیا اوْلان لیبئرال دئموکرات پارتیاسی‌نین (۱۹۴۹-جو ایلدن بۇ یانا همیشه مجلیسده ایشتیراک ائتمیش‌دیر) و بیرلیک ۹۰/یئشیللئر (۱۹۸۳دن بۇ یانا مجلیس‌دن) بوندئستاگتا اهمیت‌لی رول اوستلنمکده‌دیر. بۇ پارتیالار کوالیسیا حؤکومت‌لرده کیچیک رول‌لار ائتمکده‌دیر.

آلمان، قورولوشون‌دان بری آوروپا بیرلیگی ایچینده لیدر رول اوْیناییر. ایکینجی دونیا دؤیوشون‌دن بری اؤلکه، فرانسه ایله یاخین علاقه ایچینده‌دیر. بۇ دوستلوق خصوصیله ۱۹۸۰لر سوْنوندا و ۱۹۹۰-لارین باشیندا، خریستیان دئموکرات هئلموت کول و سوسیالیست فرانچویس میتتئرراند اؤندرلیگینده اوْلدوقجا گوجلندی. آلمان، آوروپالی دؤولت‌لره یئنی تئخنولوگیالارین تاپیلماسیندا، بیرلشمیش و هسساس آوروپا سیاستی یارادیلماسیندا، مۆدافیعه و تهلوکه‌سیزلیک جیهازلاری ایستئهسالیندا رهبرلیک ائدیر.

۲۳ مای ۱۹۴۹-جو ایلدن، باتی آلمانین قورولوشون‌دان بری اؤلکه، گرک یاخین کئچمیشی گرکسه ایشغال آلتینا گیرمه‌سی سببیله مؤوجود اوْلان خاریجی ایلیشکیسیندئکی ضعیف‌لیگی‌نین فرقینه واردی. سویوق دؤیوش مدتین طرفین‌دن، آلمانین شرق بلوکو طرفین‌دکی پارچاسی، آوروپادا سیاسی معناداکی شرق -باتی گرگین‌لیگی‌دیر سیموولو اوْلدو. بونا قارشی ۱۹۷۰-جی ایللرده، براندتین اوستپولیتیکی دتئنتئنین آنا فاکتورو اوْلدو. ۱۹۹۹-جو ایلده، شانسؤلیئ گئرهارد سجهرؤدئرین حؤکومتی تمل آلمان اساس خاریجی سیاستینده فرق‌لی بیر قرار آلاراق ناتو-نون یوقوسلاویایا ائتدیگی عملیاتا عسگر گؤندردی. بئله‌جه آلمان عسگرلری، ایکیتجی دونیا دؤیوشونده بری ایلک دفعه خاریجه چیخمیش اوْلدو.

آلمان و آمریکا بیرلشمیش شتات‌لاری یاخین دوست‌دور. ۱۹۴۸تئئ مارسهالل پلانی ایله، آبش حؤکومتی، آلمانین دؤیوش سوْنراسیندا تکرار سنایئسی‌نین قورولماسینا کؤمک ائتمیش‌دیر. آیریجا آبش یئنه دؤیوش سوْنراسی آلمانداکی یئمک بحرانی مؤوضوسوندا یاردیم‌لار ائتمیش‌دیر. ایراق دؤیوشو اسناسیندا آلمان، آمریکا حؤکومتینه سویوق داوراناراق آب ایله آبش-این اورتاق حرکت ائتمه‌سینه سؤیکنن آتلانتیسیزم تئزی‌سینی بوزموش‌لاردیر. بونا قارشی ایکی اؤلکه آراسیندا یاخین بیر سوسیال-مدنی علاقه وار. ایکی اؤلکه آیریجا اقتصادی اولاراق بیر-بیرینه اوْلدوقجا آسی‌لی‌دیر: آلماننین ایدخالاتینین ۸٫۸٪، ایخراجاتی‌نین ایس ۶٫۶٪ سی آمریکا بیرلشمیش دؤولت‌لرینه عاییددیر. یئنه آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری ۸٫۸٪ لیک ایدخالاتینی، ۹٫۸٪ لیک ایخراج آلمان ایله ائدر. بیر باشقا یاخین‌لیق، آمریکاداکی اتنیک قروپ‌لارلا علاقه‌داردیر. اؤلکه‌دکی ان بؤیوک آزلیغی آلمان وطنداش‌لاری تشکیل ائدیر. آیریجا کایسئرسلاوتئرنین یاخین‌لارین‌داکی رامستئین آئرودروم آمریکان اوردوسوْنون اؤز توْرپاق‌لاری خاریجین‌دکی ان بؤیوک اوسسودور.

آلمان فدراتیو جومهوریتی‌نین توسعه یاردیم‌لار، رسمی اؤلکه سیاستین‌دن موستقیل‌دیر. بۇ یاردیم‌لار، اقتصادی همری‌لیک و توسعه ناظرلیگی (بمز) طرفین‌دن نیزاما قویولور و تطبیق ائدیلیر. آلمان حؤکومتی بۇ یاردیم‌لاری بئینلخالق بیر مسولیت اولاراق گؤرر.

آلمان، ۲۰۰۷-جی ایلده توسعه کؤمک‌لری و هومانیتار یاردیم‌لار آدینا ۸٫۹۶ میلیارد آورو ایستیفاده ائتمیش‌دیر. بۇ بیر اوولکی ایل اوْلان ۲۰۰۶ گؤر ۵٫۹٪ آرتیم دئمک‌دیر. بئله‌لیکله، دؤولت، آمریکا بیرلشمیش شتات‌لاریندا سوْنرا ان چوْخ هدیه‌ده اوْلان اؤلکه مؤوقئسینه گلمیش‌دیر. آلمان، هر ایل اؤلکه بودجسینین ۰٫۳۷٪ سینی بۇ یاردیم‌لارا خرجلمکده‌دیر و حؤکومتین ۲۰۱۰ هدفی بونو ۰٫۵۱٪ ائ چیخارماق‌دیر.

آلمان اوردوسو یا دا دیگر آدییلا بوندئسوهر، قورو قوووه‌لری، دنیز قوووه‌لری، هاوا قوووه‌لری و مرکزی تیبب خیدمتینده مئیدانا گه‌لر. حربی خیدمت ۱۸ یاشینی کئچمیش هر کیشی وطنداش اۆچون ضروریدیر و دوققوز آیدیر. ایسته‌ین کسلر، عسگرلیک وضعیفه‌سی یئرینه کؤنوللو اولاراق زیویلدیئنست (بیر نؤو ایجتیماعی وضعیف)، یا دا آلتی ایل بویونجا کؤنوللو اولاراق؛ قیرمیزی خاچ، خیلاصئتمه کیمی بیر تجیلی حادیثهقروپوندا وضعیفه آلا بیلر. ۲۰۰۳-جو ایل معلوماتلارینا گؤره اؤلکه گسییهنین %۱٫۵۵ای آسکئرییئیئ هارجانماکتادیر. باریش زامانی؛ بوندئسوهر، مودافیعهنازیری طرفیندن ایداره ائدیلیر. اگر آلمان بیر دؤیوشه قاتیلسا، بۇ وضعیتده آلمانین کانسلئری بوندئسوهرین رهبرلیگینی اله آلیر.

بو آندا بوندئسوهردئ وضعیفه‌لی ۲۳۰٬۰۰۰ پروفئسسیونال عسگر، ۵۵٬۰۰۰ ۱۸–۲۵ یاش آراسی ضروری حربی خیدمتینی یئرینه یئتیرن عسگر و ۲٬۵۰۰ آکتیو احتیاط گوج اولار. آشاغی یوخاری ۳۰۰٬۰۰۰ احتیاط عسگر اوردو گوجو اۆچون حاضیردیر. بۇنلار مودافیعهتالیملئرینئ کاتیلماکتادیرلار و بیر قیسیمی ده خاریجه یاییلمیشدیر. ۲۰۰۱-جی ایلدن بۇ یانا قادینلار دا قانونی هر هانسی بیر محدودلاشدیرما اولمادان عسگره پایلاش، لاکین وضعیفه آلماق ضروری دئییل، ایسته‌یه باغلیدیر. تخمیناً ۱۴٬۵۰۰ قادین بۇ آندا آکتیو گؤرئودئدیر. بۇ عددین ایچینده صولح می‌سسیاسی مقصدییله موختلیف اؤلکه‌لرده اوْلان قادین عسگرلر ده واردیر. اؤلکه‌ده بۇ آن ایکی قادین تیبب ایشچیسی گئنئرال روتبه‌سینده وار.

اوْکتوبر ۲۰۰۶ گؤر؛ آلمان اوردوسو؛ تخمیناً ۹٬۰۰۰ شخصیت حربی گوجله خاریجده‌کیبیر چوْخ صولح گوجونون اورتاغیدیر. بۇنلاردان ۱٬۱۸۰ عسگر بوسنییا هئرسئقووینادا؛ ۲٬۸۴۴ عسگر کوسووادا؛ ۷۵۰ عسگر ائوفور بونیه‌سینده دئموکراتیک کونگو رئسپوبلیکاسیندا؛ و ۲٬۸۰۰ عسگر ناتو طرفیندن یارادیلان ایساف ترکیبینده افقانیستاندا. فئوریه ۲۰۰۷-جی ایله گؤر؛ آلمان، افقانیستانداکی تخمیناً ۳٬۰۰۰ ایساف گوجویله آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری (۱۴٬۰۰۰) و بؤیوک بریتانییانین (۵٬۲۰۰) سوْنرا ان چوْخ حربی گوج گؤندرن ۳. اؤلکه ایشتیراک ائتمکده‌دیر. آلماندا، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری طرفیندن بوجهئلئ کونوشلاندیریلمیش نووه سیلاهلاری وار.

۸۲ میلیوندان اوزرینده‌کی وطنداشی ایله آلمان؛ آوروپا بیرلیگی ایچینده ان چوْخ اهالییه صاحیب اؤلکه مؤوقئعسی‌نده‌دیر. بونا قارشی اؤلکه‌ده دوغورگانلیک نیسبتی، آنا باشینا ۱٫۳۹ اوشاق ایله دونیا اورتالاماسینین اوْلدوقجا آلتیندادیر. فدرال ستاتیستیکا اوفیسی تخمینلرینه گؤره اهالی ۲۰۵۰ -جی ایلده ۶۹–۷۴ میلیون آراسیندا اولاجاق (۶۹ میلیون ایللیک +۱۰۰٬۰۰۰ گؤچلئ؛ ۷۴ میلیون ایللیک +۲۰۰٬۰۰۰ گؤچلئ). آلمان بیر چوْخ بؤیوک شهره مالیکدیر. بۇنلاردان ان بؤیوکلری بئرلین، هامبورگ، مونهئن، کؤلن، فرانکفورت و ستوتتگارتتیر. بونونلا بیرلیکده آلمانداکی بیر چوْخ شهر، بیربیرییلا قایناشمیش و گئنیش یاشاییش یئرلری مئیدانا گتیرمیشدیر. بۇنلاردان بیری ده رئن-روحر بؤلگه‌سیدیر. بۇ بؤلگ؛ دوسسئلدورف (کرونین باشکندی)، کؤلن، ائسسئن، دورتموند، دویسبورگ و بوجهوم شهرلرینی ایحاطه ائدیر.

دسامبر ۲۰۰۴ اعتیباریل، آلماندا تخمیناً ۷ میلیون خاریجی، آلمان وطنداشلیغینا کئچمیشدیر. اؤلکه‌ده یاشایان ائدئنلئریندئن ۱۹٪ و خاریجی و یا خاریجی منشالیدیر. گنج اوْلانلار یاشلی اوْلانلارا گؤره داها خاریجی منشالیدیر. ۱۵ یاشینی آشمیش آلمانلارین ۳۰٪ `نین خاریجده دوغولموش ان آز بیر والیدئینلرینه وار. بؤیوک شهرلرده ۵ یاش و کیچیک اوشاقلارین ۶۰٪ ینین خاریجده دوغولموش ان آز بیر والیدئینلرینه وار.

اؤلکه‌ده‌کیان بؤیوک آزلیق قروپونو (۷٫۲ میلیون)، تورکیهدن گلمیش اینسانلار تشکیل ائدیر. دیگر آزلیقلار ایسه ایتالییادان، سئربییادا، یونانیستاندان، پولشادان و خورواتییادا گلمیشدیر. بیرلشمیش می‌لتلر تشکیلاتینین اهالی فوندو سییاهیسینا گؤره آلمان، دونیادا قاچقین اهالیسی ان چوْخ اوْلان اۆچونجو اؤلکه‌سی دئییل. بو؛ دونیا اوزرینده‌کیکؤچکونلرین ۵٪-ای ینی ۱۹۱ میلیون ایممیقرانتین ۱۰ میلیونو، یا دا باشقا بیر تعبیرله آلمان اهالیسینین ۱۲٪-ای دئمکدیر. آلمانین کئچمیشده اوْلان چوْخ چتینلیک چیخارمایان کؤچ قانونلاری سایه‌سینده بیر چوْخ خاریجی آلمان وطنداشی اوْلموش و آلمان ائتنیغینی سئچمیشدیر (داها چوْخ کئچمیش سووتلر بیرلیگی اؤلکه‌لریندن). لاکین ۲۰۰۰-جی ایلدن اعتیباراً قانونلار سئرتلئشتیریلمیش و وطنداشلیغا کئچمک زورلاشتیریلمشتیر.

خریستیانلیق، آلماندا ۵۳ میلیون (۶۴٪) تارافتارلا ان مشهور اوْلان دینی اینانیشدیر. ایکینجی مشهور اینانج ایسه ۳٫۳ میلیون آدام ایله ایسلام دینی (۴٪)، داها سوْنرا ایسه هر ایکیسینه اینانان جمعی ۲۰۰٬۰۰۰ آدام (۰٫۲۵٪) ایله بوددیزم و یهودیلیک گلمکده‌دیر. هیندویزم ۹۰٬۰۰۰ اینانانا مالیکدیر (۰٫۱٪). آلمانداکی دیگر بوتون دینی ایجماعلار ۵۰٬۰۰۰-دن آز سایدا (وه یا ۰٫۰۵٪ دن) طرفدارا مالیکدیر. تخمیناً ۴٬۲۴ میلیون آلمان ایسه (۲۹٫۶٪) هر هانسی بیر دینه اینانماماقدادیر.

پروتئستانتلیق قوزئی و شرقد؛ رومان کاتولیکلییه ایسه گونئی و قربده یوغونلاشماکتادیر. بوتون اینانجلار اهالینین تخمیناً ۳۱٪-ده ایحاطه ائتمکده‌دیر. بۇ آنکی پاپا بئنئدیکت اون آلتی باویئرادا دوغولموشدور. آتئیستلر و آقنوستیکلر ده داخیل هر هانسی بیر اینانجا داخیل اولمایان اینسانلار اهالینین تخمیناً ۶٫۲۹٪ سینی تشکیل ائدیر و خوصوصیله کؤهنه شرق آلمان بؤلگه‌لرینده و بؤیوک متروپول بؤلگه‌لرینده یاشاماقدادیرلار.

چوخ تورکیه‌دن گلن سوننیلر و شیه‌لرین عیبارت تخمیناً ۳٫۳ میلیون موسلمان اهالیسی ایله بیرلیکده آز سایدا دا شیه واردیر. اؤلکه اهالیسینین۱٫۷٪ سینی مئیدانا گتیرن، اورتودوکس مذهبینه باغلی اینسانلارین بؤیوک اکثریتی سئربلر و قدیم یونان مئیدانا گه‌لر. آلمان، باتی آوروپانین اۆچونجو بؤیوک یهودی اهالیسینه صاحیب اؤلکه‌سیدیر. ۲۰۰۴-جو ایلد، آلمان، ایسرایلده اوْلدوغو کیمی سووت رئسپوبلیکالاریندان گلن یهودی اهالیسی، آلمانین بیرلشمه‌سی زامانی رقم اوْلان ۳۰٬۰۰۰ ایله موقاییسه ۲۰۰٬۰۰۰-دن چوْخ بیر عدده چائتمیشدیر. یهودی اهالیسینین آغیرلیقلی اوْلدوغو شهرلر آراسیندا بئرلین، فرانکفورت و مونهئن وار. تخمیناً ۲۵۰٬۰۰۰ بوددیست آلماندا یاشاییر و بۇنلارین ۵۰٪-ای عاصییا ایممیقراتیدیر.

۲۰۰۵-جی ایلده‌کیائوروبارومترئ آنکئتینئ گؤر، آلمان خالقینین ۴۷٪-ای «بیر یارادیجینین وار اولدوغونا اینانیرام» دوشونجه‌سینی دستکلرکن، ۲۵٪-ای «بیر نؤو روح و یا حیات قایناغینین وار اولدوغونا اینانیرام» و ۲۵٪-ای ده «هر هانسی بیر روح، یارادیجی و یا حیات قایناغینین وار اولدوغونا اینانمیرام» دوشونجه‌سینی منیمسه‌میشلر.

آلمانییا آوروپانین ان بؤیوک میلّی ایقتیصادیاتی، دونیادا اۆچونجو ان بؤیوک عومومی داخیلی هاسیلایا صاحیب اؤلک، ساتین آلما گوجو جوتونده گؤره بئشینجی اؤلکه مؤوقئعسینده‌دیر؛ ۲۰۰۷-جی ایلده‌کیرئال بؤیومه نیسبتی ٪ ۲٫۴ نؤو. صنایعلشمه‌سینی بری اؤلک؛ قلوبال ایقتیصادیاتدا بیر لوکوموتیو، یئنیلیکچی و قاباقجیل اولاراق رول آلمیشدیر. مادئ این گئرمانی ائتیکئتلی ایخراج ماللاری اؤلکه‌نین زئنگینلیغیندئکی آنا عونصوردور. آلمانییا ۲۰۰۶-جی ایلده‌کی $ ۱٫۱۳۳ تریلیون دوللارلیق ایهراجاتییلا دونیانین ان چوْخ ایخراجات ائدن اؤلکه‌سی اوْلموشدور. اؤلک؛ آورو اۆچون اؤلکه‌لری داخیلدیر و ۱۶۵ میلیارد آورو تیجارت چوخونا صاحیب اوْلموشدور. عومومی گلیرینین ۷۰٪ینی خیدمت سئکتورو، ۲۹٫۱٪ اینی صنایع ساحه لری و ۰٫۹٪ اونو دا اکینچیلیک سئکتورو تشکیل ائدیر. چیخاریلان محصوللارین بؤیوک اکثریتینی اوتوموبیل، ماشین، مئتال صنایع و کیمیوی مادّه قوللارینداکی موهندیسلیک محصوللاری تشکیل ائدیر. آلمانییا دونیاداکی کولک توربینلری و گونش انرژیسی تئخنولوگییاسی ساحه‌سینده بیر نؤمره‌لی ایستحصالچینین. هر ایل هاننوور، فرانکفورت و بئرلین کیمی بیر چوْخ آلمان شهرینده بؤیوک بین‌الخلق تیجارت سرگیلر و کونقرئسلر تشکیل ائدیلمکده‌دیر.

دونیانین گلیرلرینی گؤره سیرالانمیش ان بؤیوک ۵۰۰ شیرکتینی گؤسترن فورتونئ گلوبال ۵۰۰ سیرالاماسیندا آلمانییادان ۳۷ شیرکت وار. بۇنلارین ان بؤیوک اون دنه‌سی دایملئر، وولکسwاگئن، آللیانز سئ (ن چوْخ قازانج ائدن شیرکت)، سیئمئنس، دئوتسجهئ بانک (۲. ان چوْخ قازانج ائدن)، ائ. اون، دئوتسجهئ پوست، دئوتسجهئ تئلئکوم، مترو و باسفتیر. ان چوْخ چالیشانا صاحیب شیرکتلر ایسه دئوتسجهئ پوست، روبئرت بوسجه گمبه و ائدئکادیر. دونیا سَوییه‌سینده بیلینن مارکالاری؛ مرسدس-بنز، ساپ، بم‌و، عادیداس، آودی، پورسجهئ، وولکس‌واگئن و نیوادیر.

آلمانییا؛ باغلی آوروپا ایقتیصادیاتی و سیاسی بیرلشمه‌نین مودافیعه چیسیدیر. تیجارت قرارلاریندا ایسه آوروپا بیرلیگی عوضولرینین و آب تک بازار قانونلارینین قرارلارینا اویغون حرکت ائدیر. آلمانییا، آوروپانین عومومی پول واحیدی اوْلان آورونو ایستیفاده ائتمکده‌دیر و آلمانییانین پول سیاستی ایله علاقه دار قرارلاری، دیگر آوروزوندا اوْلان اؤلکه‌لر کیمی فرانکفورتداکی آوروپا مرکزی بانکی طرفیندن وریلیر. ۱۹۹۰-جی ایلده‌کییئنیدن بیرلشمه‌دن سوْنرا، حیات ستاندارتی و ایللیک گلیرلر کؤهنه قربی آلمانییا عیالتلرینده یوکسک ایدی و بوتون آلمانییادا بۇ ستاندارتلارین قورونماسی ساغلانیلمایا چالیشیلدی. کؤهنه شرق آلمانییا ایقتیصادیاتینین مودئرنیزاسیاسی و باتی عیالتلرین ستاندارتلارینا اینتئقراسییا اولماسی ۲۰۱۹-جی ایله قدر اوزون مودتلی اولاجاق شکیلده پروقراملاشدیریلمیشدیر و ایللیک قربدن شرقه دوغرو تخمیناً ۸۰ میلیارد دوللار ترانسفئر اولماقدادیر. ۲۰۰۵-جی ایلدن بری ایشسیزلیک نیسبتی ائنیشه کئچمیشدیر و ۲۰۰۸ ژوئن آییندا سون ۱۵ ایلین ان آشاغی سَوییه‌سینه گئریلیه‌رک ۷٫۵٪ آ چائتمیشدیر. یوزده نیسبتلر باتی آلمانییادان شرقه دوغرو۶٫۲٪ ایل ۱۲٫۷٪ آراسیندا دییشمکده‌دیر. بۇ آنکی حؤکومت محدودلاشدیریجی بیر مالیییه سیاست ایزله‌ایب ایجتیماعی سئکتورونداکی ایشلرده کسیلمه‌یه گیتمیشکئن، شانسؤلیئ آنگئلا مئرکئل حؤکومتی ایشچی بازاری و ریفاه سَوییه‌سی آدینا بیر سیرا ایصلاحات حیاتا کئچیرمیشدیر.

۲۰۰۴-جو ایلین ایلک آلتی آییندا آلمانییادا ان چوْخ ساختاسی ائدیلن بانکنوت ۵۰ آورو (۴۳٫۶٪)، سوْنرا ۲۰ آورو (۲۸٫۲٪) و ۱۰۰ آورو (۲۱٫۳٪) بانکنوتلاری ایدی. ۵۰۰ آورو پوللارین ساختادیر ایسه چوْخ نادیر گؤرولوردو. ۲۰۰۴-جی ایلده آوروپا بؤلگه‌سینده جمده تخمیناً ۵۹۴٬۰۰ ساختا پول اورتایا چیخاریلدی. ۲۰۰۵-جی ایلده بۇ عدد ۵۷۹٬۰۰۰ و ۲۰۰۶-جی ایلده ده ۵۶۵٬۰۰۰ ائ گئریله‌دی. آلمانییادا قئید آلتینا آلینان ساهتئجیلیک سایی دا سون ایللرده (۲۰۰۴) ۸۰٫۵۸۳ دن ۴۰٫۲۰۴ (۲۰۰۷) ائ گئریله‌دی. آورونون بازارا چیخاریلما مرحله سینده چوخو دفعهساختا ۳۰۰ و ۱۰۰۰ آورو (بو پوللارین گئرچکلری یوخ ایدی) پوللارین دا بازارا چیخاریلماسی جهدینده اوْلدو و بعضی حاللاردا بۇ جهد مووففقیتله نتیجلندی. ۲۰۰۶-جی ایلده ۲۰ آورو بانکنوتلار ۳۶٪ لیک نیسبتله ان چوْخ ساختاسی ائدیلن بانکنوتتو.

۲۰۰۳-جو ایلده سویس بانکنوتلاریندان ۴ میلیون سویس فرانکی دیرینده‌کی ۸٫۲۷۷ عددینین ساختا اوْلدوغو موعین اوْلوندو. نومینال دیره گؤره (تئداوولدئکی جمعی پول ۳۴ میلیارد فرانک) حسابلاندیغیندا ساختا پول پایی ۰٫۰۲۲٪ دیر. ۴ میلیون ساختا فرانکتان ۲٬۳ میلیون فرانک فاکسیمیلئ-بانکنوت دئییلن ساختا بانکنوتلارین. بۇ بانکنوتلار تشکیل قورو پول آکلامادا، پول تئسلیماتی ائدیلرکن سویس بانکنوتلارینی تانیمایان آلانلار دولاندیرمادا ایستیفاده ائدیلر. فاکسیمیلئ-بانکنوتلار عومومیتله گئرچک پوللارین آراسینا یئرله‌شدیریلمیش دسته‌لر حالیندا الدن چیخاریلیر.

سویس‌ده‌کیآورو ساختاچیلیغین ان چوْخ پروبلئم یاشانان مؤوزولاردان بیریدیر. ۲۰۰۴-جو ایلده ۲ میلیون آورو دیرینده ساختا آورو کاغیذ و سیککه‌نی ال قویولدو. بونون یانیندا ۱ میلیون دوللار دیرینده دوللار ساختاچیلیغین ده ائدیلمیشدیر.

دیر باخیمیندان ۱۰۰ فرانک بانکنوتلار ۲۰۰۳-جو ایلد ۵۳٪ لوک ایستیفاده نیسبتییله ان اعتیبارلی بیریمدی. بۇ واحیدی ۱۶٪ لیق نیسبتله ۵۰ فرانک بانکنوتلار و۱۴٪ لوک نیسبتله ۲۰ فرانک بانکنوتلار تقیب ائدیر. ان آز ساختاسی چیخاریلان بانکنوتلار ۲٫۹٪ نیسبتییله ۱۰۰۰ فرانک بانکنوتلاری. آیریجا رسمی اولاراق بازاردا اولمایان ۲۰۰۰ فرانک بانکنوتلار دا موعین اوْلونموشدور.

بعضی ساهتئجیلیکلئر ائله دیقته چارپاندیر کی فدرال بانکین تجروبه‌لی ایشچیلری و پولیسه باغلی ساختا پول بیریملئریندئکی وضعیفه‌لیلر و پول سایما ماشینلاری بۇ پوللاری تانییا بیلرلر.

آوروپادا مرکزی بیر مؤوقئعده اولماسی، آلمانییانی اهمیتلی بیر نقلیات علاقهنؤقته‌سی حالینا گتیرمیشدیر. بۇ وضعیت اؤلکه‌نین سیخ و موعاصیر نقلیات شبکه‌سی سایه‌سینده رئاللاشمیشدیر. بۇ شبکه‌نین ان مشهورلاری، دونیادا جمعی اوزونلوقدا اۆچونجو ان بؤیوک اوْلان گئنیش موتورلو واسیطه یولو (وتویول) دور. اوتویوللاردا بعضی مارشروتلاری آراسیندا سورعت سینیرلاماسینین اولماماسی دا اهمیتلی بیر خوصوصیتدیر.

آلمانییا چوْخ مرکزلی بیر سورعتلی قاتار شبکه‌سی قورموشدور. اینتئرجیتیئخپرئسس دیگر آدییلا ایجئ عومومیتله قونشو اؤلکه‌لرده‌کیبؤیوک شهرلره و مسافه‌لره نقلیات تمین ائتمکده‌دیر. قاتارلارین سورعتلری ۱۶۰ کم / سا ایله ۳۰۰ کم / سا آراسیندا دییشمکده‌دیر و ان اوست ایره‌لی خیدمتی دئوتسجهئ باهن وریر. اولاشیملار ۳۰ دقیقه لیک، ساعاتلیق و یا ایکی ساعاتدا بیرلیک پئرییوتلار شکلینده رئاللاشمادان.

آلمانییا دونیانین بئشینجی بؤیوک انرژی ایستهلاکچیسی دئییل و ۲۰۰۲-جی ایلده ایلک انرژی احتییاجینین اوچده ایکیسی ایتهالاتلا قارشیلانمیشدیر. عئینی ایل آلمانییا، آوروپانین ان بؤیوک ائلئکتریک ایستهلاکچیسی اوْلموشدور: جمعی اولاراق ائلئکتریک ایستهلاکی ۵۱۲٫۹ تئراواتت-ساعات اولاراق رئاللاشمیشدیر. حؤکومت سیاستی؛ گونش، کولک انرژیسی، بییودیزئل، هیدرولئکتریک و گئوتئرمال انرژی کیمی یئنیلنه بیلر انرژی قایناقلارینین توسعه ائتدیریلمه‌سینی وورغولاییر. انرژییه قناعت اؤلچومونون نتیجه‌لرینه گؤر، انرژی محصولدارلیغی ۱۹۷۰-جی ایللرین باشلاریندان بری توسعه ائتمکده‌دیر. حؤکومت، ۲۰۵۰-جی ایلده اؤلکه‌نین انرژی احتییاجینین یاریسینی یئنیلنه قایناقلاردان قارشیلاما آدینا بیر حدف قویموشدور.

۲۰۰۰-جی ایلده حؤکومت و آلمانییا نووه گوج صنایعسی؛ ۲۰۲۱ئ قدر نووه ستانسییالاری پیلله‌لی اولاراق آزالتما مؤوزوسوندا آنلاشمیشتیرلار. لاکین یئنیلنه بیلر انرژی، انرژی ایستهلاکیندا اوْلدوقجا آشاغی پایا مالیکدیر. ۲۰۰۶-جی ایل انرژی ایستهلاکینین قایناقلارا گؤره داغیلیمی بۇ شکیلده رئاللاشمیشدیر: مایئ یاناجاق (۳۵٫۷٪)؛ کؤمور (۲۳٫۹٪)؛ طبیعی قاز (۲۲٫۸٪)؛ نووه انرژی (۱۲٫۶٪)؛ سو و کولک گوجو (۱٫۳٪)؛ دیگرلری (۳٫۷٪).

آلمان گئچمیشتئن بئری موختلیف علمی آلانلاردا ائن گؤزئ چارپان آراشدیرمالارین بازیلارینا ائو ساهیپلیغی یاپماکتادیر. نوبئل موکافاتی بوگونئ کادار ۱۰۱ آلمان تارافیندان آلینمیشتیر. آلبئرت ائینستئین وماخ پلانجکین چالیشمالاری موعاصیر فیزیغین تئمئللئری آدینا چوْخ واجیبدیر و داها سوْنرالاری بۇ چالیشمالار ورنئر هئیزئنبئرق وماخ تارافیندان گئلیشتیریلمیشتیر آنادان اوْلموشدور. بۇ آدلار، داها اؤنجئلئری یئتیشمیش هئرمانن وون هئلمهولتز جوزئف وون فراونهوفئر ودانیئل قابریئل فاهرئنهئیت کیمی ایسیملئردئند ائتکیلئنمیشتیر. یلهئلم جونراد رؤنتگئن اون-ایشینینی کئشفئتمیشتیر وبو هئم آلمانجادا هئم دئ دیغئر دیللئردئ رؤنتگئنستراهلئن (رؤنتگئن ایشینلاری) ایسمییلئ آنیلمیشتیر. بۇ باشاری اونو، ۱۹۰۱-جی ایلده ایلک نوبئل فیزیک موکافاتی کازانان کیشیسی یاپمیشتیر.

سپئیس موهئندیسی ئرنهئر وون براون، ایلک اوزای روکئتینی گئلیشتیردی وداها سوْنرا ناسانین اؤندئ گئلئن اویئلئریندئن اوْلدو، آبدنین آپوللون پروگرامینین باشاریسینا اؤنجولوک ائدئن ساتورن بئش آی روکئتینی گئلیشتیردی. هئینریجه رودولف هئرتزین ائلئکترومانیئتیک ایشین اوپئراتئس چالیشمالاری، موعاصیر تئلئکومونیکاسیونون گئلیشیمینین تئمئلینی اولوشتورموشتور. ۱۸۷۹-جی ایلده لئیپسیق اونیورسیتئسیندئ ایلک لابوراتوارینی اینشا ائدئن wیلهئلم wوندت، دئنئیسئل پسیکولوژینین آتاسی اولاراق قبول ائدیلمیشدیر. آلئخاندئر وون هومبولدتون دوغا بیلیمجی وکاشیف اولاراق ائتدیگی چالیشمالار، بییوجوْغرافیانین تئمئلینی اولوشتورموشتور. 

جارل فریئدریجه گاوسس، داوید هیلبئرت، بئرنهارد ریئمانن، قوتفرید لئیبنیتس، کارل wئیئرستراسس وهئرمانن wئیل کیمی موهوم ماتئماتیکچیلئر دئ آلمانییادا دوغموشتور. آلمان، آوروپادا ماتباایی ایلک کوران یوهان قوتئنبئرق، گئیگئر سایاجینین خالیقی هانس گئیگئر وایلک تام آوتوماتیک دیگیتال بیلگیسایاری یاپان کونراد زوسئ کیمی بیر چوْخ اونلو کشیف وموهئندیسین واتانیدیر. فئردیناند وون زئپپئلین، اوتتو لیلیئنتهال، گوتتلیئب دایملئر، رودولف دیئسئل، هوگو ژونکئرس وکارل بنز کیمی آلمان موجیت، موهئندیس وساناییجی موعاصیر اوتوموتیو وهاوا اولاشیم تئکنولوژیسینین شئکیللئنمئسینئ یاردیم ائتمیشلئردیر.

آلمانداکی موهوم آراشدیرما بیریملئری ماکس پلانک طایفا، هئلمهولتز-گئمئینسجهافت وفراونهوفئر-گئسئللسجهافتدیر. وبو کوروملار باغیمسیز و یا هاریجی اولاراق اونیورسیتئت سیستمینئ باغلیدیر علمی اورئتیملئرئ موهوم کاتکیلار ساغلاماکتادیرلار. پرئستیژلی قوتفرید لئیبنیتس wیلهئلم موکافاتی ائلم آدامی و یا آکادئمیسیئنئ وریلمئکتئدیر اونون ایل. اونون بیر اؤدولون دئغئری ان چوْخ ۲٬۵ میلیون آورویئ کادار چیکابیلمئکتئدیر وبو موکافات، دونیادا وریلئن ائن یوکسئک موکافات دئغئرینئ مالیک آراشدیرما اؤدوللئریندئن بیریدیر.

آلمانییادا تحصیلین ایدارئسینین سوروملولوغو، اؤنجئلیک اولاراق فدرال اوستانلئریندیر. فدرال باش تحصیل کونوسوندا اوْلدوقجا کیچیک بیر رول مالیکدیر. ایستئغئ باغلی اولماقلا آناوکولو تحصیلی اوچ وآلتی یاش آراسیندا بوتون چوجوکلارا ساغلانماکتادیر، سوْنراسیندا دا ائن آز دوققوز ایل سورئجئک زورونلو تحصیل واردیر. وایلکؤغرئتیم گئنئلدئ دؤرد ایل سورمئکتئدیر دؤولت اوکوللاری بۇ ایلکؤغرئتیم سورئجیندئ کاتمانلارا آیریلمامیشتیر. [کایناک بئلیرتیلمئلی] بونا زیت اولاراق، اوْرتا اؤغرئتیمدئ اؤغرئتمئنلئرین اؤغرئنجیلئرین یئتئنئکلئرینئ واؤغرئتمئنلئرین تاوسییئسیلئرینئ گؤرئ اؤغرئنجیلئرین گیدئبیلئجئکلئری دؤرد نؤو اوکول وار: گیمناسیوما ائن یئتئنئکلی اؤغرئنجیلئر قئیدیاتدان اولور وگیمنازییانین اونلاری اونیورسیتئت تحصیلینئ حاضیرلار، تحصیل، ائیالئتلئرین سیستمینئ باغلی اولاراق سئکیز و یا دوققوز ایل سورمئکتئدیر؛ رئالسجهولئ داها یایگین اولاراق اوْرتا سیرا اؤغرئنجیلئرئ هیتاپ ائدئر وآلتی ایل سورئر. هاوپتسجهولئ اوکوللاری، اؤغرئنجیلئری مئسلئکی تحصیلئ حاضیرلار وگئسامتسجهولئ دئ اؤنجئکی اوچ نؤوو کاپسایان بیر تحصیل سیستمینی بئنیمسئمئکتئدیر [کایناک بئلیرتیلمئلی]

اییت بونیئسیندئن ساغلانان اۇلوسلاراراسی اؤغرئنجی دئغئرلئندیرمئ پروقرامی، اوجد اولکئلئری وبیر نئچه طرفداش اولکئدئن ۱۵ یاشینداکی اؤغرئنجیلئرین یئتئنئکلئرینی دئغئرلئندیرمئسی اۆچون تاسارلانمیشتیر. ۲۰۰۶-جی ایلده آلمان اوکول چوجوکلاری اؤنجئکی ییللارا گؤرئ سئوییئلئرینی گئلیشتیردیلئر ویاپیلان ایستاتیستیک آراشدیرمالارا گؤرئ علمی یئتئنئکلئردئ اورتالامانین اوْلدوقجا اوزئریندئ ۱۳. سیرادا اوْلوب، ماتئماتیکتئ ۲۰. سیرادا واوکوما یئتئنئکلئریندئ ایسئ ۱۸. سیرادا بولوناراک اورتالامانین نئ چوْخ اوزئریندئ، نئ دئ آشاغیسیندا کالمیشلاردیر. [۱۱۰] آلمانییادا سوسیو-ایقتیصادی حاللار اوْلدوقجا یوکسکدیر، اؤغرئنجیلئرین پئرفورمانسلاری دا سوسیو-ایقتیصادی فاکتؤرلئردئن دیغئر اولکئلئرئ گؤرئ داها چوْخ ائتکیلئنیر. [۱۱۰]

اونیورسیتئیئ گیرمئک اۆچون، لیسئ اؤغرئنجیلئرینین آبیتور سیناوینا گیرمئلئری طلب اوْلونور؛ آیریجا مئسلئک لیسئسی دیپلوماسینا مالیک اوْلان اؤغرئنجیلئر دئ باشوورابیلمئکتئدیر. خوسوسی بیر چیراکلیک سیستمی اوْلان دوعالئ تحصیل، اؤغرئنجیلئرئ مئسلئکی ائغیتیملئرینی بیر شیرکئت بونیئسیندئ سوردورئبیلمئلئرینئ ایزین وریر. بیر چوْخ آلمان اونیورسیتئتی دئولئتئ عاییددیر واؤغرئنجیلئردئن ایستئنئن بیر دؤنئملیک هارچ اوجرئتی ۵۰–۵۰۰ آورو آراسیندا دئغیشمئکتئدیر. [۱۱۱]

آلمانداکی اونیورسیتئلئر، اولکئدئکی یوکسئک ائغیتیم ستاندارتلارییلا بین‌الخلق بیر سایگینلیغا مالیکدیر. تهئس. - قس دونیا اونیورسیتئلئر سیرالاماسی کریتئرلئرینئ گؤرئ ۲۰۰۷-جی ایلده ۳ آلمان اونیورسیتئتی دونیادا ایلک ۱۰۰دئ یئر آلاندا، ایلک ۲۰۰دئ اوْلان اونیورسیتئت سایی ۱۱ اوْلدو [۱۱۲]

آلمان، تاریختئ داس توْرپاق دئر دیجهتئر آوند دئنکئر (شایرلئرین ودوشونورلئرین اولکئسی) دییئ آنیلیر و. ۲۰۰۶-جی ایلدن بۇ یانا آلمان کئندیسینی فیکیرلئرین اولکئسی اولاراق آدلاندیرماکتادیر. آلمان جولتورئ، آلمانین اولوس دئولئت اولاراق دوغماسیندان چوْخ اؤنجئلئری اورتایا چیخدی آلمان دیلی کونوشولان بوتون جوْغرافیایی ائتکیسی آلتینا آلمیشتیر. کؤکلئرینین ائتکیسییلئ آلمانییادا کولتور، آوروپاداکی دین ولایکلیک کیمی زیهینسئل وپوپولئر ائغیلیملئرین ائتکیسییلئ شئکیللئنمیشتیر. بۇ اونلاری آوروپا کولتوروندئن آیری اولاراق خوصوصی بیر آلمان گئلئنئغی تانیملاماک زور اولاجاق بۇ یارگی باغلامیندا دیگر بیر چیکاریم دا تاریخی شاهسییئتلئردئ اولاجاق. وولفقانق آمادئی موتسارت، فرانس کافکا وپاول جئلان موعاصیر دوشونجئدئ بیرئر آلمان یئرلیسی اولمامالارینا باخمایاراق، تاریخسئل حاللاری، ایش و سوسیال ایلیشکیلئرینین آنلاشیلمالاری آچیسیندان آلمان کولتورئل چئورئسینین ایچیندئ دئغئرلئندیریلمئکتئدیرلئر.

آلمانییادا کولتورئل کوروملاردان فدرال ائیالئتلئر جاوابدئهدیر. اوزئریندئ کیتابخانا ایله مالی دئستئک ساغلانان ۲۴۰ تییاترو، یوزلئرجئ سئنفونیک اورکئسترا، بینلئرجئ موزئ و ۲۵٫۰۰۰٬۱۶ ائیالئتئ داغیلمیش دورومدادیر. بۇ کولتورئل اوْلاناکلار میلیونلارلا اینسان تارافیندان دئغئرلئندیریلمئکتئدیر: آلمانییادا هر ایل ۹۱ میلیون کیشی موزئلئری زییارئت ائتمئکتئ، ۲۰ میلیون کیشی تییاترو و اوپئرایا گیتمئکتئ و ۳٬۶ میلیون کیشی سئنفونیک اورکئسترالاری دینلئمئکتئدیر.

آلمان، لودویق وان بئتهوون، ایوهان سئباستیان باخ، ژوهاننئس براهمس و ریجهارد wاگنئر کیمی دونیاجا اونلو کلاسسیک موسیقی بئستئجیلئرینئ مالیک چیکماکتادیر. ۲۰۰۶دان ایتیبارئن آلمان، دونیاداکی بئشینجی بؤیوک موسیقی پازاری حالینا خئیری و کرافتwئرک، سجورپیونس و راممستئین کیمی موسیقی گروپلارییلا پوپ و روجک موسیقی اوزئریندئ ائتکیلی اوْلدو.

بیر چوْخ آلمان رئسسام فارکلی آرتیستیک تارزداکی چالیشمالارییلا بین‌الخلق بیر پرئستیژ کازانمیشتیر. هانس هولبئین، و ماتتهیاس گرونئwالد، آلبرئجهت دورئر رؤنئسانس دؤنئمینین، جاسپار داوید فریدریخ رومانتیکا دؤورون، ماخ ائرنستدئ گئرچئکوستوجولوغون موهوم ساناتچیلارینداندیر. آلمانین کارولئنژ میماریسی و اوتتو میماریسی ایلئ بۇ آلانا ائتدیگی کاتکیلار، رومانئسک میمارینین موهوم هابئرجیلئری اوْلدولار. رئگیون داها سوْنرالاری گوتیک، رؤنئسانس و باروک کیمی تارزلارین موهوم چالیشمالارینین یاپیلدیغی بیر مئکان حالینا گلمیشدیر. آلمان یاخین موعاصیر آکیمدا اؤزئللیکلئ wالتئر گروپیوسون باشلاتتیغی باوهاوس آکیمییلا اوْلدوقجا موهوم بیر یئر تئشکیل ائدیر. عئینی زاماندا، یئنه آلمانلی اوْلان لودویق میئس وان دئر روهئ، ۲۰. یوزییلین ایکینجی یاریسیندا دونیانین ائن اونلو میمارلاریندان بیری حالینا گلمیشدیر. جام جئپهئلی گؤکدئلئنلئر اونون فیکریدیر.

آلمانین فعلسئفئیئ ائتکیسی تاریخ‌سئل اولاراق بؤیوک اؤنئم آرز ائدئر و بیر چوْخ اونوتولماز آلمان فیلوزوفو، اوْرتا چاغدان بئری باتی فعلسئفئسینئ اؤنئملی کاتکیلاردا بولونموشلاردیر. قوتفرید لئیبنیزین راسیونالیزمئ کاتکیلاری؛ کلاسسیک آلمان ایدئالیزمینین ایممانول کانت، قئورق ویلهئلم فریدریخ هئگئل، و فریدریخ ویلهئلم جوزئف سجهئللینگ ژوهانن گوتتلیئب فیجهتئ تارافیندان قورولماسی؛ کارل مارکس و فریدریخ ائنگئلسین کومونیست تئوریگی فورمولئ ائتمئلئری؛ آرتور سجهوپئنهاورون مئتافیزیکسئل پئسیمیزم دئرلئمئسی؛ فریدریخ نیئتزسجهئین پئرسپئکتیویزمی گئلیشتیرمئسی؛ مارتین هئیدئگگئرین وارولوشچولوک اوزئرینئ چالیشمالاری؛ ژورگئن هابئرماسین سوسیال تئوریلئری؛ فعلسئفئنین توسعه ائتمه‌سی آدینا اوْلدوقجا ائتکیلئییجییدیلئر.

آلمان ائدئبییاتی، التهئر وون دئر ووگئلئیدئ و ولفرام وون ائسجهئنباجه کیمی یازارلارین چالیشمالارییلا اوْرتا چاغا کادار اوزانابیلمئکتئدیر. ایوهان وولفقانق وون قؤتئ و فریدریخ شیللئر کیمی بیر چوْخ آلمان یازار و شاعیر بؤیوک بیر اونئ مالیک اوْلدولار. قریمم کاردئشلئر تارافیندان باسیلان حالک ماساللاری، آلمان حالک ائدئبییاتینی بین‌الخلق سئوییئدئ اون صاحیبی یاپمیشتیر. ۲۰. یوزییلین ائتکیلی یازارلاری و توماس مانن، بئرتولت برئجهت، هئرمانن هئسسئ، هئینریجه بؤلل، گونتئر گراسستیر.

آلمان تلویزیون پازاری، ۳۴ میلیون تو صاحیبی ایلئ آوروپانین ائن بویوگودور. بیر چوْخ بؤلگئسئل و میلّی یایین ستاتیون فدرال سیاسی ستروکتورو ایچیندئ کابلو لینکی ایلئ ائدیلیر تشکیل ائدیر. آلمان هانئهالکلارینین یاکلاشیک% ۹۰ی کابلولو یا اویدو یایینینا مالیکدیر و ایزلئییجیلئرین ایجتیماعی کاناللاریندان خوصوصی کاناللارینا قدر ایزلئمئک اۆچون بیر چوْخ سئچیم اوْلاناغی واردیر. اوجرئتلی تو موبیل، عومومی تو یاییمجیلاری زدف و آردنین یایگین دیگیتال کانال ایمکانی سونماسیندان دولایی راغبئت گؤرمئمئکتئدیر.

آلمان، بئرتئلسمانن و آخئل سپرینگئر آگ کیمی، دونیانین ان بؤیوک مدیا کورولوشلارینا ائو ساهیپلیغی یاپماکتادیر. آلمانین بیر کوماندا پولسوز تو رئکلامجیلیغی آغلارینین ساهیپلیغینی پروسیئبئنسات۱ اوستلئنمئکتئدیر.

آلمان کیتاب پازاریندا هر ایل یاکلاشیک ۶۰٫۰۰۰ یئنی باسیم یاپیلماکتادیر؛ و بۇ راکام بوتون دونیادا باسیلان کیتاپلارین% ۱۸ینئ تئکابول ائدیر، بئله کی، آلمان دونیانین ۳. بؤیوک کیتاب اورئتیجیسی کونوموندا وار [کایناک بئلیرتیلمئلی]. فرانکفورت کیتاب فواری، بین‌الخلق جلیپ و تیجارئتتئ دونیانین ائن اؤنئملی کیتاب فواری اولاراق آنیلماکتادیر و ۵۰۰ ایلین اوزئریندئ بیر زاماندیر دوزئنلئنمئسییلئ آرتیق بیر گئلئنئک حالینا گلمیشدیر.

اؤلکه هابئرلئری، اینگیلیس دیلی اولاراق هابئر حاقیندا دئر سپیئگئل، یاییمجی دئوتسجهئ ئللئ و هابئر حاقیندا تهئ لوجالدا یاییملانماکتادیر.

آلمان اینتئرنئت کوللانیجیلاری تارافیندان نووامبر ۲۰۰۸دئ ان چوْخ زییارئت ائدیلئن اینتئرنئت سایتلار گووگلئ، یووتوبئ، ائبای، ویکیپئدییا، یاهوو! دور.

آلمان کینوسو، ماخ سکلادانوسکینین ایشلرییله اوْلدوقجا ائرکن زامانلارا اساسلانیر. سینئما، ئیمار جومهوریتی ایللری بویونجا آلمان دیشاوورومجولاری روبئرت یئن و فریئدریجه یلهئلم مورناو ایله تاثیرلی اوْلموشدور. اوتریش منشالی اوْلوب ۱۹۲۶-جی ایلده آلمان وطنداشلیغینا کئچن و دؤیوش اولی آلمان فیلم صنایعسینده کاریئری پارلامیش اوْلان رئژیسسور فریتز لانگین هوللیwوود کینوسو اوزرینده بؤیوک بیر تأثیری اوْلدوغو دئییله بیلر. سسسیز فیلمی متروپولیس (۱۹۲۷) موعاصیر معنادا ائلم فانتاستیکا فیلملرینین آتاسی اولاراق قبول ائدیلیر.

۱۹۳۰-جو ایلده آوسترییالی-آمریکان ژوسئف وون ستئرنبئرگ، ایلک اهمیتلی آلمان سسلی فیلمی اوْلان ماوی مئلئکی ایداره ائتدی و بۇ فیلم آکتریسا مارلئنئ دیئتریجهئ دونیا سَوییه‌سینده بیر اون قازاندیردی. التئر روتتماننین ایداره ائتدیگی ایزلئنیمجی سندلی بئرلین: بؤیوک بیر شهرین سئنفونیسی، شهر سئنفونیسی نؤوونون ایلک اهمیتلی نومونه‌لریندن بیریدیر. لئنی ریئفئنستاهل ایشلرینده یئنی ائستئتیک ائلئمئنتلره یئر ورمیش اولسا دا نازی دؤورو فیلملری عومومی اولاراق تبلیغات آغیرلیقلی اوْلموشدور.

۱۹۷۰ و ۸۰-جی ایللر بویونجا، وولکئر سجهلؤندورفف، ئرنئر هئرزوگ، یم ئندئرس و راینئر ئرنئر فاسسبیندئر کیمی یئنی آلمان سینئماسی رئژیسسورلاری، اکثریتله ائتدیکلری تهریکئدیجی فیلملرله بین‌الخلق آرئنادا قربی آلمانییا کینوسوْنون ایره‌لیله‌مه‌سینه مانع اوْلموشلار.

داها یاخین دؤورده‌کیفیلملر اوْلان گوود بیئ لئنین! (۲۰۰۳)، دیوارا قارشی (۲۰۰۴) و دئر اونتئرگانگ (چؤکوش) (۲۰۰۴) بین‌الخلق ایجتیماعیتده اهمیتلی اوغورلار قازانمیشلار. ان یاخشی خاریجی دیلده فیلم آکادئمییا موکافاتی، آلمان ایستحصاللاری اوْلان، ۱۹۷۹-جو ایلده دیئ بلئجهتروممئل (تئنئکئ ترامپئت) آ، ۲۰۰۲-جی ایلده ایرگئندو این آفریقا (افریکانین هئچ بیر یئریند) یئ و ۲۰۰۷-جی ایلده داس لئبئن دئر آندئرئن (باشقالارینین حیاتی) آ گئتمیشدیر. ان تانینان آلمان آکتیورلاری مارلئنئ دیئتریجه، کلاوس کینسکی، هاننا سجهیگوللا، آرمین موللئر-ستاهل، ژورگئن پروجهنو و توماس کرئتسجهمانن.

۱۹۵۱-جی ایلدن بۇ یانا هر ایل تشکیل ائدیلن بئرلین فیلم فئستیوالی، دونیانین قاباقدا گلن فیلم فئستیوالی آراسیندادیر. دونیانین هر یئریندن گلن فیلملری قییمتلندیرمک اوزره بین‌الخلق بیر مونصیف ایشتیراک ائدر و قازانانلار قیزیل و گوموش آیی ایله موکافاتلاندیریلار. هر ایل تشکیل ائدیلن آوروپا فیلم موکافاتلاری مراسیمی، هر ایکی ایلده بیر آوروپا فیلم آکادئمییاسینین (ئفا) اوْلدوغو شهر اوْلان بئرلینده تشکیل ائدیلمکده‌دیر. پوتسدامداکی بابئلسبئرگ ستودییالاری، دونیاداکی گئنیش میقیاسلی فیلم ستودییالارینین ان کؤهنه‌سینین و بین‌الخلق فیلم ایستحصاللاری اۆچون بیر مرکز حالیندادیر.

ایدمان، آلمان حیاتی‌ندا اهمیت‌لی بیر یئر توتماقدادیر. ییرمی یئددی میلیون آلمان بیر ایدمان کلوبونا عضوودور و بونون یانیندا اون ایکی میلیون آدام فردی اولاراق بیر فعالیتی تعقیب ائدیر. فوتبول، ا​​ن مشهور ایدمان ساحه‌سی‌دیر. ۶٬۳ میلیون رسمی اوزوویله آلمان فوتبول فئدئراسیاسی (دئوتسجهئر فوßبالل-بوند)، دونیادا اؤز نؤوونده ان گئنیش تشکیلات تشکیلات‌دیر. بوندئسلیگا دونیاداکی بوتون پروفئسسیونال ایدمان لیقالاری آراسیندا ان چوْخ تاماشاچی اورتالاماسینا صاحب لیگ‌دیر. آلمان میلّی فوتبول کومانداسی ۱۹۵۴، ۱۹۷۴ و ۱۹۹۰ ایللرینده فیفا دونیا کوبوکونو و ۱۹۷۲، ۱۹۸۰ و ۱۹۹۶ ایللرینده ده آوروپا فوتبول چئمپیوناتینی قازانمیش‌دیر. آلمان، فیفا دونیا کوبوکونا ۱۹۷۴ و ۲۰۰۶ ایللرینده و اوفا آوروپا فوتبول چئمپیوناتینا دا ۱۹۸۸-جی ایلده ائو صاحب‌لیگی ائتمیش‌دیر. ان موفقیت‌لی و مشهور فوتبولچولاری فرانز بئجکئنباور، گئرد موللئر، ژورگئن کلینسمانن، لوتهار ماتتهاوس و اولیور کاهن‌دیر. تاماشاچی‌لار آراسیندا مشهور اوْلان دیگر ایدمان بوداق‌لاری دا هندبول، وولئیبول، باسکئتبول، ​​بوز هوکئیی و تئنیستیر.

آلمان دونیادا موهرریک‌لی ایدمان نؤولری‌نین بیرینده قاباقجیل اؤلکه‌لردن بیری‌دیر. یاریش قازانان اوتوموبیل‌لر، کوماندالار و سوروجولر آلماندان چیخماقدادیر. تاریخ‌دکی ان موفقیت‌لی فورمولا ۱ پیلوتو اوْلان میجهائل سجهوماجهئر، کاریئری بویونجا بیر چوْخ اهمیت‌لی موتورسپورلاری رئکوردلارا ایمضا آتمیش‌دیر و ۱۹۴۶-جی ایلدن بۇ یانا تشکیل ائدیلن فورمولا ۱ده ان چوْخ یاریش و چئمپیونلوق قازانان پیلوت وضعیتینده‌دیر. تاریخ‌دکی ان چوْخ قازانان ایسپورجولاردان بیری اوْلوب، میلیارد دول‌لارلیق بیر ثروته مالیک‌دیر. بی ام و و مرسدس ایستئهسالچی‌لاری موهرریک‌لی ایدمان نؤولری‌نین بیرینده قاباقجیل تاکیم‌لاردان‌دیر. فرانسه دا هر ایل تشکیل ائدیلن حؤرمت‌لی یاریش بیر تشکیلاتی اوْلان لئ مانس ۲۴ ساعتی پورسجهئ ۱۶ دفعه قازانمیش‌دیر.

آلمان ایدمانچی‌لاری بوتون زامان‌لار اولیمپیا اویون‌لاری مئدال سیرالاماسیندا شرقی و قربی آلمان بیرلیکده دئغئرلئندیریلدیغینیدئ اۆچونجو سیرادا اولاراق اولیمپیا اویون‌لاریندا ان موفقیت‌لی اؤلکه‌لری آراسیندا وار. ۲۰۰۸ یاز اولیمپیادالاریندا آلمان مئدال سیرالاماسیندا بئشینجی سیرادا اولارکن ۲۰۰۶ قیش اولیمپیادالاریندا ایلک سیرادا ایشتیراک ائتمیش‌دیر. آلمان ۱۹۳۶-جی ایلده بئرلین و ۱۹۷۲-جی ایلده دا مونیه اولماق عذره یای اولیمپیا اویون‌لارینا ایکی دفعه ائو صاحب‌لیگی ائتمیش‌دیر. قیش اولیمپیا اویون‌لاری دا ۱۹۳۶-جی ایلده باویئرانین اکیز شهرلری اوْلان گارمیسجه و پارتئنکیرجهئندئ رئاللاشدیریلمیش‌دیر.

آلمان متبخی، بؤلگه‌دن بؤلگه‌یه فرق‌لی‌لیک گؤسترمکده‌دیر. باویئرا و سوابیانین گونئی بؤلگه‌لری بونا نومونه‌دیر. بۇ بؤلگه‌لرین متبخ مدنیتی؛ آوستریا و ایسویچرئنینکینئ بنزردیر. دونوز اتی، مال اتی و ائو حئیوان‌لاری اتی ایله ائدیلن یئمک نؤولری آلماندا ایستهلاک ائدیلن یئمک‌لرین قاباقدا گلن‌لری‌نین. خصوصیله دونوز ائتینین آلمان موتفاغینداکی یئری خصوصی‌دیر. آز قالا بوتون بؤلگه‌لرده، یئمک‌لر سوسیس‌لی یئییلیر. آلماندا ۱۵۰۰لرده چوْخ سوسیسکا نؤوو چیخاریلماقدادیر. ان مشهور تروزلر کارتوف، کلم، کؤک، شالغام، ایسپاناق و پاخلانی. اوْرقانیک قئیدا ساتیشی بیر بازار حالینا گلمیش‌دیر و ساتیلان مهسوللارین% ۳٫۰ 'ونو بۇ قروپ قئیدالار اولوشتورور. بۇ بیر ترئند حالیندا یوکسلمکده‌دیر.

مشهور بیر آلمان دییش بئله دئمکده‌دیر: ناهار بیر ایمپراتور، گونورتا یئمیی بیر کرال و آخشام یئمیی بیر کاسیب کیمی‌دیر. ناهار عومومیتله تاخیل‌لی یئمک‌لرله و بال یا دا رئچئل‌لی چؤرکله ائدی‌لر. آلمان‌لارین بیر قیسیمی ناهاردا سویوق یئمک‌لری یا دا پئن‌دیرلی چؤریی سئچیم ائدیر. اؤلکه‌ده ۳۰۰-دن چوْخ چؤرک نؤوو سوبالاردا ساتیلماقدادیر.

باشقا اؤلکه‌لردن گلن ایممیقرانت‌لار سایه‌سینده، آلمان متبخی و گونده‌لیک یئمک وردیش‌لری بیر چوْخ متبخ‌دن تسیرلنمیش‌دیر. پیززا و ماکارون کیمی ایتالیان یئمک‌لری، دؤنر کیمی تورک و عرب یئمک‌لری خصوصیله بؤیوک شهرلرده اوْلدوقجا مشهور اولاراق ساتیلماقدادیر. بئینلخالق بورگئر زنجیرلری و چین رئستورانت‌لار اؤلکه‌نین بیر چوْخ یئرینه یاییلمیش‌دیر. هیند، یاپون و دیگر آسیا موتفاک‌لاری‌نین پوپولئریتئسی آرتماقدادیر. یوکسک پروفیل‌لی دوققوز آلمان رئستوران، رئستورانت‌لار بئینلخالق دئرئجئلئندیرئن میجهئلین رهبری طرفین‌دن اوچ اوْلدوزلو اولاراق اعلان ائدیلمیش‌دیر. یئنه ۱۵ رئستوران ایکی اوْلدوز آلمیش‌دیر.

شرابین اؤلکه‌نین بیر چوْخ سئقمئنتینده مشهور اولماسینا باخمایاراق آلمانین میلّی ایچکی‌سی پیوه اولاراق بیلینمکده‌دیر. آلماندا آدام باشینا پیوه ایستهلاکی ایللره گؤره دوشمه‌سینه باخمایاراق، آدام باشینا ایللیک ۱۱۶ لیتر ایله اوست سیرالارداکی یئرینی قوروماقدادیر. ۱۸ باتی اؤلکه‌سی اوزرینده ائدیلن آراشدیرمالار نتیجه سینده آلمان؛ آدام باشینا ایسپیرت‌سیز ایچکی ایستهلاکی مؤوضوسوندا ۱۴. ، آدام باشینا مئیوه سویو ایستهلاکیندا ایسه ۳. اوْلموش‌دور. بون‌لارین خاریجینده، مینئرال‌لارلا سو و سجهورلئ (مئیوه سویو ایله قاریشدیریلمیش) آلماندا چوْخ مشهوردور.

۲۰۰۶ دونیا کوبوکون‌دان بری، اؤلکه‌نین ایمیجی داخی‌لی و خاریجی دونیادا دییشمیش‌دیر. بۇ تورنیردن سوْنرا، ایللیک ائدیلن میلّی مارکا گؤسترمکله آراشدیرماسینا آلمان اوست سیرالارا تیرمانمیش و ۲۰۰۸-جی ایلده لیدئرلییه چاتمیش‌دیر. ۲۰ فرق‌لی اؤلکه‌دن اینسان‌لارا اؤلکه‌نین تانینمیش‌لیغی؛ مدنیت، سیاست، ایخراجات، اؤلکه‌نین اینسان‌لاری، اؤلکه‌یه توریزم، ایممیقرانت‌لارین ماراغینی چکمه و اینوستیسیالار باخیمین‌دان سوروشولموش‌دور. بیر باشقا قلوبال دوشونجه آراشدیرماسی ببج طرفین‌دن ائدیلمیش و نتیجه‌ده آلمانین، ۲۲ قاباقدا گلن اینوستور اؤلکه‌سی آراسیندا ان موسبت تأثیره صاحب اؤلکه اوْلدوغو اورتایا چیخمیش‌دیر. % ۵۶لیک بؤیوک بیر قروپ اؤلکه حاقیندا موسبت دونیاگؤروشونه ساهیبکن، % ۱۸لیک بیر قیسیم اؤلکه‌یه منفی باخماقدادیر.

آلمان قانونی و ایجتیماعی اولاراق هوموسئکسوال‌لارا قارشی تولئرانس‌لی‌دیر. عائله بیرلیکده‌لییه ۲۰۰۱-جی ایلدن بری ایجازه وریلیر. گئیلئر و لئزبیئنلئر قانونی اولاراق یولداش‌لاری‌نین بیولوژی اوشاق‌لارینی اؤولادلیغا گؤتوره بیلر (اؤگئی اوشاق اولاراق). ایکی بؤیوک آلمان شهری‌نین بلدیه باشچی‌سی، گئی اوْلدوژک‌لارینی اعلان ائتمیش‌دیر.

۲۰. عصرین سون اون ایل عرضینده آلمان، ایممیقرانت‌لارا قارشی موقع‌ینی دییشدیرمیش‌دیر. ۹۰-جی ایللرین اورتاسینا قدر اومومی دوشونجه آلمانین بیر کؤچ اؤلکه‌سی اولمادیغی ایستیقامتینده ایدی. بونا قارشی اهالی‌نین ۱۰٪-ی آلمان اولمایان کس‌لردن میدانا گلمکده ایدی. گاستاربئیتئرلارین (ماوی یاخالی، قوناق ایشچی) اؤلکه‌یه گیریشی‌نین بیتمه‌سین‌دن سوْنرا، بۇ سیغینماجی‌لار تولارئ ائدیلدی‌لر. حال-حاضردا حؤکومتین و آلمان جمعیتی‌نین دوشونجه‌سی نظارت آلتیندا ایختیساس‌لی ایممیقرانت‌لارین اؤلکه‌یه گلیشی‌نین قبول ائدیله بیلر اوْلدوغودور. [۱۴۶] ۱۹۸۴-جو ایلده ۴٬۴ میلیون اوْلان آلماندا یاشایان خاریجی اهالی‌سی، ۲۰۰۸-جی ایلده ۷٬۳ میلیونا چیخمیش‌دیر.

۲۰۰۵-جی ایلدکی ۵۸ میلیارد آورو تتیل هارجاماسییلا آلمان، بۇ مؤوضودا بیرینجی اوْلموش‌دور. ان مشهور گزینتی یئرلری آوستریا، ایسپانیا، ایتالیا و فرانسه دیر.




#Article 33: آلپ ار تونقا (454 words)


آلپ ار تونقا، افسانه لشمیش بؤیوک تورک ایمپراتورو. 

ساكالار دؤنَمينه عاييد «آلپ ار تونقا» و بو اولماق اوزَره ايكي دستان تثبيت ائديلميشدير. آلپ ار تونقا، 700 ايل ميلادي دن اؤنجه (م.اؤ) ياشاميش قهرمان و چوخ سئويلن بير ساكا حؤكومداري دير. آلپ ار تونقا اورتا آسياداكي بوتون تورك بويلاريني بيرلشديره‌رك حاكيمييتي آلتينا آلميش، داها سونرا قافقازلاري آشاراق آنادولو، سوريه و مصري فتح ائتميش و ساكا دوولتيني قورموشدور. آلپ ار تونقانين حاياتي ساواشلارلا گئچميشدير. اوزون سوره موجاديله ائتدييي ايرانلي «ماد»لارين حؤكومداري «كي‌خسرو»اون دعوتينده حيله ايله اؤلدورولموشدور. آلپ ار تونقا ايله ايرانلي ماد حؤكومدارلاري آراسينداكي بو موجاديله‌لرين خاطيره‌لري اوزون عصيرلر هم توركلر و هم فارس‌لار‍‍ آراسيندا ياشاديلميشدير. آلپ ار تونقا، آسور قايناقلاريندا «مادووا»، «هئرودوت» دا «ماديئس»، ايران و ايسلام قايناقلاريندا افراسياب آدلاري ايله آنيلماقدادير.

اورخون يازيتلاريندا دوققوز اوغوزلار آراسيندا «ار تونقا» آدينا ياپيلان يوغ مراسيميندن سؤز ائديلمكده‌دير. تورفان شهري‌نين باتيسيندا تاپيلان بَزَکليك معبدي‌نين دوواريندا دا آلپ ار تونقانين قانلي رسمي بولونماقدادير. «ديوان الغات التورك»ون يازاري كاشغرلي محمودا و قوتادقو بيليگ يازاري یوسف خاص حاجبه گؤره «آلپ ار تونقا» ايران دستاني شاهنامه‌دهكي بؤيوك و افسانه‌وي توران حؤكومداري افراسياب دير. ديوان الغات التورك ده توران حؤكومدارليغي‌نين مركزي اولاراق «كاشغر» شهري گؤستريلمكده‌دير. ايسلامي قبول ائتميش اولان قاراخانلي دوولتي حؤكومدارلاري دا اؤزلري‌نين افراسياب ثلاله‌سيندن گلديكلرينه اينانميشلار و بونو ايفاده ائتميشديلر. مغول تاريخجي‌سي «جوويني» ده اويغور دوولتي‌نين حؤكومدارلاري‌نين دا افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. «شجره‌ي تراكيمه»يه گؤره سلجوقلو سولطانلاري اؤزلريني افراسياب سويوندان قبول ائدرديلر. سوسياليست جومهورييت‌لر بيرليگيي‌نين (شوروي) داغيلماسيندان سونرا ايله‌تيشيم (ارتباط) قورماق ايمكاني بولدوغوموز و روسلارين ياكوت آديني وئردييي تورك قوروپ اصلينده اؤزلرينه ساكا دئديكلريني سؤيله‌ميشديلر. تاريخ ايچينده غيب‌اولدوغونو دوشوندوگوموز ساكا توركلري‌نين آز دا اولسا بير بؤلومونون بوگون ياشاماق‌لاريني سوردورمه‌لري لاپ چوخ مسئله‌نين يئني‌دن آراشديريلاراق دوغرولارين اورتايا چيخماسينا يارديمجي اولابيله‌جكدير. تاريخجي «مسعودي» ده م.س. (ميلاددان سونرا) 7 يوزايلين باشينداكي گؤك تورك خاقاني‌نين افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. بوتون بو بيلگيلردن حركت‌له «تونقا آلپ» لا ايلگيلي افسانه‌لرين گؤك توركلردن اؤنجه «دوغو و اورتا تييانشان» آلانيندا ياشايان توركلر آراسيندا مئيدانا گلديگيني و بو دستانين داها سونرالاري گؤك تورك و اويغورلار آراسيندا ياشاياراق دوام ائتديگيني گؤسترمكده‌دير. آلپ ار تونقا دستاني‌نين متني بو گونه اولاشاماميشدير (يئتيشمه‌ييب). بير قيسميندان يوخاريدا بحث ائتديگيميز قايناقلاردا بو ديَرلي ساكا حؤكومداري و قهرماني حاققيندا بيلگيلر و بير ده ساگو (آغيت) تثبيت ائديلميشدير:

آلپ ار تونقا اؤلدو مو

دونيا صاحيب‌سيز قالدي مي

قورخاق اؤجونو[۱] آلدي مي

ايندي اورك ييرتيلير.

فلك يارار گؤزتدي

گيزلي توزاق اوزاتدي

بَي‌لربَيي‌ني قاپدي

قاچسا ناسيل قورتولور.

ارلر قورد كيمي اولودولار

هيچقيريب ياخا ييرتديلار

آجي سسلرله باغيرديلار

آغلاماقدان گؤزلري قاپاندي.

بَي‌لر آتلاريني يوردولار

قايغي اونلاري دوردوردو

بنيزلري اوزلري سارالدي

سافران[۲] سورولموش كيمي اولدولار.

بوگونكو بيلگيلريميزه گؤره آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي ان گئنيش بيلگي ايران دستاني شاهنامه‌ده تثبيت ائديلميشدير. شاهنامه‌نين باشليجا قونولاريندان بيري ايران-توران ساواشلاريدير. بو دستانا گؤره ان بؤيوك توران قهرماني اؤنجه شاهزاده، سونرا حؤكومدار اولان افراسياب دير. شاهنامه‌دهكي آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي بيلگيلر بئله اؤزتله‌نه‌بيلير(خلاصه اولا بيلير):




#Article 34: ماد (9591 words)


ماد یوخسا آمادان Μηδία. ـ ۷۲۸ -نجی ایلدن ۵۴۹-نجو ایله دک مؤوجود اوْلموش قدیم دؤولت، دوغودا ایلک ایمپئریا. دؤولت ایلکین دؤورده تاریخی آذربایجان اراضی‌سینده یارانسا دا تئزلیکله گئنیش‌لنه‌رک اؤن آسیانین ان گوجلو دؤولتینه چئوریلمیش، بؤلگه خالق‌لاری‌نین تاریخینده بؤیوک ایز قویاراق، مدنیتینه گوجلو تأثیر ائتمیش‌دیر
ماد طایفا ایتتیفاقی اساساً گونئی آذربایجاندان دوغودا و گونئی دوغودا یئرلشن ویلایت‌لرده تشکول تاپمیشدی.

ماد کلمه سی همان آمادان کلمه سی دی بۇ سوز آما یا آنا سومر دیلیندن گلمیش یانی اصیل و اصلی بیر ائل. آمادان ایندیکی همدان شهرینه دئیلیب بۇ شهر آناشهر یا خانکندی سایلدی.
آمادان ایندی همان همدان اوْلوب.بیر سوز گونئی آذربایجاندا دیللرده بونا اوخشار شهر و اؤلکه آدینا گوره قالیب بۇ مثلآمادان اوزاق کردیسی یاخین تورکلر ائلینه بابت اسکی بیر سوزدو.آمادان تورکجه بیر سوز و اونو آرامی دیلده مادی یازیبلار. بونون‌لا بئله، هئرودوتون آدینی چکدیگی آلتی میدیا طایفاسی‌نین آدی‌نین ایران دیل‌لری واسیطه‌سی‌له شرح اولونماسینا جهدلر ائدیلمیش، لاکین یئنه ده هئچ بیر اوغورلو نتیجه الده ائدیلممیش‌دیر.

هئرودوت قئید ائدیر: دئیوک {ديااوکو} پرن-پرن حال‌دا اوْلان میدیا طایفالارینی بیر یئره توپلایاراق اون‌لار اوزرینده حؤکمران‌لیق قوردو. ایندی همین ایتتیفاقا بوس‌لار، پاراتاگئن‌لر، ایستروخات‌لار، آریازانت‌لار، بودی‌لر و ماق‌لار داخیل‌دیر.

لاگاش حؤکمداری گوده یا (ائ.ا. 2143 – 2124) مادادان یاشیل‌لیق‌لار اؤلکه‌سی کیمی بحث ائدیر. اور سولاله‌سین‌دن حؤکمدار شولگی‌نین (ائ.ا. 2095–2048) میدیا قالاسی (سومئرجه  bád mada ki  ) آدلی قالا تیکدیرمه‌سی قئید ائدیلیر . منبع‌ده باد مادا کی کیمی قئید ائدیلن ایفاده‌ده کی حیصصه‌جییی جوغرافی آدلاری گؤسترمک اۆچون ایستیفاده اولونان حیصصه‌جیک‌دیر. بۇ ایفاده‌ده مادا حیصصه‌جیگینی اکثر تدقیقات‌چی‌لار داخیلی اراضی کیمی ترجومه ائدیرلر. لاکین مادا اکثر حال‌لاردا مارتو، سوبارو، آنشان، کیماش، قوتی و س. آدلار کیمی کیچیک اراضییه عایید ائدیلن جوغرافی آد اوْلموش‌دور. III اور سولاله‌سین‌دن حؤکمدار شو-سین (ائ.ا. 2038-2030) زاقروس اطرافین‌داکی شهرلره و ویلایت‌لره اوردو گؤندرمیش و بۇ زامان مادادان چوخ‌لو میقداردا قیزیل تالامیشدی‌لار.

ق. قئیبوللایئو یازیر:

مادای (ماتای) اولجه تورک منشألی موستقیل بیر بؤیوک طایفانین، سوْنرا طایفا ایتتیفاغی‌نین و ائرامیزدان اول 673-جو ایل‌دن دؤولتین و اؤلکه‌نین آدی‌دیر. دئمه‌لی، مادای هم ائتنونیم، هم ده ائتنوتوپونیم‌دیر. میدیا دؤولتی یارانان‌دان سوْنرا مادای ائتنونیمی بۇ دؤولتین ایحاطه ائتدییی اراضی‌ده هم مادای‌لارین، هم ده باشقا دیل‌لرده دانیشان طایفالارین عومومی‌لشدیریلمیش میدیالی آدینا چئوریلمیش‌دیر. سون آراشدیرمالار مادای، ماتای ائتنوسونون ایران‌منشالی یوخ، آلتای، یاخود تورک‌منشالی اولدوغونو گؤسترمیش‌دیر.
.
مادای اتنیک آدینی داشییان‌لارین تورک‌منشالی اولماسی فیکرینی تصدیق‌له‌ین فاکت‌لاردان بیری ایندیدک قازاخیستاندا ماتای، آتالیق-ماتای، کاپجاقای ماتای، گنجه-ماتای ، تووادا هله XIII عصرده مادی  (تورک دیل‌لرینده آ-ای اوزلنمه‌سی سجیییه‌وی حال‌دیر)، مادی-قوْشون و مات ، سیبیرده و آلتایدا ماادی، مادار و ماختار  (مادا، ماتا و تورک‌منشالی طایفالارین، مثلاً، آوشار، آوار، بولقار، قاجار، کنگر، خزر و ب. آدلاری اۆچون سجیییه‌وی آر، ار – کیشی، ایگید، دؤیوش‌چو سؤزلرین‌دن) طایفالاری‌نین مؤوجود اولماسی‌دیر.

مادای‌لارین ایلکین مسکون‌لاشما اراضی‌لری‌نین سرحدلری تدقیقات‌چی‌لار آراسیندا موباحیثه‌لی‌دیر. آشور منبع‌لرینده مادای‌لارین ماننالارین گونئی-باتي سرحددینده، پارسوا ویلایتی‌نین قوزئی–قربینده مسکون‌لاشماسی گؤستریلیر. منبع‌لرده مادای‌لارین ایلکین مسکون‌لاشما اراضی‌لری‌نین جنوب سرحددی‌نین بیکنی داغی اولماسی قئید ائدیلیر. بیکنی داغینی اکثر تدقیقات‌چی‌لار دماوند داغی ایله عئینی‌لشدیریرلر. بونون‌لا بئله همین داغی همدان شهری یاخین‌لیغیندا یئرلشن الوند داغی ایله ده لوکالیزه ائدن‌لر واردیر. لاکین همدان‌ین (ائکباتان) مادای دؤولتی‌نین باشکندی اولماسی نظره آلیندیقدا پایتاخت شهرین سرحد یاخینلیغیندا سالینماسی ایناندیریجی گؤرونمور .

ق. قئیبوللایئو مادای‌لارین ایلکین مسکون‌لاشما اراضی‌لر حاقّیندا یازیر: ایلک واخت‌لاردا اساساً کیزیلبوندا (گونئی آذربایجان اراضی‌سینده ایندیکی قیزیل-اوزن) چایی‌نین حوزه‌لرینده یاشامیش مادای طایفاسی آسسوریا ایله بیر نئچه عصر قان‌لی توققوشمالاردان سونرا، ائ.ا. 673-جو ایلده اؤز دؤولتینی یاراتمیش‌دیر. 
مادای‌لارین ایلکین مسکون‌لاشما اراضی‌لری‌نین سرحدلری ایله باغلی تحقیقات‌چی‌لار آراسیندا معیین موباحیثه‌لر اولسا دا، بیر معنالی اولاراق بوتون تحقیقات‌چی‌لار مادای‌لارین مسکون‌لاشما اراضی‌سینی تاریخی آذربایجان اراضی‌سینده یازیلیر، مادای‌لارین ان قدیم و یئرلی آذربایجان طایفالارین‌دان اولماسینی و یئرلی اهالی‌نین (آذربایجان تورک‌لری‌نین) ایللریندن اولماغینی موهوم نقشی اوینادیغینی یازیبلار

میدیا شاهی کیاکسار پارسوا اؤلکه سینین تابع اولونماسین‌دان، شرقی ایران اراضی‌لری‌نین آلینماسیندان، گئنیش توْرپاق‌لارا مالیک اوْلان آسوره لر دؤولتی‌نین دارماداغین اولونماسین‌دان، ماننانین، اورارتونون و ساک چارلیغینین فتح ائدیلمه‌سین‌دن سوْنرا باتی‌دا هالیس (موعاصیر قیزیل ایرماق) چایینادک اوزانان زنگین لیدیانی و یونان تیجارت شهرلرینی اؤز اؤلکه سینه قاتدی.

هرودوت یازیسیندا، لیدیا ایله وروشماق 590 میلاددان قاباخ -نجی ایلده باشلاندی. 585 م.ق-نجی ایل مایین 28-ده هالیس وروشماسی زامانی گونش توتولماسی حادثه‌سی باش وئردی و بۇ حادثه ووروشان رقیب‌لر طرفیندن پیس علامت بیلیندی. وروشماق دایاندیریلدی. سوله باریشیقی یازیسیندا. مادا و لیدیا آراسین‌داکی مرز هالیس چایی اولدی.

لیدیا ایله وروشماغین باشا چاتدیغی ایلده قدیم دونیانین بؤیوک دؤولت خادیم‌لرین‌دن بیری، ائسخیل طرفیندن آسیا اوزرینده حؤکمران‌لیغین بانی‌سی آدلاندیریلمیش کیاکسار وفات ائتدی. اونون یاراتدیغی دؤولتین اراضی‌سی بؤیوک ایدی. بۇ دؤولت مادا چارلیغین‌دان باشقا ماننا، ساک چارلیغی، اورارتو توْرپاق‌لارینی، سیرو-مادا آدلانان اراضینی (کئچمیش آشور ویلایت‌لری اوْلموش زاموانی، پارسوانی، کیشئسسونو، خارخاری و ب.) اصیل آشور توْرپاق‌لارینی (کسئنوفونت‌دان معلوم اولدوغو کیمی)، هیرکانیا و پارفیا ایله بیرلیک‌ده ایران‌ین بوتون شرق طرفی (بو ایسه یونان عنعنه‌سین‌دن ایره‌لی گلیر) اونون مرزلری اولدو.

بئله‌لیک‌له، مادا دؤولتی‌نین مرزلری شرقده اوْرتا آسیادان باتی‌دا هالیس چایی اولدو. دؤولتین قوزئی مرزلرینین بیر قیسمی کولخیدانین یاخینلیغین‌دان گئچیردی. شوبهه‌سیزدیر کی، قوزئی آذربایجانین موغان و شیروان طرفی مادا دؤولتی‌نین مرزلرینه داخیل ایدی. مادا دؤولتی‌نین مرزلرینده آرتیق سوْنرالار هخامنشیلر یازی‌لاریندا آدلاری چکیلن ساتراپ‌لیق‌لارین ان آزی بیر قیسمی واردی.

گومان ائدیلیر کی، مادا دؤولتی‌نین اینضیباطی قورولوشو سوْنرالار اهمنی ایمپراطوری قورماسی کیمی آسور-اورارتو سیستمی‌نین تایی بیر سیستم یارانمیشدی. بئله بولونور کی، اینضیباطی ایداره‌یه، محکمه‌یه، مالیه سیستمینه باش‌چی‌لیق ائتمیش ساتراپ‌لارین صلاحییت‌لری آسور ویلایت رییس‌لری‌نین (bçl pehate, pehatu) صلاحییت‌لری‌نین اوخشاری ایدی. 
هر حالدا مادا ساتراپ‌لاری آشورون و اورارتونون یرلری مستعمره لری یدیلر

بابلده و باشقا قدیم شرق منبع‌لرینده مادا چاری و چارلارین‌دان، مادا چاری و اونون کؤمک‌چی‌لری اولان چارلاردان دانیشیلیر. دئییلن‌لر مادا چاری‌نین و وصل اوْلموش و یا اوز ساتراپ‌لاری اوْلموش‌لار.

آمادان ایمپراطوریسینن دوره سینده 6-8 اون‌ایل‌لیک‌له محدودلاشماسینا (ائ.ا. VII عصرین سونو – VI عصرین I یاری‌سی) باخمایاراق، اونون یارادیلماسی‌نین ایران یایلاسی و اؤن آسیا طایفالاری و خالق‌لارینین تاریخی اۆچون بؤیوک اهمیته مالیک اولماسی موباحیثه‌سیزدیر. 
مادی نعمت‌لرین باش‌لیجا ایستئحصال‌چی‌لاری اساساً آزاد ایجماع عضولری اوْلموش‌لار. هر بیر ایجماع عضوو عئینی زاماندا دؤیوش‌چو ایدی. مادا جمعیتی‌نین گوجو خئیلی درجه‌ده بونون‌لا ایضاح ائدیلیردی. کیاکسار محض بۇ جهته آرخالاناراق اؤزونون ایشغال‌چی‌لیق موحاریبه‌لرینه باشلایا بیلمیشدی.

مادالی‌لار کیاکسارین بؤیوک ایشغال‌چی‌لیق وروشمالاری زامانین‌دان قدیم شهرلر و تمدنلارینان بیرلشدیلر و اوزون زمان لی اولماسادا، اؤن آسیانین ان موهوم قووه‌سینه چئوریلدی‌لر. بؤلگه‌نین صنعتلری و ایشلری داغیلماسی سی سۆرعت تاپدی.

مدنی اؤلکه‌لردن داخیی اوْلموش صینفی مدنیت مادا دؤولتی قودرتی‌نین ایستیناد ائتدیگی هر شئیی سورعت‌له داغیدیردی. آزاد ایجماع عضوو ایله اعیان‌لار آراسیندا اینتئنسیو صورتده یارانماغا باشلایان و گوج‌لنن فرق گئتدیکجه کسکینلشیردی. سیراوی آزاد ایجماع عضولری‌نین ایستیثماری گوج‌لنیر، اؤلکه‌نین تصرروفات حیاتیندا قول امه‌یی‌نین (qul əməyi) خوصوصی چکی‌سی آرتیردی. قول امه‌یین‌دن نه‌اینکی یالنیز حؤکمدار تصرروفاتیندا (هئرودوتون بونا داییر معلومات‌لاری واردیر)، هابئله اعیان‌لارین تصرروفات‌لاریندا و معبد توْرپاق‌لاریندا ایستیفاده ائدیلیردی. پولیئن هله دئیوکون (ديااوکونون) حاکیمییتی دؤورونده مادادا معبد تصرروفاتینین مؤوجود اولدوغونو تصدیق‌له‌ییر.

آتش‌پرست‌لیک اعتیقادی خیدمت‌چی‌لری و قدیم عنعنه‌لرین موحافیظه‌چی‌لری اوْلان ماق‌لار – کاهین‌لر اعیان‌لارلا یاناشی، مادا جمعیتینده موهوم قوه ایدی‌لر. آوئستادا معلومات وئریلیر کی، ماق‌لار قدیم‌دن گئنیش توْرپاق‌لارا مالیک ایدی‌لر. شوبهه‌سیزدیر کی، بؤیوک ثروت‌لردن ایستیفاده ائدن، خالق آراسیندا بؤیوک نفوذا مالیک اوْلان مؤحکم و موتشککیل قووه‌یه چئوریلمیش ماق‌لار حؤکمدارلارین هم خاریجی، هم ده داخیلی سیاستینه تأثیر ائدیردی‌لر.
نتیجه‌ده جمعیتین اوولکی ایستروکتورو خئیلی درجه‌ده سارسیلیر، پاتریارخال دایاق‌لارین داغیلماسی پروسسی سورعت‌لنیر، صینفی آنتاقونیزم کسکینلشیردی. مادا دؤولتی‌نین یارانماسی ایله مادا نسلی-طایفا و حربی دئموکراتیا اؤلکه‌سین‌دن قدیم شرق تیپ‌لی دؤولته چئوریلمه‌یه باشلادی.

هئرودوتون معلومات وئردیگی کیمی، مادا جمعیتینده صینفی موباریزه هله دوولتین میدانا گلدیگی زامان‌دان اوولکی دوورده مؤوجود ایدی. پیغمبر عیسی‌نین شهادتینه گؤره، ائرکن دؤورده گوموشو قیمتلندیرممیش و قیزیلا هریس اولمامیش مادالی‌لار اینکیشافین گئنیش یولونا چیخمیشدی‌لار.

بؤیوک ایشغال‌چی‌لیق موحاریبه‌لری ظاهرن مادانی گوجلن‌دیرسه ده، اونو اینکیشاف ائتمیش قولدارلیق موناسیبت‌لرینه مالیک اوْلان قودرت‌لی و قورخولو دؤولته چئویرسه‌ده، محض بۇ موحاریبه‌لر تئزلیک‌له گلمیش سونون باشلانغیجی ایدی. شوبهه‌سیزدیر کی، مادالی‌لارین یاراتدیغی مادا دؤولتی‌نین، اونون مدنی-تاریخی ارثی‌نین، موختلیف عنعنه‌لرین و اینستیتوت‌لارین رولو و اهمیتی بؤیوک ایدی.

مؤوجودلوغونون قیسامۆدت ‌لی اولماسینا باخمایاراق، مادا دؤولتی ایران یایلاسی حدودلارین‌دان خئیلی اوزاقدا اوْلان چوخ‌سای‌لی طایفالارا و خالق‌لارا تأثیر ائتمیش، ایران عالمی‌نین مدنی و دینی مرکزینه چئوریلمیشدی. ایسترابون یازیردی کی، مادالی‌لار ائرمنی‌لرین و داها اؤنجه فارس‌لارین، اون‌لارین حؤکمدارلاری‌نین و آسیادا حؤکمران‌لیق عادت‌لری‌نین بانی‌لری‌دیر . مادا دؤورو گونئی آذربایجان طایفالاری‌نین تاریخینده موهوم نائیلییت‌لر و موختلیف ده‌ییشیک‌لیک‌لر زامانی اوْلموش‌دور. ایران و گونئی آذربایجان ساکین‌لری‌نین دینی حیاتیندا مادا ماق‌لاری‌نین رولو خوصوصیله بؤیوک ایدی.

میدیا دؤولتینی یارادان و حاکیمیت‌ده اوْلان طایفا مادای‌لار اوْلموش‌دور. اکثر آوروپا و روسیه ایران‌شوناس‌لاری مادای‌لارین فارس‌دیل‌لی خالق اولماسینی گومان ائدیرلر. 
بعضی مؤلیف‌لر میدیالی و مادای آنلاییش‌لارینی عومومی‌لش‌دیره‌رک بوتون میدیالی‌لارین ایران‌دیل‌لی‌لر اولماسینی یازمیش‌لار. حتی قدیم فارس دیلینده ایران‌دیل‌لی طایفالارین دیالئکت‌لرینه منسوب اولان، لاکین او زامانکی رسمی فارس دیلین‌دن فرق‌لنن دیالئکت سؤزلرینی میدیزم‌لر آدلان‌دیراراق مادای‌لارین ایران‌دیل‌لی اولماسینی گؤسترن فاکت‌لار کیمی گؤسترمیش‌لر.

قیاس‌الددین قئیبوللایئو قئید ائدیر کی: میدیالی‌لار دئییلرکن میدیا ایمپئریاسیندا یاشایان اهالی نظرده توتولورسا، البته، اورادا ایران‌دیل‌لی‌لر – موعاصیر فارس‌لارین، کوردلرین، تالیش‌لارین، گیلک‌لرین، تات‌لارین و ب. اولو اجدادلاری دا واردی. لاکین بوتون دؤورلرده تورک‌منشالی میدیا دؤولتی‌نین، فارس‌منشالی اهمنی‌لر و ساسانی‌لر دؤولت‌لری‌نین اراضی‌لرینده هئچ واخت ایران‌دیل‌لی اهالی اکثریت تشکیل ائتمه‌میش‌دیر. اگر ایران‌دیل‌لی‌لر معناسیندا ― میدیالی دئدیکده، مادای اتنیک آدینی داشییان‌لاری نظرده توتورلارسا، بو دوغرو دئییل و رئال تاریخی فاکت‌لار قارشی‌سیندا قوندارما فیکیر کیمی گؤرسنیر.

اوچ جیلدلیک آذربایجان تاریخی‌نین بیرینجی جیلدینده ایسه یازیلیر کی: میدیا طایفالاری ایران‌دیل‌لی طایفالار دئییلدی‌لر، یالنیز سونرادان میدیا فارس‌لار طرفیندن ایشغال ائدیلدیک‌دن سونرا معیین قدر فارسلاشمایا معروض قالمیشدی‌لار....فراورتانین حاکیمیتی دؤورونده میدیالی‌لار ماننانی اؤزلرینه تابع ائتدی‌لر. ماننا دؤولتی سوقوط ائتدی. بون‌دان سونرا عومومی میدیالی‌لار مفهومو آذربایجانین گونئی حیصصه‌سینده یاشایان ماننالاری و باشقا طایفالاری دا ایحاطه ائتدی.

ایقرار علی‌ئو ایسه آتروپاتئنانین تاریخینه داییر اثرینده ائ.آ. قرانتووسکییه ایستیناد ائده‌رک ماننادا کیفایت قدر ایران‌دیل‌لی عونصورلرین اولدوغونو یازمیش‌دیر . اونون فیکرینجه آتروپاتئنانین اهالی‌سی اساساً ایران‌دیل‌لی ایدی . اودور کی، س.قاسیمووا III–VII عصرلرده گونئی آذربایجاندا قدیم ایران میدیا دیالئکت‌لری ایفاده‌سینی ایشلتمیش‌دیر . گونئی آذربایجان اراضی‌سینده اهالی‌نین ایران‌تیپ‌لی آذری دیلینده دانیشماسی فیکری ده بونون‌لا باغ‌لی‌دیر.

بو فیکری سؤیله‌یه‌ن تدقیقات‌چی‌لار X عصر عرب مؤللیفی یعقوبی‌نین آذربایجاندا یاشاماسی حاقّیندا معلوماتا اساس‌لانیرلار: آذربایجانین شهر و ماحال‌لاری‌نین اهالی‌سی عجم آذری‌لری ایله بابکین اولدوغو ال – بذ شهری‌نین صاحیب‌لری قدیم جاویدانی‌لرین قاریشیغی‌دیر. ق. قئیبوللایئو قئید ائدیر کی، بو معلومات‌دا آتروپاتئن‌لی‌لرین هامی‌سی‌نین آذری دیلینده دانیشماسی گؤستریلمیر. ثبوت اولونموش‌دور کی، آذری دیلینه عاید ماتئریال‌لار گونئی آذربایجانین قوزئی–دوغو کونجونه – اردبیل ماحالینا عاییددیر

تاریخ علم‌لری نامیزه‌دی X. خلیلی ایسه یازیر: بوتون منبع و تدقیقات‌لار مادای‌لارین مادی و معنوی مدنیت‌لری‌نین بوتون چالارلاری ایله فارس‌لاردان فرقلنمه‌سی و مدنی جهت‌دن اون‌لاردان اوستون اولماسی، گلمه فارس‌لارین مادای‌لاردان مدنیت اخذ ائتمه‌سی حاقّیندا معلومات وئریر. مادای‌لارین مدنی اوستون‌لوگونون نتیجه‌سی ایدی کی، اهمنی سولاله‌سی‌نین سوقوطو ایله فارس‌لار موستملکه آلتینا دوشدوگو حالدا، مادای‌لار موستقیل‌لییه نایل اولوب اؤز دؤولتینی قورور و آزاد اینکیشاف یولو کئچیریرلر. ائتنو–مدنی اینکیشاف پروسسینده اؤلکه‌نین و ائتنوسون آدیندا ده‌ییشیک‌لیک یارانیر. میدیا آدین‌دان آتروپاتئنا آدینا کئچیلیر.

ائ.ا. VII عصرین اورتالارینا دوغرو آشورلولار طرفیندن مغلوبیته اوغرادیلدیق‌دان سونرا ماننا بؤیوک دؤولت کیمی اؤز مؤوقئعئینی ایتیردی. ماننا کیممئرلر، ایسکیف‌لر و مادالی‌لارلا مؤوجود اولان اتفاقی سایه‌سینده خئیلی درجه‌ده گوجه و قودرته مالیک ایدی. لاکین عصرین 70-جی ایللری‌نین سون‌لارینا دوغرو ایسکیف‌لرین بیر قیسمی‌نین خیانتی نتیجه‌سینده بو اتفاق داغیلدی. پارتاتوا باشدا اولماقلا آشورلولارین طرفینه کئچمیش ایسکیف‌لرین بیر قیسمی آشور حؤکمداری آسارخاددونا ماننالارا زربه ائندیرمکده یاردیم ائتدی. ایشپاکای باشدا اولماقلا ایسکیف‌لرین دیگر قیسمی ایسه ماننالی‌لارلا اتفاق موناسیبت‌لرینی داوام ائتدیردی. آشور حؤکمداری ماننالی‌لار اؤلکه‌سی اهالی‌سینی پرن-پرن سالدیم...، ماننالی‌لاری خلاص ائتممیش ایسکیف، (اون‌لارین) موتتفیقی ایشپاکانین قوشون‌لارینی سلاحلا قیردیم – دئیه اؤیونوردو.

آرتیق آشوربانیپالین حاکیمیتی دؤورونده (ائ.ا. 668-627-جی ایللر)، تقریباً ائ.ا. 660-جی ایلده آشورلولار ماننانی چوخ آغیر مغلوبیته اوغراتدی‌لار، اونو اسکی قووه‌سین‌دن قطعی شکیلده محروم ائتدی‌لر. ماننا نینئوا حاکیم‌لری‌نین واسسالی سویه‌سینه ائندیریلدی و او اؤز سوقوطونا قدر نینئوا حاکیم‌لرینه صادیق قالدی. بۇ حال اونا سبب اولدو کی، مادالی‌لار ایندی اسکی موتتفیق‌لری اوْلموش ماننالارا تابع اولمایاراق، اون‌لارین گوجونه گوونمیر و اؤزلرینی مودافیعه ائتمه‌یه چالیشیردی‌لار.

آشور حؤکمدارلاری ماننا کیمی میدیا اراضی‌سینه ده یوروش ائدیر، میدیا حاکیم‌لرینی اؤزلرین‌دن آسیلی وضعییته سالیردی‌لار. ائ.ا. IX عصرین ایکینجی یاری‌سیندا V شامشی-آداد، سوْنرا ایسه اونون اوغلو III آدادنیراری میدیا اراضی‌سینه یوروش ائتمیشدی‌لر. ائ.ا. VIII عصرین ایکینجی یاری‌سیندا III تیقلاتپالاسار گوج‌لو میدیالی‌لارین. اراضی‌سینه چاتمیش، میدیا حاکیم‌لری‌نین خراجینی قبول ائتمیشدی. II سارقون ماننا یوروشو زامانی، میدیا اراضی‌لرینه ده سوخولموشدو. محض بۇ دؤورده، میدیا حاکیم‌لرین‌دن ساییلان، لاکین ماننا جانیشینی اوْلان دیااوکو اورارتونون فیتنه‌سینه اویاراق مرکزی حاکیمیته قارشی چیخیردی. II سارقون دیااوکونو عائیله‌سی ایله بیرلیک‌ده هامات شهرینه کؤچوردو.

ائ.ا.VIII عصرین سونوندا میدیادا واحید دؤولت یارادیلماسی تشببوسو گؤستریلمیشدی. هئرودوت بونو دئیوکون (ائ.ا. 712-675) آدی ایله باغلامیشدی . معلومات‌لارا گؤره دئیوک میدیا طایفالارینی بیرلشدیرمیش و واحید دؤولت یاراتمیشدی. او، ائکباتان شهرینی سالدیرمیش، قالا دیوارلاری چکدیرمیش و بۇ شهری میدیا دؤولتی‌نین باشکندی اعلان ائتمیشدی.

ایسکیف‌لرین گونئی آذربایجان و اؤن آسیایا گلمه‌سی ایله میدیا آسسوریایا قارشی فعال‌لاشدی. هئرودوتون معلوماتینا گؤره بۇ موباریزه‌یه فراورتا (ائ.ا. 675-653) باش‌چی‌لیق ائدیردی. میخی یازی‌لاردا او، کاشتاریتی آدلاندیریلیر. تاریخ‌چی‌لر گومان ائدیرلر کی، ماننادا مسکون‌لاشان ایسکیف‌لر آسسورا قارشی موباریزه‌ده مادای‌لارا کؤمک ائدیردی‌لر. ائ.ا. 672-جی ایلده میدیانین آسسوریایا قارشی موباریزه‌سی اوغورلا باشا چاتدی. میدیا آشور بؤیوندوروغونو آتدی و موستقیل دؤولته چئوریلدی. فراورتا کیچیک حاکیم‌لیک‌لری ده اؤز اطرافیندا بیرلش‌دیره بیلدی.

İ.M.دیاکونوو قئید ائدیر کی، ائ.ا. VII عصرین 50-جی ایللرینده چوخ گومان کی، میدیا یئنه ده آشور ایله توققوشمالی اولور. هئرودوتون وئردیگی معلوماتا گؤره فراورتا (کاشتاریتی) آسسورا یوروش تشکیل ائتمیشدی. ایسکیف‌لرین دیگر بیر دسته‌سی، باشدا مادی اولماق‌لا آسسورون کومکینه گلمیش و کاشتاریتینی مغلوب ائتمیشدی. کاشتاریتی دؤیوشده هلاک اوْلموشدو. بئله‌لیک‌له ائ.ا. 625–585-جی ایللرده میدیا ایسکیف‌لردن آسی‌لی وضعیته دوشموش و ایسکیف‌لرین رهبری مادی میدیانین III حؤکمداری کیمی حاکیمیته گلمیش‌دیر. مادیگین حاکیمیتی دؤورونده میدیادا داخیلی ثابیت‌لیک اولسا دا اؤلکه‌ده آشور یؤنوم‌لو سیاست یئریدیلمیش، میدیا خاریجی سیاستده دئمک اولار کی، آسسورا تابع اوْلموش‌دور. 
کیاکسارین مادای حاکیمیتینی برپا ائتمه‌سی
هئرودوتون وئردیگی معلوماتا گؤره ایسکیف‌لرین میدیادا آغالیغینا سون قویولماسی کیاکسارین (بو میدیا حؤکمداری بیسیتون یازی‌سیندا هوواخیشترا، بابیل قایناق‌لاریندا اوماکیشتار آدییلا خاطیرلانیر . آدی ایله باغ‌لی‌دیر. کیاکسار ائ.ا. 585–جی ایلده آلتمیش ایل‌لیک ایسکیف آغالیغینا سون قویاراق تاخت–تاجی مادای سولاله‌سینه قایتارمیش و حاکیمیته گله‌رک میدیانین IV حؤکمداری کیمی تاریخه دوشموش‌دور.

هئرودوتا گؤره کیاکسارین حاکیمیتی دؤورونده اؤزلرینی شاه آدلان‌دیران خیردا ویلایت حاکیم‌لری مرکزی حاکیمیته تابع ائدیلدی. ضیا بونیادوو قئید ائدیر کی، یقین کیاکسار بون‌دان سوْنرا شاه‌لار شاهی روتبه‌سی داشیمیشدی. اؤلکه‌ده داخیلی ثابت‌لیگی برپا ائتدیک‌دن سوْنرا کیاکسار میدیانین اطرافیندا اوْلان و اؤزلری‌نین موستقیل حؤکمداری اوْلان خیردا ویلایت‌لری اؤزونه تابع ائتمه‌یه و دؤولتین اراضی‌سینی گئنیشلندیرمه‌یه باشلادی. قیسا مۆدت ده میدیانین گونئی-دوغوسوندا یئرلشن فارس‌لارین اؤلکه‌سینی – پئرسیا دا میدیایا تابع ائدیلدی. مدنی جهت‌دن مادای‌لاردان دفعه‌لرله آشاغی سویه‌ده اوْلان فارس‌لار میدیا مدنیتینی منیمسمه‌یه باشلادی‌لار.

مرکزلشمیش دؤولت یاراتدیق‌دان سوْنرا کیاکسار آسورا وروشماسینا قوْشون چکدی. بونا گوره ، میدیا اوردوسونو یئنی‌دن قوردی. کیاکسار اوردوسونو سیلاح‌لارینا اویغون اولاراق نیزه‌چی و اوخ‌چو دسته‌لرینه بؤلدو، آتچیلار دسته‌سی یاراتدی. اؤلکه‌نین هر یرینده یاشایان طایفالاردان قدیم دونیانین ان گوج‌لو اوردوسونو قوردی. آسورون گوجونه یاخشی بلد اوْلان کیاکسار گوج‌لو دوشمن‌له تک قارشی‌لاشماق‌دان قورخولو اولدی، میدیا کیمی دایما آسورون داغیدیجی یوروش‌لرینه معروض قالان یئنی بابل شاهی نبوپیلسر ایله ایتتیفاقا گیردی. هر ایکی طرف‌دن بیر زاماندا دوشمن طرفینه هوجوم ائله‌مه‌یی راضی اولدولار.

آسور وروشماسی نئچه ایل اولدی. اؤز اوردوسونون آخیرا کیمی موقاویمت گؤستره بیلمه‌یه‌جه‌یین‌دن قورخان آشور حؤکمداری III آشور-اوبالیت او زامان آسسورا تابع اوْلان بوتون خالق‌لارین اوردوسونو میدیا و بابیل اوردوسونا قارشی یؤنلتمه‌یه جهد ائتدی. لاکین قابلین شهری یاخینلیغیندا باش وئرن دؤیوش زامانی آشور اوردوسو مغلوب ائدیلدی. ائ.ا. 615–612-جی ایل‌لرده میدیا و یئنی بابیلیستان اوردوسو طرفیندن آسسورون آشور، آربئلا، کالات شهرلری و باشکندی نینئوا توتولاراق تالاندی. بئله‌لیک‌له، عصرلرله قدیم شرق دؤولت‌لری‌نین ان قورخولو دوشمنی اوْلموش نهنگ آشور دؤولتی ائ.ا. 604-جو ایلده سوقوط ائتدی و اونون توْرپاق‌لاری میدیا و یئنی بابیلیستان آراسیندا بؤلوشدورولدو.

آشور دؤولتی‌نین سوقوط‌ون‌دان سوْنرا ایشغال‌چی‌لیق موحاریبه‌لرینه با‏شلایان کیاکسار ائژه دنیزی ساحل‌لرینه چیخا بیلمک اۆچون جیددی ایشغال‌چی‌لیق فعالیتینه باشلادی. اؤنجه هدف آرتیق تنززول دؤورونو یاشاماقدا اوْلان قدیم اورارتو دؤولتی اولدو. چونکو بۇ دؤولت کیچیک آسیایا گئدن یولون اوزرینده یئرله‏شیردی. لاکین میدیا ایله اورارتو آراسیندا یئرلشن ماننا دؤولتی‌نین عاقیبتی نامعلوم اولاراق قالیر. ضیا بونیادوو قئید ائدیر کی، اولا بیلسین، ماننا رسمن میدیادان سیاسی آسیلی وضعیتده اوْلموش و بونون‌لا دا داخیلی ایداره‌ائتمه‌ده موستقیل‌لیگینی ساخلایا بیلمیش‏دی. ماننا، همچینین موحاریبه میدان‌لارین‌دان دا کناردا یئرله‏شیردی.

هرودوت یازیر کی، میدیا و لیدیا آراسیندا وروشمانین باش وئرمه‌سی‌نین ایکی سببی اوْلموش‌دور. بیرینجی‌سی هر ایکی طرف آنادولو توْرپاق‌لارینا صاحیب اولماق ایسته‌ییردی، ایکینجی سبب انتقام آلماقیدی. میدیایا تابع اوْلان بیر نئچه ایسکیف سرکرده‌سی یئرلی طایفالارلا دؤیوش‌دن اوغورسوز نتیجه ایله قاییتمیش و کیاکسار بونا گؤره اون‌لاری تحقیر ائتمیش‌دیر. تحقیره جاواب اولاراق ایسه ایسکیف‌لر کیاکسارین اوغلان‌لارین‌دان بیرینی اسیر گؤتوره‌رک اؤزلری ایله بیرگه لیدیانین باشکندی سارد شهرینه قاچمیش‌دیرلار. کیاکسار لیدیا حؤکمدارین‌دان اون‌لاری طلب ائتسه ده II آلیاتت ایسکیف‌لری قایتارماق‌دان ایمتیناع ائتمیش، نتیجه‌ده میدیا حؤکمداری کیاکسار لیدیا اراضی‌سینه یوروش ائتمیش‌دیر.

بئش ایل داوام ائدن موحاریبه‌نین سونونجو دؤیوشو ائ.ا. 585–جی ایل 28 مای تاریخینده باش وئرمیش‌دیر. طرف‌لر ایندیکی تورکیه جومهوریتی اراضی‌سینده، هالیس (قیزیلیرماق) چایی‌نین ساحیلینده قارشی‌لاشدی‌لار. تاریخه هالیس دؤیوشو آدی ایله دوشموش بۇ دؤیوش زامانی چوخ گؤزلنیلمز بیر حادیثه باش وئردی. دؤیوش زامانی باش وئرن گونش توتولماسین‌دان قورخان و بۇ حادیثه‌نی تانری‌لارین قضب‌ی سایان کیاکسار و II آلیاتت دؤیوشو دایان‌دیرماق و صولح باغلاماق قرارینا گلمیش‌لر. الده ائدیلمیش راضیلاشمایا اساساً ساحیلینده دؤیوش باش وئرمیش هالیس چایی میدیا و لیدیا آراسیندا سرحد اعلان ائدیلمیش آلیاتتین قیزی آریئنیس ایسه کیاکسارین اوغلو آستیاقا اره گئتمیش‌دیر. 
بو حادثه ایله باغلی هئرودوت یازیر:

هالیس دؤیوشون‌دن قیسا مۆدت  سوْنرا میدیانین ان قودرت‌لی حؤکمداری کیاکسار وفات ائتدی. کیاکسارین وفاتین‌دان سوْنرا حاکیمییته اونون اوغلو آستیاق (ائ.ا. 585-550) گلیر. آستیاقین اوزون‌مۆدت ‌لی حاکیمیتی اونون حاقّیندا موختلیف ریوایت و افسانه‌لرین یارانماسینا سبب اولدو. حاکیمیتی‌نین ایلک دؤورلرینده اؤلکه‌نین ترققی‌سینه، اقتصادی و سوسیال وضعیتین گوجلندیریلمه‌سینه بؤیوک دیققت آییران آستیاقین حاکیمیت دؤورونو میدیا مدنیتی‌نین موختلیف ساحه‌لری‌نین اینکیشافی دؤورو کیمی ده خاراکتئریزه ائتمک مۆمکون‌دور.

اونا قایین‌لاری لیدیالی کروئسوس و بابیل‌لی ناووخادوننوزور ایله بیرگه نهنگ ایمپئریا میراث قالمیشدی. ناووخادوننوزورون آروادی آستیاقین باجی‌سی آمیتیس ایدی، هانسی کی، اری اونون شرفینه قدیم دونیانین یئددی موعجیزه‌سین‌دن بیری اوْلان بابیلین آسما باغ‌لارینی اینشا ائتدیرمیشدی.
آستیاق اؤزو ایسه ایکی ایمپئریا آراسیندا الده ائدیلمیش راضیلیغا اساساً لیدیا حؤکمداری کروئسوسون باجی‌سی آریئنیس ایله ائولنمیشدی. آستیاقین تاج‌قویما مراسیمی آتاسینن اؤلومون‌دن بیر ایل سوْنرا کئچیریلمیشدی. اونون قیزی ماندانا ایسه فارس شاه‌زاده‌سی، I کامبیزه اره وئریلمیشدی.

آستیاقین حاکیمیتی دؤورو داها چوخ ایکی شئی‌له — داییمی ایستابیل وضعیت و اینکیشاف‌لا یاددا قالمیش‌دیر. همین دؤورده ایمپئریا دوغوسوندا، دونیانین ان قدیم ایلاهی دین‌لرین‌دن اوْلان زردوشتی‌لیک تشکول تاپمیش، باتی‌سیندا کروئسوس طرفیندن تانینمیش فیلوسوف‌لار (تالئس، سولون، آئسوپ و س.) حمایه ائدیلمیش، همچینین ناووخادوننوزور بابیل شهرینی اینکیشاف ائتدیره‌رک قدیم دونیانین ان بؤیوک شهرلرین‌دن بیرینه چئویرمیش‌دیر.

لاکین بیر مدت سوْنرا دؤولت ایش‌لرینی بیر طرفه بوراخیب واختینی یالنیز عیش-عیشرت مجلیس‌لرینده کئچیرن آستیاقین یوکسک روتبه‌لی سارای اعیان‌لاری و مادای زادگان‌لاری ایله علاقه‌لری پوزولدو. بونا گؤره‌ده او، حؤکمدار اۆچون چوخ واجیب اوْلان زادگان‌لارین دسته‌یین‌دن محروم اولدو. محض بۇ سبب‌دن ده آستیاق‎ین حاکیمیتی‌نین سون ایل‌لرینده میدیانین داخیلی و خاریجی وضعیتی مورککب‌لشمه‌یه با‏شلادی.

هارران ویلایتینه گؤره قونشو یئنی بابیلیستان دؤولتی ایله‌ده موناسیبت‌لر گرگین‌لشمیش‏دی. بئله کی، هر ایکی دؤولت هارران ویلایتینه ایددیعا ائدیردی. آستیاق داها جلد ترپنه‌رک هاررانا حربی دسته‌لر یئریتدی. آستیاقا قار‏شی اوْلان سارای اعیان‌لارینین بیر قیسمی بۇ فورصت‌دن ایستیفاده ائتدی. داخیلی سیاستده آستیاق نسلی زادگان‌لارین حوقوق‌لارینی محدودلاشدیردیغی اۆچون حؤکمدار ایله اعیان‌لار آراسیندا ضدیت‌لر ‎‏داها دا کسکینلشدی.

هرودوت گؤستریر کی، میدیا ساراییندا پارسوا مئیل‌لی قووه‌لر گیزلین ایشلر گوروردی. بیر گروه اعیان با‏ش‌دا دایاق اولدولار(جویوتلردن) وII کوروش دستکی اولدولارو اونون شاه اولماسینا یاردمی ائتدیلر. جویوتلر اوزون مۆدت ‌لی موحاریبه‌لرده مادای‌لارین مؤوقئیی‌نین ضعیف‌لمه‌سین‌دن ایستیفاده ائده‌رک عوصیان قال‌دیراراق اؤزلرینی موستقیل اعلان ائتمیش و نتیجه‌ده میدیا دؤولتینی پارچالامیش‌لار.

فارس قووه‌لری‌نین باشیندا آستیاقین نوه‌سی (قیزی ماندانانین اوغلو) II کیر دوروردو. آستیاق قیزی مان‌دانانین دوغولاجاق اوشاغینین گله‌جکده اونون اۆچون تهلوکه تؤردجیی ایله باغ‌لی یوخو گؤردوک‌دن سوْنرا، هارپاقی اوشاق دوغولان کیمی اونو اؤلدورمه‌سی اۆچون آنشانا گؤندریر. هارپاق ایسه علینی حؤکمدار نسلین‌دن اوْلان اینسانین قانینا بولاماق ایسته‌مه‌دیگی اۆچون اوشاغی (II کیر) میتریدات آدلی بیر چوبانا وئریر و او دا اوشاغی اؤز اؤولادی کیمی بؤیودور.

اؤن ایل کئچدیک‌دن سوْنرا، کیرین ساغ اولماسینی اؤیرنن آستیاق بون‌دان قضب‌لنرک هارپاقی جزالاندیریر. او، اونون یئگانه اوغلونو کس‌دیره‌رک، سارای‌دا تشکیل اولونموش ضیافت‌ده ایچینده اوشاغین آتاسی هارپاقین دا اولدوغو سارای آدام‌لارینا یئدیردیر. هارپاق ضیافت زامانی بونو اؤیرندیک‌دن سوْنرا، هئچ بیر رئاکسیا وئرمه‌یه‌رک ساکیت‌جه اوغلونون قالیق‌لارینی ماسالاردان توپلایاراق مجلیس‌دن چیخیر و قالیق‌لاری دفن ائدیر. آستیاق داها سوْنرا، ماق‌لارلا کیرین طالئعئینی نئجه حلل ائتمک حاقّیندا مصلحت‌لشمه‌یه باشلادی. اون‌لار، داغ‌دا یولداش‌لاری ایله اویون اوینایارکن تاپیلان اوشاغین کهانتی گئرچکلش‌دیره‌رک اونون حاکیمیتینی الیندن آلا بیله‌جه‌یینی، اونا گؤره ده سارای‌دان اوزاق‌دا ساخلانماسی گرکدیگینی سؤیله‌دی‌لر. اون‌لارین مصلحتی ایله، آستیاق اوشاغی والیدئیین‌لری I کامبیز و ماندانانین یانی‌نا، آنشانا (خاراب‌لیق‌لاری شیراز یاخینلیغیندا یئرلشن قدیم شهر) گؤندردی.

کیر ائ.ا. 559–جو ایلده حاکیمیتده اؤز آتاسینی عوض ائدیر و ائ.ا. 553-جو ایل‌ده چوخ‌دان آستیاق‌دان قیصاص آلماق ایسته‌یه‌ن هارپاقین مصلحتی ایله بابای میدیا حؤکمدار آستیاقا قارشی عوصیان قالدیریر. طرف‌لر آراسیندا ایری‌لی خیردالی بیر نئچه دؤیوش باش وئریر. فارس‌لار و مادای‌لار آراسیندا گئدن موحاریبه‌نین اۆچونجو ایلینده، پاسارقاد دؤیوشونده مادای اوردوسو حؤکمدارین امرلرینه تابع اولمایاراق داغیلیر و بئله‌لیک‌له ده مادای سولاله‌سی دئوریلیر. میدیا دؤولتی‌نین وارلیغینا سون قویولور. کیر آستیاقین حاکیمیتینی الیندن آلیر و اونو تحقیر ائدیر.

ائ.ا. 553–جو ایلده پئرسیا حاکیمی II کوروش میدیا پادیشاهی آستیاقا قارشی چیخاراق ائ.ا. 550–جی ایلده اونا قالیب گلیر و حاکیمیتی اله کئچیریر. کوروش حاکیمیتی اله کئچیرمه‌سینده آستیاقین حاکیمییت‌ده اولدوغو ایل‌لر عرضینده بوراخدیغی سهولر اوجباتین‌دان میدیا زادگان‌لاری‌نین اوندان اوز دؤندرمه‌سی ده موهوم رول اوینامیشدی. بئله‌لیک‌له مادای دؤولتی‌نین خارابالیق‌لاری اوزرینده تاریخ‌ده ایلک فارس دؤولتی اوْلان اهمنی‌لر دؤولتی قورولدو.

تورات اشعیا کتابندا (1:14)کوروش جویتلره ماشیح اولدی و اولاری اوز دوره سینده جمع ائتدی و جویتلر قوْشونون مادای دولیتینه غالب ائتدی.بللی اوْلان کوروش بیر جویت دی کی گالوت گونونده آوره اوْلان جویوتلری آوارا اولماقدان گوتارماق اۆچون قیام ائتدی و بوتون آرامی لر اونا یاردیم اولدولار.

X. خلیلی یازیر کی، مادای‌لار سیاسی حاکیمیت‌لرینی ایتیرسه‌لر ده، یوکسک مدنی تاثیر گوجونه، یارادیجی‌لیق انرژی‌سینه مالیک اولدوغون‌دان، یاد فارس مدنیتی‌نین تأثیرینه دوشمه‌دی‌لر، عکسینه، گلمه فارس‌لارا مدنی‌لشدیریجی تأثیر گؤستردی‌لر. آذربایجاندا مرکزلشمیش دؤولتین یارانماسی، آذربایجان تورک‌لری‌نین ایلکین تشکولو یاد فارس مدنیتی‌نین، سیاسی حاکیمییتی‌نین دفع ائدیلمه‌سی شراییطینده باش وئردی. میدیا – ماننا مدنیتی بوتون کومپونئنت‌لری ایله فارس مدنیتی اوزرینده دومینانت‌لیق گؤستردی.

کیرین الده ائتدیگی قلبه‌دن (غلبه) سونرا مادای‌لار دایما اون‌لارا قوللوق ائتمیش، همیشه اؤزلرین‌دن آشاغی سویه‌ده قبول ائتدیک‌لری فارس‌لارا تابع اولماغا مجبور اولدولار. همین دؤوردن مادای‌لارین تحقیر اولونماسی، آلچالدیلماسی و تالان ائدیلمه‌سی دؤورو باشلادی. کیر مادای‌لارین اوستونه آغیر وئرگی‌لر قویدو. یئنی ایمپئریادا فارس‌لار اوستون مؤوقئعه صاحیب اولدولار. مادای‌لار ایسه بیرمعنالی اولاراق اؤز مؤوقع‌لرینی ایتیردی‌لر. اوردودا و شرف دوزومونده فارس‌لار مادای‌لاردان اؤنده دورماغا باشلادی‌لار، اؤلکه‌ده بوتون قایدا – قانون‌لار فارس‌لارین عادت-عنعنه‌سینه اویغونلاشدیریلدی، حتی موقددس کیتاب اولان آوئستایا دا ده‌ییشیک‌لر ائدیلدی.

بوتون بون‌لارا دؤزمک ایستمه‌یه‌ن مادای‌لار، موختلیف سرکرده و قهرمان‌لارین رهبرلیگی ایله دفعه‌لرله آزادلیق حرکاتینا باشلاسالاردا هر دفعه فارس اوردوسو طرفیندن مغلوب ائدیلمیش، هئرودوتون لیاقت‌لی اینسان‌لار دئیه تعریف ائتدیگی مرد مادای‌لار قول حالینا سالینمیش‌دیر. ایلک قیام ائله II کیرین حاکیمیتی زامانی باش وئرمیش، کیاکسار آدلی مادالی سرکرده میدیا دؤولتینی برپا ائتمه‌یه جهد گؤسترمیشدی. لاکین او، فارس سرکرده‌لری طرفیندن مغلوب ائدیلمیش و ائکباتان شهری یئنی‌دن ایشغال ائدیلمیش‌دیر. قیسا زامان عرضینده باش وئرمیش ایکینجی قیام ائ.ا. 409-جو ایلده، II دارانین حاکیمیتی زامانی باش وئرمیش‌دیر. لاکین آذربایجاندا اهمنی‌لره قارشی داوام‌لی و ان اوزون مۆدت ده موباریزه آپاران خزر دنیزی ساحیلینده یاشامیش کادوسی‌لر اوْلموش‌لار. دئمک اولار کی، اکثر اهمنی حؤکمدارلاری اون‌لارین عوصیان‌لارینی یاتیرماق اۆچون آذربایجانا – کور و آراز چای‌لاری ساحیلی اراضی‌سی و خزر ساحیلی اراضی‌لره یوروش‌لر تشکیل ائتمیش‌لر. کادوسی‌لرین اوسیانینا دیگر یئرلی طایفالار، خصوصیله اونلارلا قونشولوقدا یاشایان تورک منشألی کاسپی‌لر بؤیوک دستک وئرمیش‌لر.

فارس حاکیمیتی آلتینا کئچدیک‌دن سوْنرا، میدیا ایکی حیصصه‌یه – ساتراپا بؤلوندو: مادای‌لارین آنا وطنی اوْلان کیچیک میدیا (آذربایجان) و میدیا دؤولتینه تابع اوْلموش دیگر اراضی‌لری ایحاطه ائدن بؤیوک میدیا، I دارانین حاکیمیتی دؤورونده بؤیوک میدیا XI ساتراپ ، کیچیک میدیا ایسه زاقروس اطرافی اراضی‌لر، آلاردلار و ساسپیرلرین تورپاغی، عئینی زاماندا آرمئنیا ویلایتی ایله بیرگه VIII ساتراپ‌لیق آدلاندیریلدی.

اهمنی‌لر ایمپئریاسینین چؤکوشو ارفه‌سینده کادوسسی‌لر و دیگر داغ‌لی طایفالار اؤز موستقیل‌لیک‌لرینی اعلان ائتدی‌لر، ائرمنیستان ایسه آیریجا ساتراپ‌لیق اعلان اولوندو. لاکین بۇ دؤورده آسسوریا کیچیک میدیا ایله بیر ساتراپ‌لیق‌دا بیرلشدیریلدی. بۇ سبب‌دن‌ده کسئنوفون آناباسیس اثرینده آسسوریا اراضی‌سینی ده میدیا آدی‌یلا یاد ائدیر.

بئله‌لیک‌له مادای دؤولتی‌نین خارابالیق‌لاری اوزرینده تاریخ‌ده ایلک فارس دؤولتی اوْلان اهمنی‌لر دؤولتی قورولدو.

فارس (پئرس) ائپیک اثرلری‌نین لئیتموتیوی اوْلان ایران-توران قارشی‌دورماسینین قایناغی، فارس-تورک موناقیشه‌لری‌نین باشلانغیجی پئرس و مادا اعیان‌لاری‌نین حاکیمیت اوغروندا موباریزه‌سی، ایران ایمپئریاسی سارایینداکی چئوریلیش‌لرده گاه پئرس، گاه دا مادا سولاله‌لری‌نین قلبه‌سی ایله باغ‌لی یارانمیش‌دیر. بئله سارای چئوریلیش‌لرین‌دن بیری ده مشهور قام‌آتا (قاوماتا) عوصیانی‌دیر. بۇ تاریخی شخصییت‌ین ایران ایمپئریاسین‌داکی رولونو گئنیش تدقیق و تصویر ائدن اون‌لارلا ایران‌شوناسین هئچ بیری اونون اتنیک منسوبییت‌ینی آچماغا جهد گؤسترممیش‌دیر.

هئرودوت بۇ اتنیک قارشی‌دورمانی اهمنی سولاله‌سین‌دن اوْلان ایران شاهی کامبیزین (کوروشون اوغلو) دیلین‌دن وئریر. قام‌آتا عوصیانینی ائشی‌دن کامبیز اؤلوم‌قاباغی فارس اعیان‌لارینی یانینا چاغیریب دئییر:

اهمنیرین ایکینجی شاهی کامبیز ائ.ا. 522 – اینجی ایلین مارتیندا میصیر یوروشونده اولارکن بئله بیر بد خبر آلیر کی، کیچیک قارداشی باردیانین آدییلا بیر ماق (قام – آتا) عوصیان قالدیریب، سارای چئوریلیشی ائدیب‌دیر. تلسیک گئری قاییدارکن یولدا کامبیز موعممالی شکیلده اؤلور. حاکیمیتی اله آلان قام-آتا باشکندی ائکباتانا کؤچورور. بئله‌لیکله، شاه‌لیق یئنه مادا سولاله‌سینه کئچیر. یئددی آی‌دان سونرا یئددی پئرس اعیانی سوئی-قصد حاضیرلایاراق، گئجه ایکن ماقی اؤلدورورلر. سوی-قصدچی‌لردن بیری – دارا شاه سئچیلیر. اهمنی سولاله‌سی‌نین باشقا قولونا منسوب سوی‌دان اولان دارا یئنی‌دن هاکیمیتی پئرس‌لره قایتاریر. بوتون بو حادثه‌لری دارا اوچ دی‌لده (قدیم فارس، ایلام و آککاد) باقاستان قایاسینا حکک ائتدیرمیش‌دیر. همین حادیثه‌لری هئرودوت و دیگر تاریخ‌چی‌لرده آزاجیق فرق‌لرله قلمه آلمیش‌لار و بوتون بو اولای‌لار ایران-توران قارشی‌دورماسی‌نین کسکین چاغ‌لاری‌نی ایحاطه ائدیر. سونرالار آوئستا بو قارشی‌دورمایا دینی دون گئیدیرمیش‌دیر.

هئرودوت یازیر کی، سمئردی‌سی (قام-آتانی) خالق چوخ سئویردی، چونکو خالق اۆچون چوخ ایش گؤرموشدو، او اؤلنده پئرس‌لردن باشقا بوتؤو آسیا آغلاییردی.

آچیق موباریزه‌یه جسارتی چاتمایان دارا گئجه قاتی‌لی کیمی حرکت ائتدی . تصادۆفی دئییلدی کی، قام-آتادان سوْنرا حاکیمییت‌ه کئچن دارایا قارشی ایمپئریانین اکثر اوستانلاری عوصیانا قالخدی. تاریخ‌ده میثلی گؤرونمه‌میش بئله گئنیش خالق عوصیانی بوتؤو اؤن آسیانی بوروموشدو.

ماق عوصیانین‌دان بحث ائدن İ.M.دیاکونوو دئییر کی، قاوماتانی ایدئال‌لاش‌دیرماق اولماز ، بۇ موناسیبت‌ده داها ایره‌لی گئدن م.آ.داندامایئو ایسه، عومومییت‌له تاریخ‌ده قاوماتا آدلی عوصیانچی‌نین اولمادیغینی یازیر. لاکین هئرودوتون مادا-پئرس اولای‌لارینی اؤزون‌دن اویدورماسی فیکری قبول ائدیلسه بئله (مادا – فارس موحاریبه‌لرینی تکجه هئرودوت یوخ، بیر چوخ آنتیک تاریخ‌چی‌لر تصویر ائتمیش‌لر) پئرس شاهی دارانین اوچ دیل‌ده قام-آتا آدینی داشا حکک ائتدیرمه‌سی مساله‌سینی ایضاح ائتمک مۆمکون دئییل.

قام-آتانی اؤلدورن 7 فارس سیراسیندا دارا داها مکرلی شخصییت‌دیر. هئرودوت اونون صیفت‌لرینی آیدین جیزگی‌لرله وئریر. دارا سوی-قصدی تاخیره سالماماق اۆچون همکارلارینی شانتاژا چکیر، اون‌لارا – اگر باشلادیغیمیز ایشی بۇ گون بیتیرمسک، اؤزوم گئدیب ماقا خبر وئره‌جه‌یم – دئییر . یالان‌چی اولدوغونو دارا اؤزو ده گیزلتمیر، سارایا مانیعه‌سیز گیره بیلمک اۆچون بئله پلان جیزیر:

دارا آلتی فارس‌لا خلوتجه سارایا گیریب قام-آتانی اؤلدورور و بونون‌لا دا مادالی‌لار یئنی‌دن اهمنی حاکیمیتی‌نین منگنه‌سینه دوشورلر. دوغرودور، دارایا قارشی ایمپئریانین دیگر اوستانلارینده اولدوغو کیمی، مادادا دا خالق حرکاتی باشلاندی، لاکین بو، سون آزادلیق عوصیانی گوج‌لو اوردویا قارشی داوام گتیرمه‌یه‌ن بیر حرکات ایدی. بونا باخمایاراق دوز 200 ایلدن سوْنرا مادانین بیر پارچاسی – آتروپاتئنا ایمپئریادان قیریلیب موستقیل دؤولت اولا بیلدی.

آرریان قئید ائدیر کی، ائ.ا. 330–جو ایلده ماکئدونیالی ایسکندرین بوتون اهمنی ایمپئریاسی اراضی‌سینه صاحیب اولماسین‌دان سوْنرا، ائ.ا. 328–جی ایلده III دارانین سرکرده‌سی، اصلن مادالی اوْلان آتروپات یئنی‌دن میدیا ساتراپی تعیین ائدیلدی. بئله کی، ایسکندر بوتون فارس ساتراپ‌لارینی وظیفه‌دن اوزاقلاش‌دیرسا دا، یالنیز آتروپاتی صادیق‌لیگی قارشیلیغیندا اؤز وظیفه‌سینه – میدیا ساتراپی وظیفه‌سینه یئنی‌دن تعیین ائتدی و داخیلی موستقیل‌لیک وئردی. بؤیوک میدیا اراضی‌سی ماکئدونیالی ایسکندرین حاکمییت‌ی آلتینا کئچسه‌ده، کیچیک میدیا – آذربایجان اراضی‌سی اوندان واسسال آسیلی‌لیغینی قبول ائتمک‌له داخیلی موستقیل‌لیگینی قورودو. ماکئدونیالی ایسکندرین اؤلومون‌دن سوْنرا، اونون واریث‌لری آراسیندا چکیشمه‌لر باشلادیغی دؤورده، کیچیک میدیا اراضی بؤلوشدورولمه‌لرین‌دن اوزاق‌دا قالدی و بوتون آذربایجان طایفالاری آتروپاتین واحید حاکأمییت‌ی آلتیندا بیرلشدیریلدی. 
لاکین ائکباتان‌لا بیرگه بوتون بؤیوک میدیا اراضی‌سی سئلئوکی‌لر سولاله‌سین‌دن اوْلان I آنتی‌اوخون حاکیمییت‌ی آلتینا کئچدی، I سئلئوکین حاکیمییت‌ی دؤورونده ایسه (ائ.ا. 310) آتروپات کیچیک میدیانین موستقیل‌لیگینی اعلان ائده‌رک نهنگ میدیا دؤولتی‌نین اتنیک و مدنی واریثی اولان، دؤولت‌چی‌لیک عنعنه‌لرینی داوام ائتدیرن آتروپاتئنا دؤولتینی قوردو.

آرتیق ائ.ا. I مینیللیگین ایلک یوزیل‌لیک‌لرینده گونئی آذربایجان‌دا و ایران کوردوستانیندا قرارلاشمیش مادالی‌لارین دینی گؤروش‌لری حاقّین‌داکی معیین تصووورو بیزه اونوماستیک ماتئریال وئریر؛ بو، ایلک نؤوبه‌ده، آشور متن‌لرینده خاطیرلانمیش حؤکمدارلارین، تانری‌لارین آدلاری‌دیر. داها سوْنرا ائرکن مادا اراضی‌سینده آپاریلمیش آرخئولوژی قازینتی‌لار نتیجه‌سینده آشکارا چیخاریلمیش معبدلردیر.

بو زونانین ائ.ا. IX-VIII عصرلره عایید اوْلان اونوماستیکاسیندا ایسپئسیفیک مازدایستیک آنلاییش‌لار مؤوجوددور. بۇ جهت ائرکن مادا ویلایت‌لرینده و اونا باتی‌دان بیتیشیک اوْلان ویلایت‌لرده مازدایزم و یاخود بیر سیرا مازدایستیک تعلیم‌لری‌نین یاییلماسی حاقّیندا عالیم‌لره فیکیر سؤیلمه‌یه ایمکان وئریر.

لاکین موتخصصیص‌لر، بۇ ائرکن مازدایزمین آوئستادا اؤز عکسینی تاپمیش زردوشتی مازداییزمینه (داها دوغروسو، مازدایاسنیزمه) نه درجه‌ده اویغون اولدوغونو دئمه‌یه چتین‌لیک چکیرلر.

مادالی‌لارین دینی تصووورلری باتی ایران ویلایت‌لرینده (داها دقیقی گونئی آذربایجان‌دا) مئیدانا گلمیش‏ ویدیوداددا عکس اولونموش‏ جهت‌لره اویغون‌دور. ویدئوداتین ترتیب‌چی‌لری ایسه مادا ماق‌لاری اولا بیلردی‌لر. دیوگئن لائرت‌لی ماق‌لارین تعلیمیندن دانیشارکن معلومات وئریر کی، ماق‌لار اودو، تورپاغی و سویو تانری حیساب ائدیرلر. ائرکن زردوشتی‌لیک کیمی، ماق‌لارین تعلیمینه ده بوت‌پرست‌لیک یاددیر. ماق‌لار تانری‌لارین تصویرلرینی تانیمیردی‌لار.

باتی ایران ویلایت‌لرینده (گونئی آذربایجان‌دا) هله ائ.ا. I مین‌ایل‌لیگین باشلانغیجیندا اودا سیتاییش‏ ائدیردی‌لر. بو اراضی‌دکی آتش‌پرست‌لیک معبدلری، خوصوصیله نو‏شی-جانتپه‌دکی مادا معبدی بونو تام معیین‌لیک‌له تصدیق ائدیر (ائ.ا. VIII عصره عاییددیر).
مادای‌لارین معنوی مدنیتینده دینی گؤروش‌لردن و میفولوگیادان با‏شقا هابئله ائپیک یارادیجی‌لیق دا موهوم یئر توتوردو. معلوم‌دور کی، هله چوخ قدیم زامان‌لاردا کیچیک آسیادا موختلیف ائپیک اثرلر مؤوجود ایدی. همین اثرلرین سوژئت‌لری چوخ زامان میف‌لرله باغلی اولوردو.

میدیالی‌لارین دینی تصووور سیستم‌لری اون‌لارین ایدئولوگیاسینین خاراکتئریک عامیلی کیمی دیققت‌ی جلب ائدیر. دین میدیا تاریخینده اوچ اساس مرحله کئچمیش‌دیر. ایلک دؤورده بوتون مادا طایفالاری اۆچون مجبوری اولان واحید دینی سیستم اولمامیش‌دیر. مادالی‌لار آراسیندا سونرالار معیین درجه‌ده آوئستادا اؤز عکسینی تاپمیش، هابئله داها سونراکی دؤورده اؤز مؤوجودلوغونو بیدت‌چی تعلیم‌لر کیمی داوام ائتدیرمیش موختلیف دینی تعلیم‌لر یاییلمیشدی. مادا طایفالاری‌نین دینی طبیعت قووه‌لرینه سیتاییش‌دن تؤرمیش پولیتئیزم ایدی.

بیرینجی مرحله ائ.ا. VII عصردن اوول‌کی دؤورو، ایکینجی مرحله ایسه ائ.ا. VII عصردن سوْنراکی دؤورو، ائ.ا. VI – V عصرلری ایحاطه ائدیر. اۆچونجو مرحله ایسه ائ.ا. V عصرین II یاریسیندان باشلامیش‌دیر.

بیرینجی دؤورده زردوشتون دینی گؤروش‌لری هله اورتایا چیخمامیشدی. ائ.ا. IX – VIII عصرلرده قوزئی میدیا طایفالاری‌نین – کوتی‌لرین، لولوبی‌لرین، کاسسی‌لرین چوخ قدیم، سومئرلرین دونیا گؤروشو ایله باغلی اوْلان دینی تصووورلری حؤکم سورمک‌ده ایدی. حتی بابیل‌لرین ده دینی ائعتیقادلاری، میدیا مدنیتینه تأثیر گؤسترمیش‌دیر. مرکزی میدیانین بیر رایونو بابیلیستانین، سومئرلردن گلمه، خئییر، برکت و سئوگی ایلاهه‌سی اوْلان ایشتارین آدی ایله علاقه‌دار اولاراق بیت – ایشتار (ایشتارین ائو) آدلاندیریلمیشدی. آسسوری‌لر بۇ دؤورده، میدیایا هوجوم ائدرکن، میدیانین گله‌جک باشکندی ائکباتانین یاخینلیغیندا بابیل قالاسینا و بابیلیستان تانری‌سی ماردوکون، مادای‌لار آراسیندا کؤک سالمیش دینی عقیده‌سینه راست گلمیش‌دی‌لر. اصلن باتی میدیادان اوْلان حؤکمدارلار، چوخ واخت ایلاهی سومئر آدلاری داشیییردی‌لار.

بو دؤورده بابیل‌لر و آسسورلار واسیطه‌سی‌له قدیم سومئرلرین مدنیتی و دینی تصووورلری باتی میدیایا قوووت‌لی تأثیر گؤستریردی.

ائ.ا. IX – VIII عصرلرده میدیا طایفالاری آهورا (حؤکمدار، روح) مازدانین (چوخ عقل‌لی، یادداش‌لی) – خئییرخواه، خیلاص‌کار عقیده‌سینه پرستیش ائدیر و اون‌لارین دینی پولیتئیزمه، طایفا تانری‌لارینا (دئوالارا) اساسلانیردی. آیری-آیری طایفالار ایلاهی، خئییرخاه روح‌لارا پرستیش ائدیردی‌لر. میدیا طایفالارینین ایلان توتئمینه پرستیش ائتمه‌سی، مادای‌لارین ایلان‌دان دوغولموش حساب ائدیلمه‌سی ده بو دؤورون محصولو ایدی. لاکین دینی تصووورلرین ایکینجی دؤورونده آرتیق مونوتئیست زردوشت طرفداری اولموش مادای‌لار ایلان و باشقا توتئم‌لره اولان کئچمیش اعتیقادین قاتی دوشمن‌لرینه چئوریلدی‌لر. بو دؤورده میدیا قبیله‌لری آراسیندا دینی میفولوژی روایت‌لر پوئتیک شکیل‌ده گئنیش صورت‌ده یاییلمیشدی. اون‌لاردان بیری گونش تانری‌سی (میترا – مئهر) حاقّیندا اولان ماهنی‌دیر. زردوشتون اؤز دینی پوئزیاسینا داخیل ائتدیگی بو ماهنیدا مئهر صولح‌پرور اؤلکه‌لرین عاییله اوجاق‌لاری‌نین مودافیعه‌چی‌سی، اؤلکه‌لره و عائله‌لره بدبخت‌لیک گتیرن‌لرین دوشمنی کیمی تصویر ائدیلیر. خئییر، برکت، آرتیم و سو ایلاهه‌سی آناهیت و ایبتیدای ایجماع قورولوشونون یادیگاری اولان چوخ‌لو توتئمیستیک قبیله تانری‌لارینا پرستیش ده بو دؤوره عاییددیر.

ایکینجی دؤورده، ائ.ا. VII – VI عصرلرده میدیا یاخین دوغودا مدنی و دینی مرکزه چئوریلیر. ائ.ا. VI – IV عصرلرین سون‌لاری آراسیندا زردوشت دینینه حصر ائدیلمیش آوئستا آدلی کیتاب آرامئی الیفباسی ایله یازیلیر. بعضی تدقیقات‌چی‌لار گومان ائدیرلر کی، بو کیتاب آتروپاتئنا اراضی‌سینده، یوخاری میدیادا، میدیا دیلینده، پیغمبر زردوشت و اونون طلبه‌لری طرفیندن یازیلمیش، بون‌دان سونرا ایسه دفعه‌لرله ده‌ییشدیریلمیش‌دیر.

ائ.ا. VI عصرده اورتایا چیخمیش زردوشت پیغمبر زردوشتی‌لیک دینی‌نین یارادیجی‌سی اولموش‌دور. او، میدیادا طایفا تانری‌لارینی (پولیتئیزمی) لغو ائده‌رک، تک‌آللاه‌لیغی (مونوتئیزمی) تبلغ ائتمیش‌دیر. زردوشت قدیم طایفا تانری‌لارین‌دان یالنیز آهورا-مازدانی ساخلایاراق، اونو یئگانه باش تانری، چوخ عقل‌لی حؤکمدار (کامال‌الدؤوله) کیمی ایره‌لی سورموش‌دور. او، کئچمیش قبیله تانری‌لارینی – خئییرخواه روح‌لاری (دئوالاری – دئوایزم) بدخواه روح‌لارین وضعیتینه سالاراق، اون‌لاری بدخواه شیطان‌لار کیمی قلمه وئرمیش‌دیر. بعضی کیچمیش دئوالار ساخلانیلسا دا، اون‌لار اؤز موستقیل‌لیگینی ایتیرمیش و اونیوئرسال کاراکتئر آلاراق، آهورا-مازدانین چوخ‌جهت‌لی فعالییت‌ی‌نین ایجراچی‌لارینا چئوریلمیشدی‌لر. بو ایجراچی‌لاردان رتیش – محکمه ایشلرینه، ووهومانا – خئییرخواه فیکیر، اخلاق مساله‌لرینه، آرمایتی – تورپاق ایشلرینه، خشاترا-آوکا – دیگر مساله‌لره باخیردی‌لار. سونرالار آهورا-مازدانین بو ایجراچی‌لاری قروپلاش‌دیریلاراق اؤلمز موقددس‌لر (اهمنی‌لر دؤورونده آمئشا ایسپئنتا) کیمی یاد ائدیلیردی‌لر.

زردوشت دینی‌نین ان عالی اخلاق پرینسیپی موقددس قانونا، دینی ایجتیماعی قایدا-قانونا تابع اولماق‌دان عبارت ایدی. بۇ آوئستادا ان عالی نعمت – آشا آدلانیر. زردوشت تعلیمینه گؤره ان عالی خئییرخاه‌لیق توْرپاق‌دا گؤرولن ایش‌دیر، زحمت‌دیر. بۇ زحمته آوئستادا اساس خئییرخاهلیغین – قانونا ایطاعتین باش‌لیجا فورماسی کیمی آهورا-مازدانین فعالییت‌ی (آشا) کیمی قیمتلندیریلیر. زردوشت طلب ائدیردی کی، اکین‌چی‌لرین صولح‌پرور امه‌یینه حؤرمت ائدیلسین، بۇ زحمت سئویلسین و قیمتلندیریلسین.

زردوشتون اخلاقی گؤروش‌لری قدیم آذربایجان اکین‌چی و چوبان‌لاری‌نین اخلاقی گؤروش‌لری ایدی. آوئستادا گؤستریلیر کی، زردوشت بو تورپاق ایصلاحاتی ایدئیالارینا گؤره بؤیوک تورپاق صاحیب‌کارلاری، وارلی‌لار و کاهین‌لر طرفیندن موحاکیمه ائدیلدیگین‌دن، او، اؤز دوغما شهرین‌دن، میدیانین راقا (رئی) شهرین‌دن قاچمالی اولور؛ اونون املاکی موصادیره، اؤزو ایسه قانون خاریجینده اعلان ائدیلیر.

میدیا اهمنی‌لرین (ائ.ا. 550 – 331) الینه کئچدیک‌دن سونرا، فارس شاه‌لاری خالقی اؤز تابع‌لیگینده ساخلاماق اۆچون زردوشت دینین‌دن ایستیفاده ائتمیش، اونو اؤز سیاسی منافع‌لرینه اویغونلاشدیرماغا چالیشمیش‌لار. ایلک اهمنی شاه‌لاری I دارا ( ائ.ا. 552 – 486) و کسئرکس (ائ.ا. 485 – 465) زردوشتون دینی اصلاحات‌لارینی قیسمن قبول ائده‌رک آهورا-مازدانی یئگانه تانری کیمی قبول ائتمیش‌لر.
کسرئکس کئچمیش قبیله تانری‌لارینا ائتیقاد قاداغان ائده‌رک، مئهر، آناهیت، و ائرتراقنا کیمی قدیم تانری‌لارین معبدلرینی داغیتدیرمیش‌دیر. اهمنی شاه‌لاری زردوشتون ایره‌لی سوردوگو تک‌آللاه‌لی‌لیق ایدئیاسینی قبول ائدیر، لاکین اونون تعلیمی‌نین دئموکراتیک جهت‌لرینی، اکین‌چی و مال‌دارلارین حیات‌لاری‌نین مادی جهت‌دن یاخشیلاشدیریلماسینا خیدمت ائدن جهت‌لری رد ائدیردی‌لر. اون‌لار زردوشتو دینین پیغمبری کیمی رد ائده‌رک، اؤزلرینی بؤیوک حؤکمدار و دینی لیدئر اعلان ائدیردی‌لر. لاکین بۇ دینه یالنیز شاه سارای‌لاری، عمبدلر و قول‌دارلار عیبادت ائدیردی. خالق ایسه همیشه‌کی کیمی، زردوشت‌دن اوول‌کی دینی اعتیقادلارینا صادیق قالمیشدی. اودور کی، اهمنی شاه‌لاری I آرتاکسئرکس (ائ.ا. 462 – 424) و II دارا (ائ.ا. 424 – 405) زردوشت‌دن اوول‌کی دینی عقیده‌لری برپا ائتمه‌یه، قانونی‌لشدیرمه‌یه مجبور اولدولار. دینین بۇ اۆچونجو دؤورونده آهورا-مازدا ایله یاناشی میترا (مئهر) و آناهیت کیمی قدیم تانری و تانریچالارا دا اطاعت گؤستریلیردی. بۇ یئنی‌لمیش کؤهنه تانری‌لار یازات آدی ایله یاد ائدیلمه‌یه باشلامیشدی.

دینین بۇ اۆچونجو دؤورونده آتش‌پرست‌لر اؤزلرینی مازدایاسنا و زردوشتی‌لر آدلان‌دیریردی‌لار. بۇ اصل زردوشت دینی دئییلدی، سوْنراکی دؤورلرین قاریشیق، سینکرئتیک بیر دینی ایدی. مازدایاسنا قدیم دئوالاری (طایفا تانری‌لارینی) لعنت‌له‌ییر، یازات‌لارا دوعا ائدیردی. اصلینده ایسه اون‌لار هر ایکی‌سی دینی ماهییت اعتباری‌له عئینی بیر شئی ایدی.

بو دؤورده (ائ.ا. 440-جی ایله یاخین) ایلک دفعه مازدایست سالنامه‌سی قئیده آلیندی و مازدایست‌لر طرفیندن آوئستا جیددی رئداکته ائدیلدی. بۇ آوئستا دؤورون و حاکیم سولاله اهمنی‌لرین طلبینه اویغون اولاراق زردوشت مونوتئیزمی ایله اون‌دان اوولکی پولیتئیزمی بیرلشدیرمیش اولدو. بئله‌لیک‌له قدیم تانری‌لارین – آلتی موقدده‌سین (فارسجا آمئشا ایسپئنتا) کئچمیش حوقوق‌لاری برپا ائدیلدیگین‌دن مئهر، آناهیت، تیشتریا، رتیش، وئرتراقنا و هوما کیمی قدیم تانری‌لارین حوقوق‌لاری رسمیلشدیریلدی.

میدیانین اؤزونه‌مخصوص مدنییت‌ی اوْلموش‌دور. سوْنرادان مادای‌لار دیگر آذربایجان طایفالاری ایله ائتنوکونسولیداسیا اولوندوغون‌دان اون‌لارین مدنییت‌ی‌ده آذربایجان اراضی‌سین دکی دیگر تورک طایفالاری‌نین مدنییت‌ی ایله قاریشمیش و واحید آذربایجان مدنییت‌ینی فورمالاشدیرمیش‌دیر.

مؤوجودلوغونون قیسامۆدت ‌لی اولماسینا باخمایاراق، مادا دؤولتی آذربایجانین حودودلارین‌دان خئیلی اوزاق‌دا اوْلان چوخسای‌لی طایفالارا و خالق‌لارا تأثیر ائتمیش‏، یاخین دوغونون مدنی و دینی مرکزینه چئوریلمیش‏دی. ایسترابون یازیردی کی، مادای‌لار ائرمنی‌لرین و داها اؤنجه فارس‌لارین، اون‌لارین حؤکمدارلاری‌نین و آسیادا حؤکمدارلیق عادت‌لری‌نین بانی‌لری‌دیر. شوبهه‌سیزدیر کی، مادا دؤورو گونئی آذربایجان طایفالارینین تاریخینده موهوم نایلیت‌لر و موختلیف دیی‏شیک‌لیک‌لر زامانی اوْلموش‌دور. ایران و گونئی آذربایجان ساکین‌لری‌نین دینی حیاتیندا مادا ماق‌لاری‌نین رولو خوصوصیله بؤیوک ایدی.

گونئی آذربایجان اهالی‌سی‌نین مدنییت‌ی و دینی گؤروش‌لری بیر چوخ قونشو خالق‌لارین مدنییت‌ی ایله قارشی‌لیق‌لی علاقه‌ده اینکیشاف ائدیردی. ایران‌دیل‌لی طایفالار بۇ اراضی‌یه گلیش‌لری زامانی سؤزسوز کی، اؤز مدنییت‌لرینی ده گتیرمیش‏دی‌لر. لاکین اون‌لار مدنی اینکیشاف جهت‌دن یئرلی تورک طایفالار – مادای‌لار و دیگرلرین‌دن آشاغی اولدوق‌لارین‌دان او قدر ده بؤیوک تأثیر گؤستره بیلمه‌میش، عکسینه اؤزلری مادای‌لاردان بیر چوخ مدنی کئیفیت‌لری منیمسمیش‏دی‌لر. اون‌لار آبوریگئن‌لردن بیر چوخ جهت‌لری، خصوصیله ائرکن مادا گئییمینی اخز ائتدی‌لر. بیزه آ‏‏سسور رئلیئف‌لرین‌دن معلوم اوْلان همین گئییم لولوبی‌لرین گئییمی اساساًدا یارانمیش‌دی. مادا پارچالاری حاقّیندا دا بون‌لاری دئمک لازیم‌دیر. دوزدور، سوْنرالار مادالی‌لاردا با‏شقا گئییم میدانا گلدی؛ مادای‌لار سوْنرالار پئرسئپول رئلیئف‌لرینده همین گئییم‌له عکس اولونمو‏ش‌لار. گؤرونور، اسکی گئییم یالنیز آذربایجانین خزرساحیلی اراضی‌لرینده یا‏شایان کاسپی‌لرده قالمیشدی. مادا پارچالاری و گئییمی بوتون قدیم دونیا میقیاسیندا مشهورلاشمیش‌دی. آریستوفانین قورباغالار اثرینده دئییلیر کی، مادا پارچالاریندا آت-خوروز، کئچی-مارال و با‏قا فانتاستیک حئیوان‌لار تصویر ائدیلیردی. مادا خلامیدالاری (بورونجک‌لری) بوتون یاخین دوغودا گئنیش‏ یاییلمیشدی.

مادای‌لارین مادی مدنیتی حاقّیندا مادا قالالارینین عکس اولوندوغو آسسور تصویرلری، مادا باشکندی ائکباتان زوناسیندا، بابا-جانتپه‌ده و نو‏شی-جانتپه‌ده آرخئولوژی قازینتی‌لار نتیجه‌سینده الده اولونمو‏ش دلیل‌لر اساسیندا موحاکیمه یوروتمک مۆمکون اولمو‏ش‌دور.

مادا مدنییت‌ی‌نین داها ائرکن عابیده‌لری لوریستاندا، مهور لوریستان تونج‌لاری زوناسیدا آ‏شکارا چیخاریلمیش‌دیر. مؤوضولاری‌نین بیر قیسمی آ‏شکار شکیلده آوئستا منشالی اوْلان لوریستان تونج‌لاری اصیل مادا مدنییت‌ی و اینجه‌صنعتی‌نین مئیدانا گلمه‌سی و اینکیشافیدا موستثنا درجه‌ده موهوم رول اوینامیش‌دیر.

میدیا شهرلرینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمادیغین‌دان، میدیانین یازی‌لی عابیده‌لری هله الده ائدیلمه‌میش‌دیر. میدیا پئرسیا سرحددینده تاپیلمیش I دارانین قایا اوستون‌دکی یازی‌لاریندا دا قدیم پئرسیا و ایلام متن‌لری اولدوغو حال‌دا، میدیا یازی‌لاری یوخ‌دور. بۇ چاتیشمازلیق موتخصص‌لر طرفیندن اونون‌لا ایضاح ائدیلیر کی، مادای‌لار هم ایلام، هم ده فارس دیلینی بیلیردی‌لر.

تدقیقات‌چی‌لار گومان ائدیرلر کی، ائ.ا. VII عصردن اوْرتا و دوغو میدیادا میخی خط‌لی یازی‌لاردان ایستیفاده ائتمیش‌دیر. آسسور یازی‌لارینا اساساً معیین ائدیلمیش‌دیر کی، ائ.ا. VIII عصرین سون‌لاریندا ماننا حؤکمدارلاری دا میخی خط‌لی یازی‌لاردان ایستیفاده ائتمیش‌لر. بۇ زامان میدیادا هئروقلیف یازی‌لاری دا ایشلدیلیردی. زئیوییه‌دن تاپیلمیش گوموش سینی‌نین اوستون‌دکی یازی‌لار بونو ثوبوت ائدیر. معیین ائدیلمیش‌دیر کی، قدیم پارس‌لار (فارس‌لار) اؤز میخی خط‌لی یازی‌لارینی مادای‌لاردان آلمیش‌لار.

مادای‌لارین بیر سیرا ائتنوقرافیک خوصوصیت‌لرینی، گئییم و بزک فورمالارینی، سیلاح و نقلیات واسیطه‌لرینی، ایستئحسال آلت‌لری و دینی آیین‌لرینی، اکین‌چی و دؤیوش‌چو، اعیان و کاهین (ماق-مغ-موغ) صورت‌لرینی اؤیرنمک اۆچون تکجه میدیا اراضی‌سینده دئییل، همچینین قونشو اؤلکه‌لرین اراضی‌لرین‌دکی عابیده‌لر ده تدقیقاتا جلب ائدیلمیش‌دیر. بئله عابیده‌لره میثال اولاراق آسسور و تختی-جمشید قابارتی‌لارینی، تصویرلی مؤهورلری و دیگر آرخئولوژی تاپینتی‌لاری گؤسترمک مۆمکون‌دور.

ائ.ا. VII عصره عایید اوْلان نینئواداکی بیر آسسور قابارتی‌سیندا مادای‌لارین زورلا کؤچورولمه‌سی تصویر ائدیلمیش‌دیر. بۇ تصویرده فیقورلار بیر سیرادا چکیلمیش‌دیر. سیرانین اولینده و سونوندا میدیا کیشی‌لری، اورتاسیندا ایسه، میدیا قادین‌لاری و اوشاق‌لار گئدیرلر.اوچ آسسور اگری بون‌لاری موشاییعت ائدیر. فیقورلارین آیاق و ال وضعیت‌لری اون‌لارین حرکت‌ده اولدوق‌لارینی، دوز یول و ایری خط بویو یوخاری‌دان آشاغی‌یا دوغرو ایستیقامتلندیگی اۆچون آدام‌لارین حرکتینی داها دا سورعتلندیرمیش‌دیر. بۇ قابارتی میدیانین اوشاق، قادین و کیشی‌لری‌نین اوزون گئییم‌لری، ساچ‌لاری و س. حاقیندا تصووور یارادیر. تصویردکی کیشی‌لرین پاخلاوایا بنزر ناخیش‌لارلا بزدیلمیش گئییم‌لری، اؤن طرف‌دن اوزون باغلا باغلانمیش اوزون‌بوغاز آیاق‌قابی‌لاری اولدوغو گؤرونور. ساچ و ساققال‌لارینا اساساً میدیا کیشی‌لری‌نین صورت‌لرینی دیگر آسسور قابارتی‌لاریندا دا آسان‌لیقلا تانیماق اولور.

ائ.ا. VIII عصرین سونونا عایید اوْلان دور-شارروکین‌دکی آسسور قابارتی‌لاری‌نین بیرینده نیزه ایله سیلاح‌لانمیش و آرابایا قوشولاجاق ایکی آتی آپاران میدیا دؤیوش‌چولری گؤستریلمیش‌دیر. اونلار دا عنعنوي میدیا گئییمینده‌دیر.

ائ.ا. V عصره عایید تختی-جمشید قابارتی‌لارین‌دان بیرینده، مادای‌لارین قوشا آت قوشولموش دؤیوش آراباسی گؤستریلیر. بۇ تصویر اوول‌کی قابارتینی تاماملاییب تدقیقات‌چی‌لارا مادای‌لارین قوشقو قایداسی حاقیندا معلومات وئرمیش‌دیر.

ائ.ا. V عصرده یارائدیلمیش بیر تختی-جمشید قابارتی‌سیندا میدیا پادیشاهی‌نین نؤکرلری – قول‌لاری تصویر ائدیلمیش‌دیر. بوردا میدیالی‌لارین باشقا گئییم فورماسی (موتخصصیص‌لر بۇ گئییمی میدیا زادگان‌لارینا عایید ائدیرلر) تصویر ائدیلمیش‌دیر. بئله میدیا گئییم‌لی فیقورلارا تختی-جمشید قابارتی‌لاری‌نین بیر چوخ یئرینده راست گلمک مۆمکون‌دور. لاکین اون‌لاردان اؤز دقیق و آیدین تصویری ایله ان چوخ دیققت چکنی یاناشی دایانمیش اوچ مادایین تصویری اوْلان قابارتی‌دیر. اون‌لاردان اورتادا دایانان اینسانین پالتار فورماسی آسسور قابارتی‌لاریندا و تختی-جمشیددکی بیر چوخ مادای تصویرلری ایله عئینییت تشکیل ائدیر. کنارداکی ایکی اینسانین گئییی و سیلاح‌لاری ایسه میدیا وارلی‌لاری‌نین صورتینی عکس ائتدیرن باشقا بیر تختی-جمشید قابارتی‌سی ایله عئینییت تشکیل ائدیر.

میدیا دین خادیم‌لری‌نین، کاهین‌لرین–ماق‌لارین دا صورت‌لری ائ.ا. V عصره عایید اوْلان تختی-جمشید قابارتی‌لاریندا اؤز عکسینی تاپمیش‌دیر. بۇ قابارتی‌لاردا میدیا ماق‌لاری‌نین گئییم فورمالاری و کئچیرمیش اولدوق‌لاری بیر نئچه دینی آیین تصویر ائدیلمیش‌دیر. بۇ باخیم‌دان ایکی تختی-جمشید قابارتی‌سی دیققت‌ی جلب ائدیر. اونلاردان بیرینده کئچی بالاسینی قولتوغونا ووراراق قوربان (نذیر) وئرمه‌یه آپاران گنج بیر میدیالی‌نین تصویری وئریلمیش‌دیر. İ. م. دیاکونوف بئله حساب ائدیر کی، بۇ قابارتی‌دا کئچی بالاسینی قوربان وئرمه‌یه آپاران ماقین صورتی وئریلمیش‌دیر. تصویرده ماقین باش گئییمی آیدین گؤرونور. بۇ باش‌لیغی ماقین آغزینی باغلایان قولاق‌لیغی آوئستا قانون‌لارینا اویغون شکیلده‌دیر. لاکین بۇ تصویرده ماقین ییغجام، دار و قیسا گئییمی اونو میدیا سردابه‌سی اوْلان قیزقاپان سردابه‌سی و باشقا تختی-جمشید قابارتی‌لاریندا اوْلان ماق صورت‌لرین‌دن فرق‌لندیریر. اونا گؤره ده بعضی تدقیقات‌چی‌لار بۇ تصویرده ماقین اؤزونون یوخ، اود معبددی‌نین کیچیک خیدمت‌چی‌لرین‌دن بیری‌نین – کاهین کؤمک‌چی‌سی‌نین تصویر ائدیلدیگینی گومان ائدیرلر

ایکینجی تختی-جمشید قابارتی‌سیندا ایسه موقددس هوما ایچکی‌سی اوْلان قابی آپاران ماق‌لار تصویر ائدیلمیش‌دیر. بۇ تصویردکی ماق اوز سارغی‌سی و یونگول آیاق‌قابی‌لاری ایله اوول‌کی قابارتی‌دا اوْلان کاهین کؤمک‌چی‌سینی خاطیرلاتسا دا، اوزون تپه‌لی باش‌لیغی و گئن-بول، دبدبه‌لی پالتاری ایله اوندان فرق‌لنیب قیزقاپان سردابه‌سین‌دکی ماقا داها چوخ اوخشاییر. ماقین الینده توتدوغو هوما ایچکی‌سی‌نین قابی قاپاق‌لی‌دیر. هوما ایچکی‌سینی قاپاق‌لی قاب‌لاردا اونا گؤره ساخلاییردی‌لار کی، بۇ ایچکی‌یه بدخواه، ناتمیز روح‌لار داخیل اوْلوب، اونون پاک‌لیغینا، صاف‌لیغینا خیلل گتیرمه‌سین. هوما ایچکی‌سی عادتن سلیندریک گیل قاب‌لاردا ساخلانیردی. موتخصصیص‌لر بۇ صورتین اصل ماق صورتی اولدوغو قناعتینده‌دیرلر.

اود معبدی خیدمت‌چی‌لری‌نین بۇ ایکی صورتی رئالیستیک اوسلوب‌دا و اوستالیق‌لا حاضیرلانمیش‌دیر. هر ایکی تصویردن معلوم اولور کی، کاهین‌لر قیسا یونگول آیاق‌قابی‌لار (چاریق) گئیرمیش‌لر. ائ.ا. IV عصره عایید اولان، اوْرتا آسیانین آمو-دریا دفینه‌سین‌دن تاپیلمیش ماقین گوموش هئیکل‌جیگی ده اوول‌کی قابارتی‌لارداکی مووافیق سورعت‌لرله عئینی‌دیر. بۇ هئیکل‌جیک‌ده‌ده ماق، آغزی اؤرتوک‌لو، اوزون باش‌لیق‌دا، گئن و اوزون اباد، یونگول آیاق‌قابی‌لاردا و بئلی‌باغلی تصویر ائدیلمیش‌دیر. فرق‌لندیریجی جهت اودور کی، بورادا ماقین قیچ‌لاری خوصوصی دولاق ایله سارینمیش‌دیر. اود معبدی خیدمت‌چی‌لری‌نین بۇ اوچ صورتین‌دن معلوم اولور کی، اون‌لارین گئییم فورماسین‌داکی اساس علامت‌لردن بیری ده بئل‌باغی ایمیش.

İ. م. دیاکونوو تختی-جمشیددکی قابارتی فیقورلاری‌نین آلچاق‌بوی‌لو یارادیلماسی‌نی میدیا هئیکل‌تراش‌لیق عنعنه‌لری ایله علاقه‌لندیریر. او، گؤستریر کی، بۇ تصویرلر میدیا عنعنه‌لری اساسیندا یارادیلمیش‌دیر.

ائ.ا. VII – IV عصرلره عایید سلیندریک فورمالی مؤهورلرین تصویرلرینده میدیا دؤیوش‌چولری‌نین سیلاح‌لاری، گئییم‌لری و دؤیوش وردیش‌لری ایله باغلی ماراق‌لی معلومات‌لار قورونوب ساخلانمیش‌دیر. ائ.ا. VII-VI عصرلره عایید بیر ایلام مؤهورونده آریازانت آدلی میدیا طایفاسی‌نین آتلی دؤیوش‌چوسو تصویر ائدیلمیش‌دیر. دینامیک کومپوزیسیادا تصویر ائدیلمیش و چاپان آتین اوستونده دوشمنه قارشی هوجوما کئچمیش دؤیوش‌چو نیزه ایله ضربه ائندیرمه‌یه حاضیرلاشمیش‌دیر. دؤیوش‌چونون ایکینجی سلاحی اوخ و کامان‌دان عبارت‌دیر.

ائ.ا. V – V عصرلره عایید اوْلان باشقا بیر مؤهورده ایسه میدیا دؤیوش‌چولری‌نین ایسکیف‌لرله ووروشماسی تصویر ائدیلمیش‌دیر. بورادا سول طرف‌ده میدیا پیادا قوْشون‌لاری‌نین عسگرلری، ساغ طرف‌ده ایسه ایسکیف دؤیوش‌چولری گؤرونور. میدیالی‌لار اوخ و کامان‌لا سیلاحلانمیش، عادی گئییم اوستون‌دن، سینه‌لری‌نی دوشمن ضربه‌لرین‌دن قورویان زیرئه‌لی(زره) بیر کؤینک گئیمیش‌لر. قابارتی‌لاردا اولدوغو کیمی، بوردا دا دؤیوش‌چولر یان طرف‌دن حرکتده تصویر ائدیلمیش‌دیر. بۇ اثرده میدیا دؤیوش‌چولری‌نین حاکیم مؤوقئعییت‌ی خوصوصی‌له دیققت‌ی جلب ائدیر. مؤهورلرده میدیا پیادا عسگرلری‌نین یونان پیادا دؤیوش‌چولری ایله ووروشماسینی عکس ائتدیرن تصویرلرده واردیر. اون‌لاردان ائ.ا. V عصره عایید اوْلان ایکی مؤهور تصویری معلوم‌دور. بیرینجی تصویرده یونگول سیلاحلانمیش و اوریژینال دؤیوش پالتاری گئیمیش میدیا عسگری‌نین یونان دؤیوش‌چوسو ایله ووروشماسی تصویر ائدیلمیش‌دیر. ایکینجی تصویرده ایسه عنعنوی دؤیوش پالتاری گئیمیش، کامان و نیزه ایله سیلاحلانمیش میدیا عسگری‌نین یونان دؤیوش‌چوسونو اؤزونه تابع ائتمه‌سی، آیاق‌لاری آلتینا سالیب آمان دیلمه‌یه مجبور ائتمه‌سی گؤستریلمیش‌دیر. هئرودوت گؤستریر کی، اهمنی دؤیوش‌چولری اؤز گئییم فورمالاری و سیلاح‌لارینی مادای‌لاردان گؤتورموش‌لر.

میدیا اینجه‌صنعت‌ه قدیم دینی اینانج‌لارلا بیرلیک‌ده آوئستا ایدئیالاری دا جیددی تأثیر گؤسترمیش‌دیر. میدیا دؤورونه عایید اثرلرین تصویر موتیولری بۇ فیکری تصدیق ائدیر.

میدیانین اساس رایون‌لاریندا (گونئی آذربایجان‌دا) آرخئولوژی قازینتی ایش‌لری آپاریلمادیغین‌دان میدیا اینجه‌صنعت‌ی، یالنیز اونون اطراف رایون‌لاری‌نین آرخئولوژی ماتئریال‌لاری اساسیندا اؤیرنیلمک‌ده‌دیر.

فیرانسا، آبش و سون دؤورلرده ایران آرخئولوق‌لاری‌نین دامغان یاخینلیغین‌داکی تپه‌یسار، کاشان یاخنلیغین‌داکی تپه‌سیالک، نهاوند یاخینلیغین‌داکی تپگیان، اورمیا یاخینلیغین‌داکی گؤی‌تپه، حسن‌لی و زئیوییه‌ده تاپدیق‌لاری قدیم صنعت اثرلری میدیا اینجه‌صنعت‌ی حاقیندا معیین تصووورون یارانماسینا ایمکان وئرمیش‌دیر. همین اثرلرین اکثر حال‌لاردا داها قدیم دؤوره عایید اولماسی ایسه، میدیا طایفالاری نین هانسی مدنی بازا اوزرینده تشکول تاپماسینی گؤسترمک‌ده‌دیر. دیگر قدیم عابیده‌لر ایسه ائ.ا. I مین‌ایل‌لیگین باشلانغیجینا (ائ.ا. X – VIII عصرلره)، ان قدیم آذربایجان دؤولت‌لری‌نین مؤوجود اولدوغو دؤوره عایید ائدیلدیگین‌دن، میدیا اینجه‌صنعت‌ی‌نی اؤیرنمه‌یه داها چوخ کؤمک ائدیر.

قدیم ماننا و میدیا طایفالاری همیشه یاخین سیاسی، اقتصادی و مدنی علاقه‌ده اوْلموش‌لار. ماننا میدیایا تابع اولدوق‌دان سوْنرا بۇ مدنی یاخین‌لیق عومومی بدیعی اینکیشاف پرینسیپ‌لرینه اساسلانمیش، داها دا مؤحکملنمیش‌دیر. میدیا صنعت‌کارلاری بیر چوخ ساحه‌لرده، ماننا اوستالاری‌نین صنعت عنعنه‌لرینی داوام و اینکیشاف ائتدیرمیش‌لر.

میدیانین اوجقار رایون‌لاریندا آپاریلمیش آرخئولوژی قازینتی‌لار و تدقیقات‌لار بیر سیرا گؤرکم‌لی صنعت اثرلرینی آشکار ائتمیش‌دیر. تدقیقات‌چی‌لارین فیکیرلرینه گؤره، بۇ اثرلره اساساً دئمک اولار کی، میدیادا دولوس‌چولوق (كوزه‌گرچيليك)، بدیعی مئتال کیمی دئکوراتیو تطبیقی صنعت‌لر و هئیک‌لتراش‌لیق اینکیشاف ائتمیش‌دیر.

ایلکین دولوس‌چولوق صنعت‌ی‌نین ان قدیم نومونه‌لری تپه‌سیالک‌دان تاپیلمیش‌دیر. اونلار ائ.ا. 4200 – 340-جی ایل‌لرده، ائنئولیت دؤورونده یارادیلمیش‌دیر. بۇ بویالی گیل قاب‌لارین پلاستیک فورمالاری چوخ مورککب اورنامئنتال بزک‌لری اولدوقجا رنگارنگ‌دیر. دولوس‌چولوق ممولات‌لاری (افزارلاري) آچیق رنگ‌لی (آغ، ساری، چهرایی) اولدوغو اۆچون، اون‌لارین اوزرینه قهوه‌یی، قارا بویالارلا چکیلمیش ناخیش‌لار یاخشی گؤرونور. ناخیش‌لار هنده‌سی، نباتی و حئیوانی اورنامئنت‌لردن (زينت‌لردن) ترتیب ائدیلمیش‌دیر. اون‌لارین ان ساده‌لری آغزی گئن، گؤوده‌سی ایسه سلیندریک فورمادا اوْلان گیل قاب‌لاردیر. بئله کیچیک حجم‌لی سو قاب‌لاری دالغاواری، دامارلارا بؤلونموش اوچ‌بوجاق، پاخلاوا، آغاج شکیل‌لی و س. ناخیش‌لارلا بزدیلمیش‌دیر.

بیر چوخ قاب‌لارین گؤوده‌سی یوخاری گئتدیکجه دارالدیغی کیمی، اون‌لارین آلت حیصصه‌لری ده آشاغی گئتدیکجه دارالدیلمیش و بئله‌لیک‌له اون‌لار بیکونیک بیر شکیل آلمیش‌دیر. اوتوراجاق‌لارین کونوسواری یارادیلماسی ممولات‌لارین پلاستیک گؤزل‌لیگینی آرتیرمیش‌دیر. بۇ بدیعی تأثیری داها دا قووت‌لندیرمک اۆچون اوستالار، گؤوده‌سی بیکونیک شکیلده حاضیرلانمیش قاب‌لاری، داییروی اوتوراجاغی اوْلان سیلیندریک دایاق اوزرینده حاضیرلاییردی‌لار. بعضن سلیندریک فورمالی قاب‌لارین آشاغی اوتوراجاق حیصصه‌سی ده تخمیناً بۇ طرزده حاضیرلانیردی. بۇ قاب‌لارین یوخاری حیصصه‌سی ریتمیک شکیل‌ده وئریلمیش اوفوقی و دالغاواری خط‌لرله، قوش و کئچی رسم‌لری ایله، شاه‌مات تیپ‌لی ناخیش‌لار و س. اورنامئنت موتیولری ایله بزدیلمیش‌دیر. بئله دئکوراتیو واسیطه‌لر کئرامیک ممولات‌لارین پلاستیک گؤزل‌لیگینی گؤزه چارپدیرماغا، اورتایا چیخارماغا یاخشی خیدمت ائدیر.

بو دؤورون دولوس‌چولاری هم پلاستیک فورمالار، هم ده دئکوراتو ناخیش‌لار ساحه‌سینده زنگین بدیعی ایرث قویوب گئتمیش‌لر. بونا میثال اولاراق ائ.ا. III مین‌ایل‌لیک‌ده تپسیالکدا و ائ.ا. II مین‌ایل‌لیک‌ده تپگیاندا حاضیرلانمیش بویالی گیل قاب‌لاری گؤسترمک اولار. تپسیالک اوستالاری‌نین بۇ دولوس‌چولوق مکتبی سوْنراکی دؤورلرده میدیا بدیعی کئرامیکاسینا گوج‌لو تأثیر گؤسترمیش‌دیر. بیر قایدا اولاراق میدیا دولوس ممولات‌لاری یئرلی، قدیم دولوس‌چولوق عنعنه‌لری اساسیندا یارائدیلیردی. اون‌لاردا اوْلان پلاستیک فورمالارین آهنگدارلیغی، تصویر و اورنامئنت موتیولری‌نین ریتمیک دوزولوشو ائنئولیت دؤورو اوستالاری‌نین کشفی‌نین نتیجه‌سی‌دیر.

میدیانین قوزئی-باتی رایونون‌داکی نهاوندده تاپیلمیش تونج دؤورونه (ائ.ا. II مینیل‌لیک) عایید تک‌قولپ سلیندریک فورمالی گیل قابین اوستونده فانتاستیک بیر حئیوان تصویر ائدیلمیش‌دیر. قانادلی، تک‌بوینوزلو، ایلان قویروق‌لو، شیر بنزر بۇ حئیوان، تدقیقاتی‌لارین فیکرینجه شر تانری‌سی، اؤلولر دونیاسی‌نین پادیشاهی ساییلان اهریمانین سیمبولیک تصویری‌دیر. اهریمانین تخمیناً بۇ تیپ‌لی، لاکین قانادسیز تصویرینه گده‌به‌ی رایونون‌دان تاپیلمیش میدیا دؤورونه عایید تونج کمرین اوستون‌دکی تصویرلی یازیدا دا راست گلینمیش‌دیر.

ائ.ا. XII – X عصرلره عایید تپسیالک دولوس‌چولاری پلاستیک فورما و دئکوراتیو ناخیش ساحه‌سین‌دکی آختاریش‌لاری‌نی داوام ائتدیره‌رک بیر سیرا یئنی کئرامیکا نومونه‌لری یاراتمیش‌لار. اون‌لارین ایچینده بئلین‌دن سیزیلمیش سیلیندر شکیل‌لی قاب‌لار، گؤوده‌سی کوروی شکیل‌لی، کیچیک حجم‌لی اوستو شاه‌مات ناخیش‌لی بویالی قاب‌لار و اوچایاق‌لی تک‌قولپ کئرامیک ممولات‌لار دیققت‌ی جلب ائدیر. کیچیک‌حجم‌لی، آلچاق داییروی اوتوراجاغی و گئنیش آغزی اوْلان بۇ تک‌قولپ بویالی قاب‌لار کوتله‌وی شکیلده حاضیرلانیرمیش. اون‌لارین اوستو یاناکی چکیلمیش دوز خط‌لر، داما-داما ناخیش‌لار، گونشین رمزی تصویرلری و س. ایله بزدیلیردی. بۇ جور دولوس‌چولوق ممولات‌لار معیشت‌ده گئنیش ایشلدیلیردی.

دینی مراسیم‌لرده ایستیفاده ائتمک اۆچون تپسیالک اوستالاری موختلیف فورمالی جام‌لار حاضیرلاییردی‌لار. اون‌لارین آلچاق اوتوراجاق‌لی گئنیش آغیزلی، اوزون آخیجی‌لی و سیلیندریک هون‌دور دایاق‌لی، تک‌قولپ فورمالاری زوومورفیک پلاستیک صورت‌لرله تجهیز ائدیلیردی. بۇ جام‌لارین آغزیندا اؤکوز، قویون و مارال باش‌لارینی آندیران فیقورلار قویولوردو. بۇ جور قاب‌لاردان خئییر و برکت آیین‌لرینده ایستیفاده ائدیلیردی. بۇ دؤورده بئله ریتون‌لاری تپگیان دولوس‌چولاری دا حاضیرلاییردی. تپسیالک اوستالاری داها ساده فورمالی، اوچایاق‌لی و کیچیک حجم‌لی قاب‌لار دا حاضیرلاییردلار.

ائ.ا. I مین‌ایللیگین اولینده (ائ.ا. X – VIII عصرلر) قدیم دولوس‌چولوق عنعنه‌لرینه صادیق قالان میدیا اوستالاری یئنی-یئنی پلاستیک فورمالار و دئکوراتیو واسیطه‌لر کشف ائدیردی‌لر. لولئیین‌لی میدیا قاب‌لاری‌نین اورتایا چیخماسی‌دا بۇ دؤوره تصادف ائدیر. بۇ لولئیین‌لر قاب‌لارین آغزینا بیتیشیک شکیل‌ده حاضیرلانیردی. بئله قاب‌لارین داها ساده بزک‌لی نومونه‌لری میدیانین باتی سرحددینده – روواندوزدا، اون‌لارن داها مورککب فورمالاری ایسه تپسیالکدا حاضرلانیردی.

تپسیالکدا بئله قاب‌لارین اوچ تیپی یارادیلمیش‌دیر. اون‌لارین لولئیین‌لری بعضن شاقولی و بعضن ده اوفوقی وضعییت‌ده اولوردو. اۆچونجو حال‌دا ایسه اوفوقی وضعییت‌لی لولئیین قابین آغزین‌دان آرالی حالدا حاض‍یرلانیردی. بۇ قاب‌لار اکثر حال‌دا، گونش‌ین سیمبولیک تصویری و دوزبوجاق‌لی شاه‌مات لؤوحه‌سی رسم‌لری‌له بزدیلیردی. موتخصصیص‌لر بۇ قاب‌لارین دینی-سئحرکار کاراکتئرلی مراسیم‌لر اۆچون حاضیرلانیردی.

تپسیالکدا حاضیرلانمیش بۇ تیپ‌لی قاب‌لارین چوخونون اوستونده آت تصویری چکیلدیگین‌دن اون‌لارین گونش تانری‌سی میترایا (مئهره) اعتیقاد ائدن‌لره خیدمت ائتدیگی گومان ائدیلیر. بۇ قاب‌لارین ناخیش و تصویرلرینی آوئستانین میترایا حصر ائدیلمیش X یاشتیندا وئریلن معلومات‌لارا اساساً معیین‌لشدیرمک مۆمکون اوْلموش‌دور. 
بئله قاب‌لاردان بیری‌نین اوستونده آت، اونون باشی اوستونده گونش، یوخاری‌دا ساغ طرف‌ده ایسه شاه‌مات لؤوحه‌سینه بنزر بیر دوزبوجاق‌لی رسم ائدیلمیش‌دیر. قابین لولئیینی‌نین اتک‌لری ایسه گونش‌ین ضیالارینی خاطیرلادان ناخیش‌لارلا بزنمیش‌دیر.

آوئستانین X یاشتیندا میترا گئنیش اوتلاق‌لارا مالیک، سورو و اوشاق بخش ائدن، تورپاق‌لاری و آت‌لاری دوشمن‌دن قورویان بیر قهرمان کیمی تصویر ائدیلیر. همین قابین قولپو آلتین‌داکی دوزبوجاق‌لی، چوخ گومان کی، میترانین حیمایه‌سینده اوْلان گئنیش اوتلاق‌لاراین تصویری‌دیر.

بو دؤورون (ائ.ا. X – VIII عصرلر) تپسیالک کئرامیکاسیندا نظره چارپان اوریژینال دولوس‌چولوق فورمالارین‌دان بیری ده، گیل قاب‌لاردا قولپ‌لارین شاقولی وضعییت‌ده حاضیرلانماسی ایدی. ائ.ا. X – VIII عصرلرده تپسیالک دولوس‌چولاری دولوس‌چولوق ممولات‌ی‌نین پلاستیک زنگین‌لیگینه خوصوصی اهمیت وئرمیش‌لر. بو دؤورون کئرامیک نومونه‌لرینده گؤوبه‌لر دوزبوجاق‌لی، کوروی، سیلیندر و س. شکیل‌لرده اولوب، چوخ زامان اوچ‌آیاق اوزرینده یئرلشدیریلیردی. قاب‌لارین بوغازلاری قصداً اوزائدیلیر، اویما و قاباریق حالقالارلا بزدیلیردی. قاب‌لارین گؤوده‌لری هم رنگ‌لی ناخیش‌لار، هم ده قاباریق عونصورلرله دئکوراتیولشدیریلیردی.

میدیانین باشکندی اولان ائکباتان‌دان تاپیلمیش قیزیل قاب‌لار، مادای اینجه‌صنعت‌ی‌نین ان گؤزل نومونه‌لری کیمی دیرلندیریلیر 
 پایتختی اولان ایتباتان دان تاپیلمیش قیزیل قابلار، مادای اینجه‌صنتی‌نین ان‌گؤزل نمونه‌لری کیمی دیرلندیریلیر

تک قولپ‌لو و قولپ‌سوز کوبوک‌لار زریف سیلوئته مالیک اولوردو. بو دؤورون تپگیان دولوس‌چولاری کوبوک‌لارین سیلوئتینده اساس‌لی ده‌ییشیک‌لیک‌لر ائده‌رک، اون‌لارین پلاستیک قورولوشونو داها دا مورککب‌لشدیرمیش، دئکوراتیو بزه‌یینه ایسه، یئنی، داها قاباریق عونصورلر علاوه ائتمیش‌لر. تپسیالک و تپگیان دولوس‌چولاری‌نین بو ناعیلییت‌لری بیر-بیرینه چوخ یاخین اولوب، عومومی بیر اینجه‌صنعت‌ین – میدیا اینجه‌صنعت‌ی‌نین ترکیب حیصصه‌لری‌دیر.

بو دؤوره تپسیالک دولوس‌چولاری دینی عقیده‌لرله باغ‌لی اولان چوخ‌لو زوومورف قاب‌لار حاضیرلامیش‌لار. اون‌لار قویون، قوش، اؤردک فیقورلاری فورماسیندادیر. بون‌دان باشقا بویالی کئرامیکادا اوزون سیلیندریک جام‌لارین و کونوسواری، اوزون آخیجی‌لی قاب‌لارین قولپ‌و اوستونده قوچ و مارال باش‌لاری‌نین فیقورو دا یارائدیلیردی. اکثر حال‌لاردا بو زوومورف عونصورلر گئنیش‌آغیزلی، بویالی جام‌لارین گؤوده‌سینه یاپیشدیریلیردی. زوومورف فیقورلارین ایستیقامتی قاب‌لارین بعضن ایچینه، بعضن ده خاریجینه طرف یؤنلدیلیردی. بو سئحرکار فیقورلار قاب‌لارین ایچینی، گویا خاریجی بدخواه تأثیرلردن قورویورموش. نادیر حال‌لاردا زوومورف موتیولری ایلان، کئچی و س. تصویرلر شکلینده، بویالی قاب‌لارین خاریجینده ده چکیردی‌لر. بۇ قاب‌لارین دئکوراتیو ترتیباتیندا ناخیش‌لارین رنگ کونتراس‌لیغینا، ریتمیک دوزولوشونه و دینامیک کومپوزیسیا قورولوشونا خوصوصی دیققت یئتیریلیردی.

بابیل-شومئر خالق‌لاری‌نین مدنی ناعیلییت‌لرین‌دن قیدالانمیش میدیا دولوس‌چولاری اوریژینال دولوس‌چولوق صنعتی یاراتماق‌لا، بۇ ساحه‌ده ایران یایلاسینا کؤچ ائتمیش فارس‌دیل‌لی خالق‌لارین ده مدنییت‌ینه بؤیوک تأثیر ائتمیش‌لر.

میدیا دؤورونده چوخ‌لو بدیعی اهمیتی اوْلان مئتال اشیالارین یارادیلماسی مادای‌لارین بۇ ساحه‌ده ده گئنیش بیلیک و باجاریغا مالیک اولدوق‌لارینی ثوبوت ائدیر. لاکین میدیانین مرکزی شهرلرینده و بؤیوک یاشاییش یئرلرینده (ائکباتان، هیربه، راقا و س.) قازینتی و تدقیقات ایش‌لری آپاریلمادیغین‌دان، بئله اثرلر نادیر تاپینتی‌لار حساب ائدیلیر.

تپه‌یساردان ائ.ا. XX عصره عایید بیر حؤکمدار اساسی‌نین تونج باشی تاپیلمیش‌دیر. بۇ اسانین باشلیغیندا بویوندوروغا قویولموش یئر شوملایان ایکی اؤکوزله بیر اکین‌چی‌نین پلاستیک فیقورلاری سخئماتیک شکیلده تصویر ائدیلمیش‌دیر. بۇ تونج فیقورلارا اساساً موتخصصیص‌لر گومان ائدیر کی، همین اسا سئحرکارلیق مقصدلرینه خیدمت ائتمیش‌دیر. اسا گومان کی، شاهین اوْلموش، یا دا کی، طایفا باش‌چی‌لارین‌دان بیری اوندان اووسون مراسیم‌لری زامانی ایستیفاده ائتمیش‌دیر.

سینسیناتی اینجه‌صنعت موزئیینده ساخ‌لانان قیزیل بیر جامی تدقیقات‌چی هئلئن کانتور اینام‌لا میدیا اینجه‌صنعت‌ی‌نین ان ماراق‌لی نومونه‌لرین‌دن بیری ساییر. بۇ جامین اوزرین‌دکی شیش‌اوج‌لو هالمئت یارپاغی زئیوییه پالمئت‌لرینه، قوشا کلله‌لی داش کئچی‌لرین دوروش وضعییت‌ی ایسه اهمنی گوموش وازاسی اوستون‌دکی داش کئچی‌لرین تصویرینه چوخ اوخشاردیر.

تختی-جمشیدده دارانین (ائ.ا. 522 – 486) سارای املاکی‌نین ایچری‌سینده میدیا سرکرده‌سینه مخصوص قیزیل‌دان حاضیرلانمیش قیلینج قینی تاپیلمیش‌دیر.[168] بۇ قین اؤز زنگین بزک ترتیباتی ایله دؤورون عئینی تیپ‌لی قیلینج قین‌لارین‌دان فرق‌لنیر. بۇ سیلاح قینی دؤیمه اوصولو ایله ایشلنمیش‌دیر. اونون اوستون‌دکی سارای خیدمت‌چی‌لری، حئیوان‌لار و پالما آغاج‌لاری‌نین تصویرلری بیر-بیرینه عکس ایستیقامت‌ده اوْلان قروپ‌لاردا توپلانمیش‌دیر. هر قروپون فیقورلاری بیر جرگه‌ده و بیر حرکت ایستیقامتینده وئریلمیش‌دیر. ایکی کئشیک‌چی شیراین بالالالاری گئرییه دؤنموش حالدادیر. اون‌لاردان آشاغیدا آرخا آیاق‌لاری اوستونده دوز دایانمیش، باش‌لاری گئری دؤنموش کئچی‌لرین سیراسی قین بویونجا اوزانیر و فیقورلار گئتدیکجه کیچیلیر. قینین اوچ‌بوجاق فورمالی اوجو ایت تصویرلرینه بنزر ناخیش‌لارلا بزدیلمیش‌دیر.

میدیانین باشکندی ائکباتان (همدان) شهرین‌دن تاپیلمیش ائ.ا. V عصره عایید اوْلان قیزیل جام میدیا اوستالاری‌نین صنعت‌کارلیغی حاقّیندا یاخشی تصووور اویادیر. قیزیل جامین کونوسواری گؤوده‌سینده ایشیق و کؤلگه لکه‌لرینی چوخالتماق و جامین دئکوراتیولیگینی آرتیرماق مقصدی ایله میدیالی اوستا اونون ساحه‌سینی کیچیک زولاق‌لارا پارچالامیش‌دیر. زولاق‌لارین هامی‌سیندا ریتمیک صورت‌ده تصویر ائدیلن آی‌پارا، اووال تراپئس شکیل‌لی چیخینتی‌لار جامین پلاستیک گؤزل‌لیگینی خئیلی آرتیرمیش‌دیر. تهران اینجه‌صنعت موزئیینده ساخ‌لانان بۇ قیزیل جامین بوغازیندا اهمنی شاهی کسئرکسین (ائ.ا. 485 – 465) آدی ایله باغ‌لی اوْلان یازی‌لار واردیر. بۇ یازی‌لار پارس، ایلام و بابیل دیل‌لرینده‌دیر. 

میدیا هئیکل‌تراش‌لیغینی اؤیرنمک اۆچون اساس منبع قایا اوستونده یارائدیلمیش قاباریق تصویرلردیر. بئله قاباریق تصویرلر میدیا پادیشاه‌لاری‌نین قایا سردابه‌لرینده و بیسوتون قایالاریندا دا چاپیلمیش‌دیر.

میدیانین قایالاردا چاپیلمیش سردابه‌لری‌نین ان قدیمی کیرمانشاه‌دان گونئی‌ده، ساکاوند یاخینلیغیندادیر. بۇ سردابه‌ده قایانین ایچینده مئییت قویماق اۆچون بیر تاخچا دا قازیلمیش‌دیر. اونون یوخاری حیصصه‌سینده اود قوربان‌گاهی، اونون اطرافیندا ایسه بیر بؤیوک و ایکی کیچیک قاباریق اینسان فیقورو چاپیلمیش‌دیر. تصویرلر کوبود و غئیری-پروپورسیونال‌دیر. اون‌لار تراکتووکالاری و حاضیرلانما تئخنولوگیالارینا گؤره لولوبی و ایلام قابارتی‌لارینی خاطیرلادیر. همین سردابه‌نین کیمه مخصوص اولماسی ایسه موباحیثه‌لی‌دیر .

کیرمانشاه‌لا همدان آراسیندا، صحنه دئییلن یئردکی قایا سردابه‌سی ایسه دؤرد دیوارلا قاپانمیش یاشاییش یئرینی خاطیرلادیر. اونون قاپی‌سی‌نین اوستونده قانادلی گونش لؤوحه‌سی قاباریغی یونولموش‌دور. بۇ تصویر موتیوی قدیم سومئرلرده گئنیش یاییلمیش ایشیق، گونش تانری‌سی‌نین سیمبولودور. سوْنراکی دؤورده بۇ سیمبولو منیمسه‌ین پارس‌لار (فارس‌لار) اونا معیین ده‌ییشیک‌لیک‌لر ائده‌رک داهادا مورککب‌لشدیرمیشدی‌لر. اون‌لار بۇ گونش تصویرینه آهورا-مازدانین (هؤرموزون) فیقورونو دا علاوه ائتمیشدی‌لر. باشقا قایا سردابه‌لری کیمی بۇ سردابه ده آسما ائوی خاطیرلادیر. بۇ ایکی قایا سردابه‌سی‌نین ائ.ا. VII عصره عایید اولماسی گومان ائدیلیر .

سوْنراکی میدیا قایا سردابه‌لرینه مثال اولاراق دوکانی داوود و قیزقاپان سردابه‌لرینی گؤسترمک اولار. هر ایکی سردابه ائ.ا. VI عصره عاییددیر .

دوکانی داوود سردابه‌سی همدان‌دان بابیلیستانا گئدن یولون اوستون‌دکی چاپیلمیش‌دیر. İ. م. دیاکونوف گومان ائدیر کی، بۇ سردابه میدیا حؤکمداری آستیاقین (ائ.ا. 584 – 550) سولئیمانیه یاخینلیغین‌داکی سورداش کندی‌نین یانیندا شهریزار دره‌سین‌دکی قایادا چاپیلمیش، قیزقاپان ایسه میدیا حؤکمداری کیاکسارین (ائ.ا. 625 – 584) سردابه‌سی‌دیر. بۇ قبیرلر قورولوشو اعتباری‌له ده بیر-بیرینه بنزییر

دوکانی داوود سردابه‌سی‌نین گیریش حیصصه‌سینده قاباریق ماق (موغ-مغ) فیقورو چاپیلمیش‌دیر. ماقین فیقورو قارشی‌سین‌داکی ساحه‌ده ایسه تصویر یوخ‌دور. بۇ حیصصه یا یاریمچیق، یا دا ایشلنمه‌میش قالمیش، و یا سوْنرا کیمینسه طرفیندن سیلینمیش‌دیر. بۇ تصویرده ماق، اه‌ینینده اوزون کؤینک، باشیندا باش‌لیق، اوزونده سارغی، الینده بارئسما توتدوغو، ال‌لرینی ایره‌لییه اوزادیب دوعا اوخودوغو وضعیت‌ده یارادیلمیش‌دیر. ماق‌لارین بئله دوعا وضعیتی حاقّیندا آوئستانین II کیتابی اوْلان یاسنادا (29،5 و 50،8) معلومات واردیر . ماق‌لار بارسئما توتدوقدا، هوما ایچکی‌سی، یاخود اود قارشی‌سیندا اولارکن آغیزلارینی سارغی ایله ساریییردی‌لار کی، اؤز نفس‌لری ایله مقدس وارلیق‌لاری موردارلاماسین‌لار. بۇ تصویرده ده ماق الینده هوما ایچکی‌سی توتدوغو اۆچون آغزی سارغی‌لی‌دیر.

قیزقاپان سردابه‌سی‌نین سوتون‌لاری پیلیاستر شکلینده‌دیر. پیلیاسترلارین آراسیندا تانری‌لارین سیمبول‌لاری قاباریق شکیل‌ده تصویر ائدیلمیش‌دیر.بورادا اوستونده دؤردقانادلی فیقور اوْلان دایروی لؤوحه، آشاغی‌سیندا آی شکلی و اورتاسیندا اینسان فیقورو اوْلان داییروی لؤوحه، اوستونده اولدوز، تصویر ائدیلمیش داییروی لؤوحه کیمی قاباریق تصویرلر یونولوب حاضیرلانمیش‌دیر.

ائ. هئرسفئلد بیرینجی و ایکینجی تصویرلری آهورا مازدا ایله میترانین سیمبول‌لاری حساب ائدیر. اۆچونجو تصویر – اولدوزلو لؤوحه قدیم سومئرده ایشتاری و وئنئرا پلانئتینی تمثیل ائدیردی. بۇ عابیده‌ده ایسه اونون آناهیتین سیموولو اولماسی گومان ائدیلیر .

بو سردابه‌نین قاباریق تصویرلرینده سول‌دا خاراکتئریک ماق گئییمینده اوْلان کاهین دایانمیش‌دیر. ماق بۇ پالتارین اوستون‌دن بوش قول‌لاری ساللانمیش اوزون عبا گئیمیش‌دیر. کاهین‌ین باشیندا باش‌لیق (اهمنی دؤورونده بۇ گئییم پاتی‌دانا آدلانیردی)، آغزیندا ایسه سارغی واردیر. ماقین قارشی‌سیندا اوچ‌پیلله‌لی اود عیبادتگاهی گؤرونور. بۇ عیبادتگاهین ساغ طرفینده دایانمیش قیسا گئییم‌لی پادیشاهین‌دا آغزیندا سارغی واردیر. هم پادشاهین، هم ده ماقین سول الینده کامان واردیر. بورادا کامان، قلبه، هؤکمران‌لیق رمزی‌دیر. اون‌لارین ساغ ال‌لری‌نین حرکتین‌دن، عیبادتگاه قارشی‌سیندا دوعا اوخودوق‌لاری آنلاشیلیر . بۇ قاباریق تصویر جدی سیممئتریک کومپوزیسیادا یارادیلمیش‌دیر. فیقورلار آلچاق‌بوی‌لو گؤستریلسه ده، دینامیک تصویر ائدیلمیش‌دیر. اود عیبادتگاهی ایسه داها طمطراق‌لی و عظمت‌لی وئریلمیش‌دیر.

بو اثرده پادیشاهین کاه‌ینین سول ال‌لرینده قلبه، حاکمیت سیمبولو اوْلان کامان گؤستریلدیگی اۆچون، قوربان‌گاهین قارشی‌سیندا قلبه‌یه تصویر ائدیلمیش آیین کئچیریلدیگی گومان ائدیلیر. قدیم لیشیر پیرینییه حصر ائدیلمیش و بیسوتون‌دا I دارانی گؤسترن قابارتی‌لاردا دا کامان قالیبیت سیمبولو کیمی وئریلدیگین‌دن، موتخصصیص‌لر میدیانین قیزقاپان سردابه‌سین‌دکی تصویرده ده کامانین اننوی اولاراق قلبه رمزی و حاکمیت نیشانی اولدوغونو قئید ائدیرلر .

دوکانی داوود و قیزقاپان آدلاری ایله مشهور اوْلان بۇ ایکی قایا سردابه‌سین‌دکی قاباریق‌لار اؤزونون تراکتووکا کامیل‌لیگی، پروپورسیالاری و تئکنیکاسی ایله مشهور اهمنی قابارتی‌لارین‌دان هئچ ده گئری قالمیر. İ. م. دیاکونوف گومان ائدیر کی، اهمنی قاباریق‌لاری اهمنی شاه‌لاری‌نین اسیر توتوب گتیردیک‌لری میدیا اوستالاری، اون‌لارین شاگیردلری و باشقا میدیالی اوستالار طرفیندن حاظیرلانمیش‌دیر. او، گؤستریر کی، بیسوتون داغین‌داکی قاباریق کومپوزیسیادا میدیا اوستالارینا تانیش اوْلان داها قدیم لولوبی‌لرین پادیشاهی آنوبانی‌نین قاباریق سوژئتی‌نین تکرار ائدیلمه‌سی ده تصادوفی دئییل. تختی-جمشیددکی قاباریق‌لاردا فیقورلارین بیر قدر یاستی، آلچاق وئریلمه‌سی ده داها قدیم میدیا قاباریق‌لارین‌دان گلمه علامت‌دیر .

هئیکل‌تراش‌لیق صنعتی ساحه‌سینده میدیا اوستالاری‌نین چوخ قدیم و زنگین پلاستیک عنعنه‌لری و سیناق‌دان چیخمیش تجروبه‌لری، سرریشته‌لری واردی . میدیا پادیشاه‌لاری اۆچون یونولموش قایا سردابه‌لری‌نین قاباریق‌لاری‌دا بونو تصدیق ائدیر. میدیا قایا قاباریق‌لاری – هئیکل‌تراش‌لیق صنعتی ایسه داها قدیم لولوبی – کوتی عنعنه‌لرینه اساس‌لانیر. بون‌دان علاوه میدیا هئیکل‌تراش‌لیغینا آسسور و ایلام قاباریق‌لاری‌نین دا موثبت تأثیری اوْلموش‌دور. بۇ تأثیرین اکثر حال‌لاردا اسیر توتولموش اوستالار واسیطه‌سی‌له رئاللاشدیریلدیغی گومان ائدیلیر .

میدیانین قایا سردابه‌لری‌نین مئعمارلیغی خالیص خالق یاشاییش بینالارین‌دان آلینمیش‌دیر. همین سردابه‌لرین قاباریق‌لاری میدیانین سارای و معبدلری‌نی بزمیش داش هیکل‌لره نیسبتن کوبود و ایبتیدایی ایدی. بیزه چاتمامیش بۇ هیکل‌لر خوصوصی ائمالات‌خانالاردا حاضرلانیردی. میدیانین باشکندی ائکباتاندا و باشقا شهرلرینده آرخئولوژی قازینتی ایش‌لری آپاریلمادیغین‌دان، موتخصصیص‌لر میدیا اینجه‌صنعت‌ی‌نی اؤیرنمک اۆچون قدیم یونان تاریخ‌چی‌لری‌نین معلومات‌لاری‌نا، آسسور و تختی جمشید قابارتی‌لارینا، اویما شکیل‌لی مؤهورلره، میدیانین اوجقار رایون‌لاریندا آشکارلانمیش آرخئولوژی عابیده‌لره و س. اساسلانمیش‌لار.

میدیا طایفالاری ماننالار، بابیل و آسسورلار واسیطه‌سی‌له قدیم شومئرلرین دینی اعتیقادلاری، اینجه‌صنعت‌ی و مدنییت‌ی ایله یاخین‌دان تانیش اوْلموش و اوندان بهره‌لنمیش‌لر. بۇ یاخینلیغا میدیانین سومئر اؤلکه‌سی ایله قونشولوق‌دا یئرلشمه‌سی و مادای‌لارین سومئرلرین مدنی واریث‌لری اوْلان بابیل و آسسور خالق‌لاری ایله ایقتصادی، مدنی و حربی موناسیبت‌لرده اولماسی ایمکان یاراتمیش‌دیر. میدیا ائ.ا. VII–VI عصرلرده اؤز دینی اعتیقادلاری، اینجه‌صنعتی و مدنییت‌لری ایله قونشو خالق‌لارا تأثیر گؤستره بیلمیش‌لر.

بابا-جان‌تپه آدلانان ایری مسکن مادا مدنییت‌ی‌نین، خوصوصیله تیکینتی صنعتی‌نین و مئعمارلیغینین ماراق‌لی عابیده‌لرین‌دن بیری‌دیر. بۇ مسکن لوریستانیین پی‏-ائ-کوه آدلی یئرینده، بیر نئچه تپه‌ده یئرل‏شمیش‌دیر. همین مسکن چوخ‌طبقه‌لی‌دیر، II و III دمیر دؤورلرینی (ائ.ا. X-VI عصرلری) ایحاطه ائدیر. مسکن‌ین ائرکن طبقه‌لری مادایا قدرکی زامانا عاییددیر. عابیده‌نین یالنیز یوخاری طبقه‌سی ائرکن مادا دؤورو ایله باغ‌لی‌دیر. بۇ مسکن مدنیت عابیده‌لرینه و مئعمارلیق دئتال‌لارنا گؤره مادا مئمارلیغینین همدان‌دان تخمیناً 70 کیلومتر گونئی‌ده، XX عصرین 60-جی ایل‌لری‌نین سون‌لاریندا آرخئولوژی جهت‌دن تدقیق اولونان موهوم عابیده‌لرین‌دن بیری نوش‏ی-جان‌تپه ایله یاخین‌دیر.

نوش‏ی-جان‌تپه کومپلئکسی گئنیش وادی اوزرینده یوکسه‌لن طبیعی تپه‌نین زیروه‌سینده یئرلشمیش‌دیر، اساساً، ایکی معبددن، قالاچادان و سوتون‌لو زال‌دان عبارت‌دیر. مئعمارلیق باخیمین‌دان چوخ مورککب اوْلان مرکزی اود معبدی داها ماراق‌لی‌دیر. بو، سجده‌گاها و مینبره مالیک اولان، مرتبه‌لی رومب ‏شکلینده اوجالدیلمیش هون‌دور قولله‌دیر. همین قولله‌ده موقددس اود آلوولانیردی و بۇ اودون ایزلری قارالمیش چی کرپیج‌لر اوزرینده قالمیش‌دیر. گؤرونور، بۇ معبد نو‏شی-جان‌تپه اراضی‌سینده یالنیز ان قدیم تیکی‌لی دئییل، هابئله میدیادا زردو‏شتیلیگین بوتون طلب‌لرینه جاواب وئرن ایلک مازدایستیک اوبیئکت ایدی.

ائ.ا. VIII عصرین اورتالاریندا مادا طایفا ایتتیفاقی و مادا دؤولتی‌نین قودرت‌لی دؤورونده یارانمیش، اونون چیچکلنمه‌سی دؤورونده ده مؤوجود اوْلموش‏ نوش‏ی-جان‌تپه کومپلئکسی سئلئوکی‌لر زامانینادک یاشاییش یئری اوْلموش‌دور. ائرکن مادا دؤورونون بوتون کومپلئکس‌لرینده اورارتو و آ‏‏سسور مدنیت‌لری‌نین، خصوصیله مئعمارلیق عنعنه‌لری‌نین تأثیری نظره چارپیر.

اورارتو حؤکمداری II ساردورون (ائ.ا. VII عصرین اورتالاری) سالنامه‌سی‌نین مضمونون‌دان بللی اولور کی، میدیانین قوزئی-باتی ویلایت‌لرینده ( آذربایجان‌دا) گئنیش میقیاس‌لی اینشاات ایش‌لری آپاریلمیش‌دیر. سالنامه‌ده آذربایجانین گونئی-باتی ویلایت‌لری سرحددینده ایگیرمی قالانین و یوز ایگیرمی یاشاییش منطقه‌سی‌نین سالیندیغی حاقّیندا معلومات وئریلیر.

میدیا دؤورون‌دن بیزه بللی اوْلان بیر چوخ تیکینتی تیپ‌لری اصلینده هله چوخ اول، ماننا دؤورونده یارادیلمیشدی. خصوصیله اورمیا گؤلو رایونوندا بیر سیرا قایا سردابه‌لری، قایالار و دور-شاروککین‌دن اوْلان (ائ.ا. VIII عصرین سون‌لاری) مشهور آسسور قابارتی‌لاریندا تصویر ائدیلن تیکینتی‌لر هله میدیا دؤورون‌دن اوول‌ه عایید ائدیلمه‌لی‌دیر.

میدیا دؤورونده آذربایجان مئعمارلیغی باش‌لیجا اولاراق ایندیکی گونئی آذربایجان اراضی‌سینده (آراز چایین‌دان گونئی‌ده) و آذربایجان رئسپوبلیکاسی‌نین گونئی رایون‌لاریندا اینکیشاف ائتمیش‌دیر. بۇ رایونون اساس مدنی اینکیشاف مرکزی ایسه اورمیا گؤلو اطرافی اراضی اوْلموش‌دور. میدیا مئعمارلیغینین اینکیشافینا شوبهه‌سیز کی، بیر طرف‌دن قایا مسکن‌لری، دیگر طرف‌دن آغاج قورغولاری معیین تأثیر گؤسترمیش‌دیر. مونومئنتال مئعمارلیق اؤز اینکیشافیندا باش‌لیجا اولاراق داش تیکینتی‌لردن عبارت اوْلموش‌دور.

VII عصرده بؤیوک دؤولت کیمی فورمالاشان میدیا، یاخین دوغو مئعمارلیغینین اینکیشافیندا اهمیت‌لی رول اوینامیش‌دیر.

میدیانین قودرت‌لی ایمپئریایا چئوریلمه‌سی مؤحتشم سارای تیکینتی‌لری اۆچون شراییط یاراتمیش‌دیر. تاریخی سالنامه‌لر میدیانین باشکندی ائکباتاندا سالینمیش بؤیوک تیکینتی‌لر حاقّیندا گئنیش معلومات وئریر. قدیم مؤلف‌لردن هئرودوت و پولیبی‌نین تصویرینه گؤره بو شهرین داخیلینده بؤیوک سارای وار ایدی. او، حالقاشکیل‌لی قودرت‌لی قالا دیوارلارینا مالیک ایدی. آکروپول ائله تیکیلمیشدی کی، بیر حالقاشکیل‌لی قالا دیواری دیگری‌نین اوزرینده یوکسلیردی. بوتون دیوار حالقالاری یئددی ایدی کی، بون‌لارین دا سونونجوسوندا پادیشاهین سارایی و خزینه یئرلشیردی.

ائکباتان سارای‌لارینی تصویر ائدن پولیبی اون‌لارین گئنیش‌لیگینی و بزک زنگین‌لیگینی خصوصیله قئید ائتمیش‌دیر. او، سر و سیدر آغاج‌لارین‌دان دوزلدیلن، اوستو گوموش و قیزیل ورق‌لری ایله اؤرتولموش سوتون‌لاردان بحث ائدیر.

سای‌سیز-حیساب‌سیز ایستیحکام‌لار و ایستیحکام حالینا سالینمیش شهرلر میدیا اینشااتینین دیگر تیپینی تمثیل ائدیردی. حجمی و سیلوئتینه گؤره مؤحتشم و زهم‌لی تأثیر باغیشلایان بۇ تیکینتی‌لر دئکوراتیو بزک‌لردن ده خالی دئییل‌دی. تاریخی منبع‌لر موختلیف چیخینتی‌لاری اوْلان میدیا قالالاری حاقّیندا معلومات وئریر. ائکباتان کرئم‌لی ماکئدونیالی ایسکندرین یوروشو دؤورونده هله آباد وضعییت‌ده اولدوغون‌دان، ایسکندر تختی جمشیددن گتیردیگی پول‌لاری موحافیظه اۆچون بورایا گؤندرمیش‌دی. ائکباتان معبدلرینده ایسکندره قوربان‌لار گتیریلمه‌سی و بۇ شهرده گیمناستیکا یاریش‌لاری‌نین کئچیریلمه‌سی ده اونون ائ.ا. IV عصرده یاخشی وضعیتده اولدوغونو تصدیق ائدیر.




#Article 35: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری (781 words)


آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ()، قوزئی آمریکا دا بیر دؤولت. سرحدلرینی شومالدا کانادا، جنوبدا مکزیک ایله (قوزئی آمریکا حیصصه‌سینده آلاسکا تکجه کانادا ایله) بؤلوشور. آمریکا فدراتیو جمهوریدیر. آمریکاآنایاساسی ۱۷۸۷-نجی ایلده قبول ائدیلمیش‌دیر (۱۷۸۹-نجو ایلدن قوه‌ده‌دیر). اساسی قانوناً بوگونه قدر ۲۶ دَییشیکلیک ائدیلمیشدیر، اونلاردان ۱۰-او ۱۷۸۹-نجو ایلده حوقوق‌لار حاقیندا بیلل آدی ایله قبول اولونموشدور. عالی قانون‌وئریجی حاکیمیت اورقانی اولان آبش کونقره‌سی سئنادان و نوماینده‌لر پالاتاسین‌دان عیبارتدیر. محکمه سیستمی فدرال و یئرلی محکمه‌لردن تشکیل ائدیلیب.

آوروپا کولونیستلری قوزئی آمریکا قاره‌سینه گلنه‌دک (۱۶نجی عصر) آمریکانین ایندیکی اراضی‌سینده قیزیل دریلر و اسکیمولار یاشاییردی. ۱۶۰۷-نجی ایلده اینگیلیسلر ایندیکی ویرجینیا ایالتی‌نین اراضیسینده ایلک دایمی مسکن سالدیلار. اوجوز زنجی امه‌ای ۱۷–۱۸ عصرلرده جنوب ایالتلری‌نین پلانتاسیا تصرروفاتینین اینکیشافیندا موهوم رول اوینادی. کاپیتالیزمین اینکیشافی ایله قاباقجیل ایدئولوژی اؤزونه یول آچیردی (توماس جفرسون، بئنجامین فرانکلین). قوزئی آمریکادا اینگیلیسین حؤکمرانلیغینا سون قویموش ایستیقلالیت موحاریبه‌سی (۱۷۷۵–۸۳) گئدیشینده آبش-دا آبش ایستیقلالیت بیان‌نامه‌سی قبول ائدیلمیشدیر (۱۷۷۶ ایل یولون ۴-ده). یورکتاون یاخینلیغیندا ووروشمادان (۱۷۸۱) سونرا اینگیلیس ایجماعلار پالاتاسی موحاریبه‌نین داوام ائتمه‌سی علئیهینه سس وئردی و حوکومتی صولح باغلاماغا وکیل ائتدی. ۱۷۸۱ ایلده خاریجی ایشلر، مالیه و حرب دپارتامنتلری یاراندی. همین ایلده مالیه دپارتامنتی باشچیسی روبرت مورریس پول بوراخیلیشی اۆچون قوزئی آمریکا بانکی کونقره لیسانسینی وئردی. ۱۷۸۷ ایلده قبول ائدیلمیش یئنی آنایاسا آبش-ای فدرال دؤولت کیمی رسمیلشدیردی. ۱۷۸۹ ایلده ایلک پرزیدنتی جورج واشینگتن سئچیلمیش‌دیر. ۱۷۸۹–۹۱-جی ایللرده ایلک سیاسی پارتیاسی - فئدئرالیستلر و رئسپوبلیکاچیلار مئیدانا گلدی (۱۸۲۸ ایلده فئدئرالیستلر آدینی دئموکرات پارتیاسیا دَ‌ییشدیلر). ۱۷۹۱ ایلده میلّی بانک یارادیلدی. میلتلرآراسی مئیداندا اؤز مؤوقعینی مؤحکملتمه‌یه‌سی گؤسترن آمریکا ۱۸۰۸–۰۹ ایل‌لرده روسیه ایله دیپلوماتیک موناسیبتلری باغلاندی. اینگیلیس-آمریکا موحاریبه‌سی (۱۸۱۲–۱۴) آبش-این موستقیل‌لیگینی موحکم‌لندیردی. ۱۹ عصرین اول‌لرینده آبش-این اراضیسی خئیلی گئنیشلندی. ۱۹ عصرین سونون‌دان جنوب کارولینا و جورجیا دان میسیسیپی، آلاباما، لوئیزیانا و آرکانزاسا کیمی گئنیشلنمیش پامبیقچیلیق اینکیشاف ائتمه‌یه باشلادی. ۱۸۰۳ ایلده آبش حکومتی لوئیزیانانی فرانسهدن ساتین آلمیشدی، ۱۸۱۹ ایلده ایسپانیا غربی و شرقی فلوریدانی آمریکایا گذشته گئتمه‌یه مجبور اولدو. ۱۸۷۶ ایلده روسیه‌دن آلاسکانی و آلئوت آدالارینی ساتین آلدی. ۱۹ عصرین ۳۰-نجو ایللرین اولینده آمریکادا آبولیسیونیزم حرکاتی گئنیشلندی. لاکین جنوب قولدارلارلیق اوستانلری شیمال جمعیتی آراسینداکی ضدیت‌لری کسکینلشدیردی. ۱۸۶۰ ایل دسامبرین ۲۰-ده گونئی کارولینا فئدئرال کونستیتوسیاسین اؤز راتیفیکاسیاسینی پوزموش، شیتات‌لار اتفاقین‌دان چیخدی. فئوریهین ۷-ده آمریکا کونفدراتیو اوستانلری‌نین مووقتی آنایاساسی قبول ائدیلمیشدیر. بۇ آبش-دا وطنداش موحاریبه‌سی (۱۸۶۱–۶۵) ایله نتیجه‌لندی. بۇ دؤورده پرزیدنت آبراهام لینکولن کؤله‌لرین فدرال سویه‌ده آزاد ائتمه‌سی حاقیندا بیان‌نامه‌سی ایمضالادی (۱۸۶۳ ایل ژانویه‌نین ۱-ده). ۱۸۶۹ ایلده وایومینق اراضیسی، ۱۸۹۳ ایلده ایسه کولورادو اوستانی قادین‌لارا سس‌وئرمه حوقوقو وئردی. وطنداش موحاریبه‌سیندن سونرا مالدارلیغین گئنیشلنمه‌سینه گؤره کابویلار مئیدانا گلمیش‌دیلر. ۱۸۸۶ ایل سپتامبرین ۴-ده جئرونیمونون توتولماسی ایله هیندیلرله موحاریبه‌لر اصلینده باشا چاتدی. همین ایلده آبش یوزایللیگی موناسیبتی ایله فرانسه‌دن پای آزادلیق هیکلی نیو-یورک یاخینلیغیندا آچیلمیش‌دیر. ۱۸۹۲ ایلده ۱۹۵۴ ایله قدر ایشلمیش ائللیس آیلئند کؤچریلر قبول مرکزی آچیلمیش‌دیر. ۱۸۹۳ ایلده آبش هاوایی آدالاری، ایسپانیا-آمریکا موحاریبه‌سینده (۱۸۹۸)، فیلیپین، قوام آدالاری و پورتو ریکو توتولدو. ۱۹۰۳ ایلده ایسه پاناما کانالی زوناسی توتولموش‌دور. بیرینجی دونیا موحاریبه‌سینده آبش اولجه بیطرفلیک اعلان ائتمیش‌دیر. ۱۹۱۴ ایل اوْکتوبر آییندا پرزیدنت وودرو ویلسون آنتانتایا قیسامودتلی کردیتلری وئرمه‌یه ایجازه وئردی. آمریکالیلارین باتیرمیش خاریجی گمیلرده هلاکلارین‌دان سونرا آبش آلمان ایله دیپلوماتیک موناسیبتلری لغو ائتمیشدیر و ۱۹۱۷ ایل آوریلین ۶-دا اونا موحاریبه اعلان ائتدی. آمریکا اوروپاداکی سیلاحلی قوه‌لری‌نین باشچیسی جون پرشینق اولدو. همین ایل دسامبرین ۱۸-ده کونقره آنایاسایا قورو قانونو داخیل ائدن ۱۸-جی دوزلیشی قبول ائتدی. ۱۹۲۹–۳۳ ایللر دونیا ایقتصادی بوحرانی آمریکایا خوصوصیله آغیر ضربه ووردو. ۱۹۴۱ ایل دسامبرین ۷-ده آبش-آ موحاریبه اعلان ائدن ژاپون پیورل-هاربور، فیلیپپین و بیر سیرا باشقا اراضیلرده‌کی حربی-دنیز بازالارینا هوجوم ائتدی. دسامبرین ۱۱-ده آلمان و ایتالیا دا ژاپون طرفینده آمریکایا موحاریبه اعلان ائتدیلر. ۱۹۴۲ ایلده سووئت ایتیفاقی-آمریکا دانیشیقلاری نتیجه‌سینده همین ایل اوروپادا ایکینجی جبهه آچماق باره‌ده تام راضیلیق الده ائدیل‌دی. ساکیت اوقیانوسدا ژاپون قارشی فعالییت‌لری آدمیرال چئستئر نیمیتس و ژنرال دوقلاس ماکارتور باشچیلیق ائتمیشلر. موحاریبه بیتمیش کیمی سویوق موحاریبه باش وئرمیشدیر. آمریکانین سووئت ایتفاقی ایله موناسیبتلری پیسلشمیش کیمی ۱۹۴۸ ایلده جورج کئننان ساخلاما (containment) دوکتریناسینی ایره‌لی سوردو.

همین دؤورده اوروپانین برپاسی اؤچون مارشال طرحی قبول ائدیلمیشدیر. ۱۹۴۹ ایل آوریلین ۴-ده ناتو-نو یاراتمیش پاکت ایمضالامیشدیر. ۵۰-نجی ایللرده آمریکاداکی ایستهلاک سویه‌سی خئیلی یوکسلمیشدیر، عئینی زاماندا دئموقرافیک دوغوم پارتلاییشی (بابی بووم) باش وئرمیشدیر. آمریکا اورتا صینفی یئنی‌یئتمه‌لرییه گؤره اؤلکه‌ده‌کی روک-ائن-رولل (rok-en-roll) اَیلنجه صنایعسی‌نین چیچکله‌ین ساحه‌سی اولدو. ۱۹۶۲–۶۳ ایللرده کاراییب بوحرانی باش وئرمیشدیر. ۱۹۶۳ ایل آوقوستون ۲۸-ده ایرقچیلیک و ایسقرقاسیا قارشی موباریزه واشینقتونا مارشلا نتیجه‌لندی. ۱۹۶۶ ایلده آبش عالی محکمه‌سی حبس ائدیلمیش شخصه اونون حوقوقلارینی خبر وئرمه‌سی حاقیندا قرار وئردی. نؤبتی ایلده پرزیدنت لیندون جانسون مولکی حقوقلار حاقیندا فرمانی ایمضالادی. لاکین جونسونون بؤیوک جمعیت پروگرامینا باخمایاراق، آمریکا ویتنام موحاریبه‌سینه جلب ائدیلمیشدیر. ۱۹۶۸ ایلدن هیپی حرکاتی یارانمیش‌دیر. ۱۹۷۴ ایلده اووترگئیت مسئله‌سی‌نه گؤره ریچارد نیکسون پرزیدنت وظیفه‌سینی ترک ائتدی و اونون عوضینه جرالد فورد تعیین ائدیلمیشدیر. ۸۰-جی ایللرده آمریکادا QİÇS اپیدمیاسی باش وئرمیشدیر. سووئت ایتفاقی داغیلمیش کیمی جورج بوش پرزیدنت سئچیلمیشدیر. ۱۹۹۰-جی ایلده نؤوبتی ایلده بیتمیش کنگر کورفزینده موحاریبه باشلاندی. ۲۰۰۳-نجو ایل ۲۰ مارسین ۲۰-ده عیراقدا موحاریبه باش وئردی.

آرکانزاس •آریزونا •آلاباما •آلاسکا •آیداهو •آیووا •اوکلاهما•اورگن•اوهایو•ایلینوی•ایندیانا•پنسیلوانیا•تگزاس•تنسی•جورجیا•دلاویر•جنوب داکوتا•شمال داکوتا•رود آیلند•فلوریدا•جنوب کارولینا•شمال کارولینا•کالیفرنیا•کانزاس•کلرادو•کنتاکی•کانتیکت•لوئیزیانا•ماساچوست•مریلند•مونتانا•میزوری•میسیسیپی•میشیگان•مِین•مینسوتا•نبراسکا•نوادا•نیوجرسی•نیومکزیکو•نیوهمپشایر•نیویورک•واشینگتن•وایومینگ•ورمونت•ویرجینیا•غرب ویرجینیا•ویسکانسین•هاوائی•یوتا




#Article 36: آمستردام (117 words)


آمستردام (ایلک آدی: آمستلردام - آمستل چایین‌دا بند) هولندنین باشکندی، شیمال دنیزینده ایری بندر و اؤلکه‌نین مدنیّتینین مرکزیدیر. اهالیسی ۲٫۱۵۸٫۵۹۲ (۲۰۱۱). ائیسلمر کؤرفزی ساحیلینده، آمستل چایینین دلتاسیندادیر. آلمازجیلالاما و آلماز تیجارتینین ایری مرکزی کیمی مشهوردور. چوخلو اینجه‌سنت و معمارلیق آبیده‌سی وار. کرال سارایی (کئچمیش بلدیه بیناسی، ۱۶۴۸–۵۵، معماری: وان کامپئن)، ۱۴–۱۷ عصرلره عایید کیلسه‌لر، دؤولت موزه‌ای (۱۸۷۷–۸۵، معماری: کوپئرس)، بیرژا (۱۸۹۷–۱۹۰۳، معماری: بئرلاگه) وار. کرال علملر آکادمیاسی، رمبراندتین ائو موزه‌ای، تاریخ موزه‌ای وار.

آدی ایلک دفعه ۱۲۷۵-جی ایل‌ده چکیلن آمستردام ۱۳۰۰ یاخود ۱۳۰۱-جی ایل‌ده شهر حوقوقو آلمیشدیر. ۱۶-جی عصرده موهوم تیجارت مرکزی کیمی تانین‌میش، ۱۷-جی عصرده بین‌الخلق تیجارت و کرِدیت مرکزینه چئوریلمیشدیر. ۱۷۹۵–۱۸۰۶-جی ایللرده باتاویا رسپوبلیکاسینین، سونرا نیدرلاند کراللیغینین باشکندی اولموشدور. ۱۹۴۰–۴۵-جی ایللرده آلمانلیلار طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر.




#Article 37: آنادولو تورکجه‌سی (208 words)


آنادولو تۆرکجه‌سی یا دا استانبول تۆرکجه‌سی و یا تورکیه تورکجه‌سی (آنادولو تۆرکجه‌سینده: Türkçe) _ تورک دیللریندن بیری‌دیر. بۇ دیل تورکیه، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتی، قیبریس جومهوریتی، آلمان، بولغاریستان، مقدونیه، کوزووو، رومانی و بیر نئچه باشقا اؤلکه‌لرده، دانیشیلماقدادیر.

بو دیل، تورک دیللرینین اوغوز، باتی شاخه‌سی‌نین اوغوز قوروپوندادیر. باشقا آدلاری، تورکیه تورکجه‌سی یا ایستانبول تورکجه‌سی‌دیر. آنجاق بۇ آدلار ساده‌جه آذربایجان و ایران‌دا، اونو آذربایجان تورکجه‌سیندن آییرماق اۆچون ایشلنیر، و دونیانین هریئرینده ساده‌جه تورکجه آدلاندیریلیر.

آنادولو تورکجه‌سی، عصرلر بویو، آدی عثمانلی تورکجه‌سی و عرب خطی ایله یازیلماق‌دا ایمیش. آنجاق آتاتورک زامانیندا، خط ریفورمو آپاریلاندان سوْنرا، لاتین خطینه چئویریلدی و بیر سیرا باشقا فرقلندیرمک‌دن سوْنرا عثمانلی تورکجه‌سینین یئرینی توتوب و آنادولو تورکجه‌سی آدلاندیریلدی.

آنادولو تورکجه‌سی، ایندیکی زاماندا لاتین کؤکلو خط ایله یازیلماقدادیر. بۇ خط، آذربایجان تورکجه‌سینین لاتین کؤکلو خطی کیمیدیر، آنجاق ə، q و x حرفلری اوندا یوخدور و K، G و Ğ حرفلرینین ده تلفوظلری بیر آز فرق ائدیر.

آنادولو تورکجه‌سینین الیفباسی:

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

بو ۲۹ حرفین، ۸ حرفی سسلی‌دیر (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) و قالانی سس‌سیزدیر.

۲۰۰۵ده TDK طرفیندن تثبیت اولان ۱۰۴۴۸۱ سوزجوکدن ۱۴% یابانچی اولاراق، قالانی تۆرکجه کؤکنلی‌دیر.




#Article 38: آنار رضا (600 words)


آنار (تام آدی: آنار رسول اوْغلو ریضایئو) — آذربایجان یازیچی‌سی، شاعر، ترجومچی، سسئناریست، آذربایجان یازیچی‌لار بیرلیگی‌نین صدری، چاغیریش آذربایجان جمهورییتنین میلّی مج‌لی‌سی‌نین دئپوتاتی اوْلموش‌دور.

آنار، ۱9۳8ـجی ایل مارسین ۱4ـ ده باکیدا شاعیرلر عایله‌سینده آنادان اوْلموشدور. آنارین آتاسی شاعیر رسول‌رضا، آناسی شاعیره نیگار رفیع‌بیلیدیر. آنار عئینی زاماندا آذربایجانین مشهور ایجتیماعی دؤولت خادیمی، آذربایجان دئموکراتیک جومهوریتی‌نین ایلک صحیه ناظیری و گنجه شهرینین ژئنئرال قوبئرناتورو اوْلان خدادادبی رفیع‌بیلی‌نین نوه‌سیدیر.

رسول‌رضا ۱9۱0ـجی ایل مایین ۱9ـدا گؤی‌چای شهرینده دونیایا گلمیش،۱98۱ـجی ایل آوریلین ۱ـده باکیدا وفات ائتمیشدیر. ممدخانلیلار نسلیندندیر. سوی‌آدلاری اولو باباسی، چینی و بیر پارا کندلرین مولکه‌داری ممدیار اوْغلو ممدخانلا باغلیدیر. بایات بویوندان، شه‌سئون تایفاسیندان اوْلان ممدخان ۱9ـجو عصرین اورتالاریندا روس عسگرلری ایله توققوشماسیندان سوْنرا زیندانا آتیلیر و اورادا زهرلنه‌رک اؤلدورولور. ممدخانین نتیجه‌سی رسولون آتاسی ابراهیم ممدخانلی گؤیچادا میرزه‌لیک ائدر و تیجارتله مشغول اولارمیش. ۱9۱5ـجی ایلده باکیدا وفات ائتمیش و چمبرهکندده دفن ائدیلمیشدیر.

۱9۱۳ـجو ایل ژوئنون ۲9ـ دا گنجه‌ده آنادان اوْلموش نیگار خانیم رفیع‌بیلی مشهور رفیع‌بیلیلر نسلیندندیر. آنا طرفدن باباسی علی‌اکبربی رفیع‌بیلی ائل آغ‌ساققالی، معاریفچی، آذربایجاندا ایلک سیاسی پارتییا والان «دیفای» پارتییاسینین یایرادیجیلارینداندیر.

علی‌اکبربیین یئگانه اوْغلو، نیگارخانیمین آتاسی خدادادبی ایلک عالی تحصیللی جراحلارداندیر. خارکوو طیب اونیوئرسیته‌سی بیتیردیکدن سوْنرا ۱7 ایل گنجه خسته‌خاناسینین باش‌حکیمی و حکیملر جمیعتینین صدری کیمی چالیشمیشدیر. ۱9۱8ـجی ایلده گنجه‌ده ایلک موستقیل آذربایجان جومهوریتی قورولان زامان خدادادبی رفیع‌بیلی فتحعلی‌خان خویسکینین حؤکومتینده ایلک صحیه ناظیری اوْلموش بیر ایل سوْنرا ایسه گنجه ژئنئرالـقوبئرناتورو وظیفه‌سینه تعیین ائدیلمیشدیر. ۱9۲0ـجی ایل آوریل بولشویک چئوریلیشیندن سوْنرا حبس ائدیلمیش، گنجه عوصیانینین تشکلینده ایتهاملاندیریلاراق گولله‌لنمیشدیر.

آنار ۱945ـجی ایلده اون‌ایللیک موسیقی مکتبینه(ایندیکی بولبول آدینا مکتب) داخیل اوْلموش و ۱955ـجی ایلده همین مکتبی گوموش مئداللا بیتیرمیشدیر. بیرینجی صینیفدن اونونجو صینیفه قده‌ر زئمفیرا صفراووا ایله بیر یئرده اوخوموشلار.

۱955ـجی ایلده آنار آذربایجان دؤولت اونیوئرسیته‌سینین فیلولوگییا فاکولته‌سینه، زئمفیرا کانسئرواتوریایا داخیل اولسا دا، یوللاری آیریلمامیش نیشانلانمیش، ائولنمیشلر. تویلاری۱96۲ـجی ایل ژانویه‌نین ۲7 ـده اوْلموشدور.

آنار و زئمفیرا خانیمین ایکی اؤولادلاری وار. بؤیوک اوغوللاری تورال عرب‌شوناس و دیپلوماتدیر،خاریجی ایشلر ناظیرلی‌یینین امکداشیدیر،قیزی گونئل ایسه باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سینین شرق‌شوناسلیق فاکولته‌سینی بیتیریب.

آنار ۱99۱ـجی ایلین مارسیندا یازیچیلارین دوققوزونجو قورولتاییندا یکدل‌لیکله آذربایجان یازیچیلاری بیرلیگینین صدری سئچیلمیشدیر. ۱997ـجی ایل اوکتوبرین ۳0ـ دا یازیچیلارین اونونجو قورولتاییندا یکدل‌لیکله یئنیدن آذربایجان‌یازیچیلار بیرلیگینین صدری سئچیلمیشدیر.

۱99۱ـجی ایلده موستقیل آذربایجانین میلی مجلیسینی ایلک ایجلاسینی آچماق، آپارماق شرفی آنارا وئریلمیشدیر. آنار ۱995ـجی و ۲000ـجی بۇ کامیسیانین مدنیت حاقیندا، تاریخ و معمارلیق عابیده‌لرینین قورونماسی حاقیندا، کینوماتوقرافیا حاقیندا و باشقا موهوم قانونلاری میلی مجلیس قبول ائتمیش و پرزیدنت ایمضالامیشدیر.

آنار آذربایجان جومهوریتی کانیستیتوسیا کامیسیاسینین عوضوودور. آنار بیر سیرا دؤولت وبین‌الخالق موکافاتلارین صاحیبیدیر. ۱998ـجی ایل مارسین ۱4ـ ده آذربایجان پرزیدنتی آناری آلتمیش یاشی موناسیبتی ایله اؤلکه‌میزین ان یوکسک موکافاتی، ایستیقلال اوردئنی ایله تلطیف ائتمیشدیر.

بولشویک چئوریلیشیندن سوْنرا حبس ائدیلمیش، گنجه عوصیانینین تشکلینده ایتهاملاندیریلاراق گولله‌لنمیشدیر.

آنار ۱945ـجی ایلده اون‌ایللیک موسیقی مکتبینه(ایندیکی بولبول آدینا مکتب) داخیل اوْلموش و ۱955ـجی ایلده همین مکتبی گوموش مئداللا بیتیرمیشدیر. بیرینجی صینیفدن اونونجو صینیفه قده‌ر زئمفیرا صفراووا ایله بیر یئرده اوخوموشلار.

۱955ـجی ایلده آنار آذربایجان دؤولت اونیوئرسیته‌سینین فیلولوگییا فاکولته‌سینه، زئمفیرا کانسئرواتوریایا داخیل اولسا دا، یوللاری آیریلمامیش نیشانلانمیش، ائولنمیشلر. تویلاری۱96۲ـجی ایل ژانویه‌نین ۲7 ـده اوْلموشدور.

آنار و زئمفیرا خانیمین ایکی اؤولادلاری وار. بؤیوک اوغوللاری تورال عرب‌شوناس و دیپلوماتدیر،خاریجی ایشلر ناظیرلی‌یینین امکداشیدیر،قیزی گونئل ایسه باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سینین شرق‌شوناسلیق فاکولته‌سینی بیتیریب.

آنار ۱99۱ـجی ایلین مارسیندا یازیچیلارین دوققوزونجو قورولتاییندا یکدل‌لیکله آذربایجان یازیچیلاری بیرلیگینین صدری سئچیلمیشدیر. ۱997ـجی ایل اوکتوبرین ۳0ـ دا یازیچیلارین اونونجو قورولتاییندا یکدل‌لیکله یئنیدن آذربایجان‌یازیچیلار بیرلیگینین صدری سئچیلمیشدیر.

۱99۱ـجی ایلده موستقیل آذربایجانین میلی مجلیسینی ایلک ایجلاسینی آچماق، آپارماق شرفی آنارا وئریلمیشدیر. آنار ۱995ـجی و ۲000ـجی بۇ کامیسیانین مدنیت حاقیندا، تاریخ و معمارلیق عابیده‌لرینین قورونماسی حاقیندا، کینوماتوقرافیا حاقیندا و باشقا موهوم قانونلاری میلی مجلیس قبول ائتمیش و پرزیدنت ایمضالامیشدیر.

آنار آذربایجان جومهوریتی کانیستیتوسیا کامیسیاسینین عوضوودور. آنار بیر سیرا دؤولت وبین‌الخالق موکافاتلارین صاحیبیدیر. ۱998ـجی ایل مارسین ۱4ـ ده آذربایجان پرزیدنتی آناری آلتمیش یاشی موناسیبتی ایله اؤلکه‌میزین ان یوکسک موکافاتی، ایستیقلال اوردئنی ایله تلطیف ائتمیشدیر.




#Article 39: آنتونیو ژوزئ اولیویرا (1296 words)


آنتونیو ژوزئ اولیوئیرا(پورتوقال دیلینده:António José Conceição Oliveira )، (د. ۱۴ اوکتوبر ۱۹۴۶، آنادیا، پورتوقال) پورتوقالیالی فوتبول مشقچی‌سی‌دیر. اولیوئیرا یا قیسا لقبله آدلانان تونی، گئچمیشده پورتوقالیانین میلّی، و بنفیکا کوماندالاریندا یاریم‌مودافیعه‌چی ایدی. او اویونوچولوق‌دان سوْنرا، آوروپا، میصر و آسیادا دا چوخ‌لو کلوب‌لاردا، او جمله‌دن، بنفیکا، بوردو (فرانسه)، سویا (ایسپانیا)، قوانقژو ار و اف (چین)، الاهلی (میصر)،الاتفاق (عربیستان)، و الاتحاد (عربستان) کیمی کوماندالاردا باش مشقچی اوْلموش‌دور.
تونی ۲0۱۲جی ایلی نین ژوئن آیین‌دان ، ۲0۱5 دسامبر آییناجان ، 4 فصل، گونئی آذربایجانین تراختورونون باش مشقچی‌سی اوْلوب. تونی تیراختورا بیرینجی دفه بیر رسمی کاپ(جام) آلان باش مشقچی اوْلموش‌دور. بۇ دؤنمده، اوچ دؤنه تیراختوردان چیخاردیلیب، آنجاق تیراختور یانداشلاری ایچینده اولاغان اوستو محبوب اوْلدوغونا گؤره تیراختورا قایتاریلمیشدیر.
تونی ۲0۱۲-۲0۱۳ (۱۳9۱-۱۳9۲) لیگینده، تیراختورو ایران اوستون لیگینین (لیگ برترین) ایکینجی مقامی، و آسیا قهرمانلار لیگی سهمیه سی آلیب. ۲0۱۳-۲0۱4 (۱۳9۲-۱۳9۳) لیگینده 6جی سیرایا چاتیب آنجاق تیراختورو ایلک دفه اَلَمه کاپیندا (جام حذفی) قهرمان ائدیب و گینه ده آسیا قهرمانلار لیگینه سهمیه آلیب. تونی ۲0۱4-۲0۱5 (۱۳9۳-۱۳94) لیگینده تیراختورو بیرینجی دفه سوپرلیگده ده قهرمان ائده بیلردی، آنجاق تیراختور - نفت تهران قالماقاللی یاریشینداکی عجیب اولایلارا گؤره، سون دقیقه ده قهرمانلیغی الدن قاچیردیب، آنجاق تیراختور گینه ایکینجی اوْلوب، آسیا سهمیه سی قازاندی. تونی ۲0۱5-۲0۱6 (۱۳94-۱۳95) فصلینده تیراختورون باش مشقچی سی ایدی و تیراختورو اَلَمه کاپی نین یاریم فینالینا یوکسلتمیشدی، آنجاق سوپرلیگده سرباز(عسگر) اویونچولارین ایده آل اویناماماقلاری، و سونوجدا یاخشی امتیاز توپلاماماق بهانه سینه گؤره، چوخلو حاشیه لر ایله قارشی اوْلموشدو، باشقا طرفدن دئییلیردی آروادی مریضدی و عاییله سوروملارینا گؤره تیراختوردان آیریلماق زوروندا قالیب، یاریم فصلدن ایکی اویون قاباق، دسامبر آییندا، تیراختوردان آیریلیب یئرینه امیر قلعه نویی گلدی.

۲0۱۲ (۱۳9۱)جی ایلین یازیندا امیر قلعه نویی وئردیگی سؤزلرین خیلافی اولاراق، تیراختورو بوراخیب تهران استقلال کلوبونا قوشولدو. اؤزونه بیرینجی دفه آسیا لیگینه حاضیرلایان تیراختور کلوبونون مودورلری اونون یئرینه پرویز مظلومی نی گتیرمک ایستیردیلر، آنجاق تیراختور یانداشلارینین تایسیز مخالفتلری ایله قارشیلاندیلار. بۇ مخالفتلر عموما اینترنت سایتلاری و توپلومسال شبکه لرده گؤزه چارپیردی. تیراختور یانداشلاری دئییردیلر استقلال و پیروزی کلوبلارینا آسیلی مشقچیلر هامیسی قلعه نویی یه تایدیلار و تیراختوروچون تعصبلری یوخدور و حتمن گرک بیر خارجی مشقچی تیراختورا گلسین. سونوندا تیراختور مودورلری، آسیا لیگینده سابقه سی اوْلان و بنفیکا کیمی کلوبلاردا افتخار قازانان مشقچی، تونی اولیوئیرا تیراختورا گتیردیلر. 
تونی نین تیمی فصلین باشلانیشیندا، یاخشی اوینایابیلمیردی و تیراختور مودورلری اونو تیراختوردان چیخارتماق ایستیردیلر، آنجاق تونی نین مئیدان قیراغیندا اولاغان اوستو جوشغولو ایشلری بوتون تاماشاچیلاری اؤزونه حئیران ائدیب، ماراقلاندیرمیشدی، تیراختورچولار دئییردیلر گرک بۇ مورببی یه فورصت وئریلیسین. گئت گئده تونی اؤز تاکتیکلرینی تیراختور اویونچولاری آراسیندا ایشه سالابیلدی و بوتون تیملری بارسلونا طرزینده دال با دال پاسلارلا گیجلدیب و چوخلو قوللار ووروردو. اؤرنک ایچین گوجلو رقیب کلوب ، سپاهانی نی اصفهاندا 4-۱ اوتدو. تیراختور یانداشلاری بارسلونا کلوبونون تیکی تاکا اویونوندان تقلید ائدیب، تیراختورون اویوندا کی پاسلاماق طرزینی تونی تاکا آدلاندیردیلار! تیراختور اوستون لیگین بیرینجی سیرالاریندا قهرمانلیق ایچین یاریشارکن، آسیا لیگینی باشلایاندا دا فیرتینا سالدی! امارات الجزیره کلوبونو بیر حماسی اویوندا 90000 تاماشاچی قاباغیندا ۳-۱ یئندی. آنجاق او اویوندان سوْنرا کلوب دا نَدنسیز حاشیه لر باشلاندی آسیا یاریشلاریندا صعود ائده بیلمه دی. بونا گؤره تیراختور کلوبونون مودورلری ایکی هفته لیگ سوْنا چاتاندان اؤنجه تونی نی اخراج ائتدیلر! آنجاق تیراختور یانداشلاری نونی نین اخراجینا کسگین اعتراض ائدیب، و دئدیلر تیمده تونی نین اوْلدوقجا یاخشی اویونچولاری یوخدور و قصور مشقچی ده دئییل. تونی تبریزی تَرک ائدنده، بیر سایی یانداشلار هاواآلانینا گئدیب اونو آلقیشلادیلار. بۇ فصل تیراختور او قدر امتیاز ییغمیشدی کی ، تیراختور لیگین ایکینجی سی چیخدی. چوخلو فوتبال آنالیزورلار و اوزمانلارین دئدیکلرینه گؤره حاکیملر (داورلر) ین دوزگون قضاوتی اولسایدی، تیراختور قهرمان دا اولابیلردی.

۲0۱۳ (۱۳9۲)جی ایلین یازیندا، تونی اخراج اولاندان سوْنرا، تیراختور یانداشلاری اعتراضلارینا دوام وئریب، ۲0۱۳-۲0۱4 (۱۳9۲-۱۳9۳) فصلی ایچین گینه ده تونی نی باش مشقچی اولماغی نی ایستیردیلر. آنجاق تیراختور مودورلری مجید جلالی ایله قرارداد باغلادیلار. مجید جلالی لیگی پیس باشلاییب و نئچه هفته ده تیراختورو بیرینجی سیرا یوکسلتسه ده، تیراختور یانداشلاری جلالی نی دفاعی و کیفیت سیز اویونلار ایچین قیناییردیلار. تیراختور گئت گئده جدول ده آشاغی سیرالاری یئندی و قهرمانلیق شانسی آزالیردی؛ بونا گؤره تیراختور یانداشلاری گینه ده اعتراضلارینا شیددت وئریب و ایستادیومدا مجید جلالی و تیراختور مودورلرینین علیهینه شوعارلار وئریب جلالی نین اخراج اوْلوب تونی نین گئری دؤندریلمه سی نی ایستیردیلر. دوروم ائله اوْلموشدو کی تیراختورون تمرینلرینین قاپیسی یانداشلارا باغلانیب و حتی یاریم فصل تمرینلرینی تهران شهرینه آپاردیلار. سونوندا تیراختورون مودورو زینی زاده جلالی نی اخراج ائدیب تونی نی گتیرمک تصمیمی نی آچیقلادی، و بونا گؤره هیئات مدیره ایله اختلاف تاپیب استعفا وئردی و یئرینه جمشید نظمی گلدی.
جمشید نظمی ایشینی باشلایاندا دئدی تیراختورچولارین وظیفه سی تکجه آلقیشلاماق دیر و مشقچی نین کیم اوْلدوغو مدیریت قرار وئره جک. بۇ سؤزلر یانداشلاری داها قیزدیردی و اعتراضلار چوخالدی. سونوندا اعلام اوْلوندو کی تیراختورچولارین ایستگینه گؤره جلالی اخراج اوْلوب یئرینه گینه ده تونی گلَجَک. بئله لیکله ۱۳9۲جی ایلی نین قیش اورتاسیندا تونی تبریزه گلدی. بونا گؤره تیراختورچولار آراسیندا بیر بؤیوک شنلیک گؤروندو ، و ائله اوْلدو کی ۲0000 دن چوخ تیراختور یانداشی تبریزین هاوا آلانینا استقبال ایچین گئتدیلر. بئله بیر اولای فوتبال دونیاسیندا تایسیز ایدی. 
تونی گلندن سوْنرا تیراختور گینه گوجلنیب، و اَلَمه کاپیندا خوزیستان فولادینی یاریم فینالدا تبریزده، و کیرمان مسی نی کیرماندا اوتدو، و ایلک اولاراق تیراختورو قهرمان ائتدی و تونی نین محبوبیتی نئچه قات آرتدی. تیراختور آسیا سهمیه سی قازانماغا گؤره ، اوستون لیگ اویونلارینی جیددی اوینامادی، و آسیا قهرمانلار لیگینده ده گینه ده صعود ائتمه دی. 
لیگ قورتاراندان سوْنرا، تیراختور یانداشلاری گینه ده انتظارلاری واریدی تونی نین قراردادی تمدید اوْلونسون، آنجاق دولارین (اَرز) باهالاشماسی بهانه اوْلدو و بیر آی تلف اولاندان سوْنرا، رسول خطیبی تیراختورون باش مشقچی سی سئچیلدی. آنجاق تیراختور یانداشلاری بؤیوک بیر بؤلومو اعتراضلارینا دوام وئریردیلر، کی رسول خطیبی تیراختور تیمینه تجروبه سی آزدیر، و نَدَن گرک تیراختوردا یئرینه دوشموش باشاریلی و محبوب مشقچی، تونی نین قراری تمدید اوْلونماسین؟ هر حالدا، لیگ باشلاناندان سوْنرا، رسول خطیبی نین تورک و تبریزلی اولماغینا گؤره، تیراختورچولار یوموشانیب، اعتراضلارا دوام وئرمَدیلر.

۲0۱4-۲0۱5 (۱۳9۳-۱۳94) فصلی باشلاناندان سوْنرا، اعتراضلار آزالدی ، و رسول خطیبی نین تیراختورو خوزیستان فولادی و تهران پرسپولیسینو اودوب بیرینجی سیرایا یوکسلتدی، آنجاق تیراختور گینه حاشیه لرله قارشیلاندی 7 اویوندا تکجه ۳ امتیاز آلیب، و اَلَمه کاپیندان دا حذف اوْلوندو. گینه اعتراضلار باشلاندی آنجاق جلالی یه اوْلونان اعتراضلار کیمی دئییلدی. کلوب مودورلری آراسیندا دا اختلاف واریدی؛ چونکو بللی ایدی تیراختور اوزو آشاغی گئدیب و سهمیه ده آلابیلمزدی. سونوندا جمشید نظمی استعفا وئریب یئرینه سعید عباسی تیراختورون مودورو سئچیلدی. او دا تئزلیکله رسول خطیبی نین تیراختوردان چیخارتدی، تونی اولیوئیرانی ۳جو دؤنه تیراختورا گتیردی.
تونی گلدیکدن سوْنرا، تیراختور متحول اوْلوب 5 یاریشی آردیجیل اوتدو اوستون لیگین بیرینجی سیراسینا چیخدی. سون هفته یه قدر تیراختورون اصلی قهرمانلیق شانسی ایدی، آنجاق تیراختور - نفت تهران قالماقاللی و دراماتیک یاریشینداکی عجیب اولایلارا گؤره، سون دقیقه ده قهرمانلیغی الدن قاچیردیب، آنجاق تیراختور گینه ایکینجی اوْلوب، آسیا سهمیه سی قازاندی. او اویوندان سوْنرا تونی دئدی : حاکیم آندرانیک تیموریانی اخراج ائتمکله بیزه ضربه ووروب، و باشقا طرفدن اویون سونوندا بیزی آلداتدیلار. او اویوندا نتیجه ۳-۳ اولاندان سوْنرا، ایستادیومدا موبایللار و اینترنت کسیلیب و سپاهان - سایپا کلوبلاری نین موساوی اولماق شایعه سی فدراسیون رسمیلری طرفیندن یاییملانمیشدی. بۇ اویون روسوایلیق خبری، تونی نین اویوندان سوْنراکی گولَر و آغلایان گؤرونتولری ایله دونیا مطبوعاتیندا یاییملاندی. 

۲0۱5-۲0۱6 (۱۳94-۱۳95) فصلی ایچین تیراختور سوروملولاری بۇ دؤنه تونی نی ساخلادیلار. آنجاق جزالانمیش عسگر (سرباز) اویونچولارین بیر سایی سی نین بیر ایل رسمی اویونلاردان اوزاق اوْلوب فورمدا اولماقلارینا گؤره تیراختور یاخشی اویونلار اؤزوندن گؤستره بیلمیردی. تیراختورو اَلَمه کاپی نین یاریم فینالینا یوکسلتمیشدی، آنجاق سوپرلیگده سرباز(عسگر) اویونچولارین ایده آل اویناماماقلاری، و سونوجدا یاخشی امتیاز توپلاماماق بهانه سینه گؤره، چوخلو حاشیه لر ایله قارشی اوْلموشدو، باشقا طرفدن دئییلیردی آروادی مریضدی و عاییله سوروملارینا گؤره تیراختوردان آیریلماق زوروندا قالیب، یاریم فصلدن ایکی اویون قاباق، دسامبر آییندا، تیراختوردان آیریلیب یئرینه امیر قلعه نویی گلدی. تونی تبریزدن گئدنده، تیراختورچولارین تایسیز دویغولو بدرقه لری ایله قارشیلاندی. گئجه یاریسی نئچه یوز تیراختورچو تبریزین هاوا آلانیندا توپلانیب تونی ایله وداعلاشدیلار. تیراختور یانداشلاری I love you Toni Oliveira و Please come back Toni سسلَییردیلر. تونی آیریلاندا، تیراختورچولارین گؤزیاشی تؤکمه لرینی گؤروب، گؤزلری دولوب دئدی: سیز همشه منیم اورگیمده سیز. تیراختور هر نمنه دن یوخاری دیر. من سیزی هئچ واخت اونوتمارام. ایندی آغلاماق واختی دئییل، من گینه قئییده جَیَم!.




#Article 40: آنکارا (333 words)


آنکارا تورکیه جومهوریتینین باشکندی، ایستانبولدان سوْنرا اؤلکه‌نین ان بؤیوک ایکینجی شهری. آنادولونون مرکزینده، بؤیوک آنادولو یایلاسینین شرق حیصّه‌سیند، دنیز سویّه‌سیندن ۹۰۰–۱۳۰۰ متر یوکسکلیکده یئرلشیر. آنکارا ویلایتینین مرکزیدیر. شیمالدان چانکیری و بولو اوستانلری، غربدن اسکی‌شهیر، جنوبدان قونیه و آکسارای، شرقدن ایسه کیریک‌کالئ و کیرشهیر ایله همسرحددیر.

بؤلگه‌نین تاریخی تونج دؤورونه گئدیب چیخیر. ائ.ه. ایکی مینیللیکده بورادا خئتتلر اؤز سیویلیزاسییالارینی قورماغا مووففق اولموشلار. سونرالار بورادا فینیکییالیلار (ئ.ه. اون عصر)، لیدییالیلار و فارسلار اولموشلار. قالاتلار و کئلت طایفالاری بورا گلدیکدن سوْنرا آنکارانی ایلک دفعهپایتاخت ائتدیلر (ئ.ه. اوچ عصر). او زامانلار آنکیرا آدی ایله تانینیردی کی، بۇ دا «لؤوبر» معناسینی وئریر. شهر موتمادی اولاراق رومالیلارین، بیزانسلیلارین و سلجوقیلرین (۱۰۷۳)، سونرالار ایسه عثمانلیلارین (۱۴۰۲) حاکیمیتی آلتیندا اولموشدور. شهرین اون دوققوز عصره کیمی شرقه گئدن کاروان یوللارینین اوزرینده تیجارت اهمیتی اولموشدور.

موستافا کامال آتاتورکون قورتولوش ساواشینی بورادان ایداره ائتمه‌سی ایله آنکارا یئنیدن مرکز اوْلدو. ۱۹۲۰-جی ایلین آوریلینده آنکارادا تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی تسیس ائدیلدی و عثمانلی حاکیمیتینه آلترناتیو حؤکومت قورولدو. شهرین موحاریبهزامانی اهمیتلی رولو و ستراتئژی مؤوقئعیی نظره آلیناراق ۱۹۲۳-جو ایل اوْکتوبر آیینین ۱۳-او یئنی تورکیه جومهوریتینین باشکندی ائلان ائدیلدی.

آنکارانین ان اهمیتلی نؤقته‌سینده یئرلَشن تیکیلی آتاتورکون دفن ائدیلمه‌سی اۆچون اینشا ائدیلن و ۱۹۵۳-جو ایلده تاماملانان ائهتیشاملی آنیتقبیر ماوزولئییدیر. شهرین ان اسکی بؤلوملری تاریخی قالانی ایحاطه ائتمکده‌دیر. قالانین داخیلینده یئرلَشن اون ایکی عصره عایید آلااددین مسجیدی عثمانلیلار طرفیندن دییشدیریلمه‌یه جهد ائدیلسه ده سلجوقیلرین تاختا صنعتکارلیغینین گؤزل نومونه‌لرینی سرگیله‌ایر.

هیسار قاپیسینین یاخینلیغیندا گؤزل شکیلده برپا ائدیلمیش بدستنده‌کیآنادولو مدنیتلری موزهینده پالئولیت، نئولیت دؤورلرینه و خئتت، فریگییا، اورارتو و روما مدنیتلرینه عایید اثرلر یئر آلماقدادیر.

روما دؤورونه عایید اوچ عصردن قالما حاماملار، دؤرد عصره عایید یولی سوتونو و ایکی عصردن قالما کورینف ستیلینده اینشا ائدیلمیش ایمپئراتور آوقوست معبدی اولوس مئیدانینین یاخینلیغیندا قالانین اطرافیندا یئرلشیرلر. قالا یاخینلیغیندا روما تئاتری و همین اراضیده اون بئش عصردن قالما حاجی بایرام مسجیدی و توربه‌سی یئر آلماقدادیر.

سلجوقی تاختا قاپی اویماچیلیغینین شاه اثرلرینین و دیگر معیشت اشیالارینین سرگیلندیگی ائتنوقرافییا موزهینین یانیندا یئرلَشن رسم و هئیکل موزهینده تورک اینجه‌سنتیندن سئچمه‌لر نوماییش ائتدیریلیر.

آنکاراداکی ان بؤیوک مسجید اوْلان کوجاتپه مسجیدی ۱۹۷۶–۱۹۸۷-جی ایللر آراسیندا عثمانلی معمارلیق ستیلینه اویغون اولاراق تیکیلمیشدیر.




#Article 41: آنکارا بیلیم‌یوردو (234 words)


آنکارا اونيورسيته سي ۱946-جي ايلده آنکارادا قورولموش بير اونيوئرسيته دير .

آنکارا اونيوئرسيته سی نين تمه لي(اساسی) شخصاً آتاتورک طرفيندن آتيلميشدير. ايلک اولاراق ۱9۲5 ده قورولان حقوق مکتبي، تورک جوتچوسونه خيدمت ائتمک اوزره ۱9۳۳ده تحصيله باشلايان يوکسک اکينچيليک اينستيتوتو، زنگين آنادولو مدنيتيني آراشديرماق و تورکييه نين دونيا ايله ديل و مدنيت کؤرپوسو قورماق مقصدييله ۱9۳5ده آچيلان ديل و تاريخ جغرافيا فاکولته سي، ۱859دان بري مکتبي مولکويه آدييلا اوست سويييه جمعيت ايداره چيلري يئتيشديرن و ۱9۳6' دا آنکارايا داشينان و آتاتورکون خوصوصي امر و ماراقلاري ايله قورولان سياسي معلوماتلار مکتبيني آچماق اولموشدور. بونلارا، حاضيرليقلاري آتاتورک طرفيندن باشلاديلان آنجاق قورولوشو ايکينجی دونيا دؤيوشو سببييله ۱940لارين باشينا قالان طب و فن فاکولته لريني علاوه  ائتمک لازيمدير. ۱9۲5 ده قورولموش اولان حقوق، ۱9۳5 ده فعاليته باشلايان ديل و تاريخ جغرافييا فاکولته سي ، ۱94۳ دان آچيلان فن فاکولته سي، ۱945-جي ايلده قورولوشو تاماملانان طب فاکولته لريندن عيبارت اولان آنکارا اونيوئرسيته سي ۱946-جي ايلده رسمي اولاراق قورولدو.

اونيوئرسيته ۱948' ده يوکسک اکينچيليک اينستيتوتونون اکينچيليک و بايتار فاکولته لريني بونيه سينه گؤتورموش، ۱949' دا الهيات فاکولته سي، ۱9۳5دان قورولان ۱950' ده فاکولته آديني آلان سياسي معلوماتلار مکتبي ، ۱960' دا اجزاچيليق فاکولته سي، ۱96۳' دان  يوکسئک اوکول اولاراق قورولان ۱977' ده فاکولته اولان ديش حکيمليگي فاکولته سي، ۱965' تئ تحصيل علملري فاکولته سي و ۱965-جي ايلده ده ايندي آدي اونسيت فاکولته سي اولان مطبوعات نشر يوکسئک اوکولو قورولدو. چانکيري مئشه  و ساغلامليق تحصيلي فاکولته لري ايسه ۱996-جي ايلده تحصيله آچيلميشدير.




#Article 42: اوتوموبیل (560 words)


اوتوموبیل – (یونانجا: αuτό~– özü~ ، لاتینجه: mobilis – çevik، حرکت لی (آرابا) سؤزلرینین بیرلشمه سیندن یارانمیشدیر)، اؤزو حرکت ائدن قورغو اوْلوب یوک حیوانلارینین تطبیقی اولمادان سربست حرکت ائده بیلمه قابیلییتینه مالیک دیر. بۇ نقلیات واسیطه سی یوللاردا آداملارین و یا یوکلرین داشینماسی، یاخود آدام و یا یوک داشییان نقلیات واسیطه لرینین یئده یه (yedəyə) آلینماسی اۆچون ایستیفاده ائدیلیر (بو آنلاییش تروللیبوسلاری (trolleybusları)، یوک الکتریک نقیلی ایله بیرلشدیریلمیش رئلسیز نقلیات واسیطه لرینی ده ایحاطه ائدیر. لاکین یوللاردا آداملارین و یوکلرین داشینماسی و یا بۇ مقصدله ایستیفاده ائدیلن نقلیات واسیطه لرینین یئده یه آلینماسی اۆچون ایستیفاده ائدیلن و یالنیز یاردیمچی فونکسیا داشییان کند تصروفاتی تراکتورلاری کیمی نقلیات واسیطه لرینی ایحاطه ائتمیر.

ایلک اوتوموبیل جیزگی لری لئوناردو داوینچی یه عاید ائدیلیر. ۱۴۴۷ – جی ایلده او، ازله گوجو ایله حرکته گتیریله بیلن زیره لی آرابانین لاییحه سینی ایشله ییر. ۱۶۰۰ – جو ایلده هوللاندیا لی (هلند اهلی) ریاضیات چی سیمون استیون کولک انرژی سی ایله ایشله ین ۳۰ نفر نقل ائتمه یه ایمکان وئرن آرابا دوزلدیر. ۱۷۶۹ – جو ایلده فرانسیز ایختیراع چی سی کونو (نیکولاس کوگنوت) ایلک اولاراق بوخارلا ایشله ین حربی آوادانلیق لاری دارتماق اۆچون اوچ تکرلی آرابا دوزلدیر. اونون بۇ ماشینی نینکی (nəinki) اوتوموبیلینی، حتی پاراووزون (paravozun) اجدادی حساب ائدیرلر. XİX عصرین اول ینده ییغجام و گوجلو داخیلی یانما مۆحریک لرینین یارانماسی ایله اوتوموبیل قاییرمانین اینکیشافی اۆچون گئنیش ایمکان لار آچیلیر. ۱۸۸۵ – جی ایلده آلمان موهندیسی دایملر، ۱۸۸۶ – جی ایلده ایسه اونون همکاری بئنچ اؤز ایلک دفعه اولاراق بنزین له ایشله ین، اؤزو حرکت ائدن ماشین لاری ایختیراع ائدره ک پاتئنت (patent) آلیرلار. ۱۸۹۵- جی ایلده بئنچ اؤز ایلک آوتوبوسونو دوزلدیر. XİX عصرین سونوندا اوتوموبیل صنایع سی اۆچون آمریکالی صنایع چی فوردون ایشله ری بؤیوک رول اوینامیشدیر. او ایلک دفعه اولاراق صنایع ده آخین خطینی تطبیق ائتمیش و بونلا دا ایستحصالاتدا ایشین تشکیلینین یئنی فورماسینی تطبیق ائتمیشدیر. اونون دوزلتدییی اوتوموبیل لر اوزون مدت شهرت قازانمیشلار.

اوتوموبیل لارین چوخو او زامان مرسدس – سیمپلکس (Mersedes-Simplex) مدلی اساسیندا حاضیرلانیردی. بۇ اوتوموبیل قاباقدا یئرلشدیریلمیش بیر مۆحریک دن، اؤتورمه و حرکتی چارخالارا اؤتورن وال لاردان ایعبارت ایدی. ۱۸۸۸ – جی ایلده زیگفرید مارکوس (Siegfried Marcus) بئنچ و دایملردن آصیلی اولمایاراق دؤرد تاکتلی مۆحریک له ایشله ین اوتوموبیل دوزلدیر و پاتئنت لشدیریر. بۇ گلجک اوتوموبیلین خصوصیتلرینین اکثریتینی اؤزونده عکس ائتدیرن بیر ماشین ایدی. ایلک سۆرعت رکوردونو ۱۸۹۸ – جی ایلده فرانسیز گاستون چاسئلوپ – لابات الکتریک اوتوموبیل ده ۱۴/۶۴ کیلومتر ساعات سۆرعتله حرکت ائدره ک وورور. ۱۸۹۱ – جی فرانسه دا پژو اوتوموبیل زاودو (zavodu) یارادیلیر. ۱۸۹۲- جی ایلده آلمان موهندیسی رودولف دیزل اؤز یئنی مۆحریکی اۆچون پاتئنت آلیر و بونونلا اوتو پروسئسینی مودیفیکاسیا (Otto prosesini modifikasiya) ائتمیش اولور. ۱۸۹۹ – جو ایلده کامیلله جئناتزی (Camille Jenatzy) «له جیمز کونتئنت» الکتریک اوتوموبیلینده ۱۰۰ کیلومتر ساعات سۆرعتینی الده ائدیر.

XIX – عصرین سونوندا کولبالی مۆحریکین تطبیقینه قدر بیر نئچه موختلیف اتؤرومه نؤوع لری بیر - بیری ایله رقایت ده ایدیلر. ۱۹۰۰ – جو ایلده معلوم اوْلان رقم دن بۇ آیدین گؤرونور.

جمعی ۴۱۹۲ اوتوموبیل دن:

۱۶۸۸ – جی بوخار اوتوموبیل لری،

۱۵۷۵ - الکتریک اوتوموبیل لری،

۹۲۹ – جو ایسه بنزین له ایشله ین اوتوموبیل ایدی.

۱۹۲۰ – جی ایله قدر داوام ائدن بۇ رقابت دن بنزین له ایشله ین اوتوموبیل لر قالیب چیخیر. بنزینین نفت دن آسان و اوجوز آلینماسی اونون اوستونلویونو گؤسترمیشدیر. داها سۆرعت له و اوزاق مسافه نی قطع (qət) ائتمک ائله ایلک واختلاردان اوتوموبیل قاییرانلارین قارشیسیندا دوران اساس مسئله اوْلوب و بۇ گون ده اؤز آکتوال لیغینی ایتیرمه میشدیر.




#Article 43: آورام غالانتى بودروملى (166 words)


آورام غالانتى یا آبراهام قالانته (بودروملى، آورام غالانتى)، (دوغوم: ٤ ژانویه ١٨٧٣، بودروم ـ اؤلوم: ٨ آقوست ١٩٦١) يهودى اصيللى تورك  معارفچى، سياست آدامى و تورك میلتچي‌سيدیر.

شهرت قانونى ايله (بودروملى) شهرتی آلدی. ١٩١٥ و ١٩٣٣ ایللرى آراسیندا ایستانبول دارالفنونوندا (ایستانبول اونيوئرسيته‌سى) معارفچى و مدرسى (پروفسور) اولاراق چاليشدى. ١٩٣٩ ایلینده جمهوريت خالق فرقه‌سى (جمهوريت خالق پارتيسى) سيرالاریندان  نيغده مجلس عضوی سئچيلیب مجلیسه گيردى. توركيه بؤيوك میلت مجلسی‌نین ٧. دؤورونده  (١٩٤٣-  ١٩٤٦ ایللرینده)  اقليت قانونو ايله مستقل آنکارا نماینده‌سی اولدو. غالانتى، يهودى اصيللى تورك سياستچى و جريده(قزئته) محررى(يازار) اولاراق دا تانينیر. رودوس رشديه‌سى (اورتا مکتبی) و ایزمير سلطان دبیرستانیندان (ليسه) مأذون اولدو. رودوسده موعلیم‌لیك  و  آدالاردا يهودى و تورك مكتبلرینده موعاریف مفتیش‌لیگى ایشینه باخدی. داها سونرا اتّحاد و ترقى جمعيتینه اشتراك ائتدى و جمعيتین فعال و یوخاری رتبه‌لی عضولریندن اولدو. بیر عالیم اولاراق دا جمهوريتله  بیرلیكده  ایسلام مدنيتینى مودافیعه ائتديگى و الیفبا و دیل انقلابینی رد ائتديگى اۆچون دارالفنون (اونيوئرسيته) كرسوسوندن و یوخاری مكتبدن اخراج ائديلدى.  غالانتى، عئينى زاماندا اجنبى دیلی ایله موعاریفه و تحصيله مخالیف ایدى.




#Article 44: هون ایمپیراتورلوغو (457 words)


اوروپا هون ایمپیراتورلوغو، ۴جو عصرین سونلارینا دوغرو بالامیراین لیدئرلییینده قربه دوغرو یئریین هونلارین بیر هیسسه‌سی ایلک دفعه شرق آنادولویا گیردی‌لر. بالامیرین اؤلوموندن سونرا اوغولو یا دا نوه‌سی اولدوغو سانیلان اولدیز دؤورونده ایسه کارپات داغ‌لارینی آشیب ماجاریستانآ گیررک بورادا آوروپا هون دئولئتینی قوردولار. آوروپا هون دئولئتینین خاریجی سیاستی اولدیز دؤورونده تیین اولونموشدور. بو سیاسته گؤره بیزانس تزییق آلتیندا توتولاجاق و گئرمئن قؤوملرینه قارشی قرب روما ایمپئراتورلوغو ایله امکداشلیق ائدیلجک.

بیزانسین مارگوس آنتلاشماسینین هؤکملرینه اویماماسی اوزرینه آتیللا، بیزانس اوزرینه سفره چیخدی. شرق تراکیایا قدر ایرلیلین هون اوردوسوندان چکینن بیزانس، باریش ایستمک مجبوریییتینده قالدی. بو آندلاشما ایله آتیللا بیزانسین اؤددییی وئرگینی آرتیردیغی کیمی بزی سرهد قالالارینی دا اله کئچیردی. بو سفردن سونرا آوروپا هونلارینا بالکانلارین یولونو آچیلمیش اولدو.

I بالکان سئفئریندن سونرا بیزانس ایمزالادیغی آندلاشما شرتلرینده اوزاقگؤرنلیکلن وئرگینی اؤدمدییی اۆچون آتیللا یئنیدن سفره چیخدی. ایکی کولا آیریلان هون اوردوسونون بیر قولو یونانیستانا گیریر تئسئلیایا قدر ایرلیلدی. دیگر قولو ایسه سوفییا، فیلیبئ و لولئبورگاز شهرلرینی توتاراق بویوکچئکمئجئ یاخینلارینا قدر چاتدی. بیزانس ایمپاراتورو باریش ایستمک مجبوریییتینده قالدی.

ائدیلن آنوتولیوس آنتلاشماسینا گؤر:

روما ایمپاراتورونون قیزییلا ائولنن آتیللا ، جئهیز اولاراق ایمپاراتورلوک تورپاقلارینین یاریسینی ایستیینج، بونو قبول ائتمین قرب رومانین اوزرینه یئریدی. کاتالون اوواسیندا آتیللا، ۱۰۰ مینی تورک گئری قالانیدا گرمیین و ایسلاو قؤوملریندن عبارت اولان ۲۰۰ مین شخصیت بیر اوردو ایله ایکن روما اوردوسو دا ائینی بؤلگیه ۲۰۰ مین شخصیت اوردو ایله گلمیشدی. هون دوشمنی اولان باربارلارین هامی‌سی آئتیوس اوردوسونون سافیندا ایدی‌لر. ۲۰ ژوئن ۴۵۱ گونو دونیانین ایکی یاری‌سی بیریبیری اوزرینه یوکلئندیو گونه قدر گؤرولموش ان قانلی دؤیوش اولدو دؤیوش ۲۴ ساعات داوام ائتدی ایکی ترفده جوک بؤیوک زیان گؤردو بؤیوک ایتکین‌لر وئردی لاکین دؤیوش گونو آخشامی روما اوردوسو داغیلدی.

رومانی دستکلین قرب قوت اوردوسو دا کرال‌لاری دؤیوشده اؤلونجه چکیلمک مجبوریییتینده قالمیشدیر. آتیللا چکیلمکده اولان آئتیوسو ایزلمدی اوردوسونو ایستیراحت ائتدیردی. ذاتاً مقسدینه چاتمیش رومانین عسگر آنباری ساییلان گالیانی ایشغال ائتمیشدی. بوندان سونراکی ایلک جیددی هوجومدا بوتون رومانی تام اولاراق چؤکلتجیی قطعی ایدی.

آرادان کئچن ۲۰ گونده آتیللا اوردوسونو اؤز پایتاختینین بولوندوگو بؤلگیه گتیردی. دؤیوش سونراسیندا دونیا اونون یئنیلمئزلیگینی بیر دفعه داها آنلامیش و قبول ائتمیشدی. بو دؤیوشدن 1 ایل سونرا آتیللا داگیتتیگی روما ایمپاراتورلوگونون هامیسینی ایداره‌سی آلتینا آلماق ایجین هرکته گئجتیگی زامان، اونا ائعتیراض ائدجک گوج‌لری قالمامیشدی. ۴۵۲ ایلینده آتیللا پو دوزنلییینه گلدی و رومادان یولا جیکان پاپا لئو تورک باشبوگو دینجلییینه جیکتی و آتتیلادان رومانی اسیرگمسینی ایستدی بوتون شرط‌لری قبول ائتدیکلرینی ذاتاً آتتیلانین رومایا حاکیم اولدوگونو سؤیلدی. یالنیز خریستیانلیق مرکزینین ییخیلماماسی خاهیشینی چاتدیردی و آتیللا رومایا هوجوم ائتمدن وئرگیلرینی داهادا قاتلی آلمیش اولدو و هاکیملییینی تانیتمیش اولموشدو.

آتیللا، ۴۵۲ ایلینده یوز مین شخصیت اوردوسویلا آلپ‌لار اوزریندن ایتالییایا گیردی. پاپا I. لئو باشچیلیغیندا بیر هئیت رومانین باغیشلانماسینی ایستدی. پاپانین خاهیشینی قبول ائدن آتیللا گئری دؤندو.

جنوب روسیه، رومینییا، یوقوسلاوییانین شیمال بؤلگسی، ماجاریستان، آوسترییا، چئخوسلوواکییا، جنوب و اورتا آلمانییا (شرق فرانسادان اورال داغ‌لارینا; شیمال ماجاریستاندان بیزانس قاپیلارینا قدر اولان ساهه). ساه: تخمیناً 4.000.000 کم2'دیر.




#Article 45: آپاردی سئللر سارانی (131 words)


آپاردی سئللر سارانی (Apardı Sellər Saranı) آذربایجانین فولکلور افسانه‌لریندن بیری سارای حیکایه‌دیر.

آپاردی سئللر سارایی

گئدین دئیین خان چوبانا

گلمه‌سین بوایل موغانا

گلسه باتارناحق قانا

آپاردی سئللر سارایی

بیر آلا گؤزلو بالانی

آرپا چایی درین اولماز

آخار سویو سرین اولماز

سارا کیمی گلین اولماز

آپاردی سئللر سارایی

بیر آلا گؤزلو بالانی

آرپا چایی آشدی داشدی

سئل سارانی قاپدی قاچدی

هر گؤره‌نین گؤزو یاشدی

آپاردی سئللر سارایی

بیر آلا گؤزلو بالانی

قالی گتیر اوتاق دوشه

سارا یئری قالدی بوشا

چوبان الین چیخدی بوشا

آپاردی سئللر سارایی

بیر آلا گؤزلو بالانی

نصرت کسمنلی آذربایجانلی شاعیر  خان چوبان اۆچون بیر شعر دئیب.

آغلا، خان چوبانیم، آغلا،

آپاردی سئللر سارانی.

داها قمه کؤنول باغلا،

باغلايان يوخدو يارانی...

Ali Kafkasyali. IRAN TÜRK EDEBIYATI ANTOLOJISI, Vol. I. Arastırmalar Serisi:47. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi, 2002. 113. ISBN ‎975-7698-07-5.




#Article 46: آکورا (149 words)


آکورا ، ژاپون اوتوموبیل ایستحصال چی سی هوندانین 1986- جی ایلدن بو یانا یالنیزآمریکا ، کانادا و هونگ کونگاۆچون چیخاریلان لوکس اوتوموبیل لر اۆچون ایستیفاده ائتدییی بیرمارکادیر. آکورا مارکاسی ، مکزیک ده ایلک دفعه 2004 – جو ایلده تانیدیلارکن چین بازاریندا ایسه 2006 – جی ایلده تانیدیلماغا باشلانمیشدیر. هوندا فیرماسی ، آکورا مارکاسی ایله ژاپونییا خاریجینده لوکس اوتوموبیل بازاریندا ایلک سیرایا یئرلشدی.

تخمیناً 10 ایل داوام ائدن آراشدیرما اینکیشاف ائتدیرمه ایشلری نتیجه سینده ، 1986 – جی ایلده هوندا موتور شیرکتی آکورا اوتوموبیل مدل لرینی تانیتماق و ساتیشا چیخارماق مقصدیله شیمالی آمریکادا 18 نماینده آچدی. آکورا مارکاسی بو اؤلکه ده کی ایلک ژاپون لوکس اوتوموبیل اولاراق تاریخه دوشدو. آمریکا بازارینا تقدیم ائدیلن ایلک مدل لر : لگند (Legend)، وی 6 – گوجلندیریلمیش کوپه ، سدان و اینتگرا (Integra). بو مدل لرین موفقیتی ایله بیرلیکده لوکس ژاپون اوتوموبیل مدل لری (تویوتانین لوکسئس و  نیسانین اینفینیتی) آراسیندا بیر رقابت باشلانمیش اولدو.




#Article 47: آی (5237 words)


آی یئرین تک طبیعی اۇیدوسودور (قمر طبیعی). گۆنش سیستمی ایچینده بئشینجی بؤیوک طبیعی قمردیر. دۆنیاایله آی آراسیندا اوْرتا حیسابلا مرکزدن مرکزه مسافت ۳۸۴٫۴۰۳ کیلومتر، یانی دۆنیانین قوْطرونون تخمینا اوْتوز قاتی قدردیر. آیین قوْطرو ۳٫۴۷۴ کیلومتردیر، بۇدا دۆنیا قوْطروندان دؤردده بیریندن بیرآز چوْخدور. بۇ سببدن آیین حجمی دۆنیانین حجمی‌نین ۲٪ایدیر. کۆتله‌سی (جِرمی) دۆنیا کۆتله‌سیندن ۸۱٬۳ قات داها آشاغیدیر. سطحینده کۆتله جاذبه تأثیری یئر جاذبه‌سی‌نین تخمینا ۱۷٪ دیر. آی، دۆنیانین مداریندا بیر تۇرونو ۲۷ گۆن ۷ ساعاتدا تاماملاییر. دۆنیا، آی و گۆنش هندسه‌سینده گؤرولن پریودیک دَییشیکلیکلر نتیجه سینده هر ۲۹٬۵ گۆنده تکرار ائدن آیین مرحله‌لری باشا چاتیر.

آی اینسانلار اۆستونده اَیله‌شه بیلن تک گؤی جیسمیدیر. یئر جاذبه قوّه‌سیندن خیلاص اوْلوب کهکیشانا چیخان و آیین یاخینلیغیندان کئچن ایلک مصنوعی شی سوْوتلر بیرلیگی‌نین لۇنا ۱ ماهواره‌سیدیر. آی سطحینده ایلک اینسانی آپاران شئی لۇنا ۲ ماهواره‌سیدیر. نوْرمالدا گؤرونمه‌ین آیین اوبیری سطحی‌نین ایلک فوْتوعکسلرینی ایسه لۇنا ۳ ماهواره‌سی چکمیشدیر. بۇ اۆچ ماهواره‌ده ۱۹۵۹ ایلینده کهکیشانا بواخیلمیشدیر. آی سطحی‌نین ایلک یۇموشاق اَیله‌شه بیلن کهکیشان وسیله‌سی لۇنا ۹ و آی مدارینا گیرن ایلک اینسانسیز کهکیشان وسیله‌سی لۇنا ۱۰ دیر. بۇ ایکی ماهواره‌ده ۱۹۶۶دا کهکیشانا گؤندریلمیشدیرلر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین آپوللو برنامه‌سی ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ ایللری آراسیندا ۶ باشاریلی اَیله‌شمکله، گۆنوموزه قدر اینسانلی وظیفه‌لری باشاران تک کهکیشان برنامه‌سیدیر. آیین بلاواسیطه اینسانلار طرفیندن اؤیره‌نیلمه‌سی آپوللو برنامه‌سی سوْناچاتماقلا سوْن وئریلمیشدیر.

آی، دونیانین اوربیتینده عئینی‌واخت‌لی اولاراق دونمک‌ده‌دیر، یعنی هر زامان عئینی اوزو دونیایا دونوکتور. آی‌ین مئیدانا گلمه‌سی‌نین اول‌لرینده دونوشو یاواش‌لادی و دونیانین کوتله‌سی (جرم) سببی‌له عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه دئفورماسیون‌لارینا باغ‌لی سورتونمه (اصطکاک) تأثیرلری‌نین نتیجه‌سی اولاراق گونوموزدکی مووقئعینده کیلیدلندی.

چوْخ اۇزون زامان اوللر آی داها سۆرعتلی دؤنرکن، قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیا-آی خطّی‌نین قارشیسیندا دؤنوردو چۆنکی قابارما-چکیلمه تومسکلری (برجستگی‌ها) کیفایت قدر سۆرعتلی اوْلاراق دۆنیا ایله عئینی خطّه یۇخاری قالخیردی. بۇ خطّین خاریجینه چیخان تومسک سببی‌ایله عیبارت اوْلان تورک (گشتاور) آیین دؤنوشونو یاواشلاتدی. آیین دؤنوشو مدار سۆرعتینه برابر گله‌جک قدر یاواشلادیغیندا قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیانین تام قارشیسینا گلدی و بۇ سببله تورک (گشتاور) اورتادان ایتدی. بۇ سببه گؤره آی، دۆنیا مداریندا دؤندوگو سۆرعتله اؤز اطرافیندا ده دؤنر و یئردن هر زامان آیین عئینی اۆزو گؤرونر.

آیین گؤروندوگو بۇجاغین کیچیک دَییشمه‌لری (آی ساللانتی‌سی) سببیله آی سطحی‌نین% ۵۹-و گؤرونر.

آی‌ین دونیایا قارشی اوْلان اوزونن آیین گورونن اوزو، دیگر طرفینه ده آی‌ین او بیری اوزو دئییلیر. او بیری اوز آی‌ین قاران‌لیق اوزو ایله قاریشدیریلمامالی‌دیر. آی‌ین قاران‌لیق اوزو هر هانسی بیر آندا گونش طرفین‌دن آیدینلاتیلمایان یاری‌کوره‌سی‌دیر. آیدا بیر دفعه بۇ اوز یئنی‌آی مرحله‌سینه آیین گورونن اوزو اولار. آی‌ین او بیری اوزو ایلک اولاراق ۱۹۵۹-جو ایل‌ده سووئت کوسموس سونداسی لونا ۳ طرفین‌دن فوتوشکلی چکیلدی. آی‌ین او بیری اوزونون آییردائدیجی خوصوصیت‌لرین‌دن بیری آی دنیزی (لاتینجا: (mare, چوخ‌لوغو maria) آدی وئریلن دوزلوک‌لرین آز قالا هئچ اولماماسی‌دیر.

چیلپاق گوزله راحت‌لیق‌لا گورونن آی سطحینده اوْلان قاران‌لیق آی دوزلوک‌لرینی آی دنیزی دئییلیر. چونکی آنتیک دوور گوی عالیم‌لری بون‌لارین سوی‌لا دولو اوْلدوق‌لارینی ظن ائدیردی. ایندیکی واخت‌دا بون‌لارین قاتیلاشمیش بازالت اوْلدوغو بیلینمکده‌دیر. بازالت تشکیل لاو، آی اوزونه مئتئوریت‌لر و قویروق‌لواولدوزلارین (ستاره‌های دنباله‌دار) چارپماسی نتیجه سینده یارانان کراتئر (چالا/چاله) دوزلوک‌لرینی دولدورموش و قاتیلاشاراق بۇ بازالت مئیدانا گتیرمیش‌دیر (اوجئانوس پروجئل‌لاروم کراتئر دوزلوگو دئییل و بۇ قایدایا اهمیت‌لی بیر استثنا تشکیل ائدیر) آی دنیزلری تکجه و یالنیز آیین گورونن اوزونده اولور. آیین او بیری اوزونون یالنیز% ۲سینی بیر نئچه داغیلمیش کیچیک دوزن‌لیک واردیر. آیین گورونن اوزونده ایسه بۇ نیسبت% ۳۱دیر. بۇ فرق‌لی‌لیگین ان آغلا اویغون شرحی، لونار پروسپئجتور کوسموس سونداسی‌نین گامما شوعاسی ایسپئکترومتره‌سی (طیف‌سنجی) ایله الده ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطه‌لرده گوستریلدیگی اوزره آی‌ین گورونن اوزونده ایستی‌لیک چیخاران ائلئمئنت‌لرین داها یوکسک کونسئنتراسیادا (غلظت) اولماسی‌دیر.
قالخان تیپی وولکان‌لار و کوببه‌مسی‌داغ‌لار گورونن اوز اوزرین‌دکی آی دنیزلرینده راست گلینن خوصوصیت‌لردیر.

آی سطحینده گورونن آچیق رنگ‌لی بؤلگه‌لره آی داغ‌لاری (لاتینجا: terrae (چوخلوق), terra)آی دنیزلرینده داها یوکسک‌دیر. آیین گورونن اوزونده، ایچ‌لری بازالت ایله دولو اوْلان کراتئرلرین (چالالارین) اطرافیندا بیر چوخ داغ سیراسینا راست گلینر. بون‌لارین کراتئرلرین اطراف‌لاریندا عبارت اوْلان یوکسک‌لیک‌دن قالیق‌لاری اوْلدوغو دوشونولمکده‌دیر. دونیادا قارشی‌لاشیلان مئیدانا گلمه‌نین عکسینه، باش‌لیجا آی داغ‌لاری‌نین هئچ بیری‌نین تئکتونیک تدبیرلر نتیجه سینده مئیدانا گلمدیگینه اینانیلماقدادیر.

۱۹۹۴-جو ایلده رئال‌لاش‌دیریلان کلئمئنتینه (Clementine) وظیفه‌سین‌دن آلینان ویزوال‌لار آی‌ین قوزئی قوطب‌ونده اوْلان ۷۳ ک. م گئنیشلیگین‌دکی پئاری کراتئری‌نین اطرافین‌داکی دورد داغ‌لیق بؤلگه‌نین بوتون آی گونو بویونجا گون ایشیغی آلدیغی گورولموش‌دور. گون‌ایشیغینین داوام‌لی آیدینلاتیغی بۇ بؤلگه‌لر، آی‌ین حبسه موستوی‌سینه اوْلان اوْلدوقجا کیچیک ائکسئنئل ائغیکلیغی سببی‌له مۆمکون‌دور. گونئی قوطب‌ونده بنزر بؤلگه‌لره راست گلینمه‌میش‌دیر، آنجاق شاکلئتون کراتئری (Shackleton) آی گونونون ۸۰٪-ی بویونجا گون ایشیغی آلتیندادیر. آیین کیچیک ائکسئنئل اییک‌لیگی‌نین بیر باشقا نتیجه‌سی ده قوطب بؤلگه‌سینده کراتئرلرین دیبینده داوام‌لی کولگه‌ده قالان بؤلگه‌لر اولماسی‌دیر.

آیین سطحینده گوی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی نتیجه سینده یارانان بیر چوخ کراتئر (چالا) مووجوددور. دیامتری ۱ ک.م. 'دئییل بویوک تخمیناً یاریم میلیون کراتئر آی سطحینه مئتئوریت‌لرین (شهاب‌سنگ‌ها) و قویروق‌لواولدوزلارین (ستاره‌های دنباله‌دار) توققوشماسی نتیجه سینده مئیدانا گلمیش‌دیر. کراتئرلر تکجه ثابیت بیر نیسبت‌له مئیدانا گلدیگی اۆچون واحید ساحه‌ده اوْلان کراتئر سایی سطحین یاشینی تخمین ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیله بیلر. آتموسفرین، هاوا حادیثه‌لری‌نین و یاخین کئچمیشده گئولوژی تدبیرلرین اولماماسی سایه‌سینده بۇ کراتئرلر، دونیاداکی‌لرین عکسینه اوْلدوقجا یاخشی قورونموش‌دور.

آی سطحی‌نین و گونش سیستمی‌نین بیلینن ان بویوک کراتئری گونئی قوطب و - آیتکئن دوزلوغودور. بۇ چارپما حووزه‌سی آیین او بیری اوزونده گونئی قوطب و ایله ائکواتور آراسیندا ایشتیراک ائدر؛ ۲۲۴۰ ک.م. سویه‌سینده و ۱۳ ک.م. درینلیگینده‌دیر. آیین گورونن اوزونده باش‌لیجا کراتئرلر مارئ ایمبریوم(Mare Imbrium)، ماری سئرئنیتاتیس(Mare Serenitatis)، ماری کری‌سیوم(Mare Crisium)، و مارئ نئکتاریس (Mare Nectaris)دیر.

آیکابوغونون اوزرینده رئگولیت آدی وئریلن داش و توزدان عبارت اوْلان بیر طبقه اولور. سطحه دین گوی جیسیم‌لری سببی‌له عبارت اوْلان رئگولیت کوهنه سطح‌لرده یئنی سطح‌لره نظرن داها قالین‌دیر. خوصوصی اولاراق رئگولیتین قالین‌لیغینین دنیزلرده ۳–۵ متر، داها کوهنه یایلا بؤلگه‌لرینده ایسه ۱۰–۲۰ متر آراسیندا ده‌ایشدیگی تخمین ائدیلمکده‌دیر. چوخ اینجه توز حالیندا اوْلان رئگولیت طبقه‌سی‌نین آلتیندا اونلارلا کیلومتر قالینلیغیندا اوْلدوقجا پارچالانمیش قایالاردان عبارت مئگارئگولیت طبقه‌سی وار.

آی سطحینه داوام‌لی ده‌یه‌ن گوی‌داش‌لاری  و قویروقلواولدوزلار  سببی‌له کیچیک میقدارلاردا سو بویوک احتیمال لا سطحه علاوه اوْلونموش‌دور. بۇ وضعیت‌ده گون ایشیغی سویو ائلئمئنت‌لرینه یعنی هیدروژئن و اوکسیژئن آییراجاق، بون‌لار دا آیین ضعیف کوتله‌چکیمی سببی‌له زامان‌لا سطح‌دن قاچاجاق. آنجاق آیین دونمه اوخونون حبسه موستوی‌سینه یالنیز ۱٫۵ ° کیمی چوخ کیچیک بیر اییک‌لیک ائتمه‌سی سببی‌له قوطب‌لر یاخینیندا اوْلان بعضی درین کراتئرلر هئچ بیر زامان بیرباشا گون ایشیغی گوتورمدیگین‌دن و داوام‌لی کولگه‌ده قالدیغین‌دان بورا دوشن سو مولکول‌لاری اوزون زامان مۆدت ‌لری بویونجا دایانیق‌لی‌لیغینی قورویاجاق.

کلئمئنتینه وظیفه‌سی گونئی قوطب‌ونده کولگه‌ده قالمیش بئله کراتئرلری خریطه‌لن‌دیردی، و کومپوتئر (کامپیوتئر) سیمولیاسیالاری تخمیناً ۱۴٫۰۰۰ ک. م ² قدر بیر بؤلگه‌نین داوام‌لی کولگه‌ده قالدیغینی گوستریر. کلئمئنتینه وظیفه‌سی‌نین بیستاتیک رادار تجروبه‌سی کیچیک دونموش سو جیب‌لرینه ایشاره ائدر و لونار پروسپئجتور وظیفه‌سین‌دن گلن معلومات‌لار قوطب بؤلگه‌لری یاخین‌لاریندا رئگولیتین اوست حیسه‌لرینده حدین‌دن آرتیق درجه‌ده یوکسک هیدروژئن کونسانتراسیون‌لارینی گوسترر. عومومی سو بوزو میقداری‌نین بیر کیلومتر کوپ اوْلدوغو تخمین ائدیلمکده‌دیر.

سو بوزو قازیلاراق توپ‌لانا بیلر و نووه ژئنئراتورلار یا دا گونش پانئل‌لریله تجهیز ائدیلمیش ائلئکتریک ایستانسیالاری طرفین‌دن هیدروژئن و اوکسیژئن‌ه آیری‌لا بیلر. آی اوزرینده ایستیفاده ائدیله بیله‌جک میقداردا سو اولماسی، آیی یاشانیلابیلیر قیلماق اۆچون اهمیت‌لی‌دیر چونکی دونیادان سو داشیماق مۆمکون اولا بیلمه‌یه‌جک قدر باهالی اولاجاق. آنجاق سون زامان‌لاردا آرئجیبو پلانئت راداری ایله ائدیلن موشاهیده‌لر، کلئمئنتینه رادارینین سو بوزو اوْلدوغونا دایر ایشاره ائتدیگی معلومات‌لارین اصلینده نیسبی‌لیک یئنی کراتئرلرین مئیدانا گلمه‌سینده آتیلان قایالارین نتیجه‌سی اولا بیلجه‌اینی گوسترمیش‌دیر. آی اوزرینده نه قدر سو اوْلدوغو سوالینین جاوابی هله بیلینمه‌مکده‌دیر.

آی، قابیق، مانتو و نووه (گوشته و هسته) کیمی ژئوکیمیاسال اولاراق آیریملانا بیلن لای‌لاردان عیبارت‌دیر. بۇ قورولوشون تخمیناً ۴٬۵ میلیارد ایل اول، آیین مئیدانا گلمه‌سین‌دن درحال سوْنرا ماقما (ماگما) اوقیانوسوْنون پیلله‌لی اولاراق کریستال‌لشمه‌سی‌له مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر. آیین خاریجی سطحینی اریتمک اۆچون لازیم اوْلان انرژی‌نین دونیا و آی سیستمینی مئیدانا گتیردیگی قارشییا قویولان نهنگ چارپما ایله الده ائدیلدیگی دوشونولمک‌ده‌دیر. بۇ ماقما اوقیانوسوْنون کریستال‌لشمه‌سی نتیجه سینده مافیک مانتو و پلاژیوکلاز زنگینی قابیق اورتایا چیخمیش اولا بیلر.

اوربیت‌دن ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطه‌لمه آیکابوغونون ماقما اوقیانوسو فرضیه‌سی ایله اویغون بیر شکیلده اوْلدوقجا آنورتوسیتیک بیر قورولوشدا اوْلدوغونو گوستریر. آیکابوغو اساس اوکسیژئن، سیلیکون، ماقنئزیوم (مگنزیوم)، دمیر، کلسیوم، و آلومینیوم ائلئمئنت‌لرین‌دن مئیدانا گلمیش‌دیر. ژئوفیزیک‌سل تئکنیکالارا اساس‌لاناراق آیکابوغونون قالین‌لیغینین اوْرتا حساب‌لا ۵۰ ک.م. اطرافیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلمکده‌دیر.

آیین مانتوسوندا عبارت اوْلان قیسمی اریمه آی دنیزلرینده اوْلان بازالت‌لارین سطح‌ه پوسکورمه‌سی‌نه سبب اوْلدو. بۇ بازالت‌لارین آنالیزی مانتونون اولیوین، اورتوپیروکسئن و کلینوپیروکسئن مینئراللریندئن مئیدانا گلدیگینی و آی مانتوسوْنون دونیا مانتوسون‌دان دمیر باخیمین‌دان داها زنگین اوْلدوغونو گوسترر. بعضی آی بازالت‌لاریندا ایلمئنیت مینئرالی ایچینده قارشی‌لاشیلان یوکسک نیسبت‌ده تیتانیوم مضمونو مانتونون ترکیبی‌نین اوْلدوقجا یوکسک هیدروژئن اوْلدوغونو گوستریر. آی سطحین‌دن تخمیناً ۱٫۰۰۰ ک. م درینده، مانتودا آی سارسینتی‌لاری اوْلدوغو تاپیلمیش‌دیر. آی‌دان عیبارت اوْلان بۇ سارسینتی‌لار آیین دونیا اطرافیندا خاریجی مرکزلی اوربیتده دونمه‌سی سببیله عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه ایسترئسلرینی باغلانمیش‌دیر.

آی ۳٫۳۴۶٬۴ ک. ق / م³-لیک اوْرتا سیخلیغییلا، گونش سیستمی‌نین ایودان سوْنرا ایکینجی سیخ طبیعی پئیکی‌دیر. آنجاق بعضی دلیل‌لر آی نووه‌سی‌نین تخمیناً ۳۵۰ ک.م. 'لیک یاریچاپییلا اوْلدوقجا کیچیک اوْلدوغونا ایشاره ائدر. بۇ بویوک‌لوک آیین یالنیز% ۲۰اینه برابر گلیر، حال‌بوکی بیر چوخ گوک‌جیسمینده نووه‌نین نیسبتی% ۵۰ اطرافیندادیر. آی نووه‌سی‌نین ترکیبی تام اولاراق موعه‌ایه‌ن اوْلونا بیلمه‌میش‌دیر، اما آز بیر میقداردا کوکورد و نیکئل خلیته‌لی مئتالیک دمیردن مئیدانا گلدیگی سانیلماقدادیر. آیین زامانلا ده‌ایشن‌لیک گوسترن چئوری‌لی‌نین آنالیزی نووه‌نین هئچ اولماسا قیسمن اریمیش اوْلدوغونو گوستریر.

آیین توپوگرافیاسی خوصوصی‌له یاخین زامان‌دا ائدیلن جئلئمئنتینه وظیفه‌سی‌نین تأمین ائتدیگی، لازئر آلتیمتری و ایستئرئو گورونوش آنالیزی اوصول‌لاری‌لا الده ائدیلن دئیتا سایه‌سینده اولچولموش‌دور. ان چوخ گورونن توپوگرافیک خوصوصیت او بیری طرف‌ده مووجود اوْلان و آیین ان آلچاق نوقطه‌لرینی ساخلایان گونئی قوطب‌و - آیتکئن دوزلوغودور. ان یوکسک نوقطه‌لر بۇ دوزلوگون درحال قوزئی-شرقینده یئرلشیر. بورانین گونئی قوطب‌و - آیتکئن دوزلوغونون مئیدانا گلمه‌سینه سبب اوْلان گوی جیسمی چارپماسی نتیجه سینده یئر ده‌ایشدیرمیش قالین لای‌لار سبب‌ایله مئیدانا گلدیگی تکلیف ائدیلمیش‌دیر. دیگر بویوک کراتئرلر مارئ ایمبریوم، مارئ سئرئنیتاتیس، مارئ جری‌سیوم، مارئ سمیتهیی، و مارئ اوریئنتال 'ده ده اوْلدوقجا آلچاق نوقطه‌لر و اطراف‌لاریندا یوکسک نوقطه‌لر وار. آی شکلی‌نین دقت چکیجی بیر نوقطه‌سی ده اورتالاما یوکسک‌لیک‌لری او بیری یوزده، گورونن-اوزه گوره ۱٬۹ ک. م داها یوکسک اولماسی‌دیر.

آیین کوتله‌چکیم ساحه‌سی (مئیدان گرانشی)، اوربیت‌دکی کوسموس واسیطه‌لری‌نین یایدیغی رادیو دالغالاری‌نین ایزلنیلمه‌سی نتیجه سینده تعیین اوْلونموش‌دور. ایستیفاده ائدیلن پرینسیپ دوپپلر ائتکیسینه باغ‌لی‌دیر. کوسموس واسیطه‌سی‌نین دونیاگوروشو ایستیقامتین‌دکی ایومئسی رادیو دالغالاری‌نین ایستیقامتینی آز-آز ده‌ایش‌دیره‌رک و کوسموس واسیطه‌سین‌دن دونیا اوزرین‌دکی ثابت بیر نوقطه‌یه اوْلان اوزاق‌لیغی ایستیفاده ائده‌رک موعه‌ایه‌ن ائدیلیر. آنجاق آیین عئینی‌واخت‌لی دونمه‌سی سبب‌ایله، کوسموس واسیطه‌سی کنار طرف‌ده‌ایکن ایزلنمدیگیندن اوتری، او بیری طرفین کوتله‌چکیمی ساحه‌سی چوخ یاخشی بللی اولماییب.
آیین کوتله‌چکیم ساحه‌سی‌نین ان اهمیت‌لی خصوصیت‌لرین‌دن بیری نهنگ کراتئر دوزلوک‌لر ایله علاقه‌لی اوْلان گئنیش موثبت کوتله‌چکیم‌سل آنومالیالاری وارلیغی‌دیر. بۇ آنومالی‌لر کوسموس واسیطه‌لری‌نین اوربیتینی اهمیت‌لی اولچوده تأثیر ائدر بۇ سبب‌له اینسان‌لی یا دا اینسان‌سیز اوچوش‌لارین پلانلاشدیریلماسی آیین دوغرو کوتله‌چکیم‌سل مودئلی لازیم‌لی‌دیر. کوتله‌چکیم‌سل سیخلیغین اوْلدوغو بؤلگه‌لرین سببی قیسمن، کراتئر دوزلوک‌لرینی دول‌دوران سیخ بازالت تشکیل لاوا آخیشینین وارلیغینا باغ‌لی‌دیر. آنجاق بۇ لاوا وساییط‌لری‌نین حرکتی تک باشینا کوتله‌چکیم‌سل ایجازه هامی‌سینی آچیقلایا، آیکابوغو ایله مانتو آراسین‌داکی قارلی‌لیق‌لی تأثیره ده گرک واردیر. لونار پروسپئجتور 'ون کوتله‌چکیم‌سل مودل‌له‌مه‌لری بازالتیک وولکان‌لارین تأثیری سبب‌ایله مئیدانا گلمه‌دیگی سانیلان بعضی کوتله‌چکیم‌سل سیخ‌لیق‌لاری وارلیغینی گوسترر. اوجئانوس پروجئل‌لارومدا نهنگ وولکان قایناق‌لی بازالت‌لار اولماسینا باخمایاراق کوتله‌چکیم‌سل آنومالی گوزلملنممکده‌دیر.

آیین خاریجی ماقنیت ساحه‌سی (مئیدان مغناطیسی) بیر ایله اوز نانوتئسلا آراسیندادیر یعنی ۳۰–۶۰ میکروتئسلا بویوکلوگون‌دکی یئرین ماقنیت ساحه‌سین‌دن یوز قات داها کیچیک‌دیر. دیگر اهمیت‌لی فرق‌لی‌لیک‌لر نووه‌سین‌دکی ژئودینامو طرفین‌دن چیخاریلمیش بیر دیپولار ماقنئتیک آلینی یوخ‌دور و مووجود اوْلان ماقنئتیک ساحه‌لرین قایناغی تامامیله آیکابوغودور.
بیر فرزیه‌یه گوره آیکابوغونداکی مانیئتیکلئشمئلرین آی داها گنجکن و نووه‌سینده بیر ژئودینامو اولارکن میدانا گلدیگی‌دیر. آنجاق آی نووه‌سی‌نین کیچیک‌لیگی بۇ فرضیه‌نین دوغرولوغو قارشی‌سیندا بیر مانیعه مئیدانا گتیرمک‌ده‌دیر. آلترناتیو فرضیه‌لر آراسیندا، آی کیمی هاواسی اولمایان گوی جیسیم‌لرینه سورک‌سیز ماقنئتیک ساحه‌لر بویوک گوی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی اولور. بۇ هیپوتئزی دستکله‌یه‌جک شکیلده ان گئنیش آیکابوغو مانیئتیکلشمه‌لری‌نین نهنگ کراتئرلرین تام قارشی‌سیندا آی سطحینده گئرچکلشدییی‌نین فرقینه واریلماسی‌دیر. بئله بیر فئنومئنین ووروشما نتیجه سینده یارانان پلازما بولودونون موحیطده بیر ماقنئتیک ساحه اولارکن سربست اولاراق یاییلماسین‌دان قایناق‌لانا تکلیف ائدیلمیش‌دیر.

آیین آتموسفری ائله اینجه‌دیر کی یوخ بئله ساییلا بیلر. عومومی آتموسفریک کوتله‌سی ۱۰۴ ک.ق. دیر.

آتموسفری‌نین قایناق‌لارین‌دان بیری آیکابوغوندا و مانتودا عیبارت اوْلان رادیواکتیولیک نتیجه سینده اورتایا چیخان رادون کیمی قازلارین سالینیمی‌دیر. دیگر اهمیت‌لی بیر قایناق ایسه میکروگوی‌داش‌لاری، گونش کولیی ایون‌لاری، الکترون و گونیشیغینین بومباردمانی نتیجه سینده یارانان پوسکوردون پروسسی باش وئریر. پوسکوردون یولو ایله سالینان قازلار یا تکرار رئگولیت ایچینده هاپسولور، یا دا گونش رادیاسیا تضییقی و یا یونیزه اوْلموش‌لارسا گونش کولیی ماقنئتیک ساحه‌سی سبب‌ایله کوسموسا قاچار. دونیا اوزرین‌دن ائدیلن ایسپئکتروسکوپیک اصول‌لارلا ناتریوم (سدیوم) (Na) و کالیوم (پتاسیوم) (K) کیمی ائلئمئنت‌لرین وارلیغی تثبیت ائدیلمیش‌دیر. رادون-۲۲۲ (۲۲۲Rn) و پولونیوم-۲۱۰ (۲۱۰Po) کیمی ائلئمئنت‌لر ایسه لونار پروسپئجتور 'ون آلفا پارچاجیق ایسپئکترومترئسی ایله تثبیت ائدیلمیش‌دیر. آرقون-۴۰ (۴۰Ar)، هئلیوم-۴ (۴He)، اوکسیگئن (O۲) و / و یا مئتان (CH۴)، آزوت (N۲) و / و یا کاربون مونوکسیت (CO)، و کاربون دیوکسید (CO۲) آپوللو آستروناوت‌لاری طرفین‌دن یئرلش‌دیریلن دئتئکتورلاری طرفین‌دن موعه‌ایه‌ن ائدیلمیش‌دیر.

آی گونو بویونجا سطح ایستی‌لییی اورتالاما ۱۰۷ °C، آی گئجه‌سی بویونجا دا اورتالاما -۱۵۳ °C اطرافیندادیر.

آیین مئیدانا گلمه‌سینی آچیقلایان موختلیف فرضیه‌لر تکلیف ائدیلمیش‌دیر. آیین گونش سیستمی‌نین مئیدانا گلمه‌سین‌دن ۳۰–۵۰ میلیون ایل سوْنرا، گونوموزدن ۴٬۵۲۷ ± ۰٫۰۱۰ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر.

بو فرضیه‌لرین اهمیت‌لی بیر آچیغی دونیا و آی سیستمی‌نین یوکسک بوجاق مومئنتومونون آسانجا آچیقلایامامالاری‌دیر.

هم نهنگ چارپما حادیثه‌سی زامانی هم ده بونو ایزله‌یه‌ن دونیانین اوربیتینده مادّه‌نین ییغیلماسینا چوخ بؤیوک میقدارلاردا انرژی سالیندیغی اۆچون آی‌ین اهمیت‌لی بیر قیسیمی‌نین باشلانغیجدا اریمیش اوْلدوغو دوشونجه‌سی مشهوردور. آیین او سیرادا اریمیش خاریجی سطحینه آی ماقما اوقیانوسو آدی وئری‌لر و درین‌لیگی‌نین ۵۰۰ ک. م ایله آیین رادیوسو آراسیندا ده‌ایشدیگی تخمین ائدیلمکده‌دیر.

ماگما اوقیانوسو سویودوکجا قیسمن کریستال‌لش‌دی و لای‌لارا آیریلاراق ژئوکیمیاسال اولاراق آیری اوْلان آی‌قابوغو و مانتو مئیدانا گلدی. مانتو اولیوین، کلینوپیروکسئن و اورتوپیروکسئن مینئرال‌لاری‌نین چؤکل‌مه‌سی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگی دوشونولمکده‌دیر. ماگما اوقیانوسوْنون دؤردده اۆچونون کریستال‌لش‌مه‌سی تاماملاندیق‌دان سوْنرا آشاغی سیخ‌لیغی (تراکم کم) سببی‌له آنورتیت مینئرالی چؤکلمیش و سطح‌ه چیخیب آی‌قابوغونو مئیدانا گتیرمیش‌دیر.

ماگما اوقیانوسوْنون کریستال‌لاشان سون مایع حیسه‌سی آی‌قابوغو ایله مانتو آراسیندا سیخیش‌میش‌دیر و ایستی‌لیک چیخاران، بیر-بیری‌له اویغون اولمایان ائلئمئنت‌لری ایحاطه ائدیر. بۇ ژئوکیمیاسال قاریشیغی کالیوم (پتاسیوم) (K)، سوی توْرپاق ائلئمئنت‌لری (عناصرلری) (اینگیلیسجه: rare earth elements - REE) و فوسفور (P) ایشاره‌لرینی عبارت اوْلان قیسالتما کرئئپ آدی وئری‌لر و گؤرونن اوزده اوجئانوس پروجئل‌لاروم ایله مارئ ایمبریومون چوخونو ایحاطه ائدن کیچیک ژئولوژی بؤلگه‌ده توپلانمیش گؤرونمکده‌دیر.

آیین ماقما اوقیانوسو سوْنراسی ژئولوژی تکامولو گؤی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی ایله مئیدانا گلمیش‌دیر. آی‌ین ژئولوژی دؤورلری نئجتاریس، ایمبریوم، اوریئنتال کیمی بؤیوک کراتئرلرین (چالالارین) مئیدانا گلمه‌سینه سبب اوْلان چارپما حادیثه‌لرینه گؤره آیریلمیش‌دیر. چارپما نتیجه سینده یارانان بۇ یاپی‌لار (ایستروکتورلار/سازه‌لر) یوخاری آتیلان مادّه‌نین مئیدانا گتیردیگی چوخ‌لو حالقالاری ایله موشاهیده ائدی‌لر. بۇ حالقالارین دیامتری عومومیت‌له یوزلرله کیلومتردن مین‌لرله کیلومتره قدر اوزانار. هر چوخ‌لو خالقا دوزونده رئگیونال ایستراتیگرافیک اوفوغو تشکیل پوسکوردون لای‌لاری ایله علاقه‌لی‌دیر. یالنیز بیر نئچه چوخ‌لو خالقا دوزلوگو قطعی اولاراق تاریخ لندیریلدیسه ده ایستراتیگرافیک لای‌لار سایه‌سینده نیسبی یاش‌لارین تثبیتینده فایدالی‌دیر. داوام‌لی اولاراق گؤی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی نتیجه سینده رئگولیت مئیدانا گلر.

آی سطحی‌نین مئیدانا گلمه‌سینی تأثیر ائدن دیگر اهمیت‌لی بیر ژئولوژی مۆدت ی آی دنیزلری‌نین مئیدانا گلمه‌سی‌نین تملین‌دکی وولکانیک ائتکین‌لیک‌دیر. پروجئل‌لاروم کرئئپ لای‌یندا ایستی‌لیک چیخاران ائلئمئنت‌لرین توپلانماسی نتیجه سینده آلتیندا قالان مانتونون ایستیلنیب سوْنوندا قیسمن اریدیگی دوشونولمکده‌دیر. اری‌یه‌ن ماگمانین بیر قیسیمی سطح‌ه چیخاراق پوسکوردولدو و آیین گؤرونن اوزونده اوْلان آی دنیزی بازالت‌لارینی مئیدانا گتیردی. آیین بۇ ژئولوژی بؤلگه‌سینده اوْلان بازالت‌لارین چوخو ۳٬۰–۳٬۵ میلیارد ایل اول ایمبریان دؤورونده پوسکوردولدو. یئنه ده ان کؤهنه تاریخ‌لنمیش نومونه‌لر ۴٬۲ میلیارد ایله اوزانارکن ان یئنی پوسکوردون یالنیز ۱٬۲ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیش‌دیر.

آی سطحی‌نین زامان‌لا ده‌ایشیک‌لیک گؤستریب گؤسترمه‌دیگی مؤوضوع‌سوندا بعضی آنلاشیلمازلیق‌لار وار. بعضی موشاهیده‌چی‌لر کراتئرلرین (چالالارین) اورتایا چیخدیغینی یا دا اورتادان ایتدیگینی و یا دیگر کئچیجی فئنومئن‌لرین مئیدانا گلدیگینی ایددیعا ائتدی. ایندیکی واخت‌دا بۇ ایددیعالارین چوخونون یانیلساما اوْلدوغو و فرق‌لی ایشیق شرط‌لری، ضعیف آسترونومیک موشاهیده، یا دا غئیری-کافی کؤهنه شکیل‌لر سببی‌له مئیدانا گلدیگی دوشونولمکده‌دیر. یئنه ده قاز چیخماسی کیمی فئنومئن‌لرین هردنبیر مئیدانا گلدیگی و بون‌لارین ایددیعا ائدیلن کئچیجی آی فئنومئن‌لرین‌دن سبب وئرمیش معلوم‌دور. بۇ یاخین‌لاردا، تخمیناً بیر میلیون ایل اول قازین سربست قالماسی سببی‌له کوبودجا ۳ ک. م چاپلی (دیامترلی / قطر) بیر بؤلگه‌نین سطح شکلی‌نین ده‌ایشمیش اولا بیلجه‌ای تکلیف ائدیلمیش‌دیر.

آی‌داش‌لاری ایکی آنا کاتئقوریادا آراشدیریلیر؛ آی دنیزلرینده و آی داغ‌لاریندا اوْلان آی‌داش‌لاری. آی داغ‌لاریندا اوْلان آی‌داش‌لاری اوچ تاخیم‌دان (کوماندادان / تیم‌دن) عبارت‌دیر: دمیر آنورتوسیت سیرا، ماقنئزیوم کومانداسی، و قلوی کومانداسی. دمیر آنورتوسیت تاخیمی داش‌لار آز قالا تامامیله آنورتیت مینئرال‌دان مئیدانا گلمیش‌دیر و آی ماقما اوقیانوسو اوزرینده اوزه‌رک توپ‌لانان پلاژیوکلازدان گلدیگینه اینانیلماقدادیر. رادیومتریک اصول‌لارلا دمیر آنورتوسیت‌لرین تخمیناً ۴٬۴ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگی ائتمیش‌دیر.

ماقنئزیوم و قلوی (آلکالی / قلیایی) کومانداسی آی‌داش‌لاری اصل اولاراق مافیک پلوتونیک کایاچ‌لاردیر (داش‌لاردیر). تیپی اولاراق راست گلینن کایاچ‌لاردیر دونیت، تروکتولیت، گاببرو، قلوی آنورتوسیت و نادیر اولاراق دا گرانیت‌دیر. دمیر آنورتوسیت کومانداسی آی‌داشلاری‌ایلا قارشیلاشدیریلدیق‌لاریندا بۇ کوماندانین مافیک مینئراللرینده (مواد معدنی) نیسبی‌لیک داها یوکسک مگ / فئ (Mg/Fe) نیسبت‌لری اولور. عومومیت‌له بۇ کایاچ‌لاردیر اول‌دن اوْلموش داغ‌لیق ائدن آی‌قابوغونا سوْنرادان گیرمیش‌دیر و تخمیناً ۴٬۴–۳٬۹ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیش‌لر. بۇ آی‌داش‌لاریندا یوکسک نیسبت‌ده کرئئپ (KREEP) کومپونئنتی (بیلشن / جزء) وار.

آی دنیزلرینده آز قالا یالنیز بازالت اولور. دونیا بازالت‌لارینا بنزه‌سه ده چوخ داها چوخ دمیر ساخلایارلار و سو اساس‌لی ده‌ایشیک‌لیک محصول‌لاری باریندیرمازلار. آیریجا چوخ میقداردا تیتانیوم دا ائحتیوا ائدرلر.

آستروناوت‌لار (فضانوردلر) سطح‌دکی توزون قار کیمی هیسس و یانیق باریت‌ی وئردیگینی بیلدیرمیش‌دیر. توز اصل اولاراق آی سطح‌ینه چارپان گوی‌داش‌لاری سببی‌له مئیدانا گلمیش اوْلان سیلیکون دیوکسید شوشه‌سین‌دن (SiO۲) عبارت‌دیر. عئینی زاماندا کالسیوم و ماقنئزیوم دا ائحتیوا ائدر.

آی ثابیت اوْلدوزلارا گوره دونیا مدارین‌دا هر ۲۷٬۳ گون‌ده بیر تام تور آتار. آنجاق دونیادا اوزو مدارین‌دا گونشین چئوره‌سین‌ده دوندویو اۆچون آیین ائوره‌لری‌نین دونوشومو اۆچون بیرآز داها اوزون بیر زامان، ۲۹٬۵ گون گره‌کیر. دئیر گزگن‌لرین اویدولاری‌نین آقسینه آی دونیانین ائکوادور دوزله‌می اوزرین‌ده دئییل، توتولوم دوزله‌می یاخین‌لارین‌دا مدارین‌دادیر. گزگه‌نی‌نین بویوت‌لارینا گوره گونش سیستمی ایچین‌ده ائن بویوک دوغال اویدودور. (جهارون جوجه گزگن پلوتون‌دان داها بویوک‌دور).

دونیا اوزرین‌ده گورولن گل‌گئت ائتکی‌لری‌نین چوغو آیین کوتل چکیم آلانی نئدنییل اولوش‌ماق‌دادیر، گونشین ائتکی‌سی چوق آزدیر. گل‌گئت ائتکی‌لری نئدنییل دونیایه آی آراسین‌داکی اورتالاما اوزاق‌لیق هر یوز ایده ۳٬۸ متر آرت‌ماق‌دادیر. آچیسال مومنتومون قورونومو نئدنییل آیین یاری بویوک ائکسئنی‌نین آرت‌ماسی‌ایله بیرلیک‌ده دونیانین دونوشو یوز ایلده ۰٬۰۰۲ ثانییه قدر یاواش‌لاماق‌دادیر.

دونیا و آی سیستمی بعضاً گزگن-اویدو سیستمی اولاراق دئییل، چیفته گزگن سیستئی اولاراق دیرلن‌دیریلیر. بونون نئدنی آیین چئوره‌سین‌ده دوندویو گزگنه گوره اوْلدوق‌جا بویوک اوْلان بویوت‌لاری‌دیر. آیین چاپی دونیانین دوردده بیری، کوتله‌سی‌ده ۸۱ده بیری‌دیر. آنجاق سیستمین اورتقا کوتله مرکزی یئر اوزونون ۱٫۷۰۰ کیلومتر. یانی دونیا یاری چاپی‌نین دوردده بیری قدر آلتین‌دا اولماسی نئدنییل بۇ گوروش بازی‌لاری طرفین‌دن ائلشتیریل‌مکده‌دیر. آی اوزی دونیانین اون‌دا بیرین‌دن آزدیر و دونیانین قارا آلانی‌نین یاقلاشیق دوردده بیری قدادیر.

۱۹۹۷ده آسترویت ۳۷۵۳ جرویتهنه‌نین دونیاایله باغلانتی‌لی اولاغاندیشی بیر آتنالی مداری اوزرین‌ده اوْلدوغو بولوندو. آنجاق گوکبیلیمجی‌لر بۇ آسترویتی دونیانین ایکینجی دوغال اویدوسو اولاراق قبول ائتمه‌مکده‌دیر؛ چون‌کو مداری اوزون دونمد قارارلی دئییل‌دیر. داها سوْنرا جرویتهنه‌ایله بنزر مداردا بولونان دونیایا یاخین اوچ آسترویت داها بولونموش‌دور: (۵۴۵۰۹) ۲۰۰۰ په۵، (۸۵۷۷۰) ۱۹۹۸ اوپ۱ و ۲۰۰۲ آا۲۹.

دونیا اوزرین‌ده اوقیانوس‌لاردا گورولن گل‌گئت آی کوتل چکیمی‌نین ائتکی‌سی‌ایله اولوشور. کوتل چکیمسل گل‌گئت قوووت‌لری‌نین اولوش‌ماسی‌نین سببی دونیانین آی قارشی‌سین‌دا بولونان اوزونون مرکزین و آرقا اوزونه گوره آیین کوتل چکیمین‌دن داها چوخ ائتکیلن‌مه‌سی‌دیر. کوتل چکیمسل گل‌گئت، اوقیانوس‌لاری دونیانین مرکزین‌ده اوْلدوغو بیر ائلیپس شکلین ائسن‌دیر. بونون ائتکی‌سی بیریسی آیا دوغرو باخان اوزده، اوبیریسی‌ده بونون زیت اوزونده اولوشان تومسک یانی دنیز سوییه‌سی‌نین یوکسلمه‌سی اولاراق گورولور.

دونیا اوزو ائکسه‌نی اطرافین‌دا دونرکن، بۇ ایکی تومسک‌ده دونیا چئوره‌سین‌ده بیر گون‌ده دوندویو اۆچون اوقیانوس سولاری سورک‌لی اولاراق حرکت ائدن بۇ ایکی تومسه‌یه دوغرو آخار. بۇ ایکی تومسکین و اون‌لارا دوغرو گئدن بویوک اوقیانوس آخینتی‌لاری‌نین ائتکی‌سی؛ دونیانین دونوشو نئدنییل اوقیانوس تابان‌لارین‌دا اولوشان سویون سورتون‌مه ائتکی‌سی، سو حرکتی‌نین اییل‌مه‌سیزلییی، قارایا یاقلاشتیق‌جا سیغ‌لاشان اوقیانوس تابان‌لاری و دییشیک اوقیانوس تابان‌لاری آراسین‌داکی سالینیم‌لار کیمی نئدنلرل داهادا بویور.

آی‌ایله اوقیانوس‌لار آراسین‌داکی کوتل چکیمسل باغ آیین مداری ائتکی‌لر. آی‌دان باقیلدیغین‌دا گل‌گئت تومسک‌لری دونیانین دونوشویله ایلریی دوغرو تاشین‌دیغین‌دان دوغرودان آیین قارشی‌سین‌دا دئییل‌دیر. کوتل چکیمسل ائشلش‌مه دونیانین دونوشون‌دن کینتیک ائنرجی و آچیسال مومنتومو ائمر. بونا قارشین آیین مدارینا آچیسال مومنتوم ائکله‌نیر. بودا آیی داها اوزون پئرییوتلو داها یوکسک بیر مداری ای‌تر. بونون سونوجون‌دادا هر ال ایکی گوک جیسمی آراسین‌دا کی اورتالاما اوزاق‌لیق ۳٬۸ جم. آرتار. دونیاایله آی آراسین‌داکی گل‌گئت ائتکی‌لرین اونم‌سیز حالا گلن قدر آی یاواش یاواش اوزاق‌لاش‌مایا دوام ائدجک‌دیر و بۇ دوروم‌دا مداری قارارلی اولاجاق‌دیر.

۲۱ فئوریه ۲۰۰۸ آی توتولماسی

گونش، دونیا و آی عئینی خطط اوزرینده سیرالانینجا، بۇ وضعیت دونیادا آی و گونش توتولماسی اولاراق موشاهیده ائدی‌لر. گونش توتولماسی یئنی آی مرحله‌سینده، آی گونش‌ایله دونیانین آراسیندا ایکن مئیدانا گلر. بونا قارشی آی توتولماسی بوتؤو آی مرحله‌سینده دونیا گونش‌ایله آیین آراسیندا اوْلدوغوندا مئیدانا گلر.

آی‌ین اوربیتی‌نین یئرین گونش اطرافین‌داکی اوربیتینه نظرن تخمیناً ۵ ° اه‌یری اولماسی سببی‌له هر یئنی آی و بوتؤو آی‌دان توتولمالار اولماز. بیر توتولمانین اولماسی اۆچون آی‌ین هر ایکی اوربیت دوزله‌می‌نین کئسیشیمینه (تقاطع) یاخین بیر یئرده اولماسی لازیم‌دیر.

آی و گونش توتولمالاری‌نین زامان‌لامالاری تخمیناً ۶٫۵۸۵٬۳ گونده‌لیک (۱۸ ایل ۱۱ گون ۸ ساعت) بیر پئریوتا صاحب اوْلان و بابیل‌لی‌لر زامانیندا اوْلان ساروس چئوریمی‌ایله تعیین اوْلونا بیلر

آی‌ین و گونش‌ین دونیادان گؤرولن بوجاق (زاویه) دیامترلری ده‌ایشیک‌لیک‌لرله اوست-اوسته گله‌بیلدیگی اۆچون هم تام، هم ده یاریم گونش توتولماسی عمله گله بیلر تام گونش توتولماسین‌دان آی گونش دیسکینی تامامیله باغلایار و گونش کوروناسی (تاجی) چیلپاق گؤزله گؤرونن حالا گلیر. آی ایله دونیا آراسین‌داکی مسافه زامان‌لا آز دا اولسا آرتدیغی اۆچون آیین بوجاق دیامتری آزالیر. بۇ یوزلرله میلیون ایل اول آی‌ین توتولمالاردا گونش‌ین بوجاق دیامتری دا ده‌ایشمزسه آی آرتیق گونش دیسکینی تامامیله اؤرتمه‌یه‌جک و یالنیز یاریم توتولما مئیدانا گله‌جک.

توتولما ایله علاقه‌دار بیر باشقا فئنومئن «اؤرتولمه» دیر. آی داوام‌لی اولاراق سمادا ۱/۲ درجه گئنیشلیگینده دایروی بیر ساحه‌نی اؤرتر. پارلاق بیر اوْلدوز یا دا پلانئت آی‌ین آرخاسین‌دان کئچسه اؤرتولر یعنی گؤزدن ایتر. گونش توتولماسی گونش‌ین اؤرتولمه‌سی‌نین. آی دونیایا یاخین اوْلدوغو اۆچون تک-تک اوْلدوزلارین اؤرتولمه‌سی عئینی زاماندا و هر یئردن گؤروله بیلمز. آی اوربیتی‌نین یالپالاماسی (تلوتلوخوردن) نتیجه سینده هر ایل فرق‌لی اوْلدوزلار اؤرتولر.

ان سون آی توتولماسی ۲۰ فئوریه ۲۰۰۸-جی ایلده اوْلان تام توتولمانین. گونئی آمریکا و قوزئی آمریکانین چوخو یئرین‌دن ۲۰ فئوریه‌ده موشاهیده ائدیلن توتولما باتی آوروپا، آفریقا و باتی آسیادان ۲۱ فئوریه‌ده موشاهیده ائدیلمیش‌دیر. گونئی آمریکا ایله آنتارکتیکانین (قطب گونئی) بعضی حیسه‌لرین‌دن موشاهیده ائدیلن ۱ آوقوست ۲۰۰۸-جی ایل‌ده سوْنراکی گونش توتولماسی ۱۵ ژانویه ۲۰۱۰-جو ایلده.

ان پارلاق اوْلدوغو بوتؤو آی مرحله‌سینده آیین گؤرونر قدیر (قدر ظاهری apparent magnitud) درجه‌سی تخمیناً -۱۲٬۶ 'دیر. موقاییسه ائدیله‌جک اولسا گونش‌ین گؤرونن قدیر درجه‌سی -۲۶٬۸ 'دیر. آی‌ین دؤردون مرحله‌لرینده پارلاق‌لیغی بوتؤو آی ائورسینده‌کی (فاز-مرحله) پارلاق‌لیغینین یاری‌سی دئییل آنجاق اوندا بیری‌دیر. بونون سببی آی سطحی‌نین موکممل بیر لامبئرت یانسیتیجی‌سی (بازتابنده لامبرت) دئییل. دولون‌آی (ماه کامل) ایکن موشاهیده‌چی‌نین آرخاسین‌دان گلن ایشیق سببی‌له اوْلدوغون‌دان پارلاق گؤرونن آی دیگر مرحله‌لرده سطح‌ه دوشن کؤلگه‌لر سببی‌له تانینمیش ایشیغین میقداری آزالار.

آی اوفوقه یاخین‌کن داها بؤیوک اولاراق گؤرونر. لاکین بۇ تامامیله، آی ایلوزیونو (وهم) اولاراق بیلینن، پسیخولوژی بیر تأثیردیر.

آی آشاغی آلبئدوسونا باخمایاراق سمادا اوْلدوقجا پارلاق بیر گؤی جیسمی اولاراق گؤرونر. آی گونش سیستمینده اوْلان ان پیس یانسیتیجی‌دیر (انعکاس دهنده) و اوزرینه دوشن ایشیغین یالنیز% ۷ ینی عکس ائتدیرر. بۇ نیسبت بیر پارچا کؤمورون عکس ائتدیرمه نیسبتی ایله آز قالا عئینی‌دیر.

ویزوال سیستم‌لرده رنگ ثابت‌لیگی بیر نسنه‌نین (اوبیئکتین/شی‌ین) رنگی‌له اطرافین‌داکی‌لارین رنگی آراسین‌داکی علاقه‌نی نیظام‌لار، بۇ سبب‌دن ده نیسبی‌لیک قاران‌لیق اوْلان سمادا گونشین ایشیقلاندیردیغی آی پارلاق بیر اوبیئکت حساب ائدیلیر.

آیین گون ایچینده چاتدیغی ان یوکسک نوقطه ده‌ایشیک‌لیک گؤسترر و گونش ایله عئینی سرحدلرده گزر. آیریجا دونیا اوزرین‌دکی مؤوسوم‌ه (فصل‌ه) و آیین مرحله‌لرینی گؤره ده‌ایشر. قیش مؤوسومونده بوتؤو آی‌دان ان یوکسک نوقطه‌یه چاتیر. آیریجا ۱۸٬۶ ایل‌لیک دوگون چئوریمی‌نین‌ده تأثیری واردیر. آی اوربیتی‌نین یوکسه‌لن دوگون نوقطه‌سی یاز نوقطه‌سینده‌ایسه آی یوکسلیمی ۲۸ ° قدر یوکسه‌له بیلر. بونون نتیجه سینده ۲۸ درجه پارالئل‌لره قدر آی تپه نوقطه‌سینه چیخار. تخمیناً دوققوز ایل قدر سوْنرا یوکسلر یالنیز ۱۸ ° قوزئی و گونئی پارالئل‌لره چاتاجاق. آی‌چا ایستیقامتی‌ده موشاهیده نوقطه‌سی‌نین پارالئلینه باغ‌لی‌دیر. ائکواتورا (خط استوا) یاخین یئرلرده بیر موشاهیده‌چی آیی صندل کیمی گؤره بیلر.

گونش کیمی آی‌دا بعضی آتموسفریک تأثیرلره سبب اولا بیلر. بون‌لارین آراسیندا ۲۲ ° 'لیک هاله حلقه‌سی و اینجه بولودلار آراسین‌دان گؤرونن داها کیچیک کورونا (تاج) حلقه‌لری ساییلا بیلر.

م. اؤ ۵. -اینجی عصرده اوْلان بابیل موشاهیده‌چی‌لرین آی‌ین دؤنگولرینی (چرخه‌سینی) آراشدیردیغینی، هیندیستان‌دا بنزر تاپینتی‌لارین وارلیغینی، چین‌لی شی شئنین (Shi Shen) م. اؤ ۴. -اینجی عصرده آی و گونش توتولمالاری‌نین (خسوف و کسوف) تاریخ‌لرینی حسابلاما اوصولو توسعه ائتدیردیگینی بیلیریک.

م. اؤ ۴. اینجی عصرده آریستو؛ سهو ده اولسا اوزون بیر مۆدت  چوخ تأثیرلی اوْلان کایینات شرحینده، آی‌ین دؤرد تمل ایشچی (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) (عناصر اربعه) آراسین‌داکی سرحد بؤلگه‌ده ایشتیراک ائتدیگینی قارشییا قویدو. دیگر طرف‌دن، سئلئکوس (Seleucus) و آریستارجوس (Aristarchus) (م. اؤ ۲. عصر) ایله بطلمیوس (Ptolemy) (م. س ۹۰–۱۶۸) ارسطو (Aristocu) آنلاییشی چورودن موشاهیده و حسابلامالار تقدیم ائتدی‌لر.

اورتا چاغ آوروپاسی اۆچون «گؤی علم» دن سؤز ائتمک چتین‌دیر و دؤورون معلوماتی موشاهیده‌دن چوخ دینی اینانج‌لارین تأثیری آلتیندا ایدی. آیین تام بیر یومرو و سطحی‌نین هامار اوْلدوغو دا بۇ اینانج‌لار آراسیندا ایدی.

تئلئسکوپون کشفی و علم‌لرده یاشانان تخمیناً عئینی‌واخت‌لی پارادیقما (پارادایم) ده‌ایشیک‌لیگی، آی گؤزلمینده (موشاهیده‌سینده) بیر دؤنوش نوقطه‌سی اوْلموش‌دور. گالیلیو گالیله (Galileo Galilei) ۱۶۰۹دا نوماییش ائتدیگی کیتابی سیدئروس نونسیوس (Sidereus Nuncius)؛ آی اوزون‌دکی داغ‌لاری و کراتئرلری (چالالاری) گؤسترن ایلک تئلئسکوپیک شکیل‌لردن بعضی‌لری‌نی ائحتیوا ائدیردی. آردین‌دان آی‌ین تئلئسکوپیک خریطه‌لنمه‌سی باشلادی: ۱۷. -اینجی عصرین داوامیندا گیوواننی باتتیستا ریککیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi)؛ آیین سطح عونصورلرینی بۇ گون آدلاندیریرکن ایستیفاده ائدیلن سیستمین تمل‌لرینی آتدی‌لار. ویلهئم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئنریشه (Johann Heinrich Mädler) مادلئرین کیتاب‌لاری Mappa Selenographica (۱۸۳۴–۶) (۱۸۳۴–۶) و Der Mond (۱۸۳۷) (۱۸۳۷)؛ مین‌دن چوخ داغ داخیل اولماق اوزره آی‌داکی سطح عونصورلرینی، یئر اوزون‌دکی جوغرافیا اۆچون مۆمکون اوْلان حسساس‌لیق‌لا تعیین ائتدی.

سویوق ساواش (جنگ سرد) ایله قایناق‌لانان شوروی بیرلیگی ایله آمریکا آراسین‌داکی کوسموس یاریشی (جنگ ستارگان)؛ آی اوزرین‌دکی ماراغین گئتدیکجه آرتماسینا سبب اوْلدو. فیرلاتیجی قابیلیت‌لری ایجازه وئرن کیمی هم آلچاق اوچوش هم ده چارپما / ائنیش وظیفه‌لری اۆچون اینسان‌سیز سوندالار (کاوشگر بدون سرنشین)، کوسموسا گؤندریلدی. سووئت اتفاقینین لونا پروقرامی آی اوزونه اینسان‌سیز کوسموس واسیطه‌لری (فضاپیماهای بدون سرنشین) ایله چاتماغی باجاران ایلک پروقرام اوْلموش‌دور. جاذیبه‌نی یئییلیب آی‌ین یانین‌دان کئچمه‌ای باجارا بیلن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۱ کوسموس سونداسی اوْلموش‌دور. ۱۹۵۹-جو ایل‌ده آی اوزونه ده‌یه‌ن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۲، و آی‌ین او بیری اوزونون فوتو شکیل‌لرینی چکن ایلک پئیک‌ده لونا ۳ اوْلموش‌دور. ۱۹۶۶-جی ایل‌ده آی سطحینه موفقیت‌لی بیر یومشاق ائنیش ائدن ایلک کوسموس واسیطه‌سی لونا ۹ و آی اوربیتینه گیرن ایلک کوسموس واسیطه‌سی ده لونا ۱۰ اوْلموش‌دور. آی سطحین‌دن نومونه‌لر اوچ لونا اوچوشو (لونا ۱۶، لونا ۲۰، و لونا ۲۴) ایله آپوللو ۱۱ ' دن آپوللو ۱۷یه قدر (آپوللو ۱۳ خاریج) آپوللو وظیفه‌لری ایله دونیایا گتیریلمیش‌دیر.

آی سطحینه ۱۹۶۹-جو ایل‌ده ایلک اینسانلارینین ائنمه‌سی، کوسموس یاریشی‌نین زیروه نوقطه‌سی‌نی مئیدانا گتیرمیش‌دیر. نئیل آرمسترونگ، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کوموتانی اولاراق آی‌دا یئریین ایلک اینسان اوْلدو. آی‌دا نئیل آرمسترونق (Neil Armstrong)، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کومان‌دیری اولاراق آی‌دا گئدن ایلک اینسان اوْلدو. آی‌دا ایلک آددیمینی ۲۱ یول ۱۹۶۹ تاریخینده ساعت ۰۲:۵۶ 'دا (UTC) آتدی. ۱۹۶۰-جی ایل‌لرین باشیندا خوصوصی‌له سطحی اریمه کیمیاسی و آتموسفره یئنی‌دن داخیل مؤوضولاریندا اوْلدوغو کیمی اهمیت‌لی تئکنولوژی توسعه‌لار؛ آی سطحینه ائنیش و گئری دؤنوشو مۆمکون ائتمیش‌دیر.

آپوللو اوچوش‌لاری‌نین هامی‌سیندا علمی اؤلچوم آلت‌لری، آی سطحینه یئرلشدیریلدی. اوزون داوام‌لی آلسئپ (ALSEP) (اینگیلیسجه: Apollo lunar surface experiment package - آپوللو آی سطحی تجروبه پاکئتی) ایستانسیالاری آپوللو ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶، و ۱۷ ائنیش ساحه‌لرینه یئرلشدیریلدی. آپوللو ۱۱ اوچوشویلا ائاسئپ (EASEP) (اینگیلیسجه: Early Apollo Scientific Experiments Package- ائرکن آپوللو علمی تجروبه پاکئتی) آدی وئریلن مووققتی ایستانسیا یئرلشدیریلمیش‌دیر. آلسئپ ایستانسیالاریندا ایستی‌لیک آخیش سوندالاری، سیسمومتره‌لر، مانیئتومتره‌لر، و کوپ بوجاق‌لی رئترورئفلئکتؤرلر وار ایدی. بودجه پروبلئم‌لری سببی‌له ۳۰ سپتامبر ۱۹۷۷-جی ایل‌ده دونیایا معلومات اؤتورولمه‌سی کسیلمیش‌دیر.
آی لیزر مسافه اؤلچوم واسیطه‌لری پاسسیو اکیبمیین‌لر (تجهیزات غیرفعال) اوْلدوغو اۆچون هله ایستیفاده ائدیلمکده‌دیر. دونیا اوزرین‌دکی ایستانسیالاردا ایداره اوْلونان اؤلچمه‌لر نتیجه سینده بیر نئچه سانتیمترلیک حسساس‌لیق‌لا آی نووه‌سی‌نین اؤلچولری تعیین اوْلونا.

۱۴ دسامبر ۱۹۷۲-جی ایل‌ده آپوللو ۱۷ اوچوشونون بیر پارچاسی اولاراق آی اوزرینده گئدن اوگئنه سئرنان‌دان (Eugene Cernan) بری باشقا بیر اینسان آی اوزرینده یورومه‌میش‌دیر.
۲۰ یول ۱۹۶۹دا ایلک آی اوزرینه ائنیش اسناسیندا نئیل آرمسترونق طرفین‌دن فوتوشکیلی چکیلن آستروناوت بوزز آلدرین.

۱۹۶۰-جی ایل‌لرین اورتاسین‌دان ۱۹۷۰-جی ایل‌لرین اورتاسینا قدر آی اوزونه چاتان تخمیناً ۶۵ فرق‌لی اوچوش وظیفه‌سی ائدیلمیش‌دیر. بون‌لارین سوْنونجوسو، ۱۹۷۶-جی ایل‌دکی لونا ۲۴دور. بون‌لاری یالنیز ۱۸-ی ایداره‌لی اولاراق آی سطحینه ائنمیش، دوققوزو گئری‌یه دؤنه‌رک آی داشی نومونه‌لری گتیرمیش‌دیر. داها سوْنرا ایسه سووئت‌لر بیرلیگی، وئنئرا و کوسموس ایستانسیالارینا ماراغینی چئویررکن آبش، مارس و سوْنراسی ایله ماراقلانماغا باشلادی.

خوصوصی‌له ۱۹۹۰-جی ایل‌لردن اعتبارن آی‌ا ایستیقامت‌لی ماراق تکرار جانلاندی و لاییحه‌لر آرتدی.

۱۹۹۰-جی ایلده یاپونیا هیتئن (Hiten) کوسموس واسیطه‌سینی آی اوربیتینه اوتورداراق بونو باجاران اۆچونجو اؤلکه اوْلدو. کوسمیک هاگورمو (Hagormo) آدلی کیچیک بیر سوندا اوربیتده بوراخدی اما وئریجی‌نین قضا ائتمه‌سی سببی‌له اوچوش وظیفه‌سین‌دن علمی اولاراق داها چوخ یارارلانیلامادی.

۱۹۹۴-جو ایلده کلئمئنتینئ (Clementine) اوچوش وظیفه‌سینی گؤندرن آبش تکرار آی ایله ماراقلانماغا باشلادی. بۇ وظیفه ایله بیرلیک‌ده آیین ایلک قلوبال توپوگرافیک خریطه‌سی و آی سطحی‌نین ایلک مولتی‌اسپئکترال ویزوال‌لار الده ائدیلدی. بونو ۱۹۹۸-جی ایل‌دکی لونار پروسپئکتور (Lunar Prospector) اوچوش وظیفه‌سی ایزله‌دی. لونار پروسپئکتور 'دا اوْلان نئیترون ایسپئکترومتره‌سی آی قوطب‌لرین‌دن هیدروژئن نیسبتی‌نین نیسبی‌لیک یوکسک‌لیگینی گؤستردی. بونون سببی اولاراق داوام‌لی اولاراق کؤلگه آلتیندا قالان کراتئرلردکی رئگولیتین اوست بیر نئچه آشناسینی سو بوزو وار اولا بیله‌جه‌ای دوشونولدو.

۱۴ ژانویه ۲۰۰۴-جو ایل‌ده آبش باش‌چی‌سی جورج دابئل‌یو. بوش (George W. Bush) ۲۰۲۰-جی ایل‌دن اعتبارن آی‌ا اینسان‌لی اوچوش‌لارین ائدیلمه‌سینی نظرده توتان بیر پلان ائدیلمه‌سینی ایسته‌دی.
ناسا-نین آی آختاریش‌لاری (Lunar Quest) دامی آلتیندا ییغدیغی، آی اوربیتینده (مثلاً، یون ۲۰۰۹دا آتیلان LRC, Lunar Reconnaissance Orbiter) و سطحینده (مثلاً، آیین داوام‌لی قاران‌لیق گونئی قوطبونده سو بوزو وارلیغینی آختاریشی مقصد قویان LCROSS) موختلیف پروقرام‌لاری واردیر. ناسا، آی قوطب‌لرین‌دن بیرینده قالیجی بیر اساسی قورولوشونو دا پلانلاماقدادیر.

آوروپا کوسموس واسیطه‌سی سمارت ۱ (Smart ۱) ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۳-جو ایلده آتیلدی و ۱۵ نووامبر ۲۰۰۴-جو ایل‌ده ۳ سپتامبر ۲۰۰۶-یا قدر آی اوربیتینده قالدی.

Japan Aerospace Exploration Agency (یاپون کوسموس آراشدیرما آگئنت‌لیگی) ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۷ده High Definition کامئرا و ایکی کیچیک پئیک ایله تجهیز ائدیلمیش اوْلان سئلئنئ (SELENE) آدلی کوسموس واسیطه‌سینی آتدی. اوچوشون بیر ایل داوام ائتمه‌سی گؤزلنیلیر.

چین خالق جومهوریتی آی آراشدیرمالاری اۆچون ایستک‌لی اوْلدوق‌لاری‌نی Chang پروقرامینی باشلاداراق گؤستردی. ایلک کوسموس واسیطه‌سی Chang-۱ ۲۴ اوْکتوبر ۲۰۰۷-جی ایلده آتیلدی.

هیندوستان، فئوریه ۲۰۰۸-جی ایل‌ده چاندرایان I (Chandrayaan I) و بونو ایزله‌ین ائده‌جک اوْلان ۲۰۱۰ یا دا ۲۰۱۱-جی ایل‌ده چاندرایان II (Chandrayaan II) ایله ده‌ایشیک اینسان‌سیز اوچوش ائتمه نییه‌ت‌ینده‌دیر. بۇ ایکینجی اوچوش‌دا روبوتیک بیر آی واسیطه‌سی‌ده پلانلاشدیریلیر. هیندوستان عئینی زاماندا ۲۰۳۰-جی ایل‌ده آی‌ا اینسان‌لی بیر اوچوش ائتمک ایسته‌دیگینی‌ده ایفاده ائتمیش‌دیر

روسیه دا دوندورولموش اوْلان لونا-گلوب (Luna-Glob) لاییحه‌سینه تکرار باشلاماغی و ۲۰۱۲ 'ده آی سطحینه ائنیش ائتمه‌ای دوشونمکده‌دیر.

۱۳ سپتامبر ۲۰۰۷-جی ایلده اعلان Google Lunar X Prize (قوقئل آی X موکافاتی) خوصوصی سئکتور طرفین‌دن مالیه‌یه ائدیلن آی آراشدیرمالارینی آرتیرماغی مقصد قویماقدادیر. X موکافاتی وقفی، آی اوزرینه روبوتیک بیر آی واسیطه‌سی گؤندره اوْلان و دیگر بعضی معیارلارا اویغون گله‌جک اوْلان هر هانسی بیر آداما ۲۰ میلیون دول‌لار تکلیف ائدیر.

آی بیر چوخ سوننت و ادبییات اثرینه مؤوضوع اوْلموش و سای‌سیز باشقالارینا دا ایلهام قایناغی اوْلموش‌دور. ویزوال سوننت‌لر، صحنه سوننت‌لری، شعر، یازین و موسیقی اۆچون بیر موتیو مئیدانا گتیرر. ایرلاندیادا Knowthدا اوْلان ۵٫۰۰۰ ایللیک قایا اوزرینده قازی‌لی اوْلان و آی‌ی تصویر ائتدیگی دوشونولن اثر کشف ائدیلن ان کؤهنه اثردیر. غرب سیویلیزاسیاسیندا (تمدونونده) آی حاقّیندا علمی شرح گتیرن ایلک آدام یونان فیلوسوف آناخاگوراس اوْلموش‌دور. آناخاگوراس گونش و آی‌ین نهنگ قلوبال قایالار اوْلدوغونو و آی‌ین گونش‌ین ایشیغینی عکس ائتدیردیگینی قارشییا قویموش‌دور. سما حاقیندا تانری‌تانیماز فیکیرلری حبس اوْلونماسینا و سورگونه گؤندریلمه‌سینه سبب اوْلموش‌دور.

ارسطونون کایینات تعریفینده آی ده‌ایشن ائلئمئنت‌لر (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) ساحه‌سی ایله ائفیره اؤلوم‌سوز اوْلدوزلاری آراسین‌داکی سرحدی مئیدانا گتیرر. بۇ آیری-سئچکی‌لیک عصرلر بویونجا فیزیکانین بیر پارچاسینی مئیدانا گتیرمیش‌دیر.

اورتا چاغا گلیندیگینده، تئلئسکوپون کشفین‌دن اول بیر چوخ آدام آی‌ین بیر کوره اوْلدوغونو قبول ائتدی آنجاق «تامامیله هامار» اوْلدوغونا اینانیلیردی. ۱۶۰۹دا، گالیلئو گالیله (Galileo Galilei)، سیدئروس نانسیوس (iderus Nuncius) آدلی کیتابیندا آی‌ین ایلک تئلئسکوپیک شکیل‌لرینی نوماییش ائتدی و آی سطحی‌نین هامار اولمادیغینی، داغ‌لار و کراتئرلردن مئیدانا گلدیگینی یازدی. داها سوْنرا ۱۷. عصرده گیوواننی باتتیستا ریکسیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi) آی‌ین بیر خریطه‌سینی چکه‌رک بیر چوخ کراتئره ایندیکی واخت‌دا بیلینن آدلارینی وئردی.

خریطه‌لرده آی سطحی‌نین قاران‌لیق حیسه‌لری ماریا (maria) یا دا دنیزلر و آچیق حیسه‌لری تئررا (errae) یا دا قیطعه‌لر اولاراق ایفاده ائدیلمیش‌دیر.

آی اوزرینده بیتکی اؤرتوگونون وارلیغی و حیات اولا بیله‌جه‌ای دوشونجه‌سی ۱۹. عصرین اول‌لرینه قدر اهمیت‌لی عالیم‌لر طرفین‌دن بئله نظره آلینمیش‌دیر. پارلاق یوکسک بؤلگه‌لر ایله توند دنیزلر آراسین‌داکی کونتراست ده‌ایشیک مدنیّت‌لر طرفینده آی‌داکی آدام، دووشان، بوففالو و بونون کیمی موختلیف مودئل‌لمه‌لره گتیریب چیخارمیش‌دیر.

۱۸۳۵ده بؤیوک آی آلداتماجاسی بیر چوخ اینسانی آی اوزرینده ائگزوتیک حئیوان‌لارین یاشادیغینا ایناندیرمیش‌دیر. دئمک اولار کی عئینی زامان‌لاردا (۱۸۳۴–۱۸۳۶ آراسیندا ویلیهئلم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئینریجه مادلئر(Johann Heinrich Mädler) دؤرد جیلدلیک Mappa Selenographica'یی و ۱۸۳۷ده دئر موند (Der Mond) آدلی کیتابی یاییملاماق‌دایدی. بۇ اثرلر آی اوزرینده سو و آتموسفر اولمادیغینی ایفاده ائدیردی.

آیین او بیری اوزو ۱۹۵۹-جو ایل‌ده لونا ۳ کوسموس سونداسی فیرلاتی‌لانا قدر بیلینمیردی. ۱۹۶۰-جی ایل‌لرده لونار اوربیتئر پروقرامی طرفین‌دن خریطه‌سی چیخاریلمیش‌دیر.

هر نه قدر ۱۹۵۹-جو ایل‌ده لونا ۲ و بونو ایزله‌ین دیگر ائنیش‌لر بیر چوخ سووئت‌لر بیرلیگی بایراغی ایله آبش بایراغی آی اوزونه سیموولیک اولاراق دیکیلمیشسه ده ایندیکی واخت‌دا آی سطجینده هئچ بیر خالق حاق اددیعا ائتمه‌مک‌ده‌دیر. روسیا و آبش آی‌ی میلتلرآراسی سولار ایله عئینی ایستاتوسا قویان (res communis) خاریجی کوسموس موقاویله‌سی‌نین طرف‌لری‌نین. بۇ موقاویله عئینی زامان‌دا آی‌ین یالنیز صولح مقصدلر اۆچون ایستیفاده ائتمه‌سی امر ائدر و حربی اساس‌لار ایله کوتلوی قیرغین سیلاح‌لارینی قاداغان ائدر.

آی قایناق‌لاری‌نین هر هانسی بیر اؤلکه طرفین‌دن تک باشینا ایستیفاده محدودلاش‌دیران ایکینجی بیر راضیلاشما اولاراق آی موقاویله‌سی تکلیف اما کوسموس سفرینه چیخا بیلن اؤلکه‌لردن هئچ بیری بۇ موقاویلنی ایمضالامامیشتیر. موختلیف کس‌لر آی اوزرینده تامامیله یا دا قیسمن حاق ایدیعا ائتسه ده بون‌لار نظره آلینمامیش‌دیر.




#Article 48: آی‌گون کاظیم‌اوا (310 words)


آی گون علی اصغر قیزی کاظیم اوا (دوغوم : 26 ژانویه 1971 ، باکی) آذربایجانین مشهور موغنّی سی ، بسته کاری ، پاپ موسیقی چی سی و آکتریساسی دیر. آذربایجان رئسپوبلیکاسینین امکدار آرتیستی دیر.

آی گون کاظیم اوا 1971 – جی ایل ژانویه آیینین 26-دا آنادان اولموشدور.آذربایجان پوپ موسیقی سی تاریخینده ان پارلاق اولدوزلاردان بیری دیر. دیگر قادین موغنّی لرله مقایسه ائتدیکده اونون آلبوم لاری اؤلکه ده ان بؤیوک میقداردا ساتیلیر. ایلک دفعه حرفه ای (professional) صحنه یه 1988 – جی ایل باکی پاییزی یارشماسی ایله چیخمیش دیر. و ایلک قران پرینی (qran prini) ده اورادا قازانمیش دیر. 1989 – جو ایله یورمالادا کئچیریلمیش بین‌الخلق کونکورسدا ، 1992 – جی ایلده آسیا داوسی ، 1996 – جی ایلده ایستانبول دا کئچیریلمیش بین‌الخلق یاریشمانین لاورئاتی (laureatı) اولموشدور.2000 – جی ایلده اوچ نومیناسی یا اوزره قراند مکافاتینا لایق گؤرولموشدور. ایلین موغنّی سی ایلین کنسرتی – آی گون بیر گون ایلین موفق (hit) ماهنی سی – گئجه لر 2001 – جی ایلده آی گون یئنی دن اوچ نومیناسی یا اوزه قراند مکافاتینا لایق گؤرولموشدور. ایلین موغنّی سی ایلین هیت ماهنی سی - Я и ты- ایلین کنسرتی – Я девушка восточнaя آی گون کاظیم اوانین ایندی یه کیمی 10 (اونا) یاخین سولو کنسرتی اولموشدور. بونلاردان 1999 آی گون بیر گون، 2000 – جی ایلده Я девушка восточная ، 2001 – جی ایلده قیری عادی شوو ، 2006 – جی ایلده مسکوادا محتشم یوبیلی کونسرتینی سؤیلمک اولار. ایندی یه کیمی 15 دیسکی ایشیق اوزو گؤرموشدور. 2001 – جی ایلده آی گون کاظیم اوا آذربایجان رئسپوبلیکاسینین امکدار آرتیستی آدینا لایق گؤرولموشدور.

آی گون کاظیم اوا آذربایجان دان کنار کنسرت لر ده وئریر. اونلاردان ان مشهورو 2006 – دا مسکوادا دؤولت کرمل ساراییندا تشکیل اولونان کنسرت دیر. بوندان ساوایی ، کاظیم اوا آذربایجاندا یئتیم اوشاقلار اۆچون خیریه کنسرتی لری ده تشکیل ائدیر.

حال حاضیردا آی گون کاظیم اوا Best Model of Azerbaijan مسابیقه سینین رهبری دیر.




#Article 49: ئوتمه لي (244 words)


ئوتمه لي (مسجّع)- سجع عربجه قـوشـلارين اوخوما غيدير،توركجه قوشلارين اوخوشماقلارينا،آواز لارينا «ئوتمه» دئييرلر.سجع ايكي شكيلده اوْلور. بيرينجي سينده كليمه لر آراسيندا قورولور,ايكينجي سي جومله لر آراسيندا ايشلنير. سجع ايله كليمه لر و جومله لر آراسيندا قورولان آهنگي، چالغيني آرتيق زنگينلشديرمك اوْلور. سجع هجالارين چئشيدلري، «روي» نين بيرگه اولوب اولماسيندان بحث ائدير،و بو بحث قافيه بحثيندن گئنيشدير.

چونكو قافيه يالنيز شعريده دانيشلير،امّاسجع بيرتك شعريده دئييل، «نثر» ده ده ايشه آلينار.آذربايجان توركجه سي سجع باخيميندان،چوخ زنگين بيرديلدير. يوخاريدا دئييلديييي كيمي سجع ايكي بؤيوك سطحيده طرح اولور:

كليمه لرآرا       2-مطرّف سجع (يانلي- ئوتمه)

سجع (ئوتمه)

جومله لر آرا        2- موازنه و مماثله ( اوزلاشما )

ايكي كلمه اؤلچودش ، «روي»حرفينده بيرگه اولا،دئييلير.

مَرفوعه= مَوضوعه 

فيها سُرُر” مَرفُوعَه و اكواب” مَوˆضوعَه   ( قرآن- غاشيه13-14)

سؤز= کؤز

آدام آلتيندا سؤز،قازان آلتينداکؤز      ( آتالار سؤزو)

شراب = رباب   

گه ل قيـرخ اﻳلليک شرابم

رفـــده قـــالان ربابيم  ----(حميد نطقی ) 

باغ ، داغ ، ساغ  

من كؤلگه سيز باغ گـؤرمه ديم...........ائل دردی تک داغ گؤرمه ديم

گـؤزله رمی يومـوب آچــديم............نئچـه دوْستو ساغ گؤرمه ديم  ----( رسـول رضا)

                                                                                                  

ياش ، قاش

قاشي کمی قامتی بوٍکولموش...........ياشي کيمی  پيکری توٍکولموش  ---- ( فضـولـی )    

                                                                                   

باج ، تاج

باش اوجالديقدا دماوند داغيندان باج آليرسان.......... شئر اليندن تاج آليرسان ----(شهريار)

                                                                     

بارماق ، بارداق   
قارساق ، قارماق      

حاخلاديم= ساخلاديم              

اؤزمو زامانلارا حاخلاديم،اؤره ک اؤلکه سين سنه ساخلاديم 

سحـری گـونش له آداخـلاديم،نييه مـددعا دئمـه ييم سنـه  ----(سحـر خانيم) 

                                                                                

ساليرام= چاليرام                 

برجلردن برجلره يوللار ساليرام

سـاعاتدان  –  ساعاتا

اوچورام کـی ، مـن

عصيردن – عصيره

قـاناد چاليـرام.---- (نبـی خـزری)




#Article 50: اؤزبکیستان (2432 words)


اؤزبکیستان (اؤزبکجه: O‘zbekiston) اورتا آسیا  اؤلکه‌لری‌نین بیری‌دیر. بۇ اؤلکه چین، افغانیستان، قیرقیزیستان، تورکمنیستان، قازاقیستان و تاجیکیستان  اؤلکه‌لری‌له قونشودور.

اؤزبکیستان بؤیوک بیر تاریخی اوْلان قدیم اؤلکه‌دیر. بورادا سانکی زامان اؤز ایمضاسینی قویوب. ان مؤهوم شهرلری داشکند، سمرقند، بوخارا، خیوه، کوکاند، ترمز، مویناک، شهری‌سبز دیر. اؤلکه‌ده مۆختلیف  تاریخی عابیده، مسجید و موزه ییلر وار. اوْنلارین سیراسیندا بیبیخانیم مسجی‌دی، اۇلوقبی رصدخاناسی و مدره‌سه‌سی، شاخی زین‌دا مقبره‌سی، امیر تیمور و اوْنون نسلینین اۇیودوغو قور-امیر ماوزولیی، آغ-سارای، رقیستان میدانی نین آدینی چکمک اوْلار. تکجه مرکزی آسیانین مقدس شهری آدلان‌دیریلان بوخارادا ۱۴۰-آ یاخین معماری عابیده‌سی وار. قدیم خیوه ایسه مۆختلیف  عصر و خالقلارا مخصوص تاریخی عابیده‌لرین مکانی اوْلدوغو اۆچون ۱۹۶۷-جی ایلده، ایچان-قالا ایسه۱۹۹۰-دا یونسکو-نون عوموم دونیا ارثینه داخیل ائدیلیب.

اؤزبکیستان جومهوریتی اوْرتا آسیادا، افقانیستانین قوزیین‌ده یئرلشن موستقیل تورک دؤولتی‌دیر. آلتای دیل قروپونا داخیل اوْلان مۆختلیف  تورک طایفه لارینین بۇ اراضی‌ده (آمودریا و سیردریا چایلاری آراسیندا ) مسکونلاشماسی پروسسی هله قدیم دؤورلردن باشلانمیش‌دیر. ا.ا ۳-جو عصرده بۇ اراضییه کؤچ اد‌ن طایفه لر آراسیندا  هونلار دا اوْلموش‌دور. هونلار داها سوْنرا اراضیلرینی گئنیشله‌ن‌دیره‌رک جنوبا و غربه دوغرو حرکت اتمیشلر. ۸-جی عصرده عرب خیلافتینین ماورننهری (ایکی چای آراسیندا  آمودریا و سیردریا چایلاری آراسیندا  یئرلشن توْرپاق) ایشغال اتمه‌سین‌دن سوْنرا بۇ اراضی خیلافتین سوسیال و مدنی حیاتین‌دا اساس رول اوْینایان بؤلگه لارین‌دان بیرینه چئوریلدی. اراضی‌دن کچه‌ن بؤیوک ایپک یولو شرقله-غربی بیرلشدیریر، جنوب‌دان شیمالا، شیمال‌دان جنوبا گئدن اینسانلار بۇ توْرپاقلاردان کچمه‌لی اوْلوردولار. بۇ بؤلگه‌ده یئرلشن بوخارا، سمرقند و کونیا-اۇرگنج شهرلری هیندوستان، چین، میصر، بیزانس و ایسلاو اؤلکه‌لرین‌دن گلن کاروان یوللارینین قووشاغین‌دا یئرلشیردیلر. خیلافتین یارانماسی ایسلام دینینین یاییلماسی ایله نتیجه‌له‌ن‌دی. اوْ دؤوردن ایسلام بۇ بؤلگه ‌دا حؤکمران دینه چئوریلدی و بوراداکی مدنیتین اساسینی تشکیل اتدی. ۹-جو عصرین سوْنلارین‌دا بؤلگه  اینکیشاف اتدی و باشکندی بوخارا اوْلان سامانی دؤولتی یاران‌دی. سامانیلر دؤولتینین حؤکمران سولاله‌سی عرب منشأ‌لی اوْلسادا، دؤولت تورک دؤولتی ایدی. بۇ دؤولت ۱۰-جو عصرین سوْنلارینا قدر یاشادی. ۱۰-۱۲-جی عصرلر عرضینده خوراسان و ماورننهر اراضی‌سین‌ده قاراخانیلر، قزنویلر، سلجوقلار، خارزمشاهلار (تورک سولاله‌لرینین حؤکمران اوْلدوغو تورک دؤولتلری) دؤولتلری مؤوجود اوْلموش‌دور. ارازینین دایمی محاربه‌لره معروض قالماسینا باخمایاراق بۇ دؤورده مدنیت و علم یۆکسک سوییه‌ده اینکیشاف اتمیش‌دیر. سیاسی جهت‌دن موستقیل و موختار دؤولتلرین یارانماسی بؤلگه ‌دا ایقتیصادی و مدنی اینکیشافین گۆجله‌نمه‌سینه گئنیش ایمکانلار آچمیش‌دیر. بۇ دؤور تاریخ‌ده شرقی اینتیباه دؤورو کیمی تانینیر. چونکی، بۇ دؤور ایسلام و تورک عالمینه، محمود کاشغاری (XI عصرده اوْرتا آسیانین ایلک تورکشوناس-انسیکلوپ‌دییاچی عالیمی، جوغرافیاشوناس و سییاهی)، ال بیرونی (بؤیوک انسیکلوپ‌دییاچی عالیم، تاریخ، اتنوقرافییا، تبیتشوناس‌لیق، ریاضیات، نوجوم، مینرولوژی و باشقا علم ساحه‌لرینه عایید ۱۵۰-دن چوْخ اثرین مؤلفی)، ابن سینا (موسلمان دونیاسینین ان بویوک تبیبی)، خوجا احمد یاسوی (ریاضیات‌چی، جوغرافیاشوناس عالیم) کیمی آیری-آیری علم و صنعت ساحه‌سینه یئنی‌لیکلر گتیرمیش بیر چوْخ اینسانلاری بخش اتمیش‌دیر.

بۇ دؤورلرده بیرده ایسمایلییه، سوفیزم کیمی ینی ایسلامی حرکاتلار دا میدانا چیخمیش‌دیر. بوخارا، سمرقند، مرو، اۇرگنج و خیوه ایسلام دونیاسینین مرکزی شهرلرینه چوریلمیش‌دیر. معمارلیق و اینجه صنعت سۆرعتله اینکیشاف ادیردی. ۱۱-جی عصرین اوّللرین‌ده خارزمشاه ممونون رهبرلیگی آلتیندا خارزم‌ده شرق عالیملرینین اساس علمی مرکزی اوْلان ینی آراش‌دیرما مرکزی یارادیلمیش‌دیر. بۇ مرکز سوْنرادان خارزمشاها حصر اوْلونموش و مرکزی آسیانین ایلک آکادمیسی آدلانمیش‌دیر. عرب ایستیلاسین‌دان سوْنرا اراضی آردیجیل اوْلاراق موخته‌لی تورک دؤولتلرینین – چینگیز اۇلوسونون، قیزیل اوْردا دؤولتینین و تیموریلر ایمپراتورلوغونون اراضی‌سینه داخیل اوْلموش‌دور. بۇ سۆرعت‌لی اینکیشاف ۱۳-جو عصرین اوّللرین‌ده ضعیفله‌مه‌یه باشلامیش‌دیر. بورادا اوْلان  بۆتون شهرلر، سووارما سیستملری، مدنیت مرکزلری داغیلیب سیرادان چیخمیش‌دیر. لاکین امیر تیمورون و اوْنون واریثلرینین حاکمیّتی دؤورونده ارازینین سیاسی، ایقتیصادی و مدنی اینکیشافینا سمره‌لی شرایط یارانمیش‌دیر. تیمورون حاکمیّتی دؤورونده دؤولت ایداتتمه‌سی اوْنون اساس پرینسیپلرینی عکس اتدیره‌ن تیمور قانوننامه‌سی آدلانان قانون اساسین‌دا حیاتا کچیریلیردی. تیمورون اؤلومون‌دن سوْنرا اوْنون واریثلری داها جؤخ اینجه صنعتین، بیلیمین و مدنیتین اینکیشافینا دقت آییرمیش‌دیلار. خصوصیله اۇلوق بیین، شاهروخ و حسین بیقارانین دؤورلرین‌ده مدنیتین اینکیشافی اؤز زیروه‌سینه چات‌دی. ماورننهر و خوراسان نَینکی شرق‌ده و ده  بۆتون آوروپادا تانین‌دی. بۇ دؤور مرکزی آسیانین ایکینجی اینتیباه دؤورو ایدی. بؤیوک فیلوسوفلار الیشیر نوای، اۇلوقبی، خوجازاده رومی، علی قوش‌چو، میرشریف گورجانی، خوجا اکرار، لیتوفی، خوندمیر، بابور و بیر چوْخ دیگر مشهورلار محض بۇ دؤورده یاشامیشلار. الیشیر نوای ۱۵-جی عصرده یاشامیش و شاه اثرلر یاراتمیش، یالنیز علم و صنعت آردینجا دییل، اؤلکه‌نین مدنی حالا گلمه‌سین‌ده، تکنیکی صنعتلرین اینکیشافین‌دا و اقتصادیاتینین گۆجله‌نمه‌سین‌ده ده بؤیوک خیدمتلری اوْلموش بیر شخصیت‌دیر. اوْ، بیرده یاخشی بیر دؤولت خادیمی، زامانین بستکار و رس‌ساملارینی ان چوْخ تشویق و حمایه اد‌نلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. آنجاق اوْنون اساس بؤیوک خیدمتی تورکلوک و تورک دیل‌چی‌لیگی ساحه‌سین‌ده اوْلموش‌دور. تیموریلردن اوْلان اۇلوقبی سمرقندده‌کی علمی مرکزین تیکیلمه‌سینه شخصاً مسئول اوْلموش و بۇ مرکز حال-حاضیردا اۇلوقبی آکادمیسی آدلانیر. بۇ دؤور بیرده معمارلیق عابیده‌لرینین یارانماسی، اؤزبک شعرینین سۆرعت‌لی اینکیشافی، مینیاتور صنعتینین، الیازمالارین، نوجومنین، ریاضیاتین، تاریخین و طیبین گئنیش اینکیشافی دؤورو کیمی تانینیر. لاکین ۱۵-جی عصرین سوْنو ۱۶-جی عصرین اوّللرین‌ده تز-تز باش وره‌ن  داخیلی چکیشمه‌لر تیموریلر دؤولتینین محوینی لابود اتدی. لاکین بۇ یالنیز دؤولتین محوی ایدی. بئله کی، ۱۷-جی عصرین اوّللرین‌ده تیمور نسلین‌دن اوْلان فرقانه حاکمی بابور هیندوستانی ایشغال اتدی و ینی قوردوغو دؤولتی بؤیوک بابور ایمپیراتورلوغو آدلاندیردی. اینگیلیس لر گلنه قدر هیندوستانی محض تیموریلر ایداره اتدی. ۱۷-جی عصردن اعتباراً ماورننهر درین سوسیال و ایقتیصادی چؤکوشه معروض قالدی. ۱۹-جو عصرده محمد رحیم خان خارزیم‌ده تاریخین و ادبیاتین اینکیشافینا بؤیوک دقت ورمیش‌دیر. مونیس، کومیل خارزی‌می، آغای، بیانی بۇ دؤورون یتیرمه‌لرین‌دن‌دیر. ۱۹-جو عصرین ایکینجی یاریسیندا تورکوستان حیاتی چتین سوسیال، ایقتیصادی و سیاسی حادثه‌لرله زنگین‌دیر. ۱۹-جو عصرین سوْنلارین‌دا ایسه اؤزبکیستان آیری-آیری خان‌لیقلارا پارچالانمیش شکیل‌ده روسیه ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغال ادیلمیش‌دیر. عومومیتله مرکزی آسیا توْرپاقلارینین روسیه ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغالی ۳ مرحله‌ده حیاتا کچیریلمیش‌دیر. بیرینجی مرحله ۱۸۶۴-۱۸۶۵-جی ایللری ایحاطه ادیر و بۇ دؤورده کوکاند خان‌لیغینین چوْخ حیصّه ‌سی ایشغال ادیلمیش‌دیر. ۱۸۶۶-۱۸۷۳-جو ایللری ایحاطه اد‌ن ایکینجی مرحله‌ده بوخارا و خیوه خان‌لیقلاری تابع ادیلمیش‌دیر. ۱۸۶۹-۱۸۸۴-جو ایللرده ایسه تورکمنیستانین ایشغالی باشا چاتدیریلمیش‌دیر. بۇ اراضی‌ده یاشایان تورکلره اؤزبک آدی ایلک دفعه ۱۳۱۳-۱۳۴۲-جی ایللرده قیزیل اوْردا دؤولتینین حؤکمداری اوْلموش قیاسددین محمد اؤزبک خان طرفیندن وریلمیش‌دیر. اؤزبک تورکلری ایسلامی محض قیزیل اوْردا دؤولتینین مؤوجود اوْلدوغو دؤورده قبول اتمیشلر. بئله کی، موسلمان اؤلکه‌لری ایله اوْلان گئنیش ایقتیصادی و سیاسی علاقه‌لر ایسلامین زادگانلار و خالق کۆتله‌لری آراسیندا  گئنیش یاییلماسینا الوریش‌لی ایمکان یاراتمیش‌دیر. باتی خانین قارداشی برکه خان موسلمان‌لیغی قبول اتسه ده، ایسلام محض اؤزبک خانین حاکمیّتی دؤورونده قیزیل اوْردانین رسمی دینی اعلان اوْلونموش‌دور. امیر تیمورون اؤلومون‌دن سوْنرا ضعیفله‌یه‌ن تیمور ایمپراتورلوغونون توْرپاقلارینین آرال گؤلو و سیهون چایینین قوزیین‌ده‌کی بؤلگه‌لرین‌ده داغینیق یاشایان، سوْنرالار شیبانیلر کیمی تانینان اؤزبکلر ابول هاییر خانین رهبرلیگی آلتیندا بیرلشمیشلر. ابول هاییر خان ۱۴۲۸-جی ایلده تورادا (هازیرکی توبولسک) تاختا چیخمیش و ۴۰ ایل حؤکمران‌لیق اتمیش‌دیر. ابول هاییر خان چینگیز خانین اوْغلو جوجینین بشینجی اوْغلو و باتی خانین قارداشی اوْلان شیبانین سولاله‌سین‌دن ایدی. شیبانی خان‌لیغی (اؤزبک خان‌لیغی) ۱۴۶۸-ده تیموریلر ترفینفه‌ن لغو ائدیلمیش و ۱۵۰۰-جو ایلده محمد شیبانی خان طرفیندن (۱۴۵۱-۱۵۱۰) یئنی‌دن قۇرولموش‌دور. ابول هاییر قیسا مۆدت‌ده قوت‌لنه‌رک اطراف‌داکی دیگر بویلاری دا حاکمیّتی آلتیندا بیرلشدیرمیش، جیهون چایی ساحلین‌ده‌کی سیغناک، آرکوک، سوزاک و اؤزکنت شهرلرینی اله کچیرمیش، سیغناغی باشکند اعلان اتدیمیش‌دیر. ۱۵۶۱-ده ایسه خانلیغین باشکندی بوخارایا کؤچورولموش‌دور. کالمیکلار اۆزرینه یوروشون مغلوبیتله نتیجه‌له‌نمه‌سین‌دن سوْنرا کانای و جانیبی آدلی باشبوغلار بعضی طرفدارلاری ایله بیرلیک‌ده جیغاتای خانینین حمایه‌سینه سیغینمیش و سوْنرالار بؤلگه‌دن آیریلان بۇ اؤزبکلره قازاخ و یا قیرغیز قازاخلاری آدی وریلمیش‌دیر. ۱۵۹۹-جو ایلده شیبانیلر خان‌لیغی اصله‌ن هشترخان خان‌لیغیندان اوْلان جان خانین اوْغوللاری دین محمد، باکی محمد و والی محمد طرفیندن سوْن قۇیولموش و اراضی‌سی هشترخان خان‌لیغینا (جانوغوللاری خانه‌دانی) بیرلشدیریلمیش‌دیر.

شیبانیلر دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا اوْنون یرلشدیی اراضی‌ده مۆختلیف  واختلاردا اۆچ اساس خان‌لیق – بوخارا، خیوه و کوکاند خان‌لیقلاری یاران‌دی و بۇ خان‌لیقلار ۱۹-جو عصرین اوّللرینه قدر مؤوجود اوْلدو. بوخارا خان‌لیغی ۱۸۵ ایللیک (۱۵۹۹-۱۷۸۵) مؤوجودیتی مدتین‌ده فتح سیاستی حیاتا کچیرمه‌ییب، یالنیز اؤز موستقیللیینی قوروماقلا مشغول اوْلموش‌دور. شهر ۱۷۴۰–جی ایلده نادر شاه افشار طرفیندن ایشغال اوْلونموش‌دور. اوْنون اؤلومون‌دن سوْنرا بوخارا اؤزبک امیری خودایار بیین ایداره‌چی‌لیگی آلتینا کچمیش و ۱۷۸۵-جی ایلدک مؤوجود اوْلموش‌دور. اساسی مانگیرد سولاله‌سین‌دن اوْلان شاه موراد طرفیندن قۇیولموش و ۱۷۸۵-جی ایلده‌ن بوخارا امیرلیگی آدلانان دؤولت ۱۹۲۰-جی ایلدک مؤوجود اوْلموش‌دور. مانگیردلر سارای‌دا آتابی‌لیک و وزیرلیک وظیفه‌سینی توتوردولار.

اؤک‌نین اراضی‌سی ۴۴۸.۹۰۰ km²-دیر، اوْنون ۴۲۶.۸۰۰ km²-i قورو، ۲۲.۰۰۰ km²-i ایسه سو ساحه‌سی‌دیر. اؤزبکیستان اساساً توران اوْوالیغیندا یئرلشیر. آمودریا و سیردریا چایلاری آراسینداکی گئنیش قیزیلقوم سهراسی ارازینین داها چوْخ حیصّه ‌سینی توتور. عومومیتله، اراضی‌سینین ۷۰%-i سهرا و یاریم صحرالاردان عبارت‌دیر. جومهوریتی اراضی‌سینین قالان حیصّه ‌سینی داغاراسی وادیلر (فرقانه، چیرچیک) و اوْنلاری ایحاطه اد‌ن داغلار (تیانشان، پامیر، آلتای) ایحاطه ادیر. اؤز منبع یینی داغلارداکی بوزلاقلاردان گؤتوره‌ن، حتی یایین ایستی‌سین‌ده بئله اؤز سویونو آزالتمایان آمودریا و سیردریا کیمی چایلار اوْنون طبیعتین‌ده و چیفتلیک (مزرعه)ین‌دا مؤهوم رول اوْیناییر. چایلاردان سووارما  آماچله گئنیش ایستیفاده اوْلونور. چای سولارینین چوْخ حیصّه ‌سینین سووارما اۆچون ایشلدیلمه‌سی، گوبره‌لردن گئنیش ایستیفاده اکولوژی تارازلیغین پوزولماسینا گتیریب چیخاریر. آرال گؤلونده باش وره‌ن فلاکت بونا مثال اوْلا بیلر. آرال گؤلو ایندی تمام یوخ اوْلماق تهلوکه‌سی قارشی‌سین‌دادیر. بۇ، اؤزبکیستان‌دا طبیعتی مۆحافیظه تدبیرلرینین گوجلندیریلمه‌سینی، بۇ مسئله‌یه داها جدی و هرترف‌لی یاناشماغی طلب ادیر.

اؤزبکیستان‌دا ۱۰۰ نؤعدن آرتیق مینرال احتیاط وار. اوْرتا آسیانین دیگر اؤلکه‌لرین‌دن فرق‌لی اوْلاراق اؤزبکیستانین اساس یاناجاق احتیاطی ضعیف‌دیر. کؤمور احتیاطی نیسبتاً  آز اوْلسا دا، آنقرن (داشکند ویلایتین‌ده)، شارقون و بایسون (سورخاندریا ویلایتین‌ده) یاتاقلاری اساس کؤمور یاتاقلاری‌دیر. کؤمورون کشف اوْلونموش احتیاطی ۲ ملرد تون‌دور. طبیعی قاز اساس یاناجاق-انرژی سروتی‌دیر. ۲۰۰۵-جی ایلده اؤلکه اراضی‌سین‌ده ۱۳۰-دان چوْخ قاز یاتاغی آشکار ادیلمیش‌دیر. صنایع اهمیت‌لی احتیاطینین عمومی حجمی ۳ تریلیون کوب متر هسابلانمیش‌دیر. قاز احتیاطلارینین ۹۰%-i بوخارا-خیوه بؤلگه‌سین‌ده جملنیب.

قیزیل احتیاطینا گؤره دونیادا ۵-جی یئری توتور. ۳۰-دان چوْخ قیزیل یاتاغین‌دا بیرلیک‌ده تقریباً ۴۰۰۰ تون قیزیل احتیاطی وار. قیزیل هاسیلاتینین مرکزی مورونتاو رایونودور. بۇندان باشقا داشکند، جیززخ و نامانقان ویلایتلرین‌ده قیزیل یاتاقلاری یئرلشیر.

اؤزبکیستان‌دا اۇران احتیاطی دا چوْخ‌دور. رادیواکتیو دمیرلارین احتیاطینا گؤره دونیادا ۷-جی یئری توتور. کشف اوْلونموش احتیاطی ایسه ۵۵ مین تون‌دور. اینقیچکی (سمرقند ویلایتی) و کویتاشادا (جیززخ ویلایتی) ایسه وولفرام یاتاقلاری ایله زنگین‌دیر.

اؤزبکیستان اراضی‌سین‌ده ۱۲ ویلایت، بیر موختار جومهوریتی وار. بۇ ویلایتلره بوخارا، جیززخ، نوای، قاشقادریا، سمرقند، سیردریا، سورخاندریا، داشکند، فرقانه، اندیجان، نامانقان، خارزم داخیل‌دیر. اؤزبکیستان مرکزی آسیانین ان چوْخ اهالی یاشایان حیصّه ‌سی‌دیر. بورادا ۲۹،۶ میلیون نفر اهالی یاشاییر. اتنیک ترکیبینه گؤره اهالینین ۸۲%-i اؤزبکلردیر. موستقیل‌لیک ایللرین‌ده اؤزبکیستان‌دا اقتصادیات، مدنیت، ایدمان و توریزم ساحه‌سین‌ده اهمیت‌لی اینکیشاف باش ورمیش‌دیر. اؤزبکیستان حال-حاضیردا کوریانین داوو آوتو کومپانییاسی ایله بیرلیک‌ده مینیک آوتوموبی‌لی، تۆرکیه‌نین سامکوج آوتو شیرکتلری ایله بیرلیک‌ده کیچیک آوتوبوسلار و یوک ماشینلاری، ژاپوننین ایزوسو موتور شیرکتی ایله بیرلیک‌ده آوتوبوس و یوک ماشینلاری اۆرتیم (تولید) ادیر. اؤزبکیستانین میلّی پولو سوم‌دور. اؤزبکیستان‌دا صحیّه‌نینین اینکیشافینا گئنیش دقت آیریلیر. اهالینین هر ۲۹۵ نفرینه ۱ حکیم (تراپوت) دوشور. عمومی‌لیک‌ده اؤلکه اراضی‌سین‌ده ۳۰۰۰ پولیکلینیکا فعالیّت گؤستریر. حال-حاضیردا اؤلکه‌ده ۶۰-دان چوْخ اؤزل کلینیکا وار. تخمیناً ۳۰۰۰ حکیم اؤزل قیسمتدا چالیشیر. اهالینین اوْرتا اۇزون اؤمورلولویو ۷۲ ایله برابردیر. دموقرافیک آرتیم ایلده هر ۱۰۰۰ نفره ۲۳ نفردیر.

اؤزبکیستان مرکزی آسیا جومهوریتیلاری سیاهی‌سینا داخیل‌دیر. اراضی‌سینین بؤیوک حیصّه ‌سی آموردریا و سیردریا چایلاری آراسیندا  یئرلشیر. اؤلکه‌نین عمومی ساحه‌سی رسمی معلوماتلارا اساساً ۴۴۸.۹ مین km² ، ۱ ژانویه ۲۰۱۳-جو ایله اوْلان معلوماتا اساساً دایمی اهالی‌سی ایسه ۲۹.۹۹۴.۶۰۰ نفردیر و اوْنون ۸۱.۷ %-i اؤزبکلردن عبارت‌دیر.

اؤزبکیستان اهالی‌سی‌نین چوخونلوغون تورک خالقلاری تشکیل ائدیرلر. اؤزبکیستان اهالی‌سی عومومیت‌ده اؤزبک تورکلری دیرلار و اؤزبک تورکجه‌سینده دانیشیرلار. اؤزبک‌لردن سوْنرا قاراقالپاق‌لار و تاجیک‌لر ده بو اؤلکه‌ده یاشاییرلار.
 

اؤزبک مدنیتی شرقین ان پارلاق و اوْرژینال نومونه‌لرین‌دن بیری‌دیر. اوْنون میسیل‌سیز موسیقی‌سی، رسملری، تصویری صنعتی، اؤزون مخصوص مطبخی، گییم مدنیتی و معمارلیغی وار. اؤزبکلر اؤزلرینین کلاسیک و کؤنول اوْخشایان خالق ماهنیلاری ایله مشهوردور. بۇ موسیقیلر مۆختلیف  ژانر و مؤوضوعلارلا کاراکتریزه اوْلونور. اؤزبک کلاسیک موسیقی‌سی شاشمقام آدلانیر. بۇ موغام ۱۶–جی عصرین سوْنلارین‌دا بوخارادا فورمالاشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین ۵۰-جی ایللرین‌دن باشلایاراق بورادا کلاسیک موسیقیلرین ایفاسی رادیولاردا قاداغان ادیلمیش، آدلاری دییشدیریلریک فودال موسیقی‌سی آدلاندیریلمیش‌دیر. شاشمقام آذربایجان و اۇیغور موغاملاری ایله یاخین‌دیر. بۇ آد ترجومه‌ده آلتی موغام دمک‌دیر و موسیقینین ترکیب ایله علاقه‌لی‌دیر. شاشمقام مۆختلیف  بؤلمه‌لردن عبارت‌دیر. کوشک آدلانان خالق موسیقی‌سی ده اؤزبک خالقینین میلّی-معنوی دَیَرلرین‌دن‌دیر. بۇ ماهنیلار او نغمه‌لری آدلانیر. بۇ ملودییا ژانری کومیک رقصلرله ده مۆشاهیده اوْلونور. ماهنینین متنلرینی شرقین میلّی پومالارینین حیصّه ‌لری تشکیل ادیر. لاپار – دیالوق (دییشمه) موسیقی‌دیر و اؤزبکیستانین دیگر میلّی موسیقی نؤعودور. اؤلکه‌نین بعضی یئرلرین‌ده لاپار اۇلان آدلانیر و توی مراسیملرین‌ده ایستیفاده اوْلونور (بورادا اوْ قادینین و کیشینین دیالوقو کیمی ایفا ائدیلیر). یال‌لی رقصین اؤزبکیستان‌دا ایکی نؤعو تانینیر. کلاسیک و خالق موسیقی‌سی ایله یاناشی اؤزبکیستان‌دا پوپولیار موسیقی ده اینکیشاف اتمک‌ده‌دیر.

اؤزبکیستان اراضی‌سی مدنی عابیده‌لرله اوْلدوقجا زنگین‌دیر. خصوصیله شهری و بۇ شهرلری بزه‌یه‌ن تاریخی و معمارلیق عابیده‌لری اؤزبک مدنیتینین آیریلماز حیصّه ‌لری‌دیر. داشکند، سمرقند، بوخارا، خیوه، کوکاند، ترمز، مویناک، شهریسبز – بونلار  اؤزبکیستانین  ان مؤهوم شهرلرین‌دن‌دیر. سمرقند شهری زرفشان چایی وادی‌سین‌ده یئرلشیر و اؤزبکیستانین ایکینجی بؤیوک شهری‌دیر. اوْنون یاشی بابیل و روم شهرلرینین یاشی ایله مؤ قایسه اوْلونا بیلر. بعضی قایناق‌لر اوْنون یاشینین ۲۵۰۰ ایل اوْلدوغونو گؤستریر. بۇ شهری شاعرلر و تاریخچیلر شرقین رومسی، گؤیلر آلتیندا اوْلان ان گؤزل شهر، شرق ایسلامینین میرواری‌سی آدلاندیرمیشلار. بیبی خانیم مسجی‌دی، رقیستان میدانی، قور-امیر مووزولیی شهرین ان مؤهتشم معمارلیق عابیده‌لرین‌دن‌دیر. مووزلی‌ده امیر تیموردان و محمد سلطان‌دان باشقا، اۇلوقبی، میرانشاه، شاهروخ خان و امیر تیمورون معنوی معلمی میر سید باراکا دا دفن اوْلونموشلار. اۇلوق بیین حاکمیّتی دؤورونده امیر تیمورون قبرینین اۆزری توند یاشیل رنگ‌لی هاده (ژاده-متامورفیک، بزک داش) داشی ایله اؤرتولموش‌دور. تیمورون قبرینی ایکی دفعه آچماغا جهد اوْلونموش‌دور. بیرینجی دفعه بۇ جه‌دی ۱۷۴۰-جی ایلده نادر شاه افشار، ایکینجی دفعه ایسه ۱۹۴۱-جی ایلده سووت باستان شیناسلاری طرفیندن ادیلمیش‌دیر. سونونجولار طرفیندن قبیر داغیدیلمیش‌دیر. قئید ادک کی، تیمورون قبری ایله یاناشی، اۇلوقبیین ده قبری آچیلمیش‌دیر و اوْنلارین سکلتلری ۱۹۴۲-جی  ایلین نویابیرین‌دا ایستالینقراد دؤیوشلری باشلایارکه‌ن تکرار همین یئرده دفن ادیلمیش‌دیر. بیبی خانیم مسجی‌دی تکجه سمرقندین و اؤزبکیستانین دییل  بۆتون ایسلام تورکوستانینین تانینمیش تاریخی مسجی‌دی‌دیر. مسجیدین تیکینتی‌سینه ۱۳۹۹-جو ایلده تیمور هیندوستان یوروشلرین‌دن قاییتدیق‌دان سوْنرا باشلامیش و ۱۴۰۴-جو ایلده بیتمیش‌دیر. مسجید-سارایین هئیأتین‌ده بؤیوک مرمر قوران یئرلشیر. سمرقندین دیگر معجزه‌سی اوْلان رگیستان کومپلکسی شهرین اۆریی ساییلیر. بورادا اۆچ مدره‌سه اۇلوق بی مدره‌سه‌سی (۱۴۱۷-۱۴۲۰)، شعر-دور بی مدره‌سه‌سی (۱۶۱۹-۱۶۳۶)، تیلیا-کوری بی مدره‌سه‌سی (۱۶۴۶-۱۶۶۰) یئرلشیر.

اؤلکه‌ده مۆختلیف  تاریخی عابیده، مسجید و موزه ییلر وار. اوْنلارین سیراسیندا بیبیخانیم مسجی‌دی، اۇلوقبی رصدخاناسی و مدره‌سه‌سی، شاخی زین‌دا مقبره‌سی، امیر تیمور و اوْنون نسلینین اۇیودوغو قور-امیر مووزولیی، آغ-سارای، رقیستان میدانینین آدینی چکمک اوْلار. تکجه اوْرتا آسیانین مقدس شهری آدلان‌دیریلان بوخارادا ۱۴۰-آ یاخین معماری عابیده‌سی وار. قدیم خیوه ایسه مۆختلیف  عصر و خالقلارا مخصوص تاریخی عابیده‌لرین مکانی اوْلدوغو اۆچون ۱۹۶۷-جی ایلده، ایچان-قالا ایسه ۱۹۹۰-جو ایلده یونسکو-نون عوموم دونیا ارثینه داخیل ائدیلیب.

اؤزبکلره مخصوص اساس خصوصیتلردن بیری قوناقپرورلیک‌دیر. بورادا قوناق قارشیلاماق سوفره‌نین زنگین‌لیگی و عائله‌ده‌کی چاتیشمازلیقلاردان اؤنده دورور. ناهار و یا شام یمیینه دعوت‌دن ایمتیناع ائتمک دوزگون ساییلمیر، قوناق اۆچون‌سه ان اساسی دقیق‌لیک‌دیر. قوناق گدرکه‌ن سوونیر و اۇشاقلار اۆچون شیرنیات آپارماق آرزوولونان‌دیر. حؤرمت‌لی قوناقلاری او صاحبلری هئیأت‌ده قارشیلاییب حال-احوال توتدوق‌دان سوْنرا اوه دعوت ائدیرلر. سوفره‌یه ایلک اؤنجه شیرنیات، سوْنرا ایسه آغیر  یئمکلر وریلیر. عومومیتله، اؤزبکلرده چاییچمه خصوصی مراسیم حساب اوْلونور. اوْنو کیشیلر دمله‌ییب پیاله‌لرده سوفره‌یه وریرلر. اگر قوناق او صاحبینین سویم‌لی‌سی‌دیرسه، اوْنون پیاله‌سینه چای آز سوزولور. بۇ، قوناقلا او صاحبی آراسینداکی قارشی‌لیق‌لی حؤرمتله ایضاح اوْلونور. بئله کی چایینی ایچ‌ن آدام یئنی‌دن اوْنا چای سوزولمه‌سینی خاهیش ادیر و بئله‌لیکله بۇ حال بیر نئچه دفعه تکرارلانیر. چاغریلمامیش قوناقلارا ایسه چایلا دولو پیاله وریلیر.

اؤزبکیستان جومهوریتی آنا یاساسی ۱۹۹۲-جی ایل دکابیرین ۸-i اؤزبکیستان عالی شوراسینین ۱۲-جی سس‌سییاسینین ۱۱-جی چاغیریشین‌دا قبول اوْلون‌دو. آنا یاسا پرامبولادان، ۶ بؤلمه، ۲۶ فسیل و ۱۲۸ ماده‌دن عبارت‌دیر. بیرینجی بؤلمه آنا یاسانین تمل پرینسیپلرینی، ایکینجی بؤلمه اینسان و وطنداشلارین اساس حۆقوق، آزادلیق و وظیفه‌لرینین تأمیناتینی، اۆچونجو بؤمه دؤولتین ایقتیساس‌دی و سوسیال اساسلارینی، دؤردونجو بؤلمه ایدارتمه‌نی، اراضی و دؤولت ایستوکتورونو بللی ادیر، سونونجو بؤلمه ایسه آنا یاسایا دوزلیشلرین قایداسینی ایفاده ادیر. قئید ائتمک لازیم‌دیر کی، آنا یاسانین ۱۲۸ ماده‌سین‌دن ۶۰-ı اؤزبک خالقینین و وطنداشلارینین حۆقوقی ایستاتوسنا حصر ائدیلیب. آنا یاسانین قبول ائدیلدیی گون – ۸ دسامبر اؤلکه‌ده آنا یاسا گونو کیمی قئید ائدیلیر.




#Article 51: اؤزنه (119 words)


اؤزنه(موبتدا) يوکلمين بيلديرديگي ايشي، فعلی ائدن يا دا بير مئيدانا گل ايچينده  اولان وارليغا موبتدا دئييلير.

جومله ده موبتداني تاپما قايداسي: جومله ده کي  يوکله مه اينسانلار اۆچون کيم، ديگر  وارليقلار اۆچون نه سواللاري سوروشولدوغوندا جاواب وئرن سؤز يا دا سؤز  قروپو موبتدادير.

يولداشين قاچدي. (کيم قاچدي؟ يولداشين )

موبتدا نؤوعلري:

گئرچک اؤزنه(موبتدا)، گيزلي اؤزنه(موبتدا)، سؤزده اؤزنه(موبتدا)

آ. گئرچک موبتدا: جومله ده موبتدا آچيق شکيلده موعين اولورسا گئرچک  موبتدادير.

دونيا دؤنور (کيم دؤنور؟ دونيا)

ب. گيزلي موبتدا: بعضي جومله لرده موبتدا بلليرتيلمئز. بئله وضعيتلرده  موبتداني يوکلمين سونونداکي علاوه يه باخاراق تاپاريق

اشيالاري ساهه لر يئرينه بوراخديلار (بوراخانلار کيم؟ اونلار)

ج. سؤزده موبتدا: اصلینده موبتدا اولاديغي حالدا، موبتدا کيمي گؤرونن  سؤزلردير.

اينسانلار گمييه دولوشتو. (کيم دولوشتو؟ اينسانلار - سؤزده موبتدا)




#Article 52: ائلدار قاسیموو (125 words)


ائلدار قاسيموو — آذربایجانلی موغنني، يوروويژن ماهنی موسابيقه سی-نين 2011-جي ايلده قالیبی.

ائلدار قاسيموو 1989-جو ايلده باکی شهرينده دونيايا گؤز آچيب. 1995-2006-جي ايللرده باکی شهری، 160 سايلی اورتا مکتبده تحصيل آليب. 2001-2005-جي ايللرده 2 سايلی موسيقی مکتبی نين فورتئپيانو صينفينده تحصيل آلميش و سؤزوگئدن موسيقی مکتبينی فرقلنمه ديپلومو ايله بيتيرميشدير. 2004-2008-جي ايللرده طلبه موباديله سی پروقراملاری اۆچون موسابيقه سينده قاليب گلميشدير. سربست آلمانجا دانيشا بيلير و بير نئچه آی آلمانييا-دا ياشاييب. 2008-جي ايلده آلمان ووکال مکتبينده آکتيور اوستاليغی و صحنه نيطقينی اؤيره نيب. 2006-2010-جو ايللرده باکی سلاویان بیلیم یوردو- نون طلبه سی اولموشدور. بین‌الخلق علاقه لر و رئگيونشوناسليق فاکولته سينده تحصيل آلميشدير. بيليم يوردو قيرميزي ديپلوملا بيتيرميش، 2010-جو ايلده ايسه باکی سلاویان بیلیم یوردو-نون بين الخالق علاقه لر ايختيصاصی اوزره ماگيستراتورا پيلله سينه قبول اولونوب.




#Article 53: ائلشن اوریادلی (154 words)


ائلشن اوریادلی - آدیلا تانیان یازار، قزئته‌چی و شاعیر اسفندیار عابدینی زنگان اوستانی‌نین ماهنیشان شهرستانی‌نین اوریاد ماحالیندا یئرلَشن حسن آباد کندینده آنادان اوْلموشدور. سوْنرا اؤز عائیله‌سیله بیرگه قوم شهرینه کؤچموشدور. ائلشن اوریادلی یول درگی‌سینین رئداکتورو اوْلموش و بیر چوْخ مقاله‌لر یازمیش. ائلشن اوریادلی 1379 گونش ایلینده قومدا قورولان پینار درنگی نین قوروجولاریندان اوْلموش. اوریادلی ایل‌لر بویو وار کی خلج دیلی حاقدا آراشدیرمالار آپاریر. ائلشن ایندی قوم شهرینده یاشاییر. ائلشن تخلص ائدن آذربایجانلی شاعیر، سربست و کلاسیک فورمالاردا شعر یازیر.

آل گونش

لحظه‌لری واراقلاییب اؤتوب گلدیم

آل گونشین آل یاناغین اؤپوب گلدیم

عؤمور دئمک: کؤچوب گئده‌ن لحظه‌لردیر؛

لحظه‌لرتک اؤز یوردومدان کؤچوب گلدیم.

غوربت ائلده غم‌لر ایله قول ـ بویونام

شنلیکلری وطنیمده تؤکوب گلدیم.

آل گونشیم! دونن من‌ده خائین اوْلوب،

سنه باخان پنجره‌نی هؤروب گلدیم

اودلار یوردو! بیر گون گلر گؤره‌رسن کی،

فراقیندا حسرتینله اؤلوب گلدیم

آچ قوجاغین اوندا منی آل سینه‌نه

سینه‌ن ملهم بیلیب آنجاق دؤنوب گلدیم

وطن ـ وطن، اؤته ـ اؤته، اؤتوب گلدیم




#Article 54: ائلمیرا عباسوا (213 words)


ائلمیرا عبدول حمید قیزی عباسوا (دوغو: ۱۰ ژانویه ۱۹۳۲، باکی - اؤلوم: ۱۲ فوریه ۲۰۰۹، باکی) – آذربایجانین امکدار اینجه‌صنعت خادیمی، پروفئسور، صنعت‌شوناس‌لیق نامیزدی، - قیرمیزی امک بایراغی اوردئنی ایله (1981)، تحصیل ناظیرلیگی‌نین فخری فرمانی و مئدال‌لارلا تلطیف ائدیلمیشدیر. ائلمیرا 1932-جی ایل ژانویه‌نین 10-او باکیدا آنادان اولموشدور. 1955-جی ایلده تحصیلینی آذربایجان دولتی کونسیرواتور (ADK) موسیقی‌شوناسلیق ایختیصاصی اوزره بیتیرمیش، همین ایلدن ایندیه‌دک کونسئرواتوریادا پئداقوژی چالیشما گؤستریر.

يارادیجیلیغی‌نین اساس و واجیب ساحه‌سی علمی-تدقیقات ایشلریدیر. علمی تدقیق ساحه‌سی‌نین مرکزی حیصه‌سی اۆزئيیر حاجی‌بَي‌اوْف‌ا حصر اوْلونموشدور. بسته‌کار حاقیندا 5 کیتاب و بروْشور، بیر چوْخ ژۇرنال و توْپلولاردا نشر اوْلونموش، اوْنلارلا مقاله و اوْ‌چئرکلر (مقاله‌لر) يازمیشدیر.

ایکینجی جنبه– ق. قارايئو يارادیجیلیغیدیر. بۇ ساحه‌ده ائ. عباسوْا بسته‌کارین اۆسلوبونون اؤزونه‌مخصوص میلّی خۆصوصيتلرینی آچمیشدیر.

اۆچونجو جنبه– آذربایجان مۆعاصیر مۇسیقی اینجه‌صنعتی‌نین تاریخی اینکیشاف يوْللاریدیر.

دؤردونجو جنبه– آذربایجان مۇغامیدیر. اوْنون اؤيره‌نیلمه‌سی پروْسئسینده مۇسیقیشوناس، پروْفسوْر ائ. عباسوْا بۇ ژانرین بدیعی-ایجتماعی فۇنکسیالارینی، اوْنون اساس اۆسلوب خۆصوصيتلرینی و آذربایجان بسته‌کارلاری‌نین يارادیجیلیغیندا تجسسومونو آچمیشدیر.

اۆ.حاجی‌بَي‌اوْف حاقیندا ایلک دوْلغون بیبلیوْقرافيا ائ. عباسوْوانین رهبرلیگی آلتیندا يارانمیشدیر. اوْ، «очерки музыкального искусства советского азербайджана» (ق. قاسیموْو ایله بیرگه (باکی، 1961-جی ایل)، «узеир гаджибеков» (باکی، 1975)، «узеир гаджибеков. путь жизни и творчество» (باکی،1985)، «о новаторских принципах и творчестве кара караева» (باکی، 2000 ایل.) و ب. کیتابلارین، بیر سێرا مقاله، اوْچئرک، معروضه‌لر و س. مۆلیفیدیر.

ائلمیرا عباسوا آذربایجان تورکجه‌سینده و روسجادا چوخلو کیتابلار یازیبدیر:




#Article 55: ابراهیم رشیدی ساوالان (230 words)


مهندس ابراهيم رشیدی (ساوالان) — چاغداش آذربایجانلی شاعیر، یازیچی و ژورنالیست و آذربایجان میلتی‌نین حقوقلارینی ساوونان سیاسی چالیشقان. ۱۳۵۸–جی هیجری گۆنشلی ایلینده مشگین‌شهر (خیاو) دا آنادان اولموش. مهندسی مکانیک رشته‌سینده، اورمو بیلیم‌یوردوندان فارغ‌التحصیل اوْلوب.

آذربايجان مۆختلیف شهرلرينده، او جومله‌دن اورمونون طيب بيليم‌يوردوندا و باشقا بيليم‌يوردلاردا اؤيرنجي‌لرين چاليشماسي ايله قورولان تورک ديلي کيلاسلاري‌نين اؤيرتمني.

شعر توپلوسو

مقاله‌لری

سه دلیل حبس هشت ساله متین پور (بخش اول: تحـلیـل مـردم شـناسانه اتــهام ارتــباط با بیــگانه؛ بخش دوم: روشنفکر، بیگانه ای داخلی ؛ همسایه، بیگانه ای خطرناک؛ بخش سوم: تاریخچـه روشــنـفکری آذربایجان و منــطق مکــالمه سعـیــد)

ستارخان دوشونجه لرینی ، هله ده دوشونمه ین لر وار

حسین خان , خلیل ریضا , امانی

چارچوب مذاکراتی ما و ایران گرایان

قتل اتابک در تیکان تپه و خواب سنگین تبریز

مالیات ، دموکراسی ، حؤکومت ملی آذربایجان

ابراهیم ساوالان دؤنه‌لرله سیاسی چالیشمالارینا گؤره توتوقلانمیش و دوستاق ائدیلمیش.

اۇلوسلاراراسي عفو اؤرگوتو 2006-جي ايلين آوریل و ماي آيلاري نين 1-اينده وئرديگي بيانات آذربايجانلي يازيچي – شاعيرين ساخلانيلماسيني و اونا قارشي تزيقلري پيسله ميشدير.

ايبراهيم ساوالان 2005- جي ايلين ياز فصلين ده اهر شهرينده امنييتي قوووه لر طرفيندن توتولاراق دا بير آي مودتينه تک -آدامليق کامئرادا ساخلانيلميشدي بۇ  مسله ايله باغلي ‘امنئستي اينتئرناتيونال’ 2006-جي ايلين ماي آيي نين و آوریل آيي نين 1-اينده بيانييه وئرمکله شاعيرين قئيد شرطسيز آزادليغيني ايسته ميشدير کي، او دؤنه ايبراهيم بي تجزييه چي و پانتورکيست ايتتيهاملاريندان تبر(سوچسوز) اوْلوب آزادليغا بوراخيلميشدير.

(فیلتِر اولونموش)

(فیلتِر اولونموش)




#Article 56: ابراهیم متفرقه (667 words)


ابراهیم متفرقه، (دوغوم. 1674/ اؤلوم. 1747 ایستانبول) مجار اصیللی عثمانلی متفرقه، مطبعه‌چی، یایینچی (ناشر)، یازیچی و دیلمانج. عثمانلی دولتینده چاپخانا قوروب تورکجه کیتاپ یاییملایان ایلک کیشی‌دیر.

عبدالله اوغلو ایستانبوللو مهتدی ابراهیم، مؤسس مطبعه عثمانیه، ترجمان ابراهیم افندی و باسماچی ابراهیم افندی آدلاریلا دا تانینان آیدین، چاپخاناچی، حکاک، یازیجی، دیلچی دیر. ابراهیم متفرقه، عثمانلی لاله‌لی دؤورونون یئنی‌چی سیاست آدامی دیر کی موسلمانلارین ایلک چاپخاناسی‌نی ایستانبولدا قوروب. 
ابراهیم متفرقه احتمالا 1081-1085هـ/1670-1674م ایللری آراسیندا، ایندی رومانینین غربینده واقع اولان کولوژوار (Cluj) کندینده مسیحی بیر عائله‌ده دونیایا گؤز آچمیش.

اونون اصلی آدی و عائله‌سی بللی دئییل. اونون مسلمان اولماسیندان اؤنجه یاشامی حاقّیندا آز بیلگی‌لر وار. او گنجلیکده الاهیات درسلری اوخوموش. بیر سیرا قایناقلاردا اونو کالوَنیست یازمیشلار. آما نیازی برکسین تحقیقاتینا گؤره، ابراهیم ایسلاما دؤنمه‌دن اؤنجه، تثلیث عقیده‌سیله مخالف ایمیش، و تک‌تانری‌یا اینانان بیریسی اولاراق اونیتارین ایمیش.

ابراهیم 1691 اتریش ـ عثمانلی ساواشلاریندا، عثمانلیلار الینده اسیر اولاندان سونرا مسلمان اولور و ابراهیم آدلانیر. اوندان سونرا ابراهیم، ایستانبولا گئدیر و عثمانلی تابعیتینه گیریر و باب عالی خدمتینده اولور.
ایبراهیمین ایسلاما اهتدا تاپدیغینا گؤره، اونا مهتدی دئییلیر، او 1710 ایلینده رساله اسلامیه آدیندا بیر اثر یازمیش و او اثرده، ایسلامین حقانیتینی و اؤزونون وحدانی عقیده‌لرینین ایسلاما یاخینلیغینی مسلمان اولماسی سببی بیلدیریر.

ایبراهیم استانبولدا تورکجه، فارسجا و عربجه‌نی اؤیره‌نیر. آیریجا او لاتینجا، یونانیجه و مجار دیللرینی یاخشی بیلیر و فرانسه‌جه و ایتالیانجادان دا آز چوخ باش چیخاریردی.

ایبراهیم 25 ربیع الآخر 1128/18 نیسان 1716 تاریخینده متفرقه‌لیگه منصوب ائدیلیر و دیپلماتیک ایشلره باخیر. متفرقه لقبی سولطان خیدمتینده اولان و وزیرلره خدمت ائدن آداملارا وئریلیردی کی اونون متفرقه وظیفه‌لریندن بیریسی ده سلطان وریند ائلچی‌لیگه (سفارته) گئتمک ایدی. احتمالن 1731 ایلینده متفرقه ابراهیم، عثمانلی‌یا سیغینان و سلانیکده اقامت ائدن ایران شاهزاده‌سی صفی میرزانین خوناخاسی ایمیش.
متفرقه، 2 شباط 1738 تاریخینده ساواش آرابالاری‌نین کاتیبی اولاراق، دیوان همایونون خواجه‌لری سیراسینا کئچیر. متفرقه داغستان ساواش سفریندن قاییداندان سونرا، 14 قاسم 1744 ده دیوان همایونون تاریخچی‌سی کیمی چالیشماغا باشلاییر.

متفرقه ابراهیم 25 محرم 1160 / 6 شباط 1747م وفات ائدیر و ایستانبولون آینالی‌کاواک‌ِ محله‌سینده تورپاغا تاپشیریلیر. سونرالار رشید صفوت آتابیننین همتیله، 1942 تاریخینده مزاری غلطه (گالاتا)ده اولان مولویخانه حظیره‌سینه داشینیر.

ایبراهیمین مزار داشیندا وفات تاریخی 1160 قئید ائدیلیب. اونون آیلیق مقرری و حقوق دفترینده ده، «متوفا» عبارتی قیراغیندا 25 محرم 1160 تاریخی یازیلیب. و او گوندن اونون «یومیه»سی باشقاسینا وئریلیب. قئید ائدک کی بیر سیرا قایناقلاردا نورسین نظم ائتدیگی «بصدی ابراهیم افندی صحن فردوسه قدم» ماده تاریخیندن دولایی، اونون اؤلدوگو ایل 1158 ظن ائدیلیب و 1160 اونون مزاری‌نین تیکیلدیگی ایل کیمی تلقی اولوب. هر حالدا ماده تاریخده و یا محاسبه‌سینده بیر یالنیش اوز وئریب، و بو یالنیش بیر چوخ قایناقلارا یول تاپیب، بو قایناقلاردان ابراهیم متفرقه و جهوده فی إنشاء المطبعة العربیة و مطبوعاته و دایرة المعارف بزرگ اسلامی آد چکمک اولار. بو قایناقلاردا 1158 ایلی ابراهیم متفرقه وفات تاریخی کیمی قئید ائدیلیب کی دوز دئییل.

ابراهیم یالنیز بیر چاپخاناچی دئییل. او چاپ ائتدیگی اثرلری اؤزو سئچیب، چئویریب، توپلاییب یوخسا یازیب چاپ ائدردی. او بیر سیرا اثرلره ضمیمه و فهرست دوزنله‌ییب اؤن‌سوز یازدی. خریطه‌لری اؤزو چیزدی. مطبعه‌چیلیگین تکنیکی ایشلرینه اؤزو باخدی. عربجه ـ لاتینجا قورشون حرفلر تؤکدو. یال‌اووا دا کاغذ کارخاناسی ایشله‌مک اۆچون آوروپادان اوستادلار گتیردی.

متفرقه جغرافیایی اطلاعاتین دولتلره اولان اهمیتینی گؤرستمک اۆچون، آمریکانین آوروپالیلار طرفیندن کشف ائدیلمه‌سینه اشاره ائده‌رک خاطیرلادیر کی آوروپالی‌لار جغرافیایی کشفیاتین سونوجوندا، ایسلام دونیاسینی محاصره ائده بیلمیشدیلر.

ابراهیم متفرقه‌نین مطبعه‌سی 16/12/1727 میلادی تاریخینده ایستانبولدا اولان اؤز ائوینده تأسیس ائدیلیر. بو مطبعه دارالطباعة العامرة، دارالطباعة المعمورة، دارالطباعه ابراهیم متفرقه، ابراهیم متفرقه مطبعه‌سی و باشقا آدلارلا دا تانینیر.

بو مطبعه‌نین چالیشمالاری یالنیز بیر ایل پاترونادا خلیل پاشا طغیانیندا ساخلانیلیر. اونون سفرلری‌نین ده مطبعه ایشینده منفی تأثیرلری وار ایدی. ابراهیم متفرقه مطبعه‌سی اونون اؤلوموندن سونرا بیر مدت تعطیل ائدیلیر، سونرالار اۆچونجو سولطان سلیم دؤورونده واصف افندی و راشد افندی همتیله یئنه ایشه باشلاییر.

ابراهیم متفرقه مطبعه‌سینده چاپ ائدیلن ایلک اثرلرین تیراژی 1200 تیراژینا کیمی چاتیرمیش، سون زامانلاردا ایسه بو سای 500 نسخه‌یه ائنیر.

İslam Ansiklopedisi, sahibi. Türkiye Diyanet Vakfı, cilt 21, İstanbul 2000, s. 324-7.

Cambridge University Library Handlist of Turkish Books (A Hand-list of the Gibb Collection of Turkish and other Books in the Library of The University of Cambridge), E. Brown, Cambridge: at ghe University Press, 1906, Pp87.




#Article 57: ابن سینا (614 words)


ابن سینا (عربجه: ابن سینا)؛ سینا اوْغلو عبدالله اوْغلو حسین علی آتاسی، مشهوردور ابوعلی سینا و ابن سینایا (دوغوم: ۳۵۹ گ.ه. بوخارا دا _ اؤلوم: ۲ تیر ۴۱۶ همداندا/ ۹۸۰-۱۰۳۷ میلادی)، دونیانین بؤیوک بیلیجی و حکیمی تانینیر.

آتاسيندان قرآن، ادبيات و فقه اويرندي.

مزاری ایرانین همدان شهرینده.

فلسفه ، ریاضیات ، آسترونومی، فیزیک ، شیمی ، طیب و موسیقی کیمی بیلیک و باجاریغینین  موختلیف ساحه لرینده سئچیلن ابن سینا ، ریاضیات علمینده ریاضی ترمینلرین تعریفی، نوجوم ساحه سینده ایسه احساس مشاهیده لرین آپاریلماسی مؤوضوع لری ایله ماراقلانمیشدیر.

آسترولوژیا (فارسجا: علم احکام نوجوم  ، طالع بینی) و اسمایا اعتیبار ائتمه ییب دییشیلمه نظریه سینین دوغور اوْلوب اولمادیغینی آپاردیغی تجروبه لرله تدقیق ائتمیش و دوغرو اولمادیغینی ایثبات ائتمیشدیر. ابن سینایا گؤره ، هر الئمنت (عامیل) یالنیز اؤزونه خاص کیفیت لرده مالیک دیر و بئله لیکله داها دیرسیز  متاللاردان قیزیل و گؤموش کیمی داها دیرلی متاللارین الده ائدیلمه سی مومکون دئییل.

ابن سینا ، مکانیکا ایله ده ماراقلانمیش و بعضی جهت لردن آریستوتئلین ( Aristotelin – ارسطو فلسفه سینه گؤره) حرکت آنلاییشینی تنقید ائتمیشدیر. آریستوتئل ، جیسمی حرکت ائتدیرن قووه ایله جیسیم آراسینداکی توخونما یوخ اوْلدوقدا ، جیسمین حرکتینی داوام  ائتدیرمه سینی تامین ائدن عامیلین شرایط ، یعنی هاوا اوْلدوغونو بیلدیریر و هاوایا ، بیری جیسمه موقاویمت دیگری ایسه جیسمی داشیما اولماق کیمی بیر-بیرینه اوزاق اوْلان ایکی وظیفه نی یوکله ییردی.

ابن سینا ، بۇ ضید دورومو سئزمیش ، آپاردیغی مشاهیده لر نتیجه سینده هاوا ایله کوله ین گوجلرینی موقایسه ائتمیش و آریستوتئلین حاقلی اولا بیلمه سی اۆچون هاوانین شیدتینین کوله ین شیدتیندن داها چوخ اولماسی نتیجه سینی چیخارمیشدیر. آنجاق بیر آغاجین یاخینیندان اؤتوب کئچن اوخ ، آغاجا دیمه دییی مدت جه ، آغاجدا و یارپاقلاریندا ان خیردا بیر ترپنمه مئیدانا گتیرمه دییی حالدا ، کولک، آغاجلاری سیلکلمکده و  حتی کؤکوندن قوپارا بیلمکده دیر. ائله ایسه هاوانین شیدتی جیسم لری داشیماق اۆچون کیفایت دئییل.

ابن سینا ، هر شی دن اؤنجه حکیم دیر و بۇ ساحه ده کی تدقیقاتلاری ایله مشهور دور. طیب له علاقه لی بیر چوخ اثر قلمه آلینمیشدیر ، بونلار آراسیندا خصوصیله اوره ک – دامار سیستمی  ایله علاقه لی اولانلار دیقته لایق دیر. آنجاق ابن سینا دئدیکده ، اونون آدی ایله بوتونلشمیش و غرب اؤلکه لرینده 16 – جی عصرین و شرق اؤلکه لرینده 19- جی عصر ین اول لرینه قدر اوخونموش و ایستیفاده ائدیلمیش القانون فی طیب  ادلی اثری یادیمیزا دوشور.

بئش کیتابدان ایعبارت بو انسیکلوپدیک اثرین بیرنجی کیتابی ، آناتومی یا و  قورویوجو حکیم لیک ، ایکنجی کیتابی آدی درمانلار  ، اۆچونجو کیتابی پاتولوژی یا ، دؤردونجو کیتابی درمانلار و جراحی مئتودلارلا معالیجه ، بئشینجی کیتابی ایسه موختلیف درمان ترکیب لری ایله علاقه لی تفصیلاتلی معلومات لار وئریلمیشدیر.

ابن سینانین بو  اثرلری آراشدیریلدیقدا ، مؤوضوع لاری سیستئماتیک بیر فورمادا تدقیق ائدیلدییی نظره چارپیر. تاریخده ایلک دفعه طیب و جراحییه نی ایکی آیری قایدا – قانون کیمی قیمت لندیرن ابن سینا ، جراحی معالیجه نین دوزگون آپاریلماسی اۆچون آناتومی یانین واجیبلی یینی خصو وورغولامیشدیر. حیات تهلوکه سی (خطری) چوخ یوخاری اولدوغو اۆچون دبده اولمایان جراحی معالیجه ایله علاقه لی نمونه لر وئرمیش عملیاتلاردا ایستیفاده ائتمک اۆچون بعضی آلت لر تکلیف ائتمیشدیر.

گؤز ایله ده ماراقلانمیش ابن سینا ، دؤورونون سئچیلن فیزیک لریندن ابن حیسم (İbn Heysem) کیمی ، گؤز – شعاع نظرییه سینی مۆدافیعه ائتمیش و اوست گؤز قاپاغینین خاریجه چیخماسی ، داواملی آغ رنگه و یا قارا باخماقدان مئیدانا گلن قار کورلوغو کیمی داها اؤنجه بحث ائدیلمه ین خسته لیکلر حاقّیندا دا تفصیلاتلی ایزاح لار وئرمیشدیر.

چوق سايى ده  اثر يازمش اولان ابن سينانین أن مهم اثرلرى آراسیندا ‘ طب حقنده   قانون فى الطب ؛ فلسفه ساحه سنده كیتاب الشفا ؛ فلسفه دوزه نى حقنده سونرا دان ياپتيغى دگيشيكليكلردن سوز ايده ن   كیتاب الاشارات والتنبيهات ؛ روح خسته لقلرى  ايله علاقه لى اوْلان  كیتاب النفس  بولونور. اثرلرى لاتينجه يه ترجمه ايديلمشدیر.




#Article 58: ابهر (180 words)


ابهر ایرانین زنجان اوستانینین شهرلرین‌دن بیری‌دیر. بو شهرین نوفوسو ۲۰١۶-جی ایل‌ده ۹۹،۲۸۵ نفر ایمیش. اهالیسی تۆرکدۆرلر و تۆرک دانیشیرلار آما فارسی دیلینی ده بیلیرلر. زنجاندان سونرا اوستانین ان بؤیوک شهریدی.بو شهرین یۆکسلیی دنیزدن ۱۵۴۰ متردیر و اونون هاواسی قیش ده سویوخ و یای دا مؤعتدل دیر.

ابهرین بوتون اهالی سی تورک دیر و آنا دیل لری آذربایجان تورکجه سی دیر و اؤنلارون لهجه لری ، ابهر لهجه سی دیر ، آمّا چؤخ لاری فارس دیلین ده بیلیرلر و هر ایکی دیله ده دانیشیرلار.

اۆزۆم ، بوغدا ، آلما ، جویز ، یئرآلما ، اریک و باغ محصول لاری بو بؤلگه‌نین آنا محصول لاری دیر.ابهرین اۆزۆمۆ منطقه‌ده چوخ  آدلیم دیر.

ایمامزادا ایسماعیل ، ایمامزادا زیدالکبیر ، علی بولاغی ، قروه کندینین جوما مسجیدی و پیراحمد زهرنوش تۆربه‌سی بو بؤلگه نین گؤرمه‌لی یئرلری ساییلیر.

ابهرین محله لریندن ملک قصاب ، اکبرآباد ، دهک ، درویشان ، حاج ممدخان ، خلج آوا ،  شیخ عابد ، درب المذوق ، آقاصدرا ، قانلی میدان ، جانقارداش ، قلعه تپه ، نعلبندان ، زرکوبان ، شناط ، شریف آوا و حوسین آبادی آد آپارا بیللیگ.




#Article 59: ابوالقاسم نباتی (677 words)


سید ابوالقاسم نباتی، (1812-1873) — 19-جو عصر ایران آذربایجانینین ادبیاتی‌نین نماینده‌سی. حیات و یارادیجی‌لیغی ایله باغلی موختلیف ضدیت‌لی فیکیرلر وار.

ابولقاسم نباتی ایران آذربایجانین قاراداغ ویلایتی‌نین دیزمار ماحالی‌نین اوشتبین (اوشتیبین) قصبه‌سینده روحانی عائله‌سینده آنادان اوْلموشدور. اونون اصلی قدیم دؤورلردن بری عربیستاندا، ایراندا و آذربایجاندا گئنیش یاییلمیش نباتی‌لر طایفالاریندان‌دیر. آتاسی سید میر یحیی مؤحترم اوشتبینده و یاخین کندلرده درویش‌لیک ائدیر، موختلیف ایسلامی عقیده‌لری یاییردی. نباتی ایلک تحصیلینی آتاسین‌دان آلمیش، کلاسیک پوئزیانی، خصوصیله حافظ یارادیجی‌لیغینی و شرق تصوف ایدئیالارینی دریندن اؤیرنمیش‌دیر. یئنی‌یئتمه چاغلاریندان آتاسینا قوشولوب قلندرلیک ائدن نباتی آذربایجانین چوخ یئرلرینی پییادا گزیب دولاشمیش‌دیر. شعرلرین‌دکی بیوقرافیک ایشاره‌لردن معلوم اولور او، قاراداغ‌دان باشقا قاراباغدا-عسگراندا، آغدامدا، هیندارخدا و موغاندا، سالیاندا، لنکراندا، تبریزده، خوراساندا اوْلموش، بۇ یئرلرین ادبی-مدنی حیاتی ایله ماراقلانمیش‌دیر.

نباتی 1873-جو ایلده اوشتبینده وفات ائتمیش و اورادا کند قبریستانلیغیندا دفن ائدیلمیش‌دیر.

	نباتي حاققيندا يازي يازانلارين بير چوخو دئييرلر كي نباتي مالدارليق ايشيله مشغول اولارميش. اونون خان چوبان تخلص سئچمگيني‌ده، پئشه‌سي ايله باغلي بيليرلر. «ابوالفضل حسيني» آشاغيداكي شعره استناد ائدرك، اونون، مطلق چوبان اوْلدوغونو اؤنه سورور:

قويونو يوز ائيله‌ديم بۇ چؤلده قيشلاق ائتمنم،
زينت ملكِ موغان، اولتاني گؤزلر گؤزلريم.

	سيد ابوالقاسم نباتي‌دن قاباق بۇ تخلّصو سئچن باشقا شاعيرلرده وارديرلار. او جمله‌دن هيجري اونونجو عصرده ياشايان «نباتي تبريزي» آدلي شاعيريميزين آدي، تحفه‌ي سامي تذكره‌سينده گئدير. «سام ميرزا»، اوندان بۇ بئيتي‌ده نقل ائدير:

از هواي آن لب شيرين، نباتي روز و شب،
چون مگس خود را درون شهد ناب انداخته.

	نباتي‌نين شعرلريندن، اونون سفر اهلي اوْلدوغو آيدينلاشير. قاراداغ و آذربايجانين بير چوخ كندلري و شهرلريني گزميشدير. اوشتوبون اطرافي و ديزمار ماحاليندان علاوه، آغدام، لنكران، ساليان و سائره يئرلره گئتميشدير. خوراسان و تبريزده هابئله اردبيل‌ده‌ده اوْلموشدور. ولاكين تبريز و يا اردبيلده هانسي زامان و نئچه ايل دايانديغيندان هله‌ليك خبريميز يوخدور.

اوشتوبین كندي آراز چايي ياخينليغيندا، قولان و هئراز كندلري يانيندا ايكي داغ آراسيندا و بير بؤيوك قايا أوزه‌رينده تيكيلميشدير. كند اهلي اسكي زامانلاردان باغدارليق و مالدارليق پئشه‌لري ايله مشغول اوْلموشلار. حال حاضيردا هئراز كندي داغيلميشدير و يئرلرينه أوشتوبین اهاليسي صاحيب چيخميشلار. 
	اوشتوبین كندي مزارليغيندا، مرمردن يونولموش باش داشلاري واردير. اونلارين ايچيندن «خواجه ملك» مزاري باش داشي أوزه‌رينه 843 هـ . و «خواجه احمد» باش داشي أوزه‌رينه 976 هـ . تاريخلري اوخونماقدادير.

دکتر حسین محمدزاده صدیقین نباتی نین یارادیجیلیغی باره‌سینده بئله دئییر:

نباتي عاشيق شعري ايله تانيش اوْلان بير اديبدير. اونون ديواني‌نين ياريسي عاشيق شعرلري نوعوندادير. او دور كي ياراديجيليغي گله‌جك عاشيق ادبياتيندا تأثير بوراخميشدير. عاشيقلار اونون حاققيندا نباتي و خان چوبان آدلي ايكي دستان قوشموشلار. بۇ ايكي دستانين ياراديلماسي، عاشيقلار طرفيندن اونا بسلنن حؤرمت علامتي‌دير. 

نباتی مجنون، مجنونشاه، خان‌چوبانی تخلص‌لری ایله یازمیش‌دیر. او، هم کلاسیک شرق، هم ده آشیق شعری طرزینده اوریجینال اثرلر یاراتمیش‌دیر. یارادیجیلیغیندا قوشما، تجنیس، گرایلی، غزل (قزل)، چارپا، بحری-طویل کیمی ژانرلارا یئر وئرمیش‌دیر. 400 بئیته یاخین شعری ایلک دفعه 1845-جی ایلده تبریزده چاپ اوْلونموش‌دور. بوندان بیر نئچه ایل سوْنرا 7500 مصراع‌دان عبارت نباتی دیوانی ایشیق اوزو گؤرموشدور. بۇ دیوانین‌داکی شعرلرین یاریسی آذربایجان تورکجه‌سینده، یاریسی فارسجادیر. آنجاق نباتی‌نین هئجا وزنینده، خالق شعری اوسلوبوندا یازدیغی قوشمالارین، گرایلی‌لارین چوخو بۇ دیوانا داخیل ائدیلممیش‌دیر. بۇ اثرلر ایسه نباتی یارادیجی‌لیغی‌نین أن گؤزل اؤرنک‌لرین‌دن‌دیر. خالق پوئزیاسی روحوندا یازدیغی بعضی شعرلرینده نباتی خان‌چوبانی تخلصون‌دن ده استفاده ائدیب. احتمال‌لارا گؤره، 18-جی عصرده خان‌چوبان آدلی بیر شاعیر ده یاشامیش و اونون آدییلا باغلی خان‌چوبانی داستانی یارانمیش‌دیر. نباتی‌نین حیاتی بۇ داستانلا سسله‌شیر. اونا گؤره، عادتن خان‌چوبانینا عاید ائدیلن و بیر ماهنی کیمی ده خالق آراسیندا چوخ مشهور اوْلان آپاردی سئل‌لر سارانی شعری‌نین ده مؤلفی نباتی ساییلیر.
نباتی قوشمالاری‌نین اساس موضوسو محبت‌دیر. لیریک اونون شعرلری‌نین هامی‌سی اۆچون سجیوی‌دیر. نباتی آیدین جناس قافیه‌لردن عبارت تجنیس‌لر ده یازمیش‌دیر: گؤزلر نه گؤزلر، او اوز بو اوزه و س. نباتی قوشمالاری اؤز لاکونیک‌لیگی ایله سئچیلیر.
شاعیر کئچیردیگی معنوی بحران‌لاری لنگم، نه‌دیر ردیف‌لی قزل‌لرینده تصویر ائتمیش‌دیر. اونون محبت مووضولو غزل‌لری ده وار.

تۆرکجه‌ شعرلری

گؤره سن من نییه یارب بئله نالان اوْلدوم؟

غلط ائتـدیم کی سنه واله و حئیران اوْلدوم.

اودا یاخدین من بیچاره نی پروانه کیمی،

آجیغینگلدی مگر عاشیق انسان اوْلدوم؟

سود و سرمایه می‌مجموع ألیمدن آلدین

نییه کیم زاهید اوْلوب مسجده دربان اوْلدوم!

فارسجا شعرلری

عمر چون همدم مرگ است چه هشتاد چه بیست

خوشدل آن کس که در این میکده آزاد بزیست

ای نباتی بنگر این گهر از مخزن کیست

گفتمش سلسله زلف بتان از پی چیست

گفت حافظ گله‌ای از شب یلدا می‌کرد




#Article 60: احمد کسروی (519 words)


هؤکماوارلی سید احمد کسروی — ایران تاریخچیسی، پوبلیسیستی و حوقوقشوناسی.

سید احمد کسروی تبریزین هؤکماوار محله‌سینده 1269 ش. ایلینده بیر تاجر عائله ده آنادان اولموشدور. میللیتجه آذربایجانلی ایدی. اونون آتاسی ساوادلی و عمّامه‌لی سید ایدی. اؤز اوغلو سید احمدی هؤکماوار مکتب‌خاناسینا گؤندرمیش‌دیر. لاکین سید احمد 12 یاشیندا ایکن اؤلموشدور و سید احمدی عمیلری تبریزین طالبیه حوزه‌سینه گؤندرمیشلر.

احمد کسروی تبریزین طالبیه حوزه‌سینده درس اوخورکن شهید شیخ محمد خیابانی ایله تانیش اولور و اونون محضرینده «هیئت قدیم» علمینی تحصیل آلیر و اوندان تبعیت ائدیر و شیخی - متشرع داعوالاریندا شیخی‌لردن حیمایت گؤستریر. سونرالار شیخ محمد خیابانی‌نین قیامیندا اونون یانیندا مبارزه‌یه باشلاییر. شیخ محمد اونو هؤکماوار محله‌سی‌نین چؤرکچی خانالارینا مسئول سئچیر. اما کسروی بیردن بیره و چوخ آغیر شرایطده شیخ محمدی یالقیز قویور، علی هیئت و رضا صفی‌نیا ایله بیرلیکده انتقادیون فراکسیونونو تشکیل ائدیرو تهرانا قاچیر.

شیخ محمد خیابانی شهید اولدوقدان سونرا، کسروی مرکزی دولت طرفیندن «آذربایجان عدلیه رئیسلیگی» مقامینا چاتیر و تبریزه اعزام اولور و 1300 ـنجو ایلده «عضو استیناف مازندران» عونوانی ایله ساری شهرینه گؤندریلیر و رضا شاهین مازندرانا حمله ائتمه‌سینه زمینه ساغلاییر. او، سونرالار خاطیره‌لرینده یازیرکی:«من آرزو ائدیرم سردار سپه مازندراندان سونرا آذربایجانا حمله ائده . . . »

کسروی 1303 ش. ایلینده رضا شاهدان مخصوص فرمان آلیب و شوشتره گئتدی و اونون خوزستانا حمله‌سینه امکان یاراتدی. بئله‌ده اولدو و رضا شاه سرتیپ فضل الله کُرده (سونراکی سپهبد زاهدی نی خوزستانا حمله‌یه گؤندردی.

رضا شاه 1305 ش. ایلینده کسروی «ریاست کل بازرسی کشور» مقامینا تعیین ائتدی. و سونرا تهران مدعی العموم‌لوق مقامینا یئتیشدی. کسروی رضاشاها یاخینلاشما اۆچون «عدلیه‌نی اصلاح ائتمه» طرحینی یازیب 1312 ـنجی ایلده اونا یوللادی. اورادا دئییر:«اعلیحضرت رضاشاه در طی مدت ده سال پادشاهی خود، اصلاح عدلیه را همیشه منظور نظر فرموده و بودجه‌ی کافی برای آن منظور و از هیچ‌گونه تقویت دریغ نفرموده‌اند... معایب عمده‌ی قانون در این کتاب شرح داده شده [است]. ولی برای شاهنشاه بزرگ ایران، با آن هوش سرشار خداوندی [!] چه بهتر که به یک جمله اکتفا گردیده  و گفته شود:«درخت را از میوه‌اش باید شناخت.»

کسروی 1313 ـنجی ایلده پیمان مجله‌سینی انتشار وئریر و اورادا یاواش- یاواش تزه دین گتیرمه و پیغمبرلیک ادعاسیندا اولور.
او اسلام باره‌سینده دئییردی:«بوگون اولماز کی بیر حاکیم زکات ایله ایشلری قاباغا آپارسین.» 
و یا:«بوگون سیز اسلامین حقیقتینه ال تاپا بیلمزسیز و اونا فخر ائتمه‌گینیز یئرسیزدیر و اگرده ال تاپا بیلسه‌نیز بیر ایش گؤره بیلمزسیز.»

دوْکتور حسین محمدزاده صدیق یازیر:«کسروی دیلچی دگیل ایدی و دیلچیلیک قاعده‌لری و قوراللاریندان بیر زاد بیلمیردی. اسکی دیللرین آراشدیرمالاری ایله تانیش دگیل ایدی. اؤرنک همین اویدورما «آذری» دیلیدیر کی ایندیه کیمی بشر دونیاسیندا متولد اولمامیشدیر و اول دفعه کسروی اونو اویدوردو.» 
اؤزو دئییر:«بو کیتابی او زامان یازدیم کی بیر کلمه‌ده دیلچیلیک ده ساوادیم یوخ ایدی.»
ب. و. میلر دئییر:«کسروی‌نین وئردیگی دلیللره اساسلاناندا «آذری» دیلیندن مشخص تصور الده ائده بیلمیریک. او ناقص، تصادۆفی و اتفاقی قایناقلاردان مثال گتیریب و ایران شناسلیغا بیر شئی آرتیرمیر.»
دوْکتور صدیق یازیر:«کسروی آذربایجاندا یاشایان تاتجا، تالشجا، کرینکانجا، کوردجه و گیلکجه لهجه‌لری و یاریم دیللریندن آلدیغی مثاللاری بیر یئره توپلاییب، اونلاری آذری قالیقلاری حساب ائتدی.»
هابئله او یازدیغی قارا مجموعه کیتابیندا کسروی‌نین ایستیناد ائتدیگی شیخ صفی الدین اردبیلی یه منسوب 17 بیت شعرین گیلکجه اولدوغونو ایثبات ائدیر و دئییر:«کسروی یئرسیز اولاراق بو شعرلری اویدورما «آذری» دیلینه عایید ائتمیشدیر.»




#Article 61: اردبیل (376 words)


اردَبیل (تاریخی آدی: آرتاويل) ، ایرانین بؤیوک شهرلریندن و اردبیل ویلایتی‌نین مرکزی، ایرانین قوزئی‌باتی بؤلگه‌سینده آذربایجاندا یئرلشمکده‌دیر.

اردبیل شهری آذربایجان و ایرانین بؤیوک شهرلریندن بیری دیر. بۇ شهر اردبیل اوستانینین مرکزی اولاراق، ۵۲۹٬۳۷۴ نفر نۆفوسا مالیک‌دیر. اردبیل شهری ساوالان داغی‌نین اتگینده یئرلشیب و آذربایجان جومهوریتی ایله ۲۵ کیلومتر فاصیله‌سی واردیر. اردبیل شهرینین اهالی‌سی آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار. بۇ شهر آذربایجانین قدیم شهرلریندن دیر و ۵۰۰۰ ایله یاخین قیدمتی واردیر. بۇ شهر بنی‌امیه حؤکومتی زامانی آذربایجانین مرکزی اوْلۇبدۇر و سوْنرالار بابک خرمدین قیامی‌نین مرکزینه چئوریلیب‌دیر. صفوی‌لر زامانیندا حوکومتین رسمی مرکزینه چئوریلیر و شهرین ان آبادانلیق دؤورانی بۇ ایل‌لره عایید دیر. بۇ شهر ۱۳۷۲ -جی هیجری گۆنشلی ایلده اردبیل اوستانی قورولاراق بۇ اوستانین مرکزی اوْلدۇ.

اردبیل یا آرتا ويل اوستايي کلمه‌سی دیر، ایکی کلمه‌دن ترکیب تاپیب «آرتا» معنی‌سی «الهي و مقدس» سونرالار فارسي ميانه «ارد» ا چئویریلیبدیر و «ويل» شهر معناسینا گلیر، ترکیب تاپیب.

اردبیلین آدی ایسلامی قایناقلاردا اردویل (حدودالعالم؛ مسالک وممالک اصطخری؛ سکه ابوبکربن محمدازاتابکان آذربایجان وتاریخ میافارقین ابن ازرق)، اردبیل (تقویم البلدان ابوالفدا) و ایسلامی جوغرافیاچیلارین چوخونون اثرلرینده اردبیل کیمی یازیلیب‌دیر (ابن خرداذبه، ابن رسته، یعقوبی، ادریسی، مقدسی، ابن الفقیه، قزوینی، مستوفی ویاقوت حموی). بلاذری، ایسلامین باشلانیشینا حصر اولونموش اثری، فتوح البلدان‌دا بۇ شهرین آدین اردبیل یازیب‌دیر. اردبیل آدی ۴و۵و۶و۷و۸ عصرلرده ضرب اولونموش سکه‌لر اوستونده اردبیل کیمین حک اولونوبدور (ابوبکر بن محمدین سکه‌سین استثنا ائدرک). ائرمنی تاریخچی‌سی «لووند» میلادی سگگیزینجی عصرین سونوندا (هجری‌نین ایکینجی عصری) اردبیلین آدین «ارت ویت» کیمین یازیبدیر. مارکوارت‌ا گورا بۇ آد سونرالار «ارت ویل» آدینا چئوریلیب‌دیر.

اردبیل شهرینین اورتاسیندان بالیقلی چای آدی اوْلان بیر چای کئچیر کی نئچه تاریخی کؤرپو ده بۇ چایین اوستونده تیکیلمیشدیر، بۇ کؤرپولرین ان معروف لاری؛

اردبیل شهرینین یوز اوتوزا یاخین محلله‌سی واردیر. اردبیل، قدیم یئددی بؤیوک محلله دن تشکیل اوُلونمیشدی کی نعمتی‌لری (اونچو مئیدان، چشمه باشی، آلا قاپی), حیدری‌لری (تاوار، اوچ توکان، پیرتملیک و نیار) تشکیل وئریردیلر.

صفوی‌لر عصرینده اردبیل شهری ایکی بولومه بولوندو کی نعمتی‌لَر و حیدری‌لَر آدلاندیلار.

نعمتی‌لَر نعمت الله ولی‌نین پیروی، کی بیر صوفی شاعیریدی و حیدری‌لَر قطب‌الدین حیدر تونی نین مریدلریدیلر.

بو شهرده چوخلو قدیمی و اوستو اؤرتولو بازار لار واردیر کی بعضی لرینین نئچه یوز ایل قئیدمتی وار دیر کی راستا بازار، قیزیلچی بازار، دمیرچی بازار، باشماقچی بازار و بؤرکچی بازاری نومونه اۆچون آد آپارماق اولار کی اردبیل بازارینین خوللاری حساب اولونورلار

بو شهرده چوخلو اونملی و مؤعتبر بیلیم‌یورد واردیر کی او جومله‌دن:




#Article 62: اردبیل اوستانی (556 words)


 	

اردبیل اوستانی (قوزئی.آذ.تورکجه‌سی: Ərdəbil ostani ، ) — ایرانین شومال-غربینده یئرلَشن بیر اوستان دیر. بۇ اوستان دوغو آذربایجانین دوغوسوندا یئرلشیب. تاریخی و بؤیوک ایسلام شهری اوْلان اردبیل بۇ اوستانین مرکزی‌دیر. بۇ اوستان شرقی آذربایجان اوستانی، زنجان اوستانی، گیلان اوستانی و آذربایجان جومهوریتی ایله قونشودور.

ساحه‌سی ۱۸٬۰۰۰ کیلومئتر موربع دیر. اردبیل اوستانینا اردبیل، موغان‌شهر، گئرمی، نیر، سرئین، بیله سووار، خالخال، خیاو، نمین، گیوی و آسلان‌دوز بؤلگه‌سی داخیلدیر.

۱۳۸۵-اینجی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ اوستانین ۱٬۲۲۵٬۳۴۸ نفر اهالی‌سی وارایمیش. اهالی نین ۴۸٫۸٪-ای شهرده، ۵۱٫۱٪-ای کندده یاشاییرلار،
قالان حیصه‌سی ایسه کؤچری طایفالاردیر.

اردبیل اوستانی‌نین ۴ بؤلگه‌سی آذربایجان جومهوریتی ایله ۲۸۲٫۵ کیلومئتر سرحدی واردیر. آراز و بالهار چای‌لاری همین سرحدین ۱۵۹ کم اوزونلوغونو تشکیل ائدیر. ایکی منطقه‌نین - آسلان دوز و بیله‌سووار کؤمگی ایله بؤلگه آذربایجان جومهوریتی ایله علاقه یارادیر. بئله کی، اردبیل-آستارا یولو حئیراندان کئچیر، اردبیلی رشت، قزوین و تهران ایله بیرلشدیریر.

اردبیلین موختلیف جوغرافی و ایقلیمی شرایطی واردیر. اردبیل اوستانی اساساً داغلیق حیصه دن عیبارتدیر. بؤلگه نی مهشور ساوالان، تالیش و بوزقوش داغلاری ایحاطه ائدیب. اوستانین ان یوکسک زیروه سی نین اوجالیغی ۴۸۱۱ مئتردیر. عومومیتله اردبیل ایرانین ان سویوق اوستانلریندندیر. ایلین ۵–۸ آیی سویوق هاوا اولور. بؤلگه نین ایقلیمی سویوق قیش و سرین یای ایله خاراکتئریزه ائدیلیر. بیله سووار بولگه سی هاماریشدیقدا یئرلشیب. یایی ایستی، قیشی ایسه سابیتدیر. موغان شهر / پارساباد بولگه سی ده هاماریشدیقدا یئرلشیب. اورانین ایقلیمی مولاییم ایستیدیر. موغان بوتون اؤلکه‌ده توسعه ائتمیش کند تصروفاتی و حئیواندارلیقلا تانینیر.

موغان بولگه سی آلچاق و هوندور داغ سیلسیله لری نین آراسیندا یئرلشیر. یایی ایستیدیر، قیشی ایسه مولاییم. خالخال بولگه سی داغلیق زونادیر. قیشی سویوقدور، یایدا هاوالار ثابیتدیر. ایلین ۵ آیی بورادا گوجلو قار و شاختا اولور، بۇ دا ااسالئم-خالخال یولونون تالیش داغلاریندان کئچن یئری نین بۇ دؤورده باغلانماسینا تئز-تئز سبب اولور. خیاو بولگه سی رایونو ساوالان داغی نین قربینده یئرلشیر و داغ اتگی زونانی اهاته ائدیر. قیشی سویوقدور، یایی ایسه مولاییم.

آوروپا ماللاری نین ایرانا گتیریلمه سینده اردبیلین تیجارت مرکزینه چئوریلمه سینه سبب اوْلموشدور. گئرمی بولگه سی بیر آن بویوک داگی wار و اودا (تانگا) عادینان تانینیر.

ایندیکی دؤورده اردبیل بؤلگه نین ان ایری و مؤهوم شهرلریندن بیریدیر و بورادا چوخلو تاریخی آبیده لر مؤوجوددور، کی اساساً صفویلر دؤورونه آییددیرلر. بوندان باشقا آذربایجان رئسپوبلیکاسینا گئدن اساس اوتوموبیل یولو اردبیلدن کئچیر. زنگین طبیعتی ایله مشهور اوْلان بؤلگه نین اراضیسینده بیر نئچه چایلار و ایستی بولاقلار آخیر. بۇ سببدن اردبیل توریزم مرکزینه چئوریلمیشدیر و بورا هر ایل مینلرله توریستلرین آخینی اولور.

شهرین گؤزل تاریخی آبیده لری، اؤزونه مخصوص معمارلیق عنعنه لری، موقدس مسجیدلری، کیلسه لری، قدیم کؤرپولری اردبیله خوصوصی عظمت وئریر. تیجارت مرکزی اوْلان اردبیل بازاری خوصوصی معمارلیق طرزده تیکیلمیشدیر. بوندان باشقا بؤلگه نین طبیعتی اینسانلاری والئه ائدیر. ساوالان داغی نین اطرافیندا گؤزل تبیی وادیلری، سرئی نین سویوق بولاقلاری توریستلرین ایستیراحتینه یازدا و یایدا یاخشی شرایت یارادیر. شورابیل و نئور گؤللری نین اطرافیندا یارادیلان ایستیراحت زونالاری بین‌الخلق توریزم ستاندارتلارینا اویغوندور. بؤلگه نین آذربایجان جومهوریتی ایله سرحد اولماسی، اردبیلین ایقتیصادیاتینا و توریزم اینفراستروکتورونون اینکیشافینا بؤیوک تکان وئریر.

اردبیل اوستانی اردبیل | موغان شهر (پارساباد) | موغان | نیر بولگه سی | بیله سووار بولگه سی | خالخال بولگه سی | خیاو بولگه سی (مشکین شهر) | نمین بولگه سی | گیوی بولگه سی بولگه لرینه شامیل دیر.

اردبیللی شیخ صفی الدین نین مقبره سی• اردبیل بازاری• شوره بیل گؤلو• سرعین ایستی سولاری• آلوارس پیستی• ساوالان داغی• نوئور گؤلو• شوله لر دره سی• قیز قالاسی• تاریخی تپه لر• گیلارلی گولو• فیندیق لیق مئشه سی• حئیران گرده نه سی• آنتروپولوژو موزه سی•




#Article 63: اردبیل خانلیغی (128 words)


اردبیل خانلیغی — جنوبی آذربایجان اراضی‌سینده (ایندیکی ایران دؤولتی اراضی‌سی)، بدیرخان‌ توسوط‌ ایله اردبیل شهرینده قورولموش بیر خانلیق‌ایمیش. بو خانلیغین اراضی‌سی خالخال، تالیش، قاراداغ، گیلان و سراب خانلیق‌لاری ایله حدودلانیردی. بو خانلیغین مرکزیّتی اردبیل شهری‌ایمیش.

خانلیغین بانی‌سی شاهسئون‌لی بدیر خان ایدی. او، خانلیغی سیاسی جهت‌دن مؤحکملندیرمه‌یه نایل اوْلدو. اونون اوْغلو نظرعلی خانین دؤورونده خان‌لیق اوغروندا موباریزه کسکینلشدی. زندیه، قاجارلار و شاهسئون‌لر آراسیندا موناسیبت‌لر گرگینلشدی. قوبالی فتحعلی خان ۱۷۸۴-جو ایلین ماییندا اردبیلی و مئشکینی توتدو. نظرعلی خان قاراباغلی ایبراهیم خانین یانینا قاچدی. فتحعلی خانا قارشی اردبیل، قاراباغ و خوی خانلیغینین اتفاقی یاراندیغین‌دان او، اردبیلی ترک ائتمه‌لی اوْلدو. نظرعلی خان اردبیله قاییتدی و قاراباغ خانلیغین‌دان آسیلی‌لیغی قبول ائتدی. نصیر خانین زامانیندا اردبیل خانلیغی مرکزی حاکمیتدن آسیلی حالا دوشدو. نصیر خانین اؤلومون‌دن سوْنرا خانلیغین قاجار دؤولتینه بیرلشدیریلمه‌سیله شاهسئون طایفه بیرلیگی داغیلدی.




#Article 64: ارزه‌خوران قالاسی (477 words)


ارزه‌خوران قالاسی، شرقی آذربایجان اوستانیندان آیریلیب، زنگان اوستانی‌نین ماهنشان شهرستانی‌نینا قاتیلان بیر ماحال دا یئر‌لشن قالانین آدی‌دیر.

ارزه‌خوران قالاسی، خالق آراسیندا «گووور قالاسی» آدیلا دا تانینیر. قالاچایی‌نین یوخاریلاریندا «به‌یجه باغی معدنی» ایله قالا (قلعه / قَلَه) کندی‌نین آرالاریندا و قالاچایی ایله اَکه‌ری دره‌سی‌نین اورتاسیندا یئر‌لشن بیر اسکی قالادیر. بۇ قالا دوغال اوچوروملو و چیخیلماز بیر داغین اوستونده تیکیلدیگینه گؤره ال‌چاتماز بیر قالا ایمیش و بونا گؤره داها اؤنملی بیر قالا اولدوغونو بیلدیریر. بۇ قالانین تایی ائله بیجار چئوره‌سینده یئر‌لشن «قمچیقای» قالاسی‌دیر.
قالانین اوستو تاپ بیر یئردیر کی اورتاسیندا ایکی اوتاق کیمی قازیلمیش حوض واردیر. احتمالاً بۇ حوض‌لاری سو ایله دولدوروب، قالانین قومارالاندیغی و محاصره‌یه دوشدوگو زامانلاردا ایشله‌درمیشلر.
قالانین باتی و دوغو قیراق و چئوره‌لرینده تیکیلن کوشک و بورج‌لاردن باشقا بیر تیکینتی گؤزه ده‌یمیر. دئمک اوتاقلار و سارایلار و کؤشک‌لری قالا اوستونده گؤرونمه‌ین بۇ قالانین ایچینده کؤهول و زاغا کیمی یاشام اوتاقلاری قازیلمیش اولمالی‌دیر کی قالادا قالان خالقلار اورالاردا یاشایارمیشلار. قالانین بؤورلرینده و آلتیندا چوخلو کؤهول‌لر وار کی بیر چوخونون آغزینی قالانین یوخاریلاریندان اوچوب گلن تورپاغی هؤروب. بۇ یؤندن بۇ قالانین ماهنشان اطرافیندا یئر‌لشن «بهستان» قالاسینا دا اوخشارلیغی وار. دئمک بۇ قالادا بهستان قالاسی کیمی نئچه قات قازیلمیش اوتاقلی کؤهول‌لردن اولوشان بیر قالادیر. بۇ قالانین کؤهول‌لری‌نین بیر نئچه‌سی هله‌ده کی وار آغزی آچیق‌دیر.

بو قالانین اؤلچوسو قوزئی‌دن گونئی‌یه ۹۰ متر و دوغودان باتی‌یا ۲۷۰ متر، اوجالیغی‌دا ۳۰ متر دیر و مساحتی‌ده ۲۴۳۰۰ متر دیر. بۇ قالانین دنیز اوزوندان ۱۶۸۸ متر اوجالیغی‌دیر.
ارزه‌خوران قالاسیندان باشقا بۇ منطقه‌ده «قالخان داغی» آدیندا بیر قلعه‌ده وار. بۇ قلعه ارزه‌خوران قالاسیندان بیر ـ ایکی کیلومتر آرا ایله خویون کندی‌نین یانیندا یئرلشیر. قالخان داغی چیخیلماز بیر داغ‌دیر کی یالنیز بیر طرفدن اونا یول وار، بۇ داغ بیر طبیعی قالا کیمی دورور. بۇ داغین دؤشو قالخانا بنزه‌ر بیر لوزی شکل بیچیمی اولدوغونا گؤره «قالخان داغی» آدلانیب‌دیر.
ارزه‌خوران قالاسیندان ایندی «تخت سلیمان» آدلانان یئره گئدن بیر «گاری یولو» نون قالیت‌لاری واردیر کی قدیم زامانلار بۇ ایکی قالانین بیر بیرینه گلیب گئتدیگی یول ایمیش. بۇ یول ارزه‌خوران قالاسی ایله تخت سلیمان آراسیندا اوْلان سیخ ارتباطین اولدوغونو و ارزه‌خوران قالاسی‌نین اؤنمینی گؤرسه‌دیر. ارزه‌خوران قالاسیندان بیر کؤهنه یول‌دا مراغه شهرینه دوغرو گئدیر. بۇ یولون ساغ ـ سولوندا معین فاصله‌لرله تؤکمه تپه‌لر واردیر. بۇ یولدا ارزه‌خوران قلعه‌سی‌نین مراغه شهریله ارتباطینی گؤرسه‌دیر.

قالانین باتی‌لاریندا داغین قوزئییندن گونئی‌یینه چیخان پیلله‌لی بیر تونل‌دیر. بۇ «قیرخ پیلله» آدلانان تونلده ایندی تقریباً ۱۴ پیلله واردیر دئمک او چوخ پیله‌لر تؤکولوب و یالنیز اونو ۱۴ پیلله‌سی قالمیش‌دیر. بۇ اون‌دؤرد پیلله داغین ان یوخاری بؤلومونده قالیر دئمک آشاغیدا یئر‌لشن پیلله‌لر کئچمیش زامانلاردا اوچوب داغیلیب‌دیر نییه کی بۇ پیلله‌لرین داغین آشاغی‌لارینا کیمی چکیلدیگی معلوم‌دور. تورک دیلینده ۴۰ ساییمی «چوخلوق» نیشانی‌دیر نئجه کی فارسلار هزارپا دئدیک‌لری بؤجه‌یه بیز «قیرخ ایاق» دئییریک.
قیرخ پیلله‌نین قلعه اوستونه چیخان یئر بیر اوچوروم‌دور. قیرخ پیلله، بلکه‌ده ساواش زامانلاریندا قلعه‌نین بیره‌جیک یولو ایمیش کی دوشمان اورادان چیخاندا جیدا ایله اونو ایته‌له‌ایب و دره‌نین دیبیندن آخان قلعه چایینا سالارمیشلار. کندلی‌لر گووور قالاسیندان علی داشینا قدر چکیلن و چای آلتیندان کئچن بیر تونلین اولدوغونودا ادعا ائدیرلر.




#Article 65: ارسطو (502 words)


ارسطو، (یونانجا: αριστοτέλης) (م.او.384 - م.او.322) - قدیم یونان فیلوسوفو.

ارسطو فلسفه، منطیق، پسیخولوگییا، فیزیکا، بیولوگییا، تاریخ، ائتیکا، ائستئتیکا و سیاست کیمی فوندامئنتال مساله‌لری ده تدقیق ائتمیشدیر.

ارسطو (آریستوتئل) شرق اؤلکه‌لرینده و همچنین آذربایجاندا ارسطو آدی ایله ده تانینیر. 

استاقیراتدا آنادان اوْلموشدور (بونا گؤره ده اونا چوخ زامان ستاقیریت دئییردیلر).مشهور فیلوسوف پلاتونون آکادئمییاسی‌نین طلبه‌سی اوْلوب. ماکئدونییالی ایسکندرین تربییه‌چی‌سی و آفینادا لیکئی فلسفه مکتبینین تاسیس‌چی‌سی اوْلوب. بعضی افسانه‌لره گؤره ایسکندرین اؤلومونده اونون رولو وار (افسانه‌یه گؤره ایسکندرین آتاسی-ماکئدونییا چاری فیللیپ ارسطونون عاییله‌سینی او اوشاق اولارکن قیرمیش‌دیر. ارسطو بونون‌لا ایسکندردن عاییله‌سی‌نین اینتیقامینی آلمیشدیر).

هله پلاتوندان تحصیل آلارکن ارسطو اونون وارلیق‌لارا موناسیبتینده ایدئیالارین ایلکین اولماسی نظریییه‌سینی تنقید ائدیردی.( بونون‌لا علاقه‌دار ارسطونون دیلیندن بئله بیر دئییم وار- پلاتون منیم دوستوم‌دور آما حقیقت داها واجیب‌دیر ). او، گؤستریردی کی، بئله یاناشما دونیانی آنلاتمیر، آنجاق جیسم‌لرین ایضاحاتی لازیم گلن کمیتی گؤستریر.بؤیوک فیلوسوف حساب ائدیردی کی، ماهیتی اوْلدوغو وارلیق‌دان آییرماق اولماز: اگر وارلیق‌لار دویغولو درک ائدیلن عالم‌ده وارلارسا، اوندا ماهیت ایدئال آخیرت عالمینده قالا بیلمز.

ارسطو ماددی عالمین اوبیئکتیو وارلیغینی قبول ائدیر و حیس‌لر، آنلاییش‌لارا و تصوورلره رئال شئی‌لرین تؤرمه‌لری کیمی باخیردی. وارلیغین ماهیتینی او، وارلیغین اؤزونده آختاریردی. لاکین مادده‌ده او یالنیز پاسسیو باشلانغیج گؤروردو .فیکرینجه بۇ باشلانغیج خوصوصی آکتیو باشلانغیجا -فورمایا تابئع ایدی و بوتون فورمالارین فورماسینین ان یوکسگی آللاه‌دیر.

ارسطونون ماتئریالیزم و ایدئالیزم آراسینداکی ترددودلری اونون دیالئکتیکا ایله مئتافیزیکا آراسینداکی ترددودلری ایله موشاهیده ائدیلیردی. او، طبیعت‌ده و جمعیت‌ده حرکتی قبول ائدیر، حرکتین موختلیف نؤوع‌لری‌نین (مئیدانا گلمه، محو اولونما، اینکیشافی، آزالما، کئیفیتجه ده‌ییشمه و فضادا ده‌ییشمه) مؤوجود اولماسینا ایشاره ائدیردی. ضیدیت‌لرین قارشیلیق‌لی علاقه‌سینی، کئیفیت‌لی ده‌ییشیکلیک‌لرین کمیت‌لردن آسیلیلیغینی گؤرور، مومکون‌لویون حقیقته چئوریلمه‌سینی تدقیق ائدیردی.

بونون‌لا برابر حرکتین منبعیی‌نی - بیرینجی موحرریکین آللاه اولدوغونو گؤستریردی.ارسطوا گؤره ایلاهی وارلیق مادده‌دن کاناردا قالیر و اؤزو حرکت‌سیز قالاراق بوتون دونیانی فایدالی حرکته گتیریر.ارسطو آللاهی بوتون وارلیق‌لارین اینکیشافینین سونونجو سببی،ان یوکسک مقصدی ساییر و بونو  ائنتئلئهییا  آدلاندیریردی. عومومی ایله تک‌ین آراسیندا اولان نیسبتی مساله‌سینه ایسه ارسطو توخونموردو.

فورمال منطیقین اینکیشافیندا خوصوصی‌له نتیجه‌لر نظریییه‌سینین (سیللوگیزم) ایشلنمه‌سینده ارسطونون بؤیوک خیدمتی واردیر. 

کوسمولوگییا ساحه‌سی‌نده ارسطو گئوسئنتریزم نظریییه‌سی‌نین طرفداری ایدی. اونون کوسمولوژی فیکیرلرینی سونرادان پتولومئی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. سونرالار بو نظریییه خریستیان کیلسه‌سی طرفیندن احکام لاشدیریلمیش‌دیر. 

ارسطو اؤز تدقیقات‌لاریندا بیولوگییا یا دا یئر آییرمیش‌دیر. او، 500-دن آرتیق حئیوان نؤوعونو تصویر ائدیب اون‌لارین تصنیفاتینا جهد گؤسترمیش‌دیر. ارسطوا گؤره حیاتین مادده‌سی ووجود، فورماسی ایسه روح‌دور. اؤز سیستماتیکاسیندا او، حئیوان‌لاری 3 قروپا بؤلموش‌دور- اینسان، بیتکی و حئیوان.

ارسطو ائستئتیکانین تاریخینده اینجه‌صنعته گئرچکلیگی عکس ائتدیرن ساحه‌کیمی یاناشمیشدیر. بو ساحه‌ده او اؤز موعللیمی‌نین-پلاتون اون اثرینی (ایدئیالار ایدئیاسی اثرینی) تنقید ائتمیش‌دیر. اونون فیکرینجه بۇ ایدئیا حقیقی حیات‌لا علاقه سیزدیر. اونون فیکرینجه ائتیکا مساله‌لری اینسان‌لارین ایجتیماعی وضعیت‌لری ایله سیخ علاقه‌ده باخیلمالی‌دیر.

او، حساب ائدیردی کی، سخاوت یالنیز آزاد اینسانا عایید بیر خوصوصیت‌دیر. قول‌لار هئچ زامان سخاوت‌لی اولا بیلمزلر، اونلار پوزغون‌دورلار. ارسطو قولو آغاسی‌نین دانیشان آلتای سیماسی‌ندا گؤروردو. بونا گؤره‌ده ارسطونون ایجتیماعی-سیاسی و فلسفی گؤروش‌لری اونون ان موکممل سیستم سایدیغی قولدارلیقین مؤحکملنمه‌سینه یؤنلمیش‌دی.

ارسطو فلسفه‌سی بشریتین ایجتیماعی فیکری‌نین سوْنراکی اینکیشافینا چوخ جیدی تاثیر گؤسترمیش‌دیر. اونون تعلیمی ایکی ایستیقامت‌ده- میستیک ایدئالیزم و دیگر طرف‌دن ماتئریالیست فلسفی فیکرین اینکیشافی اۆچون معنوی قیدا منبعیی اوْلموش‌دور.

ارسطو قرب فلسفه‌سینین اینکیشافی ایله یاناشی شرق و آذربایجان فلسفه‌سین ده چوخ جیدی تاثیری اوْلموشدور.




#Article 66: ارسلان میرزایی (141 words)


ارسلان میرزایی 1977جی ده سمیرم (قاشقای یایلاقلاریندا) بیر قاشقای چادیریندا دونیایا گؤز آچمیش 17 یاشیندا شعر دئمه گی باشلامیش او چاغداش قاشقایی شاعیرلریندن‌دیر.

اونون اوزاق یول و ((اوشاقلار آی اوشاقلار)) آدیندا ایکی اثری چاپ اوْلموش.

بیز تورکگ بیز قاشقایی یاگ 

بیزیم آغیر ائل واریمیز

آغزیمیز ایچینده شیرین 

شکر تکین دیل واریمیز

بیزیم ائلده گوموش اوزلر 

قلم قاشلار آلا گؤزلر

یاخچی متل شیرین سؤزلر 

دویغولو ناغیل واریمیز

ایکی نرگیز، ایکی سونبول 

شئیدا بولبول بیر قیزیل گول

حـق آیـتـــیجـهـانـگـیـر خان 

مـجـنـون و عـاقـیــل واریـمـیــز

عـــزت اه ویــنـــی قــایــیــران 

بیـزیم جوشغـون سئل واریمیز 

گــؤلــومــوزده ســونـــا واردیـر 

ائـــلـــیـــمـــیــزده آنـــا واردیـر 

آرخــــامـــیـــزدا  دونـــا واردیـر 

گـوللو یاشـیـل چــؤل واریمیـز 

گــچــن گــونــه آغلامیـشـاگ 

عـهدیـمـیزی ساخلامیشـاگ 

ائـلـیـم ســنــه باغلامیشـاگ 

مـوحـکـم سینمز بئل واریمیز 

سولموش گوللرینگ آچیلسین

باتمیش گونونگ گئنه چالسین

دوشمنینگ گـؤزو کور اولسون 

زاغ واریــمــیــز هئـل واریـمـیـز

یـتـیـم یــال عـوض غمیـنـدن

دونـــا مـــنـــصــور قدمینـدن 

بـیــزیــم اوزاق یـــول واریـمـیز




#Article 67: ارمنیستان (166 words)


ائرمنیستان (ermənicə: Հայաստան - Hayastan), ائرمنیستان جومهوریتی (ائرمنی‌جه: Հայաստանի Հանրապետություն), جنوبی قافقازدا دؤولت. تورکیه, گورجوستان, آذربایجان و ایران ایله هم سرحددیر. پایتختی ایروان شهری‌دیر.

ائرمنی‌لرین ایران و تورکیه دن ایندیکی ائرمنیستان اراضی‌سینه کوتلوی صورت‌ده کؤچورولمه‌سی ایله پارالل اولاراق ائرمنی ویلایتینه داخیل ائدیلن ایروان اوستانی‌نین قیرخ‌بولاق، زنگی‌باسار، کؤرپوباسار، وئدی‌باسار، شرور، سورمه‌لی، دره‌کند-پارچانیس، سعدلی (Səədli)، تالین، سئییدلی-آغ‌ساققال‌لی، سردارآباد، گرنی‌باسار، آباران، دره‌چیچک، گؤیچه (بیر حیصصه‌سی) ماحال‌لارینین، ناخچیوان اوستانی‌نین الینجه‌چای، موازی‌خاتون، خوک (Xok)، ناخچیوان، دره‌له‌یه‌ز ماحال‌لاری‌نین، اوردوباد دایره‌سی‌نین اوردوباد، اه‌یلیس، دسته، بیله‌و و چننپ ماحال‌لاری تورک‌لری‌نین اکثریتی اساساً تورکیه و ایرانا کؤچمه‌یه مجبور اوْلموش‌لار.

آلمان دیپلوماتی بئرنسدورف بۇ  منظره‌نی بئله تصویر ائتمیشدی: تورکیه ائرمنی‌لره آنجاق سئوان (گؤیچه-مؤلف) گؤلونو ساخلاییب، هانسی کی، چیمه بیلرلر، آنجاق چیخماغا و اؤزلرینی قوروتماغا یئر قالماییب. باتوم موقاویله‌سینه اساساً ائرمنیستان جومهوریتی‌نین اراضی‌سی بیرینجی دونیا موحاریبه‌سینه قدر ائرمنی‌لرین ایروان قوبئرنیاسیندا کومپاکت یاشادیق‌لاری اراضی‌لره محدودلاشیردی.

ارمنیستان اهالی‌سینین 98%-ی ائرمنی‌لر, قالان‌لاری روس‌لار, یونان‌لی‌لار, اوکراینالی‌لار و س. ائتنیک قوروپ‌لاردیر. ائرمنی اورتودوکسی‌لیغی ان اوستون دین‌دیر.

اؤلکه 11 ویلایته (مارزا) بولونور: آراقاتسوتن(آشتاراک)، آرارات(آرتاشات)، آرماویر(آرماویر)، گئغارکونیک(قاوار)، کوتایک(رازدان)، لوری(وانادزور)، شیراک(قیومری)، سیونیک(کافان)، تاووش(ایژئوان)، وایوتسدزور(ائخئقنادزور)، ایروان.




#Article 68: ایزمیر (395 words)


﻿

ایزمیر () — تۆرکیه جۆمهوریتی‌نین اۆچونجو بؤیۆک شهری‌دیر. بۇ شهرین ۲۰۱۷-جی میلادی ایلینده 4.279.677 نفر نۆفۇسو وارمیش.

آنادولو یاریم‌آداسی‌نین باتی‌سیندا، اژه دنیزی بؤلگه‌سی‌نین اورتاسیندا یئر آلان و ایزمیر کؤرفزی اطرافیندا یئرلشن بیر شهر دیر. هر ایل ایزمیر بئین‌الخالق سرگیسی‌نی تشکیل ائدن اؤنملی بیر لیمان شهری‌دیر. ایزمیر اوستانی‌نین بؤیۆک اراظی‌سی اولاراق اؤلکه‌نین ایییرمی اوچونجو بؤیوک ایلی‌دیر. باتی‌سینده ائگئی دنیزی و ائگئی آدالاری، جنوبوندا آیدین، شیمالیندا بالیکسیر، شرقینده ایسه مانیسا یئرلشمیشدیر. ایزمیرین غربینده دنیزی، چیمرلیکلری و تئرمال مرکزلری ایله مشهور اولان قارابورون یاریماداسی اوزانیر. قدیم دونیا دؤورونون ان مشهور شهرلری آراسیندا یئرلشن ائفئس، روما ایمپئرییاسی دؤورونده دونیانین ان بؤیوک شهرلریندن بیری ایدی. بوتون ایونییا مدنییّتی‌نین زنگینلیک‌لرینی اؤزونده ساخلایان ائفئس، سیخ بدیی تدبیرلرله ده آدینی ائشیتدیریردی. بو مقسدله ده بو شهره گؤزل ایزمیر، قدیم ایزمیر و یا لا پئرلئ دئ ل'ایونیئ (ایونییانین اینجیسی) آدلانیردی. ایزمیر، یاختالار و گمی‌لرله دولو اوزون و دار بیر کؤرفزین باشیندا یئر آلیر. ساحیل بویونجا پالما، خورما پالمالاری و گئنیش پروسپئکتلر واردیر. ایزمیر لیمانی، تورکییه‌نین یئدّینجی بؤیوک لیمانی‌دیر.

ائتیمولوگییاسی

ایزمیر شهری‌نین آدینین هارادان گلدی‌یی بارده سوبوت اولونموش بیر معلومات یوخدور. آنجاق، بیر واخت بوگونکو ایزمیر زوناسیندا یاشامیش ائرئکتیدلرین آمازونلارلا موهاریبه ائدیب قالیب گلدی‌یی; لیدئرلری تئسئنین ده، آمازون قادینی سیمیرنا ایله ائولنیر. اونلارین یاشادیقلاری یئره، سیمیرنانین آدی وئریلیر وه ایزمیر شهرینین آدینین دا سیمیرنادان گلدی‌یی ان چوخ قبول اولونان فیکیردیر. همچینین رئگیوندا اوزون ایلّر هاکیمییّتده اولان ایونلارین لهجسینده سمیرنا شهرینین آدی سمورنئ، آفینا لهجسینده ایسه سمرینا یازیلیردی. یونانلار بو شهرین آدینی سمیرنی فورماسیندا تلفّوز ائدیردیلر. آنجاق سمیرنا سؤزو یونانجا دئییل، ائگئی دنیزی بؤلگسیندکی بیر سیرا یاشاییش آدیدیر وه آنادولو منشلیدیر. ائ.ه. 2000 اوّلّرینه آید کایسئری کولتپه یاشاییش مسکنینده اله کئچن بزی متنلرینده تیسمورنا آدینا دا راست گلینیر.

توریزم

ائگئی دنیزینین تام اورتا ساهیلّرینده یئرلشن ایزمیر شهری آنادولو یاریماداسینین قربینده یئرلشمکله، شرقدن مانیسا، جنوبدان آیدین، شیمالدان بالیکئسیر شهرلرییه قونشودور. تورکییده ان بؤیوک توریستیک شهرلریندن بیری اولان ایزمیر شهرینه هاوا، قورو وه سو یولّاریندان سیّاهت ائتمک مومکوندور. ایستانبولدان سونرا ایکینجی بؤیوک لیمانا ساهیب اولان ایزمیر، ایلیق ایقلیمه مالیکدیر،یلین اوچ یوز گونو گونشلی کئچیر. ایزمیرده مدنییّت توریزمی، دینی اینانج توریزمی، دنیز توریزمی، ساغلاملیق توریزمی، ائکو توریزم، وئلوسیپئد توریزمی چیمرلیکلر، پیکنیک ساهلری، تئرمال سولار کیمی توریستیک فالیییتلر یئرینه یئتیریلیر.

ایزمیرده تاریخی وه توریستیک یئرلره آگورا، پئرقامون، ائفئس، ائریتهرای، مئندئرئس، اورلا، توربالی، آسانسؤر، فوچا قالاسی، هواری ایوهانّ بازیلیکاسی، ایسا بی مسجیدی، کیلیسلر، سیناگوگلار، مسجیدلر، سو کمرلری، کؤرپولر، هاماملار، موزئیلر وه س. داخیلدیر.

تهسیل

ایدمان

ایسلام اؤلکلری ایدمان اویونلاری

آلتای ایک

گؤزتپه ایک

قارشییاخا ایک

آرکاس وک

تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی




#Article 69: استون مارتین (101 words)


استون مارتین ، بیر اینگیلیس اوتوموبیل ایستحصال چی سی دیر. 1913- جو ایلده لندن ده کیچیک بیر آتلیه ده (atelyedə) لیونل مارتین (Lionel Martın) و روبرت بامفورد (Robert Bamford) طرفیندن قورولموشدور. ایلک اوتوموبیل لرینی 1914 – جو ایلده بازارا وئرمیشلر. آستون مارتین اوتوموبیل لری ال ایستحصالی اولوب ، اوزرلرینده ، ان سون پارچانی مونتاژ ائدن ایشچینین آدی یازیلیر. واسیطه ده پلاستیک ماده ایستیفاده ائدیلمه دیییندن کوللوک ، دویمه لر و ونتیل یاسییا (ventilyasiya) بورولاری آلومینیوم دان حاضیرلانیر. فیرمانی 2007 – جی ایلده فورد فیرماسی 924 میلیون دولارا آوتو ایدمان تشببوسکاری (təşəbbüskarı) داوید ریچاردسین لیدرلیک ائتدییی بیر اینوئستی سییا (investisiya) قروپونا ساتمیشدیر.




#Article 70: اسدالله بیات زنجانی (236 words)


اسدالله بیات زنجانی (دوغوم: ۱۳۲۰)  شیعه تقلید مرجعی  و آذربایجانلی دین و سیاست آدامی. او اساسی قانونون بازنگری شوراسی‌نین عوضو و اول اوچ دفعه ایران اسلامی شورا مجلسی‌نین نماینده‌سی و او مجلسین رئیسه هیئتی‌نین عوضوو و اوچونجو مجلس  نایب رئیسی اوْلموش. آیت الله العظمی بیات زنجانی کئچمیشده مجمع روحانیون مبارز، مجمع مۆحقیقین و مدرسین حوزه علمیه قم و مجمع نمایندگان ادوار مجلس تشکیلاتلاری‌نین عوضو اوْلموشدو.

آیت الله العظمی بیات زنجانی  زنجانین 25 کیلومتره‌لیگینده زنگان چاییندا یئرلشن حاجی کندی کندده دونیایا گؤز آچدی. 

مکتبخانادا قورآن، گلستان، تاریخ معجم و آیری  مکتبخانالاردا اؤیره‌دیلن کیتابلاری اوخودو و 13 یاشیندا ایکن زنجانا گئتدی. و 6 ایل زنجاندا  حوزه درسلرینی اوخودو و 19 یاشا دولان زامان قوم علیمه حوزه‌سینده تحصیله باشلادی و ائله قوم حوزه‌سینده بؤیوک عالیم‌لر و مرجع‌لر حضوروندا اجتهاد درسلرینی اوخویارکن ، سیاست‌له ده قاریشدی.

ایران اینقیلابیندان سوْنرا آیت الله بیات ، زنجانلی‌لار طرفیندن مجلس نماینده‌سی سئچیلدی و اوچ دؤوره مجلسده اوْلدو و اوچونجو دؤورده مجلسده نایب رئیس کیمی چالیشدی.

آیت الله العظمی بیات زنجانی‌نین اجتهاددا آچیق باخیشی و چاغداش حادیثه‌لردن واز کئچمه‌مه‌سی اونون اجتهادی نظرلری‌نین خصوصیتلریندندیر.

آیت الله العظمی بیات‌ین  سایتی ایراندا فیلتر اوْلوب

زنگان حوزه‌سینده‌کی اوستادلاری:

بؤيوک آيت‌الله اسدالله بيات زنجاني ايران اؤلکه‌سینده ياشايان آذربايجان تورکلري‌نين حاقلاری باره ده، هابئله قاراباغين ائرمني‌لرين طرفيندن ايشغال اوْلونماسينا گؤره فتوا وئريب. فتوادا تورکلرين اؤز اصلی حاقلاريني آلماقدا لازيمي ايشلري گؤرمکده موجاز ساييليب‌لار. قاراباغ ايشقاليني دا قبول اوْلونماز بيله‌رک بوتون موسلمان‌لاري او توْرپاق‌لارين آزاد اوْلونماسيندا کؤمکچی اولمالاري‌نين واجب اوْلدوغو اعلان ائديليبدير.




#Article 71: اسداله نيک‌ فال (152 words)


 اسداله نيک فال چاغداش آذربایجانلی شاعیر.

شکرالله نيک فال اوغلو، اسداله نيک فال 1345نجی ايلده اردبيل شهرينده آنادان اوْلدو. او،1363 نجی ايلدن شعر يازماغا باشلاييب ميثم تخلصين اؤزونه انتخاب ائتميشدير.

غم بايقوشو

غم بايقوشو بيلمم نه گؤروب دام داشيميزدان

بيرلحظه ايراق گزمير ايلاهی باشيميزدان

خوش گؤنده هامی سرداشيميز،قارداشيميزدی

پيس گؤنده ولی يوخدور اثر سرداشيميزدان

قارداش کی گديب دشمنه سرداش اولاجاقميش

گؤنلوم ،نه تمنا ائديسن يولداشيميزدان

من اؤلموشم ای گؤل، بۇ يامان دردين اليندن

چوخدان چکيليبدير ديريليک گؤز- قاشيميزدان

ياتما، بورونو ياخشی قورو غافل اوتورما

قوردون آياغين کس چوبانيم داغ داشيميزدان

قارداش دا سنين تک اؤز مين درده دؤشوبدور

اميد مدد اومما گؤزه ل ، قارداشيميزدان

ای کاش قانيم دامجيلانئيدی يئرين أوسته

منت قاتيغی دامجيلاناندا آشيميزدان

بير تحفه تاپانمازلا بيزيم مارفاشيميزدان

عوض اولماز

هر باشه((سيليندير)) قويان، اهل هنر اولماز

هر اوغرو،اؤزون اؤيمه گيلان معتبر اولماز

وورماقلار يه هر ائشگه، يا آتلارا پالان

ائشگ آت اوْلوب، آت داخی ذاتاً کی، خر اولماز

((سئژيم قولو))




#Article 72: اسلامشهر (127 words)


اسلامشهر (İslamşəhər) شهری؛ ایسلامشهر بؤلگه‌سینین مرکزی‌دیر. بۇ شهر، تهران اوستانی‌نین گونئی‌باتی‌سیندا یئرلشیب و تهران شهریندن ۱۵ کیلومتر آرالی‌دیر.

تاریخ قایناقلاری اساسیندا، بو بؤلگه بیر زامان رئی ولایتی‌نین و آذربایجان اوستانی‌نین بیر بؤلگه‌سی اولوبدور.

اسلامشهرده اله گلن یئر آلتی، کولتورل و تاریخی اثرلر، 7مین ایللیک اثرلردن عبارت اولان: قره‌تپه شهریار، چاخماق‌تپه روباط‌کریم، اسماعیلیه ساووج‌بولاغ، سیلک تپه‌لری کاشان، چشمه‌لی‌داغی رئی و قزوین دشتی‌نین باستانی محوطه‌لریندن اله گلمیش اثرلر ایله ایلگیلنیر. همچنین واوان تپه‌سینده باستانچیلار الی ایله تاپیلان اشیاءلار، گؤرسدیر کی بو بؤلگه، سلجوق تورکلری و آل‌بویه دؤنمینده، نظامی قالا کیمی فایدالانینیردیر. بو بؤلگه‌دن اولان امامزاده‌لرده بورانین تاریخی اثرلریندن ساییلیر کی صفویه و قاجار دؤنمینده تیکیلیبدیلر.

اسلامشهر جاماعاتی سوی و دیل باخیمیندان غالباً اوغوز تورکلریندندیلر ؛ آما بو شهرده قومی اقلیتلرین اولماغینا گؤره، فارسی‌دری دیلی ده رابط دیل کیمی دانیشیلیر.
    

 




#Article 73: ایسلامشهر بؤلگه‌سی (123 words)


اسلامشهر (İslamşəhər) شهریستانی؛ تهران اوستانی‌نین باتی‌سیندا یئرلشیب. بو بؤلگه‌سی‌نین مرکزی اسلامشهر شهری‌دیر.

تاریخ قایناقلاری اساسیندا، بو بؤلگه بیر زامان رئی ولایتی‌نین و آذربایجان اوستانی‌نین بیر بؤلگه‌سی اولوبدور.

اسلامشهرده اله گلن یئر آلتی، کۆلتۆرل و تاریخی اثرلر، یئدی مین ایللیک اثرلردن عبارت اوْلان: قره‌تپه شهریار، چاخماق‌تپه روباط‌کریم، اسماعیلیه ساووج‌بولاغ، سیلک تپه‌لری کاشان، چشمه‌لی‌داغی رئی و قزوین دشتی‌نین باستانی محوطه‌لریندن اله گلمیش اثرلر ایله ایلگیلنیر. همچنین واوان تپه‌سینده باستانچیلار الی ایله تاپیلان اشیاءلار، گؤرسدیر کی بو بؤلگه، سلجوق تورکلری و آل‌بویه دؤنمینده، نظامی قالا کیمی فایدالانینیردیر. بو بؤلگه‌دن اولان امامزاده‌لرده بورانین تاریخی اثرلریندن ساییلیر کی صفویه و قاجار دؤنمینده تیکیلیبدیلر.

اسلامشهر جاماعاتی سوی و دیل باخیمیندان غالباً اوغوز تورکلری‌ندن‌دیرلار ؛ آما بو شهریستاندا ائتنیک اقلیتلری‌ده ساکین اولماغینا گؤره، فارسی‌دری دیلی ده رابط دیلی کیمی دانیشیلیر.

 




#Article 74: اسلم تورک (140 words)


اسلم تورک یا دا بعضا دئییلدیگی کیمی غولام تورک ایمام حسین  تورک سویلو آذربایجانلی یا دا دیلم اهالی سیندن ( قزوین دن گیلان داغلاری حودودونا قدر) اولان اصحابیندن ایدی.

کربلا واقعه‌سینده حوضورو واریمیش و ایمامین 72 وفالی یارلاریندان بیری ایدی. اسلم تورک قورآن-کریمیمن حافیظی و قاریسی ایدی و مقتللرده اونون آدی غلام قاپیچی گلیب. اوّلده اسلم تورک ایمام حسینین ساییلیردی سونرا ایمام اونو ایمام زین العابدینه باغیشلادی. ایمام زین العابدین عاشورا گونونده اسلم تورکو بوراخدی. او بو سؤزو عربجه اؤخویارکن دوشمنه حمله ائتدی:

البحر من طعتي و ضربي يصطلي 

و الجو من سهمي و نبلي يمتلي 

اذا حسامي في يميني ينجلي 

ينشق قلب الحاسد المنجلي

و چوخلارینی هلاک ائدندن سونرا سوسوزلوق اونا غلبه ائدیب و چوخلو یارالانماق اثرینده یئره دوشوب آخیر لحظه لرده ایمام زین العابدینی باشی اوستونده گؤروب آتاسی و اؤزونه سلام وئریب گولر اوز ایله جان وئردی .




#Article 75: ایسماعیل قاسپیرالی (350 words)


اسماعیل قاسپیرالی (۱۹۱۴-۱۸۵۱) بویوک قیریم‌تاتار متفکردیر. تورک خالقلاری آراسئندا اوْرتاق ادبی دیلین یارانما ایده سی ایلک دفه اسماعیل قاسپیرالی طرفیندن اوْرتایا قویولموشدور.

ایسماعیل به‌یین سوی‌آدی‌نین اوچ تورلو واریانتی قوللانیلماقدادیر: گاسپرینسکی، گاسپیرالی، گاسپرالی. قیریمداکی قیریم‌تاتار مطبوعاتیندا اونون سوی‌آدی گاسپرینسکی (داها سیخ) و گاسپرالی (داها سئیره‌ک) اولاراق یازیلاندیر. تورکیه‌ده‌کی قیریم‌تاتارجا نئشیرلرده چوخ واقت گاسپیرالی اولاراق یازیلیر. قیریم‌تاتار میللیی مجلیسی‌نین سایتیندا ایسه اولارنین هر بیری‌نن قارشیلاشماق مومکوندیر، لاکین گاسپیرالی و گاسپرالی یازیلیشلاری بیراز داها سیخ توش گلیر. آقمسجیدده‌کی قیریم‌تاتار میللیی کیتابخاناسی گاسپرینسکی آدینی داشییر، آما بعضی مقاله‌لر او کیتابخانا اۆچون ده دیگر سوی‌آدی واریانتلارینی قوللانار. ایسماعیل به‌یین آبیده‌سینده (رسیمده) سوی‌آدی گاسپرینسکیی اولاراق، ائو-موزئیی اؤگونده‌کی لوحه‌لرده ایسه گاسپرالی و گاسپیرالی اولاراق یازیلمیشدیر. ایسماعیل بئی اؤزو ایسه اؤز سوی‌آدینی گاسپرینسكى (یانی گاسپرینسکیی) اولاراق یازار ایدی. 

اسماعیل قاسپیرالی ۱۸۵۱ ایلی مارسین ۸ نجی گؤنؤ آوچی کوی (ایندی باغچا سارای ویلایتی) ده آنادان اوْلموشدور. 

واقتی ایله آقمسجیدده‌، موسکودا، وورونئژده، ایستانبولدا و پاریسده تحصیل آلدی. آلتی ایل دوامیندا موختلیف قیریم‌تاتار مکتبلرینده روس دیلی خوجاسی اولوب چالیشدی. 

ایسماعیل گاسپرینسکی 1883 ایلی آوریل 10 (22)-دن باشلاییب عؤمورونون سونونا قادار ترجمان، آرادا میللئت، عالم نسوان ،ها-ها-ها، عالم صبیان گازئتالاری و مجموعه‌لرینی نئشیر ائتدی. اؤزونون شخصیی گونده‌لیک مطبوعاتیندان غایری، بیلیم و دورموشون (عصرحاضر) چئشیت ساحه‌لرینه باغیشلانان یوزلرنن کیتاب و ریساله‌لر باسیب، میللیی تحصیلینین درجه‌سینی چوق کره‌لر یوکسلتدی. 

شعارینان تورکی خالقلارنین بیری-بیرینه یاخینلاشماسی و میللیی مدنیتلری، سیاسی آنلاری اؤسووی اوغروندا بؤیوک خیدمتلر گؤردو. مدنی، ایچتیمایی و سیاسیی فعالیتی اۆچون 1910 ایلی ایسماعیل گاسپرینسکیی رئووه دو مونده موسولمان آدلی فرنک مئجموعه‌سی‌نین هیئتی طرفیندن نوبئل موکافاتینا تقدیم ائتیلدی. 

بدیعی ایجادینی 1887 ایلی فرنکیستان مکتوبلری ،دار الراحت موسولمانلاری ،آفریقا مکتوبلری ،قادینلار اولکه‌سی کیمی نثر اثرلری، اؤزونون اساس قارامانلاری و سوژئت یئنه‌لیشلری‌نین بیر-بیرینه منطقی سورعتده باغلانماسی‌نین، شرطلی اولاراق موللا عابباس رومان-ائپوپئیاسینی تئشکیل ائدر. بو یئرده‌کی بدیی مئتین – آوتوبیوگرافیک میزاج داشییان المنت‌لر، تاریخ، جمعیتین ایقتیصادی و سیاسی قورولوشو، چئشیت فرضلر کیمی شئیلری قاوراییب آلیر. اؤز وقتینده دار الراحة موسولمانلاری پارچاسی عرب و فارس دیللرینه چئویریلدی. ساواشدان سونرا بو پارچا چئشیت آنلاتمالار و لوغاتلار ایله ییلدیز مجموعه‌سی (1993، نو.1) و قیریم‌تاتار ادبیاتی (1995) قوللانما دئرسلیگینده نشر اولوندی. 

گاسپرینسکیی آبیده‌سی، آقمسجید 

ایسماعیل بئی گاسپرینسکی 1914 ایلی سئنتابر 11 (24) گونو وفات ائتدی و باغچاسارایداکی زینجیرلی مئدرسه آزباریندا دفن اولوندو. 




#Article 76: اسکی شهر (586 words)


اسکی شهر کندی اردبیل بولگه سینین، مرکزی بولومو و بالیقلی قصبه سی نده یئرلیشیب. 

اسکی ایقریغ (اویکونیم، مرکب) قوبا رایونونون قوبا شه‌هر انضباطی اراضی واحدینده کند. قوسار مائیلی دوزنلیگینده‌دیر. اویکونیم اسکی (کؤهنه، قدیم) و ایقریغ (کند آدی) حصه‌لریندن دوزه‌لیب «کؤهنه ایقریغ کندی» دئمکدیر.

اسکی پارا (اویکونیم، ساده)، ترتر رایونونون قاراآغاجی انضباطی اراضی واحدینده کند. داغ اته‌یی دوزنلیکده‌دیر. کئچمیش آدی اسکی‌پارالی اولموشدور. 19-جو عصرده بو کند بیرینجی و ایکینجی اسکی‌پارالی آدلی ایکی حصه‌دن عبارت ایدی. یئرلی اهالی‌نین معلوماتینا گؤره یاشاییش منطقه‌سینی قازاخ رایونونون اسکی‌پارا کندیندن کؤچوب گلمیش عائله‌لر سالمیشلار.

اسکی‌پارا (هیدرونیم، ساده)، قازاخ رایونو اراضی‌سینده چای. چوغاز چایی‌نین (آغیستافا چایی حؤوزه‌سی) سول قولودور. قوقارئس چؤککلیگی‌نین یاماجیندان (1850 مئتر هوندورلوکدن) باشلانیر. هیدرونیم اسکی‌پارا آدلی یاشاییش منطقه‌سینین آدیندان آلینمیشدیر. حال حاضردا آشاغی اسکی‌پارا و یوخاری اسکی‌پارا آدلی ایکی کنددن عبارت اولان قدیم اسکی‌پارا کندینین اراضی‌سینده 14-جو عصره عاید شه‌هر و ایکی جرگه‌لی قالادیوارلارینین خارابالیقلاری وار. تدقیقاتچیلارا گؤره قافقاز آلبانیاسی‌نین قدیم خالخال شه‌هری بورادا اولموشدور. توپونیم اسکی (کؤهنه، قدیم) و پارا (حصه، کند) حصه‌لریندن دوزه‌لیب «کؤهنه کند» معناسیندادیر.

اسکی‌پارا - یئلیزاوئتپول (گنجه) قوبئرنیاسینین قازاخ قضاسیندا، ایندی بارانا (نوئمبئریان) رایونوندا کند. رایون مرکزیندن ۲۲ کیلومئتر مسافه‌ده یئرله‌شیر. توپونیم تورک دیلینده «قدیم، کؤهنه» معناسیندا ایشله‌نن اسکی سؤزو ایله «تورپاق ساحه‌سی»، «یاری حصه» معناسیندا ایشله‌نن پارا سؤزو اساسیندا عمله گلمیشدیر. رئلیئف اساسیندا عمله گلن مرکب قورولوشلو توپونیم‌دیر. کندین آدی ده‌ییشدیریلیب ووسکئپار قویولموشدور. 

اسکیلوم - یئلیزاوئتپول (گنجه) قوبئرنییاسینین زنگه‌زور قضاسیندا، ایندیکی قافان رایونوندا کند. رایون مرکزیندن ۲۱ کیلومئتر جنوب-شرق‌ده، اوخچو چایینین ساغ ساحلینده یئرله‌شیردی. قافقازین ۵ وئرست‌لیک خریطه‌سینده قئید ائدیلمیشدیر. توپونیم تورک منشأ‌لی بولقار ائتنونیمینه منسوب ایسکیل/ائسکیل ائتنونیمی اساسیندا عمله گلمیش ائتنوتوپونیم‌دیر. قورولوشجا ساده توپونیم‌دیر. 

اسکی‌لی چایی - یئلیزاوئتپول (گنجه) قوبئرنیاسینین زنگه‌زور قضاسیندا، ایندیکی قافان رایونوندا چای. هیدرونیم بولقار تورک تایفاسینا منسوب ائسکیل /ایسکیل ائتنونی‌می اساسیندا فورمالاشمیشدیر. ائتنوهیدرونیم‌دیر.

تیمسار رزم‌آرا بو کندین آدینی «اسک شهر» فورماسیندا قیده آلاراق اردبیلین 11 کیلومئتر غربینده یئرلشدیگینی یازمیشدیر. همین مؤلفه اساسا 1330-جو ایله کیمی بورادا 235 نفر یاشامیشدیر.

شناسنامه روستایی استان اردبیل: 
چون در این روستا یک تپه وجود دارد و سالیان قبل مردم در زمستان از روی آن اسکی بازی کرده واز آن طریق نام آن روستا اسکی‌شهر گذاشته اند!!
داود کیانی اویکونیمین آدی حاققیندا یازیر: «(اسکی) در زبان ترکی به معنای قدیمی و کهنه است که در این صورت اسکی‌شهر به معنای شهر یا آبادی کهن و قدیمی خواهد بود»18.

استاد رحیم اسدالهی (درویش سرعینی) «سرعین در آئینه قلم» کتابیندا اسکی‌شه‌هر حاققیندا یازیر: «اسکی یک کلمه ترکی باستانی به معنی بسیار قدیم می باشد. اسکی‌شهر یعنی شهر بسیار قدیم... نمی دانم این روستای زیبا چرا نام شهر را غصب نموده و این نام را تا کنون زنده نگهداشته است؟!»19. اسدالهی‌نین فیکرینجه بو شه‌هری گویا انوشیروان سالدیرمیشدیر. او، سؤزلرینی داوام ائتدیره‌رک یازیر: «در روی سنگی که در مغرب اسکی‌شهر به خظ میخی آمده، این روستا همزمان با شهر اسکو در نزدیکی تبریز بدستور انوشیروان بنا نموده شده است».

شناسنامه روستایی استان اردبیلین قیدیاتچیسی حتی بونو بیلمیر کی، «اسکی» و «ائسکی» آیری-آیری سؤزلردیر. او حتی بونو نظره آلمیر کی، «ائسکی» سؤزونون ایدمان تئرمینی کیمی اردبیلده استفاده ائدیلمه‌سی 50 ایللیک تاریخه مالک دئییلدیر. بونا گؤره ده اونو بیر نؤع اویدورما فانتاستیکادان باشقا قیمتلندیرمک اولماز. داود کیانی ایسه «اسکی» سؤزونون دوزگون معناسینی یازسا دا «شه‌هر» سؤزو ایله اصلا ماراقلانمیر و داها دوغروسو ماراقلانماق ایسته‌میر. رحیم اسدالهی‌یه گلدیکده ایسه، او، اسکی سؤزونون معناسینی قدیملیگینی وورغولایاراق یازدیقدان سونرا کندین شه‌هر آدینی داشیماقدان تعجب‌لندیگینی گیزله‌ده بیلمیر. لاکین سونراکی سطیرلرده اونو اساسلاندیرماغا چالیشیر. بو یئرسیز چالیشما ایسه اونو اویدورما فیکیرلره یووارلادیر. اونون گویا انوشیروان طرفیندن سالیندیغی قناعتینه گلمه‌لی اولور. مسئله بونونلا دا بیتمیر و ائتنونیم اولان «اوسکو» سؤزو ایله اسکی سؤزو آراسیندا صنعی علاقه یارادیر.

بوتون بونلارا باخمایاراق بیز شه‌هر سؤزونون اطرافلی ایضاحینی وئریریک:




#Article 77: اصلی‌ و ‌کرم (103 words)


آسلی(اصلی) و کرم آذربایجانین عاشیق داستانلاریندان بیریسی ساییلیر. بۇ داستان خوراسان، قاشقای، اراک، آذربایجان رئسپوبلیکاسی و تورکیه یه کیمی یاییلیبدیر. عاشیقلار اونون موختلیف واریانتلارینی سویله ییرلر. داستان بوردان باشلانیر کی زیاد خانین اوْغلو کرم ایله قارا ملکین قیزی آسلی(اصلی)ایلک گوروشده بیربیرلرینه عاشیق اولورلار. بیر گئجه قاراملیک کوچمک فرمانین وئریر ائله جه کی هئچ کس بیلمسین بونلار هایانا گدیبلر.قیز بیر یازی یازیب اوز دوزلتدیی کلک'ین آلتینا قویور و قاری بیر آرواد'دان ایستیر کی کرم گلدیکده اونون یئرین کرمه گورستسین.
آسلی آس قوهوملاریندان اولان بیر قیزین آدی دیر و آسلار آذربایجانین ان کؤکلو و اسکی تورک قوهوملاریندان ساییلیرلار. تبریز=تبریزلی—اورمو=اورمولو—آس=آسلی  (اصلی آدی یانلیش یازیلمیش بیر سؤزدور)




#Article 78: اف تی پی (127 words)


اف تی پی – FTP ، فایل لارین اؤتورولمه  پروتکل لاری (en. File Transfer Protocol, ru. Протокол передачи файлов) – فایل لاری اؤتورمه پروتکل لونون کؤمکی ایله فایل لارین بیر کامپیوتردن دیگرینه  اؤتورولمه سی رقلامئت لشدیریلیر.

اوزاق مسافتده یئرلشن کامپیوترله علاقه یارادان ایستیفاده چی ایسته دیئی فایلی اؤ کامپیوترینده اونا و عکسینه گؤندره بیلر. باشقا سؤزله ده سه ک FTP شبکه ده کی ایسته نیلن کامپیوترله ایستفاده چی آراسیندا ایکی لی و متنی فایل لار مبادله سی آپارماغا وئریر. بو پروتکلون بازاسی اساسیندا عموم دونیا شبکه سینده وئریلن لرین دانلود و آپلود عملیاتی رئالیزه اولونور. دانلود فایل لارین اوزاق شبکه کامپیوتریندن (سرور) کلی یئنت کامپیوترینه کؤچورولمه سی یا یوکلنمه سی پروسه سی دیر. آپلود عکس پروسس ، یئنی فایلین اوزاق مسافتده کی کامپیوتره یوکلنمه سی  دئمک دیر.




#Article 79: افسانه (103 words)


تابياتوستو اؤزللیکلر گؤسترن کسلرين حياتلاري نين و اولای لارين ايضاح ائديلديگي حیکایه لر. افسانه خالقين خيال گوجويله ياراتديغي   ايدئال اينسان تيپي  ني وئرر و نسيلدن نسيله ايضاح ائديلر. افسانه ايله ناغيللار آراسيندا اويغونلوق واردير. ايکي طورده ده فؤوق العاده حاديثه لر ايشلنر. تک افسانه داها اينانديريجيدير. بو ايستيقامتييله حیکایه و داستانا ياخينلاشار.

افسانه لر بئله آيريلار:

تورک افسانه لرينده قهرمانليق، فداکارليق، جسارت، اخلاقي داورانيشلار، ايجتيماعي نيظاما باغليليق، آهلاهين قودرتينه ايمان، دوزگونلوک، جومردليک، صميميت کيمي کونولار ايشتيراک ائدر. گنج عوثمان، بوش بئشيک، بيچاقچي ائفئ، چوبان چشمه سی، گلين قايا، جنّت داغي، قان قويوسو، يوسوفچوک قوشو کيمي افسانه لر خالق آراسيندا دئييلمکده دير.

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 80: افغانیستان (333 words)


افغانیستان و یا (افغانیستان ایسلام جومهوریتی) - آسیادا بیر دؤولت دیر. بۇ اؤلکه آسیانین مرکز یئرلشیب. جنوبدان پاکیستان، غربدن ایران، شومالدان تورکمنیستان، اؤزبکیستان و تاجیکیستان و شرقدن ده چین و پاکیستان ایله قونشو دور. بۇ اؤلکه‌نین رژیمی ایسلام جومهوریتی و اهالیسینین چوخو موسلمان دیرلار. پایتختیٛ کابول شهریدیر. اورتا آسیادا یئرله‌شمسینه باخمایاراق سیک قومیت و مدنی علاقلری نظره آلیٛناراق بعضی قایناقلار طرفیندن یاخین شرق اؤلکه‌سی حساب ائدیلیر. افغانیٛستان فارس دیللی دؤولتدیر.

باتی وشرق آراسیٛنداکیٛ یوللاریٛن کسیشمه نؤقطه‌سینده یئرلَشن افغانیٛستان، قومیت قرۇپ ومدنیتلر موزایکاسیٛدیٛر. تیجارتین مرکز نؤقطلریندن بیرینده اوْلان افغانیٛستان، بۇ استراتئژی مؤوقئی سببیله تاریخ بویۇنجا فارسلار، یونانلار، عربلر، تورکلر، موغوللار، اینگیلیسلر وهروسلار کیمی مۆختلیف خالقلاریٛن ایستیلاسیٛنا اۇغرامیٛشدیٛر.

باشکند کابول اؤلکه‌نین ان بؤیۆک شهریدیر، دیگراهمیتلی شهرلر غربده هئرات، جنۇبدا قندهار و شیمالدا مزار شریفدیر. یئرلی ومیللی سویداینتئقراسیانیٛن زیفاولدۇغۇافغانیٛستاندا جوغرافی مانئلردنالاوایجتیمای حیاتدا دا بیر سیٛرااهمیتلی پروبلئملر قالماقدادیٛر. احالینین ساوادلیٛلیٛق درجسی تخمیناً ۳۶٪ - دیر، ادام باشیٛنا دۆشناۆمۇمداخیلی گلیر باخیٛمیٛندان دا دۆنیانیٛنان یوخسۇلاؤلکلری آراسیٛندادیٛر. افغانیٛستانایسلام رئسپۇبلیکاسیٛنیٛن مرکزی ستاتیستیکا تشکیلاتیٛنیٛن ملۇماتلاریٛنااساسن ۲۰۱۱ – جی ایلیناوولیناؤلکاهالیسینین سایٛنیٛن ۲۴. ۴۸۵. ۶ مین نفراولدۇغۇائحتیمالائدیلیر. یسلامیج رئپۇبلیجاوف افگحانیستان جئنترال ستاتیستیجساورگانیزاتیون - '

افغانیٛستان چوخ قومیتلی اؤلکدیر. بۇنۇنلا برابر هئچ بیرقومیت قرۇپی اکثریتی ویا چوخلۇغۇ (یاریٛدان چوخ) تشکیل ائتمیر، اؤلکده یالنیٛز قارشیٛلیٛقلیٛ نیثبتده اۆستۆنلۆیه صاحیب بئش بؤیۆک قومیت قرۇپ واردیٛر (پوشتونلار، تاجیکلر، اؤزبکلر، هزارلر و تورکمن تورکجه‌سیلر) و اونلاریٛن هربیرینین سایٛی ۱ میلیوندان آرتیٛقدیٛر. اساساً افغانیٛستاندا تۆرک دیللی وفارس دیللی خالقلار یاشایٛر.

افغانیٛستان اراضیسینده، ایسلام ۸۰۰ میلادی ایللرین سونوندا باشلامیٛشدیٛر. حال-حاظیٛردا اؤلک اهالیسینین اکثریتی مۆسلمانلاردیٛر. افغانیٛستاندا مۆسلمان اهالینین ۸۰–۹۰٪-نی تشکیل ائدن سۆننۆلۆیۆن حنفی مذهبی داها چوخ یایٛلمیٛشدیٛر. سۆننۆلراساساً افغانلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسی دیلر، تاجیکلر، اؤزبکلر، تۆرکمنلر، بلۇچلار

افقانیٛستادا بیر سیٛرا سۆننۆ جریانلاریٛی فعالیت گؤستریر - قدیری، نقشبدی، قلندری. اهالینین چوخ آز هیسسی (۰٬۵٪)احمدیه طریقتینه منسۇبدۇر. اؤلکده اهمیتلی سایدا شیعه لر وار. بۇنلار خزر-بربرلر، ائلجه ده تئیمۇرلار، قیٛزیٛلباشلار وافغان-دزادزلار، سیاسته نیسبتناً قاریٛشمیٛش افغان-فارس قرۇپۇ وفارسلاردیٛر. شیعه لره هم ده کابۇل، هرات، غزنه اراضیسینده ده راست گلمک اولار. بدخشان خالقیٛ وتاجیکلری بیر هیسسی ایسماعیلیه طریقتینه عبادت ائدیرلر (ایسماعیلیلراؤلکه اهالیسینین تقریباً ۳٪-نی تشکیل ائدیرلر). بۇندان باشقا، افغانیٛستاندا ایندۇیستلر (۲۰مین نفر)، ائلجه ده سیک لر، زرتۆشتیلر) یاشایٛر.




#Article 81: البویوروق (150 words)


البویوروق ریساله‌سی شیخ صفی الدین اردبیلینین طالیب آدلانان موریدلری طرفیندن یازیلمیشدیر. بو ریساله عومومیتّله، شیخ صدر الدین دیلیندن یازیلیر. اثر ٥٠ بؤلۆمده‌دیر. هر بؤلۆمده شیخ صدر الدین، سلطان شیخ صفی الدین‌دن بیر سوال ائدیر و شیخ صفی او سوال‌لارا جواب وئریر.

البویوروق مناقیبینی، احد حامد الصراف موصل اطرافیندا یاشایان قیزیل‌باشیّه باج‌آلان تۆرکلری آراسیندا تاپیب، عربجه چئوری و ایضاحاتلا نشر ائتمیشدیر. البویوروق قارا مجموعه‌نین اساس حیصّه‌سی کیمی مناقب شریف قطب العارفین حضرت شیخ صفی - قدّس الله سرّه العزیز - آدلانمیشدیر. اثر، امّت خاص و مؤمن پاک اعتقاد اولان قارداشلارا تعلیم ائتمه ایچۆن قارا مجموعه‌لرینه داخیل ائدیلمیش بیر زاویه درسلیگی کیمی دگرلندیریلیر. اثر ساده نثر ایله یازیلمیش‌دیر جومله‌لر قیسا و گؤزل سجعلر ایله دوْلۇدور:

اثره شاه اسماعیل خطایینین شعرلری‌ده شاهد مثال کیمی داخل ائدیلمیشدیر. بو ایش قارا مجموعه‌لرین عمومی حالی دیر.

قارا مجموعه، شیخ صفی الدین اردبیلی، دکتر حسین محمدزاده صدیق، اختر
رساله البویوروق، شیخ صفی الدین اردبیلی، محمدصادق نائبی، پیام




#Article 82: التصاقی دیللر (188 words)


التصاقی دیل‌لرده فعل مۆختلیف اک‌لرین آرتیریلماسی ایله صرف اولونور و فعل کؤکو ثابت دیر، ائله التصاقی آدی دا بو اوزدن بو گروه دیل‌لره وئریلیبدیر.

دیلچی عالیم‌لر ، دونیا دیل‌لرینی آراشدیرماق اۆچون اونلاری موختلیف شیوه‌لر و معیارلارلا آیری – آیری گروه‌لاردا یئرلشدیریرلر.
دیل‌لرین نحو و قورولوش مبناسینا اساسلاناراق دونیا دیل‌لری 1 – هئجایی 2 – تصریفی 3 – قالبی 4 – التصاقی بؤلوملره آیریلر.

اوزاق شرق دیللری اوجومله دن چینجه بیرینجی گروهون ان تانینمیش تمثیلچی‌سی دیر.

فارسجا و آوروپا دیل‌لری ایسه تصریفی دیل‌لر سیراسینا داخیل‌دیر.

عربجه ، عبرجه و سامی گروهونون باشقا دیل‌لری ده قالبی دیل کیمی تانینیرلار.

تورکجه میز ایسه، اورال – آلتای دیل‌لری گروهونا داخیل باشقا قوهوملاری ایله بیرلیکده التصاقی دیل‌لری سیراسینا داخیل ائدیلیر.

چاغداش التصاقی دیل‌لرده فعل‌لر چوخ غنی‌دیر، فعل سیستئمی ایسه گوجلو و اولدوقجا انکشاف تاپمیشدیر. سس‌لرین اویوشما قانونو عموما رعایت اولونور، جنس و تعریف حرفی یوخدور. اضافی حرف‌لر کلمه‌نین سونونا آرتیریلیر، صفت ایسه آددان قاباق گلیر. بو دیل‌لرده استثنا چوخ آز گؤزه گلیر و گرامئر قانولاری گئنیش قیاسدا صادق‌دیر. فعل سیستئمی گوجلولوگو، فعل‌لرین غنی اولماسی (تورکجه ده 24000 مصدر واردیر) و گرامئرده استثنالارین اولدوقجا آزلیغی  بو دیل‌لرین چوخ قدیم بیر تاریخه مالیک اولدوغونو گؤستریر.




#Article 83: امیر علیشیر نوایی (129 words)


امیر کبیر، نظام‌الدین امیر علیشیر نوایی تۆرک اۇلوسوْنون بؤیوک شاعیر ایله یازیچیسی و تیموری‌لر دؤورونون اولو سیاستچی‌سی دیر. فارسجا شعرلرینده فانی و تورکی شعرلرینده نوایی و فنایی تخلصلرینی قوللانمیش.

امیر علیشیر نوایی ۸۴۴-جو هیجری ایلین اوروجلوق آیێنین ۱۷-سینده هرات شهرینده تیموری‌لره یاخین بیر عایله‌ده آنادان اولوبدور. آتاسی غیاث‌الدین کیچکینه باهادور -خوراسان حاکیمی- ابوالقاسیم باهادورون یاخین‌لارین‌دان و آناسی‌نین آتاسی -ابوالسعید چیچک- میرزا بایقارانین بیگ‌لربیگی‌لرین‌دن‌ایدی.

۱۴۴۷-جی میلادی ایلده شاهرخون اؤلوموندن سوْنرا تیموری‌لر آراسیندا خاقانلیق اۆچون ایچ ساواشلار اوز وئریب هرات شهرینده دینچلیک پوزولدی. علیشیر نوایینین عایله‌سی بۇ اولایلاردان اوزاق قالماغ اۆچون علیشیر آلتی یاشدا اولاندا، ظهیرالدین ابوالقاسم محمد بابور گۆجه یئتیشنجه، بیر قیسا چاغ عیراقا کؤچدولر.

نوایی ٦٠ یاشیندا، هراتدا وفات ائدیب، اؤزو اؤنجه‌دن حاضیرلایان قبیرده، اؤزو قوردوغی قدسیّه مسجیدینده قویلاندی. بۇ گون دونیا بیلیم‌یوردلارینین چوخوندا نوایی‌تانیماق آدیندا ادبیّات بوتاغی واردیر.




#Article 84: امیر قلعه‌نویی (237 words)


امیر قلعه‌نویی آدی ایله آدلانان اردشیر قلعه‌نویی  ، (دوغوم. 9 جولای 1964 (1342)، تهران، ایران) ایرانلی آدلیم فوتبول مشقچی‌سیدیر. او گئچمیشده ایرانین میلّی، و تهرانین ایستیقلال کوماندالاریندا یاریم‌مودافیه‌چی ایدی. او اویونوچولوقدان سونرا، ایران میلّی کومانداسی، تهرانین ایستیقلال، ایسفاهانین سیپاهان کیمی کوماندالاردا باش مشقچی اولموشدور، و گونئی آذربایجاندا تیراختور فوتبول کولوبونون باش مشقچی‌سی‌دیر. او ایرانین اوستون لیقاسیندا ان ایفتیخارلی مشقچی سایی‌لیر. قالانویی ایستیقلالی قهرمانلیغا چاتدیراندان سونرا، سیپاهانی دا ایکی دفعه آردیجیل بیرینجی ائتمیشدیر. 

تیراختور فوتبول کولوبو 2009 دا ایرانین اوستون لیقاسینا قاییدان سونرا ایکی ایل فراز کمالوندین مشقچی‌لیگی ایله 7جی و 5جی سیرالارا یئتیشدی. ایکینجی ایلده آسییا شامپیون‌لارینا گئده بیلمه‌مک، تیراختور آزارکئشلری‌نین راضیسیزلیق‌لارینا سبب اولدو؛ حالبوکی تیراختور تاماشاچی ساییسی باخیمیندان ایراندا بیرینجی یئری آلیردی. باشقا طرفدن دئییلیردی امیر قالانویی دا، چوخ تاماشاچی‌لی کوماندالاردا مشقچیلیک ائتمه‌یه ماراقلی‌دیر، و همیده، سیپاهان ایله مالی راضیلیغا یئتیشمه‌ییب. البتته خبرلره گؤره ایرانین فوتبول فئدراسیونو طرفیندن، فراز کمالونده گونئی آذربایجاندا قالماق اۆچون ایجازه وئریلمه‌دی. بونلار هامیسی باعیث اولدولار امیر قالانویی 800 میلیون تومن(800،000 دوللار) قرارلا تیراختورا گلسین. امیر قالانویی تبریزده اون مینلر تیراختور یانداش طرفیندن ایستیقبال اولوندو و تبریزین هر یئرینده شنلیک کارناواللاری قورولدو. بیر فوتبول مشقچی‌سین بیر جومهور باشقانیندان نئچه قات آرتیق ایستیقبال اولونماسی گونئی آذربایجان و ایران تاریخینده تایسیز دیر. ایران فوتبولوندا ان ایفتیخارلی مشقچی دئییب کی:

تیراختوردا مشقچی اولماق بویوک ایفتیخاردیر. آذربایجاندا اولماقیم اۆچون ایفتیخار ائدیرم. تیراختور یانداشلاری تک ایران یوخ، بلکی دونیادا تایسیزدیرلار. من هاوا لیمانیندا گؤزل صحنه‌لر گؤروب و اؤزومو گنج حیس ائتدیم. تیراختوردان داها بیر گوجلو کوماندا دوزتملییک.




#Article 85: اهر (260 words)


اهر(Əhər)،- ایران ایسلام جومهوریتی‌نین دوغو آذربایجان اوستانی‌نین ، اهر بؤلگه‌سینین (بؤلگه‌سی‌نین) اینظیباتی مرکزی اوْلان شهر . ۲۰۱۶-جی ایل سیاهییا آلماسینا اساساً اهالی‌سی ۱۰۰،۶۴۱ نفردیر کی دوغو آذربایجان اوستانین دا نوفوس نظریندن دؤردونجو شهر ساییلیر .

۲۰۱۲-جی ایل، ۱۱ آوقوست تاریخ‌ده، شنبه گونو، گونورتا ساعت‌لارین‌دا تبریز و اهر شهرلری یاخینلیغین‌دا ۶/۴ و ۶/۳ گوجون‌ده تکان‌لار باش وئرمیش و بون‌دان سوْنرا ۵۵-دن آرتیق آفتئرشوک قئیده آلینمیش‌دیر. زلزله‌ده چوخ سای‌دا اینسان هلاک اوْلموش‌دور.

اهرین بوتون خالقی آذربایجان تۆرکجه‌ سی ایله دانیشیرلار و اؤنلارون دیلچه لری قاراداغلی یا قاراداغ لهجه سی دیر کی بوتون قارداغ بؤلگه سینده بۇ لهجه یه دانیشیرلار.

اهرلی لارین دینی ایسلام دیر و اؤنلارون چؤخونلوقو شیعه دیرلر ؛ هابئله بۇ بؤلگه ده گوران و قیزیلباش تورکلر ده یاشویور کی هامیسی شاملی ائلیندن دیر.شاملی لار آنادولو دان آذربایجانا کؤچوب لار.

اهرین آدی نظر گلنن عربی بیر کلمه دیر و عربجه ده بۇ  کلمه سئرچه دیلی اوتی معنی سی وار. اسلام دان قاباق بۇ  شهر میمد آدیلا تاننیردی اسلام دان سوْنرا آدی اهر اوْلوب دیر .

اهر شهری قره داغ بؤلگه سینین بویوک خان کندی و حؤکومت مرکزی دیر.اهر شهری نین تاریخی و قدیمی محله لری عبارت اوْلموش نخجوانلو محله لری ، باغبان محله سی ، ساداتلو محله سی اهر شهری قدیم زامان دیوار لا قورنموش دیر . و بۇ  دیوارلار 5 برج دان عبارت اوْلموش دیر.قلعه نین اصلی قیسمتی قالا قاپوسی آدلانیر .

بالان خالچاسی ، ورنی ، کیلیم ، ججیم و قارداغلی لارؤن سنتی پالتارلاری اهرین ال ایشلری ساییلیر. یدی قات چؤرگی ، یوخا ، کند یومورتاسی ، اریشته ، شکرلی تاتلیسی و ایشلی فتیر ده اهرین یئملی لری دیر.




#Article 86: اوبونتو (439 words)


اوبونتو، لینوکس اساسلی آزاد و پولسوز بیر ایشلتیم سیستمی‌دیر. اوبونتونون هدفی، بیلگی‌سایار ایستیفاده‌چیلرینه ایستیفاده‌نی و قورولومو اولدوقجا راحات، گونجل و تهلوکه‌سیز بیر ایشلتیم سیستمی اولماق‌دیر. اوبونتو، ۲۰ میلیون  ایستیفاده‌چیسی ایله دونیانین ان یایقین میز-اوستو لینوکس داغیتیمی‌دیر.

اوبونتو، هرکسین آزادجا ایستیفاده ائدیله بیلدیگی؛یایماق‌دا، کوپی ائتمک‌ده و کودلارینی دَییشدیریب گلیشتیره بیلمک‌ده آزاد اولدوغو یازیلیملاردان دوزلیر. بونلارین چوخو گنو گنل عمومی لیسانسی ایله آلتینا آلینمیش، آزاد یازیلیم / آچیق قایناق یازیلیملاردیر.

اوبونتو گونئی آفریقالی مارک شاتلوورسا عاید کنونیکال ال‌تی‌دینین ایسپونسورلوغوندا گلیشتیریلمک‌ده‌دیر. کنونیکال، اوبونتونو بوتون ایستیفاده‌چیلره تماماً پولسوز وئریلیر و بوتون دستک ایسته‌ین قورولوشلارا پول ایله دستک وئرمک‌له خرجلری تأمین ائدیر. کنونیکال اوبونتونو آچیق قایناق کودلو و آزاد یازیلیم اولاراق وئرمگی اۆچون، دونیادا بو ایشلتیم سیستمینی ایشدن و گلیشتیرن گؤنول‌لو ایستیفاده‌چیلری سایه‌سینده، بوتون بیر ایشلتیم سیستمینی تک باشینا گلیشتیرمک زوروندا قالماز. بوتون لینوکس چالیشانلارین ائتدیگی گلیشتیرمه‌لر، اوبونتویا دا گلیشتیریلیر.

اوبونتو، کنونیکال ال‌تی‌دی و مایک شاتلوورس طرفیندن اسپونسور اولماق‌دادیر. مارک شاتلوورس، 8 جولای ۲۰۰۵-ده، اوبونتونون اوزون مودت‌ده گله‌جگی‌نین قورونماسی و گلیشیمی‌نین داوامی اولماسی اۆچون اوبونتو وقفینی قورموش‌دور و باشلاییش پولو اولاراق ۱۰ میلیون دولارلیق بیر باغیشی ائتمیش‌دیر.

اوبونتونون آلتی آی‌دا بیر یئنی نوسخه‌سی چیخماق‌دادیر. کنونیکال، ایکی ایل‌ده بیر LTS (اوزون مودت‌لی دستک، Long Term Support) نوسخه‌لرینه، هم میز-اوستو اۆچون هم ده سِروِر اۆچون ۵ ایل بویونجا گونجل‌له‌مه دستگی وئرمک‌ده‌دیر. آرا نوسخه‌لر اۆچون ایسه ۱۸ آی بویونجا تهلوکه‌سیزلیک یامالاری، گلیشتیرمه‌لری و یازیلیم گونجل‌لشتیرمه‌لری دستگی وئرمک‌ده‌دیر.

کنونیکالین اوبونتودان سوْنرا بو پروژه‌لری ده وار: اوبونتو سرور، اوبونتو تی‌وی، اوبونتو فون، کوبونتو, ادوبونتو زوبونتو, اوبونتو ایستودیو و میثبونتو.

اوبونتو سؤزجوگو زولو دیلین‌ده اینسان‌لیق دئمک‌دیر، عئینی زامان‌دا آیریلارینا قارشی مرحمت‌لی، شفقت‌لی، یاخشی‌لیق‌سئور اولماق کیمی اینسانی دَیَرلرین اساس آلیندیغی بیر دونیا گؤروشودور. بونا گؤره اوبونتو, اینسان‌لیق اۆچون لینوکس (Linux For Human Beings) شوعارینی ایشلدیر.

اوبونتو ایلک‌جه، ۲۰ نووامبر ۲۰۰۴ تاریخین‌ده یایینلانمیش‌دیر. او زامان‌دان بری هر ۶ آی‌دا بیر یئنی نوسخه یاییم‌لانماق‌دادیر.

اوبونتونون، آلتی آی‌دا بیر نوسخه‌سی چیخاردیلماق‌دادیر. نوسخه نومره‌سی، چیخدیغی ایل و آیا ایشاره ائدر. اؤرنک اۆچون اوبونتو ۴.۱۰، ۲۰۰۴ ایلی‌نین ۱۰-جو آییندا چیخمیش‌دیر.

نوسخه کود آدلاریندا دا بیرینجی سؤزجوک صیفت، ایکینجی سؤزجوک ده بیر حئیوان آدی اولور. هم ده صیفت و آد، عئینی حرفلرله باشلاییر. بیر نئچه اؤرنک: 
Hoary Hedgehog (آغ‌ساققال کیرپی)، Breezy Badger (طراوت‌لی پورسوق)، Hardy Heron (جورأت‌لی بالیق یئین قوش), Natty Narwhal (ظریف نهنگ)

اوبونتو باش‌دا لینوکس ایشلتیم سیستمی چکیردگی اولماق اوزره، چوخ سایی‌دا یازیلیم پاکتین‌دن دوزلیب‌دیر. بونلارین چوخو آزاد یازیلیملاردیلار، بونا ایستیثنا، بعضی دونانیم (سخت‌افزار) سوروجولری‌دیلر.

اوبونتو ایله بیرلیک‌ده، لیبره‌آفیس آفیس مجموعه‌سی، موزیلا فایرفاکس اینترنت تارایانی، موزیلا ثاندربیرد ایمیل پروقرامی و چوخلا داها پروقراملار گلیر. آیریجا، «اوبونتو یازیلیم مرکزی» اوزرین‌دن، اوبونتو پاکت آنبارلارین‌دان یئر آلان مینلرجه یازیلیم، راحات‌لیق‌لا اندیریلیب و قورولا بیلر.

اوبونتو رسمی سایتیندا اوبونتونون ۲۰ میلیون ایستیفاده‌چی‌یه صاحیب اولدوغو یازیلیب‌دیر.

آلت‌داکی قایناقلاردا، اوبونتونون دونیادا ان یایقین ایشله‌دیلن لینوکس داغیتیمی اولدوغونو دوغرولایان بعضی آمارلار گلیب‌دیر:




#Article 87: اوتتووا ريما (101 words)


سککيز ميصراعلي بير نظم شکلي. اول ايتاليان ادبياتيندا ايستيفاده ائديلميش، سونرا فرانسيز ادبياتيندا، بورادان دا تورک ادبياتينا کئچميشدير. باتی (قرب) ادبياتيندا قافييه شئماسی، آبابابججدير. بو شئما (سخئم) بيزده دييشيکلييه اوغراياراق آبابجججب شکليني آلميشدير. آاببججدج شکلي ده گؤرولر. بو نظم شکلي ليريک نؤوع اۆچون الوئريشليدير. اوتتووا ريماني ادبياتيميزدا داها چوخ عبد الحق حمید ايستيفاده ائتميشدير. نومونه:

(ماکبئردن)

بو ماکبئردير او آتا ماکدئم،

بيلمم نه ائشيدر گيرينجه، آدم؟

سوزيشلئريمين بودور عصاسي

هميشه شوبهه لرين بو ان فناسي

منليک آجئبا قالارمي اول دم؟

سؤنموش اريمکده او نورو ديدئم.

من گؤزلر ايديم بو حالي ائي يار

سندن داها چوخ زامان آغدام...   عبدالحق حمید

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 88: اوتریش (369 words)


اوتریش مرکزی اوروپادا بیر دؤولتدیر. دؤولتین آدی قدیم آلمان دیلیندن ترجومه‌ده Ostarrichi شرقی اؤلکه  دئمکدیر.

شومالدان چکه (۳۶۲ کم سرحد اوزونلوغو)، شرقدن ایسلوواکی(۹۱ کم) و ماجاریستان (۳۶۶ کم)، جنوبدان ایسلوونی (۳۳۰ کم) و ایتالیا (۴۳۰ کم)، غربدن سوئیس (۱۶۴ کم)، لیختن ایشتاین (۳۵ کم) و آلمان (۷۸۴ کم) ایله هم‌سرحددیر.

باشکندی وین شهریدیر. اؤلکه ۹ فدرال توْرپاقدان و یا ویلایتدن (آشاغی اوتریش، بورقنلاند، فورارلبرق، کارینتیا، شتیریا، تیرول، یوخاری اوتریش، ویئن و زالتسبورق) عیبارتدیر.

اوتریش غرب‌ده کونستانس گؤلون‌دن شرق‌ده نوسیدل گؤلونه قدر اۇزانیر. ان شرق نقطه‌سیندن ان غرب نقطه‌سینین اۇزاق‌لیغی ۵۷۰ کیلومتر، ان شیمال نقطه‌سیندن ان جنوب نقطه‌سینین اۇزاق‌لیغی تخمیناً ۳۰۰ کیلومتردیر. شرق آلپلار اۆزرینده قۇرولموش اوْلان اؤلکه‌نین آشاغی یۇخاری دؤردده اۆچو داغلیق اراضی‌دیر. شیمال‌دا اؤلکه‌نی غربدن شرقه قد ائدن تونا چایینین اؤلکه‌ده‌کی اۇزون‌لوغو ۳۵۰ کیلومتردیر. بۇ قیسیملر ان آلچاق یئرلردیر. آلپلار اوتریش‌دا اؤلکه‌نی غربدن شرقه دۇغرو اۆچ سیرا حالیندا اؤرتموشلر. اؤلکه‌نین ان یۆکسک داغی ۳۷۹۸ م ایله گروسس گلوجکنردیر. گؤللر باخیمیندان چوْخ زنگین اوْلماسینا باخمایاراق بۇ گؤللر چوْخ کیچیک‌دیر. ان بؤیوک گؤلو نوسیدل گؤلودور کی، ساحه ۳۲۰ km² دیر. بۇنون بیر قیسی‌می ده ماجاریستانا عاییددیر.

اوتریشین بؤیوک حیصّه سی، یئر و اوقیانوس ائتکیلری گؤسترن، اوْرتا-آوروپا کچیش ایقلیمی‌نین ائتکیسی آلتیندادیر. سیخ یاغمور و غرب کولیی ایقلیمی ائتکی ائدن اهمیت‌لی فاکتورلاردیر. آلپ بؤلگه‌سینین اؤزونه عایید بیر ایقلیم اؤزللیکی واردیر. بۇ بؤلگه‌ده یازلار سرین، قیشلار بوْل قار یاغمورلودور. بۇرادا ایللیک یاغمور ۳۰۰۰ مم سوییه‌سینه چاتیر. اؤلکه‌نین شیمال و غربینی ائتکیسی آلتینا آلان اوقیانوس ائتکیسی سببی‌له بۇ بؤلگه‌لرده یاغمورلار داها آشاغی (ایللیک ۲۰۰۰ مم) و ایل ایچین‌ده ایستی‌لیک فرقلیلشمه‌لری داها ایستابیل‌دیر. قیشلار بۇ بؤلگه‌لرده نیسبی اوْلاراق یۇمشاق و یازلار دا ایستی کئچیر. سالزبورگ‌دا اوْرتالاما ایستی‌لیک ژانویه آیین‌دا -۲ °سی جۇلای‌دا ۱۸ °سی'دیر. اؤلکه‌نین شرقینده یئر ایقلیم سوورن‌دیر. بۇ بؤلگه‌ده قیشلار چوْخ سرت و یاغیش‌لی کچر. یاغمورلار عومومیت‌له قارلی شکلینده اوْلوب، آلچاق یئرلرده یاغیش حالیندا اوْلار. هاوا ایستی‌لییی قیش‌دا عومومیت‌له ۰ °سی'این آلتیندا اوْلور. بۇ زاماندا دا دای‌می هاوا آچیق و آیدین اوْلدوغون‌دان قیش ایدمانلارینا الوریش‌لیدیر. اوْرتالاما ایستی‌لیک ژانویه آیین‌دا -۴ °سی، جۇلای آیین‌دا ۱۸ °سی'دیر. بۇ بؤلگه‌ده ایللیک یاغمور نیسبتی ۶۰۰ مم اطرافیندادیر. تونا چایی قیش آیلاریندا دوندوغون‌دان، نقلیاتین آخساماماسی اۆچون بۇز قیرما ایشلری داواملی ادیلر. یۆکسکلرده فیرتینالار بعضاً چوْخ شدت‌لی اوْلار. قۇرو ایقلیمی اؤزللیکین‌دن اؤتری یاز آیلاری ایستی کئچیر. ایستی‌لیک اوْرتالاماسی ۲۰ °سی'این اۆزرینده‌دیر. بۇ فصل‌ده آز میقداردا دا اوْلسا یاغمور یاغیر.




#Article 89: اوتو فون بیسمارک (1821 words)


اوتو فون بیسمارک (آلمانجا :  Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen) آلمان دؤولت خادیمی اولموشدور. معاصیر آلمان دؤولتینین قورولماسیندا گؤردویو ایش لرینه گؤره آلمان تاریخینده واجیب شخصیت لردن ساییلیر.

اوتو فون بیسمارک زاده گان نسلیندن اولوب، 1 آوریل 1815 – جی ایلده ائلبا چایینین وادیسینده یئرلشن شؤنهاوزئن شهرینده کارل ویلهئلم فردیناند فون بیسمارک (1771-1845) و اونون حیات یولداشی لویز ویلهمینئنین (1790-1839) ایکینجی اوغلو کیمی دونیایا گلمیش‌دیر. اوتو اؤز اوشاقلیق ایللرینین ایلک واختلارینی ورپروممئنده ناوقارد شهرینده کئچیریر.

والیدین لرینین موختلیف سوسیال (اجتماعی) منشاءیه مالیک اولمالاری اوتونون حیاتینین گئدیشینه بؤیوک تاثیر گؤسترمیشدیر. او آتاسیندان مالیک اولدوغو منشاءینه گؤره قورور دویموش ، آناسیندان تکچه ایتی دوشونجه نی یوخ ، هم ده راسیونال لیغی و دانیشیق حساسلیغینی گؤتورموشدور. اونون زادگانلارا خاص اولمایان تحصیل آلا بیلمه سی آناسینین سایه سینده باش وئرمیشدیر. آناسینین راسیونال تربییه سی ، اوتونون سونرادان یازدیغینا گؤره اونا گتیریب چیخارمیشدیر کی ، او ائولرینده اؤزونو هئچ واخت یاخشی حیس ائتمه میشدیر. آنجاق آتاسینی او چوخ سئومیشدیر.

کادئت لر مکتبینه گئتمک عوضینه  او ، 6 یاشیندا (1822 – 1827) برلینده کی ، یوکسک وظیفه لی شخص لرین اؤلادلارینین تحصیل آلدیغی بیر پلامانن اینترناتینا گئدیر. 1827 – جی ایلده اوتو فریدریه ویلهئلم گیمنازیاسینا کئچیر. 1830-1832 – جی ایللرده برلینده کی هومانیتار گیمنازیایا گئدیر. مکتبده بیسمار دانیشیق قابلیتی ایله فرقله نیردی.

اورتا مکتبی بیتیردیکدن  سونرا 10 مای 1832 – جی ایلده 17 یاشلی بیسمارک گؤتینگن بیلی یوردندا حقوق اوزه تحصیل آلماغا باشلاییر. او تاریخ و ادبیاتلا جیدی ماراقلانسا دا تحصیلینی چوخ ضعیف داوام ائتدیریردی. بو مدت ده اونو ماراقلاندیران یگانه شخص ، مناظیره زامانی بین‌الخلق دؤولت لر سیستئمینین جیزگسینی چکن تاریخ موعلیمی آرنولد لودویق اولموشدور. باشا شخصی مناسیبت  قوردوغو آمریکالی دیپلمات لوتروپ موتلئی ایدی. بیسمارک اونونلا حیاتینین سونونا کیمی دوست مناسیبت ده قالمیشدیر.

بوروکراتیک ایش شرایطی تئزلیک له بیسمارکی تنگه گتیریر. او تئز - تئز ایشدن یاییناراق واختینی کازینولاردا ، ایلنجه مرکزلرینده کئچیریر. بو سبب دن بیسمارک 1838 – جی ایلده کؤنوللو اولاراق 1 ایل حربی خیدمته گئدیر. او گارد باتالیونوندا خیدمت ائدیر. آنجاق آناسینین خسته لی یی اونون خیدمتینی  یاریمچیق قویماغا مجبور ائدیر. آناسینین وفاتیندان سونرا ایسه او آرتیق والیدین لریندن قالان تصرفاتا رهبرلیک ائتمیه مجبور اولور. پومئران اوستانینده مسکونلاشان بیسمارک اؤز گلیرینی آرتیرماق اوزه رینده دوشونور و اؤز نظری و پراکتیکی بیلیک لری ایله تئزلیکله قونشولارینین حؤرمتینی قازانیر. او اؤزونو تجروبه لی تورپاق صاحیبی کیمی گؤسترمیشدیر.

برلینده  تحصیلینی باشا وورموش کیچیک باجیسی مالوینا ایله اوتونون آراسیندا معنوی یاخینلاشما باش وئریر. اونلار بیر-بیرینی گؤزل باشا دوشورلر. اوتو اؤز باجیسینی دوستو آرمینله تانیش ائدیر. اونلار بیر ایلدن سونرا ائوله نیرلر.

اونون حیات استیلی آدولف فون تاددئن-تریئگ لاف اطرافیندا یارائدیلمیش دوستلوق دایره سینه داخیل اولدوقدان سونرا دییشیر. بوندان سونرا اونون ایناندیغی شخصی آللاهی اونون حیاتیندا واجیب رول اویناماغا باشلاییر. او سونرالار آدولف تاددئنین واسیطه سیله گله جک حیات یولداشی یوهاننا فون پوتکامئر ایله تانیش اولور. بو نگاهدان اونلارین 3 اوشاغی اولور. ماریا (1848-1926)، هربرت (1849-1904) و ویلهئلم (1852-1901). اونون یولداشی اؤز تله لرینی بیسمارکا اویغونلاشدیریر و اونا آناسیندان آلمادیغی ائموسیونال باغلیلیغی بخش ائدیر. اونلارین بیر-بیرینه یازدیقلاری مکتوبلار XİX عصر مکتوب ادبیاتینین اینجه لریندن ساییلیر.

بو عرفه ده بیسمارکا ایلک دفعه اولاراق یئنی یارائدیلمیش پروسیا پارلامئنتینه دئپوتات سئچیلمک ایمکانی وئریرلیر. او بو شانس ایتیرممک اۆچون اؤز تویونو موقتی اولاراق تاخیره سالیر و 11 مای 1847 – جی ایلده پارلامئنتینه سئچیله ره ک اورادا اؤز یئرینی توتور. پارلامئنت ایکی حیصّه یه پارچالانمیشدیر. لیبئرال لار و کونسئرواتیولر. لیبئرال لار فریدریه ویلهئلم دن کوستیتوسیا و بؤیوک وطنداش آزادلیغی طلب ائدیردیلر. شاه ایسه تلسمیردی. اونون اۆچون برلیندن شرقی پروسیایا دمیر یولونو چکمک اۆچون پول لازیمی ایدی. بو مقصدله او 1847 – جی ایلده سککیز اوستانین پارلامئت لریندن ایعبارت اولان بیرلشمیش پارلامئنتی یارادیر.

پارلامئنت ده ائله ایشتراک ائتدییی ایلک گوندن بیسمارک ساکاندال تؤره دیر. او چیخیشی زامانی لیبرال دئپوتاتین 1813-جو ایلده کی مۆحاریبه نین حقوقی دوزگونلویونو اینکار ائتمیه جهد ائدیر. بیر آی سونرا او داها دا سینیرلی تن دا چیخیش لار ائدیر. اؤلکه ده اینقیلاب احوال روحیه سی یئتیشمیه باشلاییر. بو اساسا شهر اهالی سی آراسیندا قیدا محصول لارینا آرتان قیمت له باغلی اولاراق یارانان ناراضیچیلیق لا باغلی ایدی. بو سیاسی شرایط ده نهایت کی ، اوتو ایله نیشانلی سی یوهاننا ائوله نیرلر.

مالیک اولدوغو رئپوتاسی یایا گؤره بیسمارکین پارلامئنته دوشمک شانسی آز اولور. اوتو عنعنوی اولاراق یونکئرلرین حقوق لاریندان قورخوردو ، آنجاق سونرا او ساکیت لشیر و قبول ائدیر کی ، اینقیلاب گؤرونندن آز رادیکال ایدی. اونا گئرییه کند تصروفاتینا قاییتماق و یئنی کونسئرواتیو قزئت اولان Kroytssaytung یازماقدان باشقا چاره قالمیر. بو عرفه ده کونسئرواتیولردن ایعبارت اولان قانادین گوجلنمه سی باش وئریر. بونان منطیقی نتیجه سی کیمی 1848 –جی ایلده چئوریلیش باش وئریر. بو چئوریلیشده بیسمارکین فعالیتینه باخمایاراق مونارخ اونا ناظیر پوستونو وئرمیر.مونارخ تئزلیکله کونستیتوسی یانی قبول ائدیر و ایکی پیله لی پارلامئنت یارادیر. او فوق العاده سرانجاملارلا ایسته نیلن زامان اؤلکه ده سیاسی وضیعتی ایداره ائتمک حقوقونو اؤزونده ساخلاییر.

بیسمارک آشاغی پالاتایا کئچمیه جان آتیر. چتینلیک له ده اولسا اونا سئچکیده قالیب گلمک نسیب اولور. اؤز دئپوتات یئرینی او 26 فئوریه 1849-جو ایلده آلیر. آنجاق بیسمارکین آلمانی یانین بیرلشمه سی و فرانکفورت پارلامئنتینه اولان منفی مناسیبتی اونون ایمیجینه پیس تاثیر ائدیر. شاه طرفیندن پارلامئنتین بوراخدیقدان سونرا بیسمارکین یئنی دن سئچیلمه شانسی آزالیر. آنجاق سئچکی سیستئمینده باش وئرن دییشیکلیک لر اونا بو دفعه ده پارلامئنته دوشمیه  ایمکان وئریر.

بیر زامان کئچدیک دن سونرا اتریش و پروسی یا آراسیندا یارانان اراضی مناقیشه ایری میقیاس لی مۆحاریبه یه چئوریلمک خطری یارادیر. بورادا ائرفروت طرافیندا باش وئرن قارشی دورمادا پروسیا اولم موقاویله سینی ایمضالاییر. بیسمارک بو موقاویله نی دستک لییر، چونکی همین عرفه ده آلمانین مۆحاریبه ده غالیب گلمه سی شانسی آشاغی ایدی. شاه بیسمارکی فرانکفورت سئیمینده پروسی یانین تمثیلچی سی تعین ائدیر. او بو وظیفه ده تئزلیکله مشهور سیاست چی کلمئنت مترنیش ایله تانیش اولور.

کریم مۆحاریبه سی زامانی بیسمارک آوستری یانین (اتریش) آلمانی یانی روسی یایا قارشی مۆحاریبه یه جلب ائدیلمه سینه قارشی مقاویمت گؤستریر. او آلمانی یانین بیرلییینین مؤحکمله نمسی و آوستری یا دومینانتینا قارشی مباریزه آپاریر. 4 آوریل 1857- جی ایلده بیسمارک فرانسه ایله علاقه لر یاراتماق مقصدیله پاریسه یولا دوشور و اورادا اۆچونجو ناپلئون لا گؤروشور. آنجاق شاه خسته لنمه سی و آلمانی یانین خاریجی سیاستینده باش وئرن دییشیکلیک اونون پلان لارینی یاریمچیق قویور. او روسی یایا سفیر گؤندریرلیر. 1861 – جی ایلین ژانویه آییندا شاه ویلهلم (İV Vilhem) وفات ائدیر و اونون یئرینه کئچن بیرنجی ویلهلم بیسمارکی پاریسه سفیر گؤندریر.

بیسمارک پاریس ده چوخ قالمیر. برلینده بو زامان شاه و پارلامئنت آراسیندا نؤوبتی بحران باش وئریر. بو بحرانی آرادان قالدیرماق اۆچون بیر چوخ مانع لرله باخمایاراق بیرینجی ویلهلم (İ Vilhelm) بیسمارکی حؤکومت باشچی سی قویور. او هم ده خاریجی ایشلر ناظری وظیفه سینی اوزه رینه گؤتورور. بو زاماندان اعتباراً بیسمارکین اوزون و چتین کانسلر فعالیتی باشلاییر. اوتو تئزلیکله اؤز کابینئتینی تشکیل ائدیر.کابینت تصدیق ائدیلدیک دن سونرا او آشاغی پالاتادا چیخیش ائدره ک اؤز مشهور فرازاسینی دئییردمیر و قان. او بئله قناعته ته گلیر کی ، آلمان تورپاقلاری اوغروندا پروسی یا آوستری یا ایله رقابته گیره بیلر.

آوستری یا ایله مۆحاریبه کانسلرین ساغلام لیغینا پیس تصویر ائدیر. بیسمارک مظونیت گؤتورور. آنجاق اونون دینجلمه یه واختی قالمیر. 1867- جی ایلده بیسمارک شیمالی آلمان کونفئدراسی یاسی اۆچون کونستیتوسی یا اوزه رینده چالیشیر. کونستیتوسی یا لاندتاقدا قبول ائدیلیر و بئله لیکله شیمالی آلمان کونفئدراسی یاسی یارانیر. ایکی هفته سونرا او کانسلر سئچیلیر. یئنی فورمالاشماقدا اولان آلمان دؤولتی فرانسه و روسی یانی ناراحات ائدیر. روسی یا بو حالا بیر قدر لویال یاناشسا دا فرانسه ده باشقا فیکیرلی سیاستچی لرین تاثیری ایله مناسیبت کسکین لشمه یه باشلاییر. مۆحاریبه ایسپانی یا ایله علاقه دار اولاراق اؤز یوکسک پیله سینه چاتیر.

بو مۆحاریبه فرانسیزلار اۆچون داغیدیجی اولور. سئدان یاخینلیقداکی مغلوبیتی اونلار بو گونه کیمی ده خاطیرلاییرلار. تئزلیکله فرانسیزلار مغلوب اولورلار. بیسمارک فرانسه دن ائلزاس و لوتارینگیانی طلب ائدیر. بو اۆچونجو ناپولئون اۆچون قبول ائدیلمز ایدی. آلمانلارا پاریسی ضبط ائتمک نصیب اولور. آلمان عسگرلری تن تنه ایله پاریسین کوچه لریندن کئچیرلر. فرانکو-پروسی یا مۆحاریبه سی عرفه سینده آلمانی یادا وطن پرور حیصّه‌لر دیرچلمه یه باشلاییر. بو حیصّه‌لر بیسمارکا شیمالی آلمانی یانی داها دا سیخ بیرلشدیرمه یه ایمکان وئریر. او ایکنجی رایشی یارادیر و بیرینجی ویلهلم ایمپراتور آدینی آلیر.

همین آرادا ریخستاقدا مرکزی کاتولیک پارتی یا اولان گوجلو اوپوزیسی یا یارانیر. اونلارا مقاویمت گتیرمک اۆچون بیسمارک میلّی – لیبرال لار ایله یاخینلاشیر. بیسمارک ایله کاتولیک لر آراسیندا مدنی مباریزه باشلانیر. بو مناقیشه آلمانی یانین واحید لیی ینه ضرر وورور. 1872 – جی ایلده بیسمارک برلینده قورچاکوو ایله بیرلیکده اوچ ایمپراتورنون (آلمان ، اترسش و روسی یا) گؤروش تشکیل ائدیر. اونلار بیرلیکده اینقیلابا قارشی مباریزه آپارماق حاقّیندا راضی لیغا گلیرلر. بوندان سونرا بیسمارکین آلمانی یانین فرانسه‌ده‌کی سفیری آرنیمله مناقیشه سی باشلانیر. نتیجه ده آرنیم سندلرده بوراخدیغی سهولره گؤره حبس اولونور. بوتون بو داخیلی چکیشمه لر کانسلرین ساغلاملیغینا ضرر وورور. 1879 – جو ایلده فرانکو – آلمان مناسیبتی  یئنی دن پیسله شیر. روسی یا اؤز نپوبسینده آلمانی یادان یئنی مۆحاریبه نین باشلانماماسینی طلب ائدیر. نتیجه ده روسی یا ایله آلمانی یا آراسیندا دا گرگینلیک یارانیر. بیسمارک چوخ چتین وضعیت ده قالیر ، بین‌الخلق صحنه ده تکله نمک خطری یارانیر. او حتی اؤز وظیفه سیندن ایستعفا وئریر، آنجاق ایمپراتور بو عریضه نی قبو ائتمیر و کانسلری 5 آیلیق مضونیته گؤندریر.

خارجی تهلوکه (خطر) ایله برابر داخیلده ده صنایع رایون لاریندا یارانان سوسیالیست حرکتی قورخولو ایدی. اونلارلا مباریزه اۆچون بیسمارک یئنی قاداغانلیق قانونی قبول ائدیر. آنجاق اونو مرکز و مترقی لیبرال قانادا عاید اولانلار اینکار ائدیرلر. بیسمار همیشه قیرمیزی تهلوکه دن دانیشیر. آلمانی یا اۆچون بئله چتین آنادا برلینده روس – تورک مۆحاریبه سینین نتیجه لرینی آراشدیرماق اۆچون آپاریجی دؤولت لرین برلین کنگره سیاؤز ایشی نه باشلاییر. کنگرس گوزله نیلمه دن ائفکتیو آلینیر، بورادا دا بیسمارک دایمی بو دؤولت لرین نماینده لری آراسیندا تک به تک دانیشیقلار آپارمالی اولور. کنگرس دن سونرا آلمانی یادا ریخستاقدا سئچکیلر باش وئریر (1879). بو سئچکیلرده کونسرواتیولر و مرکزچی لیبرال لار و سوسیالیست لر چوخ سس توپلاییرلار. بیسمارک بو پارلامئنت ده سوسیالسیت لرین علیه ینه اولان قانون لایحه سینی کئچیریر. دیگر یئنی لیک اؤلکه ده حکم سورن ایقتیصادی بحرانی آرادان قالدیرماق اۆچون ایقتیصادی رئفورم کئچیرلیر. بو رئفورملارلا کانسلر میلّیتچی لیبرال لاری مغلوب ائدره ک مرکزچی لری اؤز طرفینه چکمیه  نایل اولور. بونونلا  او اؤز مدنیت مباریزه سینی داوام ائتدیمک ایمکانی قازانمیش اولور.

فرانسه‌نین و روسی یانین یاخین لاشماسیندان قورخان بیسمارک یئنی دن اوچ ایمپراتورون گؤروشونو تشکیل ائدیر. بونا باخمایاراق آلمانی یا و روسی یا آراسینداکی مناسیبت گرگین اولاراق قالیر. نتیجه ده پاریس ایله سانکت پتربورگ آراسیندا علاقه لر داها دا گوجله نیر. روسی یا و فرانسه‌نین بیرلیکده آلمانی یایا قارشی چیخاجاغیندان احتیاط لانان آلمانی یا 1882 – جی ایلده ، اؤز متفیق لری اولان اتریش و ایتالیا ایله اوچ لرایتیفاقی آدلی مقاویله نی ایمضالاییر.

بیسمارک حکیمی دوکتور شوینگرین معالیجه سی نتیجه سینده او تئزلیکله عادی ایش رژیمینه قاییدا بیلیر. بیسمارک یئنی گوجله ایشه باشلاییر.

بو دفعه اونون دیقت مرکزینده موستملکه سیاستی دورور. 1884 – جی ایلده آلمانی یا آفریقادا بؤیوک تورپاق اله کئچیریر. بو سیاست آلمانی یانی فرانسه ایله یاخینلاشدیریر. آنجاق اینگیلیس ایله مناسیبت لر گرگینلشیر. بیسمارک موستملکه ایشینه اوغلو گئربرتی جلب ائدیر. او اینگیلیس ایله مناسیبت لری تنظیم لمک له مشغول اولور.

عمرونون قالان حیصّه‌سینی  بیسمارک هامبورگ یاخینلیغیندا فریدیریش سروهه آدلی مالیکانه سینده کئچیریر. 1884 – جو ایلده اونون حیات یولداشی یوهاننا وفات ائدیر. عمرونون سون گونلرینده بیسمارک روس – فرانسه موتفیق لییی و اینگیلیس ایله یارانان گرگین  مناسیبت له باغلی اولاراق آوروپانین گلجه یینی پیس قیمت لندیریردی. اونا ائوینده بیر نئچه دفعه ایکینجی ویلهلم باش چکیر.




#Article 90: اوخشاما (206 words)


اوخشاما بیر نوع آغی دیر. اوخشامالار اؤلوم و تراژدی ایله باغلی یانیقلی ، نیسگیللی شعرلردیر . بونلار عوموما یاس مراسیمینده اوخونار . بیر پارا آغیلار فورم باخیمیندان بایاتی كیمیدیر و اونو بایاتیدان آییران جهت ایسه اونون غملی، كدرلی مضمونودور.

آغیلارین بیر سیراسی ایسه نثز پارچالاریدیر مثلا وفات ائدن دؤیوشكن گنج اوغلان اولورسا آغینین باشلانقیجیندا بئله سؤزلر اوخویارلار:

كیمی باتدین … میننده آت باغری یاردین ، دوشنده یئر باغری یاردین … سایدیغینا سالام

وئردین ، دوشمنینه دیرسك گؤستردین ، قنیمینینه قان اوتدوردون، …. آلتی نین بئدوو

آتینا ، چیینی نین سوزن توفنگینه، تركی نین خورجونونا، آغزینین كسرلی سؤزونه آنان

قوربان یا خود تزه گلینه بوخچادا قالان پالتارلاریوا آنان قوربان

دده قورقود كیتابیندا دا آغیلارا راست گلمك اولور، 

وای آل دوواغیم ییه سی

وای آلنیم  باشیم اومودو

وای شاه أیگیدیم

دویونجا اوزونه باخمادیغیم خانیم أیگیت

هارا گئتدین،منی یالقیز قویوب؛ جانیم أیگیت .

گؤز آچیبان گؤردوگوم،

كؤنول وئریب، سئودیگیم

بیر یاسدیقدا باش قویدوغوم

یولوندا اؤلدوگوم،قوربان اولدوغوم

وای قازان خانین ایناغی،

وای قالین اوغوزون ایمرنجیسی بئیرك.

من اؤلدوم آغلاماقدان،

باغا سو باغلاماقدان.

باغدا یارپاق قالمادی

یاراما باغلاماقدان

اوتای بوتایا باخار ،

آراسیندان چای آخار.

چیخسین منیم گؤزلریم

سنسیز دونیایا باخار

آناسی یانار آغلار،

حریفی قانار آغلار.

آنا دئییر گؤورچین

تابوتا قونار آغلار . 

تورک خلق ادبیاتی - یازان: علیرضا صرّافی




#Article 91: اورخون الیفباسی (118 words)


اورخون الیفباسی تورکلر ساغیندان یارادیلان و ایشله‌نیله‌ن الیفبا دیر . تورکلر بۇ الیفبانین ایشله‌تمه‌گین ایکی یوزلوک میلاددان اؤنجه باشلیییپلر (بویوک هون خانلیغی) و میلادی 8نجی یوزلوکه‌جه بۇ الیفبا تورکلر آراسیندا ایشله‌نیلیپدیر . او چاغلاردان سوْنرا اویغور الیفباسی ، اوندان سوْنرا دا عرب الیفباسی بۇ الیفبانین یئرین توتوبلار .

بو الیفبا ایله یازیلان داش یازیلارین یاپ آدلینی اورخون منطقه‌سینده تاپیلان داش یازیلار دیرلار . الیفبانین آدلانماسی دا ائله بۇ داش یازیلارا باغلی دیر .

اورخون داش یازیلارینین وارلیغی تاریخی جهانگوشا آدلی کیتابدا ذیکر اولونوب دور  و 1721نجی میلادی ایلده مئسئرئشمیدئت و ایستیرالئنبئرگ آدلی شخصلر ساغیندا عیلم دونیاسینا تانیلیپلار .

بو الیفبا ایله یازیلان یازیلارین تاپیلماق یئرلری اورخون ، یئنی‌سئیی ، تالاس ، تورپان ، آلتای و قازاقیستان دیر .




#Article 92: اورمو گؤلو (602 words)


اوُرمو گؤلو ایراندا آذربایجان بؤلگه‌سینده، شرقی و غربی آذربایجان اوستانلارینین آراسیندا بیر گؤلدور. ایرانین ایچریسینده یئرلَشن ان بؤیوک گؤلدور. سطحینین ساحه‌سی ۵۲۰۰ مۆربّع کیلومتردیر. ماکزیموم حدّی قوزئیدن گۆنئیه ۱۴۰، شرقدن غربه ایسه ۵۵ کیلومتردیر. ان درین نوقطه‌سی ۱۶ متردیر. گؤلده ۱۰۰-دن چوْخ آدا وار. بوُنلاردان ان بؤیوکلریندن بیرینده چینگیزخانین نوه‌سی هولاکوخان قبری یئرلشیر.

اوُرمو گؤلو ایرانین و آذربایجانین ان مشهور گؤلودور. اوْنون ساحه‌سی تخمیناً ۶۰۰۰ مۆربّع کیلومتردیر. کؤچری قوُشلار بوُ گؤلدن کؤچ زامانی فاصیله منطقه‌سی کیمی ایستیفاده ائدیرلر. فاصیله‌سیز قوُراق‌لیق سببیندن اوُرمو گؤلو تدریجاً دایازلاشیر، ساحه‌سی ایسه آزالیر. بوُ ایسه تکجه بیتکیلره دئییل، هم‌ده حئیوانلارا منفی تأثیر گؤستریر. اطراف مۆحیط مسئله‌لری اۆزره مۆتخصّیصلر قئید ائدیرلر کی، گؤلون خیلاصی اۆچون ایران حؤکومتی طرفیندن باشلانیلاجاق تدبیرلر هله کی، کیفایت دئییل. نه قدر کی، گئج دئییل، بوُ گؤلون قوُرویوب یوْخا چیخماسینین قارشی‌سی آلینمالی‌دیر.

۲۵۱٫۸۷۶ مۆربّع کیلومتردن آرتیق اوْلان اوُرمو گؤلونون سوُ تؤکولن حوضه‌سی تبریز، اوُرمو، خوْی، توُفارقان، ماراغا، قوْشاچای، سوْیوق‌بوُلاق، خانا، سالماس، اوشنو، و سوُلدوز بوُزقیرلارینا شامیل‌دیر. بوُ حوضه، آذربایجانین توْرپاقلارینین بئشده بیرینی یعنی ۲۰٪-ینی، و مونبیت توْرپاق‌لاری اوْلان، ان یاخشی و دیرلی اکین بؤلگه‌لرین‌دن ساییلیر. اوُرمو گؤلونون ۵ میلیارد توْن پوْتاس، ۶۰ میلیون توْن پوْتاسیوم سولفات، ۲۴۰ میلیون توْن ماقنِزیوم، ۲۸ تون برومید، ۲۵۰ تون لیتیومون اوْلدوغو تخمین اوْلونور. ایندی‌لیکده ماراغانین ورجؤوو کندینده تیکیلمیش کاوه سودا زاوودو شۆشه‌نین ان اهمیت‌لی ماتئریالینین ایخراجی ایله مشغول‌دور. قئید ائتمک لازیم‌دیر کی، بوُ زاوود گؤلون ساکینلری اۆچون اهمیت‌لی تهلوکه منبعی‌دیر. بوُ زاوود اطراف مۆحیطی زهرلیگیر و گؤلو چیرکلندیریر.
۱۹۷۵-جی ایلده میلّی پارک اوْلموش اوُرمو گؤلو، آسیانین باتی‌سیندا داییم سوُ اوْلان ان بؤیوک گؤل‌دور. بوُ گؤلون آدالاریندا ۲۷ جۆر ممه‌لی حئیوان، ۴۱ جۆره سۆرونگن، ۲۱۲ جۆره قوش، ۷ جۆره سوُدا-قوُرودا یاشایان، ۲۶ جۆره بالیق یاشاییر. بوُ جان‌لی‌لارین وارلیغی و چئشیدلی‌لیگی اوُرمو گؤلونون یوُنسکو طرفیندن یاشام گزه‌گنی‌نین دئپوسو آد آلماسیندا سبب اوْلوب. اوُرمو گؤلو اؤز گؤزل طبیعتی، و زیغینین معالیجوی اؤزل‌لیگی ایله بیر چوْخلو توریستین آذربایجانا گلمه‌سینه ندن اوْلابیلیر. هم‌ده بوُ گؤلده یاشایان آرتیمیا اورمیانا (اوُرمو گؤلو آرتئمیاسی) آدلی چوْخ دیرلی برک-دریلی بوُ گؤلون اقتصادی دیرلرینی چوْخال‌دیر.

اوُرمو گؤلونون اۆزرینه سالینمیش کؤرپو اؤزلوگونده دیرلی بیر پلان اوْلسادا، اوْنون نئجه آپاریلماسیندا سوْرغو یئری وار. گؤلون یاخینلیغیندا یئرلَشن زنبیل داغینی سؤکوب گؤله تؤکمک ایله، ۱۹۷۹-جو ایلده تیکیلمه‌سینه باشلانان کؤرپو سوْندا ۲۰۰۸-جی ایلده بیرینجی فازی ایستیفاده‌یه وئریلدی؛ و کؤرپو اوزونتویله، گؤلو قوُزئی و گۆنئیه بؤلمکله (کؤرپونون ۲۰ گؤزو، گؤلده سوُیون جریانینی اوْلدوغو کیمی ایجاد ائده‌بیلمیر)، گؤلون قوُروماماسی اۆچون ایلده ان آزی ۶٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ مۆکعب متر سوُیا احتیاجی وار؛ و میزان سو ایللردیر بوُ گؤله تؤکولمویور. بوُ گؤلون سوُیو اؤتن ۱۰ ایلده، ۶ متر درینلیگینده آزالیب. سو ۶ متر آزالماقلا، توتوم یاخلاشیق ۲۰٪ دالا چکیلیب؛ ائله کی تاریخ بوْیوندا سابیقه‌سی اوْلمایان بیر دوُرومدا، گؤلون ۹ آداسین‌دان بئشی قوُرولوغا یاپیشیب و حودوداً ۱۲۰٫۰۰۰ هکتار شوراکئت (دوُز چؤلو) یارانیب. بوُ گؤل‌ده یاشاماق‌دا اوْلان آرتیمیا سایی‌سی طبیعی حالدا لیترده ۴۰۰۰ قدر اوْلا بیلدیگی حالدا، بوُگۆن آرتیمیانین سایی‌سی لیترده ۱ دانایا ائنمیش‌دیر. یئنه اوزوجوکله بوُ گۆن اوُرمو گؤلونون سوُیونون دوُزو لیتردی ۲۸۰–۳۰۰ قیراما چاتیر. اوُرمو گؤلونون ساحیل‌لرین‌ده گؤرونمک‌ده اوْلان آغ رنگلی دوُزداشلاری لاپ آیدین تهلوکه علامتی ساییلا بلیر. دوُز قوُشلارین دیمدیگینده بئله قاندیل باغلاییر.

تۆرکیه ده یئرلَشن وان گؤلو، اوُرمو گؤلونون قوْنشولوغون‌داندیر، آنجاق اوْرا قوُروماقدا دئییل.

گؤلون قوُروماسینا ایکی اساس ندن ساییلیر:

یوُخاریدا ایشاره اوْلدوغو کیمی، بوُ نئچه ایل‌ده اوُرمو گؤلونو قوُروماق‌دان قوُرتارماق اۆچون، مۆتخصیصلر، بیلیم آداملاری، آیدینلار، اؤیرنجیلر، ژوُرنالیستلر و خالق آراسیندا چوْخلو دانیشمالار و یازیشمالار اوْلوب و بیر سایی چؤزوم اؤنریلمیش‌دیر:

اورمو گؤلونون گئت-گئده قوروماغی، حکومت یئتکی‌لی‌لرین بۇ قونودا اویغون بیر ایش گؤرمه‌مک‌لری، و باشقا طرف‌دن گونده سو بندلرین آرتیریلماسی، گونئی آذربایجانین میلّی و چئوره فعال‌لار آراسیندا بۇ جدی شوبهه‌نی یاراتمیش‌دیر کی اورمو گؤلونون قوروماسی بیر عمدی پروسسدیر؛ و بونا گؤره اؤزللیکله ۱۳۸۸جی ایلین‌دن، آردیجیل کوتلوی اعتراضلار اوْلونوب‌دور. دئمک اولار بۇ گؤستری‌لرین قایناغی تیراختور فوتبول کلوبونون یانداش‌لاری اوْلوب‌لار. اورمو گؤلونون قوروتدورماسینا اوْلان اعتراضلارین ان اؤنم‌لی‌لری بون‌لاردان عبارت‌دیر:




#Article 93: اورمیه (4573 words)


اورمیه یا دا اورمو ()، (فارسجا: ارومیه، آنادولو تورکجه‌سی: Urmiye) _ آذربایجان و ایرانین بؤیوک شهرلریندن‌دیر. ۱۳۹۰-جی هیجری گونشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا، ۶۸۰٬۲۲۸ نفر اهالی‌سی واریمیش. بۇ شهر غربی آذربایجان اوستانی و اورمیه بؤلگه‌سینین مرکزی‌دیر. اورمیه شهری آذربایجانین اسکی بیر شهری و مدنیّت مرکزلریندن ساییلیر و نۆفوس باخیمیندان آذربایجانین تبریزدن سوْنرا ایکینجی بؤیوک شهری‌دیر. بۇ شهر نادر شاهین اؤلوموندن سوْنرا هابئله آزادخان افغان و فتحعلی خان افشار دؤورلرینده آذربایجانین حؤکومت مرکزی اوْلموشدور. کریمخان زند ۱۱۷۷ جی قمری ایلده بۇ شهرین ارکینده جولوس ائدرک اؤزونو وکیل الرعایا آدلاندیردی امامقلی خان بیگلربیگی افشار آدلانمیش آذربایجان سرداری کریمخانین اؤلوموندن سوْنرا آذربایجان منطقه‌سینی الینه آلاراق بۇ شهرده حؤکومتین باشلادی. آغا محمدخان قاجار ۱۲۱۰-جی هیجری قمری ایلینده بۇ شهر ده جولوس ائدیب و باشینا سلطنت تاجی‌نی قویدو. هابئله بۇ شهر ۱۱۹۷-جی هیجری قمری ایلدن باشلایاراق ۱۶ ایل داوام ائدن افشاریان اورمی آدلانان دؤولتی‌نین آذربایجان و قفقاز منطقه‌سینده مرکزی اولاراق دارالاماره آدلانیردی.

جورج کرزن اورمیه‌یه گؤره بئله یازیب: «اورمیه‌نین ۴۴۰۰ آیاق بوْیو واردیر. شهرین ۳۰۰۰۰–۴۰۰۰۰ باش جمعیتی اوْلاراق چوْخو افشار تۆرکو دۆر، آنجاق چوْخلو نسطوری، کلیمی و ارمنی عائیله‌ده شهرده یاشاییر.»

اورمونون آدینا گؤره، فارس قایناق‌لاری اورمیه شهری‌نین آدین «ارومیه» و «اورمی» شیکلینده یازیرلار و تۆرکجه قایناق‌لار دا بۇ شهرین آدی «اورمیه» و «اورمو» کیمی یازیرلار. 

اوُرمو شهری‌نین آدی‌نین کؤکو قطعی صورت‌ده بللی دئییل. تکجه بوُنو دئمک اوْلار کی بۇ شهرین آدی، آذربایجان باشقا یئر آدلاری کیمی فارسجا، ایرانلی، و هند-اوروپالی دئییل.

بو تئوری‌نین مودافیعه‌چی‌لری، اورمو'نون آدین سومئرجه‌دن توتولموش بیر آد بیلیرلر. بۇ دیل بیر عیدده عالیم‌لر طرفیندن تورک دیلینن قوهوم و حتی پروتۇتورک آدلانیر. بۇ تئوری اساسیندا اورمو «اور (و)+مو» و یا «اور (و) + می» تشکیل تاپیب‌دیر.

آراتتا بیر اراضی آدی‌دیر. بۇ آدا سومئرلرین ایلک ایکی شاه‌لاری‌لا (ائنمئرکار و لوقالباندا) باغلی اوْلان میف‌لرده راست گلینیر. لوقالباندا افسانه‌سی‌نده هوروم (هور-رو-وم-کور-را-کا) آدلی داغ آدی وار. ساموئل نواه کرامئرین آراشدیرما و حدسیاتی اساسیندا هوروم داغی اورمو گولونون یاخینلیغیندا اولمالی‌دیر. اورمو آدی با داغین آدی‌لا ایلگی‌لی اولا بیلر.

اورمونون آدی، چوخ‌لو سام میف‌لری‌له قایناییب-قاریشیب و اونون اهالی‌سی سامی دولت‌لرله یاخین ایلگی‌سی وارایمیش. اورنک اۆچون بیرعیدده اورمونون مارمیشو گولون حضرت آدمین یئره یئنمک یئری بیلیرلر؛ اورمونون دوغوسوندا یئرلشن اسکی گوی تپه تپه‌سی‌ندن بابیل آللاه‌لاری‌نین نقشی اوْلان بیر استوانه‌ای موهر تاپیلیب (بو اثر نیویورکون متروپولیتن موزئیینده ساخلانیلیر)؛ دئییلنلره گوره حضرتی عیسی‌نین دوغوموندا، بئیت‌والحم‌ه گئدن نئچه زردوشتی، اورمودا باسدیریلیب‌لار؛ حضرتی قویا ایله ایلگی‌لنن اورمودا یئرلشن مارقویا کیلیساسی و… اورمونون سامی‌لرله تاریخی ایلگی‌سین گوسترمک‌ده‌دیر. بۇ نوقطه نظردن اورمونون سامی کوکونه باخماق ماراق‌لی‌دیر.

مینورسکی اورموگولونون اطرافی‌ندا تاپیلمیش سریانی بیر یازی‌دا اوْلان ارمیت – اورمئیاتی آدلاری‌نا سویکه‌نرک، اورمونون آدین ارمیه (ارمیا) و سریانی کوک‌لو بیلیر. پورداوود اورمونون آدین آرامی بیر سوز بیلیب. اونون ایستیدلالی اساسیندا بۇ سوز آرامی دیلینده اوْلان «اور» شهر معناسیندا و «میاه» سو معناسیندا اوْلان کلیمه‌لردن تشکیل تاپیب و اورمونون معناسی سو شهری اورلور.

اورمونون آدین آرامی، سریانی و آسوری آدلاری‌نا باغلاماق، شرق‌شوناس‌لار، باتی دیپلومات‌لاری و پان فارس‌لارس توسط‌ایله اوزل‌لیک‌له اون‌دوققوزونجو عصرین سون‌لاری‌ندا آذربایجان‌ین باتی‌سی‌ندا بیر مسیحی-ائرمنی-آسوری دوولت یاراتما سیاستی اساسیندا، ایره‌لی سورونوب. اما گئرچک‌لر بونو گوستریر کی اورمونون آدین آرامی-سریانی-آسوری دیل‌لره باغلاماق اۆچون توتارلی بیر بلگه یوخ‌دور. آرامی دیلینده اوْلان «اور» کلیمه‌سی و همیچینین «میاه» کلیمه‌سی سومئرلردن بۇ دیل‌لره کئچن سوزلردیرلر.

اورمو آدی اورال – آلتاییک دیل‌لری‌نده اوْلان موختلیف آدلاردا ایشله‌نیب‌دیر. بوتون بۇ آدلاردا سئوینج، گوزل‌لیک آنلام‌لارین گؤرمک اولور.

اسکی تۆرکجه‌ده، اورینörin, ürin، اورون ürün و اورگونürgün کلیمه‌لری وار، بۇ کلیمه‌لر سئوینج آنلامی‌دیرلار.

موغول دیلینده اورما urma، اورام uram، اورمان urman، اورماس urmas، اورم urm، اوروما urumu کلیمه‌لر وار، بۇ کلیمه‌لر شوق، الهام، روحیه و… آنلام‌لاری وار.

فینو-اوگوریک شاخه‌سینده اوزل‌لیک‌له مجار دیلینده، اؤرؤم-اؤرؤل öröm-öröl کلیمه‌سی شادلیق و سئوینج آنلام‌یندا ایشله‌نیب.

بعضی‌لری اورمونو اورومچی شهری‌له (چین تورکیستانی-اویغوروستان باشکندی) بیرکؤک‌دن بیلیرلر. اورومچی urumçi و یا اورونچی urunçi کلیمه‌سی موغول دیلینده‌ن آلینیب. بونا اساساً اورو uru گؤزل آنلامیندا و مچی mçi تاریم و اورومچی (اورو+مچی) گؤزل تاریم آنلامیندادیر.

او کی بللی‌دیر سؤزلرده و ناغیل‌لاردا بوُ بلده «ترک بن یافث» ین اولادلاری‌نین بیری‌نین الی ایله دۆزلمیش شهر دیر. آما سند اۆزو ایله بوُ شهرین آدی سندلی و تحقیق‌لی مۆشخّص اولمویوب‌دور.
عمومیت له اورمیه بولگه سینده بوتون کول تپه لر بۇ شهرین تاریخینی حکایت ائدیرلر اورمیه یاخینلیغیندا نئچه یوزلر کول‌تپه وار کی اونلاردان ان اونملی‌لری گوی‌تپه‌ده‌دیر که اونون اساسیندا بۇ بؤلگه‌دن گیل گمیش نوقوشلی بیر مجسمه و آبیده‌لر تاپیلیب‌دیر.
اورمیه شهری‌نین تاریخی چوْخ قدیم دؤورلردن بیر چوْخ یئرلی و خاریجی تاریخ‌چی‌لرین دیقّتی‌نی جلب ائتمیش‌دیر. تاریخ‌چی‌لر اؤز اثرلرینده اورمیه شهری‌نین تاریخی حاقیندا قیمت‌لی معلومات‌لار وئرمیش‌لر.

انوشیروان ساسانلی واقتی، بیر دسته خزر تۆرکلریندن، دربنددن مملکته گیردیلر. خزرلر یوْخسوزلوق‌دان انوشیروانا نامه گؤندرمیشدی‌لر؛ انوشیروان اوْنلارین قوْرخمامازلیغی‌نا گؤره و روُمون خزرلرین نیظامی گۆج‌لرین ایشلتمک قوْرخوسوندان، خزرلره گیریش ایجازه‌سی وئردی. بوُ دسته‌نین سایی ۵۳ مین نفر یازیلیب‌دیر. انوشیروان خزرلرین هر دسته‌سینه اؤزلریندن بؤیوک سئچیب، بیر دسته‌نی سیرجانا و بیر دسته‌نی آلانا (سرابا) گؤندریب، بیر دسته‌نی ده آذربایجان‌دا یئرلشدیردی. آذربایجان روُمون مرزی اوْلماغینا گؤره، انوشیروان بوُ دسته‌نین نیظامی گۆجون روُمون علیهینه ایشلتدی. اورمیه شهری‌نین روُم مرزی‌نه یاخین اوْلماسینا گؤره، بیر دسته خزر تۆرکلریندن اورمیه‌نین شهرینده و اطرافیندا یئرلشدی‌لر. اورمیه‌نین ان قدیمی محله‌سی اوْنلارین آدینا، «خزران» آدلانیب‌دیر.

ایسلامین اوّل‌لرینده، قافقازدان عرب‌عیراق‌ین موصل شهرینه‌جه خزر دؤولتی‌نین الینه دۆشدو.

اسلامی دؤوره‌لرین ایلک یوز ایللیک‌لرینده جغرافیا یازانلار بۇ شهری آذربایجانین اۆچونجو بؤیوک شهری بیلیب، اونو زردشت یوردو و زرتشتون آنادان اوْلان توپراقی یازیب‌لار. اورمیه‌نین باغلاری‌نین حاصیللی اوْلدوغوندان و تیجارتینه عایید یازیب‌لار اۆچونجو میلادی یوز ایللیک‌لرینده اوْغوزلارین آذربایجانین یئرلی تورکلریندن بیرلشندن سوْنرا اورمیه شهری بیر بؤیوک قالایا دوندی اوْغوزلار و اونلاردان سوْنرا تورکمان لار و افشارلار اورمیه شهرینه دیریلیک وئردیلر. بۇ شهرین آدینین کئچمیشده دار النشاط اوْلدوغودا بونا گؤره دیر.
اورمیا شهری حاقیندا یاقوت هموی یازیر: «... من اؤزوم شهری گؤرموشم، چوْخ گؤزل و بوللوق اوْلان بۇ شهر الوئریش‌لی ایقلیم شرایطینه، طبیعی گؤزل‌لیگینه، سویونون، مئیوه‌سی‌نین، هابئله بوستان‌لارینین چوْخ اولماسینا گؤره بۇ دؤورده اوْلان دیگر شهرلردن فرق‌لنیر».
زکریه محمد القزوینینین گؤستردیگینه گؤره اورمیه شهری ایستر تیجارت، ایسترسه ده مئیوه و باشقا محصول‌لارین بول‌لوغونا گؤره شرقده ان مشهور شهرلردن اوْلموش‌دور.
اورمیا شهری‌نین قدیم تاریخه مالیک اولماسی فاکتینی یازی‌لی منبع‌لردن علاوه شهرین اؤزو، هابئله اونون اطرافین‌دان الده ائدیلن مادی-مدنی عابده‌لر ده ثبوت ائدیر. اورمیا و اونا یاخین اوْلان اراضی‌لردن آرخئولوژی تدقیقات‌لار زامانی تونج‌دان هازیرلانمش اوزون و گؤدک قیلینج‌لار، اوستو ناخیش‌لی خنجرلر، ائو اشیالاری، زینت اشیالاری و دیگر اشیالار الده ائدیلمیش‌دیر. متخصص‌لره گؤره بورادان تاپیلان اشیالار ائرامیزدان اول VII-VI عصرلره عایددیر.

امیر وهسودان آذربایجان حاکمی وقتی اوْغوز تورکلرین دانا آدلا امیر ایله وهسودانین یاخینلاریندان بۇ جومله (باجی یا دا قیزی) اورمیه شهری تیول عنوانیدا اوْغوزلار وئردی و دئمک کی بۇ ایش ابوالهیجا هذبانی نین قارشیسیندا اولدی و اونون وهسودان لا یاخشی آراسی یوخویدور او ایل لرده اورمیه ده اوْلان اوْغوزلار اورمودان چیخاراق ائرمنی لره هجوم گتیریب و اونلاردان بیر چوخلارین اوْلدورندن سوْنرا غنیمت و اسیر آلدیلار اورمیه نین حوالی سینده اوْلان هذبانی کوردلری ابوالهیجا دان سوز آپاریب اوْغوز لاردان قونشولوق نفرتلری اولاراق اونلارلا داوایا گیردیلر اوْغوزلار اونلارین کندلرین تالان دان سوْنرا اونلاردان بیر چوخلارین دا اوْلدوردولر

سلجوق لار ایلک دفعه ائلیه بیلدیلر اورمیه سوْنرا تبریزی ۵۸۷ جی قمری ایلده اوْلان آق سنقرلولار اراضی سیندن چیخاردیب اورلرینین کی ائده لر تکجه بۇ ایل لرده مراغه شهری آق سنقرلولار الینده قالاراق ۵۲۶ جی ایل ده امیر حاجب تاتار اورمیه نی محکم ائدیب سولطان امرینه گئچدی ۵۴۴ جی قمری ایل ده اورمیه شهری ملک محمد بن محمود بن محمد الیندیمیش ۵۸۰ جی قمری ایلده و اتابک محمد جهان پهلوان زامانی اورمیه ده اوْلان اوچ گونبز مقبره سی بیناسی تیکیلدی.

آق سنقرلولار ایکی فرقیلی دوره ده واریلق لاری ثبت اوْلونموش دیر اورمیه شهری او زامان کی آق سنقر الینده ایمیش ایلدگز سلجوقی وقتینه قدر و ایکی جی دور دا علاءالدین کورپه ارسلان و مظفرالدین گوگبری اربیل شهرین حاکیمی ایله بیرلیکده ۶۰۲ جی قمری ایلده اونون و ابوبکر ایلدگز آراسیندا ساواش دوشوب نتیجه ده مظفرالدین گوگبری ساواش دان ال چکیب علاءالدین صولح ائتمگه مجبور اوْلوب ابوبکر ایلدگز الدن گئتمیش مراغه شهرین عوضینه اورمیه و اشنویه شهرلری علاءالدینه وئردی علاءالدین بیر یاخشی آد و عادیل و هنر سئون کیشی دیر و نظامی گنجوی اوز بهرام نامه سین علاءالدین آدینا اوخویوب.

اورمیه و اشنویه شهرلرین علاءالدین کورپه ارسلانا باغیشلاننادان سوْنرا اورمیه شهری علاءالدینین یئرلری حسابا گلدی و معلوم دئییل بۇ دوروم هاواقتا چان داوامی واریمیش یئددی جی یوز ایلین اول لرینده اورمیه شهرین حکومتی مظفرالدین اوزبی بن جهان پهلوان سلجوق آتابی ین الینده ایمیش بۇ دئوره ده سلجوق لار ایمپراطورلوغو کوکدن داغیلدی و آتابی لر هربیری بیر بولومه صاحاب چیخدیلار اوزبی جهان پهلوان چوخلو چالیشیب اورمیه منطقه سینده امنیت یارادسین.

۱۲ جی میلادی ایل لرین اول لرینده اورمیه شهرینده آدلانان یئوه تورکمانلاری مسکن لری واریمیش نفوس لاری اوقدریمیش کی ائلیه بیلرمیش لر ۱۰ مین نفر دویوشمک اۆچون عسکر حاضیرلایالار اورمیه شهرینده یاشییان یئوه لر سلیمانشاه یئوه لریندن آیری بیر بولوم دیلر و اوندان هئچ سوز آپارمیردیلار و دئمک یول کسنلیق و قونشو توپراقلارینا حمله ائتمک له اونلارین اورک لرینده قورخور یاراتمیشدیلار هابئله اورمیه دن علاوه اشنویه شهری ده اللرینده اولاراق خوی شهریندن ده خراج الیردیلار سوندا جلال الدین خوارزم شاه خانیمینین ایستگی اساسدا در سال ۶۲۳ق/۱۲۲۶م یئوه لره حمله ائدیب اونلاری بیر چوخلارین اوْلدوروب خانواده لرین اسیر ائدیب و وار یوخ لارین دا غنیمته آپاردیلار بۇ وارلیق لار او قدر چوخویموش کی ۳۰ مین درهم گلجک جلال الدینین خزانه سینه یئتیشدی.

۶۲۸ق/۱۲۳۰–۱۲۳۱م ایل ده جلال الدیم خوارزم شاه ائله کی موغول لارین فشاریندا معروض قالیر قیش فصلین اورمیه و اشنویه ده گئچیدیر جلال الدین نئچه موغول لاریندا دان ساواش ائدرک خوی شهریندن دیاربکره گئدیب و میافارقین داغ لاریندا کوردلرین الیله اوْلدورولور

۸۰۲ق‌ده امیرتیمور، اورمیه‌نین حؤکومتین، عۆصیان ائتمیش کۆردلر و ائلاتین موقابیله‌سینه گؤره گرگین‌بئیگ اوْصالی افشارا تاپیشیردی. الامه سلطان اوْصالی و یادگار سلطان اوْصالی، گرگین‌بئیگین اوْغوللاری اؤزون‌دن سوْنرا اورمیه‌نین حؤکومتینه چاتدیلار.
اورمولو افشار طایفالارین آراسیندا خوصوصا اوصالی ائلین شفاهی تاریخ لرینده گرگین بیگ اوصالو تۆرکجه: قورد اوصالی آدیلا تانینمیش دیر

صفویه‌نین اوّل‌لرینده، شاه اسماعیل واقتی، اوّل‌ده اورمیه‌نین حؤکومتی سلطان‌ذوالقدر قاجار الینده ایمیش. اوندان سوْنرا گوگجه سلطان قاجار اورمیه‌نین والی‌لیگینه قویولدو. شاه اسماعیل واقتی صارم‌بیگ مکری اورمیه شهرینه هوجوم چکیب بایرام‌خان قرامانلو و خادم‌بیگ خلیفه‌الخلفا طرفیندن اونا قارشی چیخیلدی. بۇ جنگ‌ده عبدی‌بیگ شاملو دورمیش‌خان‌ین آتاسی هابئله ساروعلی مردار تکلو اؤلدورولدولر، سانکی اورمیه ایل‌لرجه عثمانی طرفیندن تؤکولن کوردلرین الیندن قورتولدو. صفویه واقتی اورمیه شهری کوردلرین هوجومونا معروض قالیردی. ۹۸۷-جی ایلی چوْخ پیس و خطرلی ایل ایدی؛ نئجه کی کورد عشیرت‌لری و عثمانی عسکرلری اورمیه‌یه هوجوم چکیب حسین‌خان سلطان خبوشلو و محمدسلطان روملونون باشینا تؤکولوب، قیزیلباش‌لاری شیکست وئرندن سوْنرا خوی و سلماس شهرلرینه‌چن اللرینه آلدیلار. کوردلرین بۇ هوجوموندا اورمیه شهری کؤکدن خارابا اوْلوب اهالی‌سی کؤچمگه مجبور اوْلدولار. شاه طهماسب و شاه عباس زامانی علیمرادخان افشار و سبحان وئردی‌خان اورمیه‌نین حاکیمی ایدی‌لر. سوْنرالار ۱۰۳۵-جی ایل‌ده دم‌دم قالاسی اورمیه نین حاکیم نشین قلعه سی اوْلوب و امیرخان برادوستی منطقه نین حاکیمی اوْلدو اونجه بۇ منطقه افشارلار و قیزیلباش لار الیندیمیش سوْنرا افشار ائلی شاه‌عباس‌دان اورمیه شهری ایسته‌دیگی اساسدا، اورمیه شهرینده مسکن سالاراق حؤکومت اونلارین الینده ایمیش.

نادرشاه افشار سلطنتی‌نین باشلانغیچیندا، بلباس کۆردلری اورمیه حؤکومتی‌نین بعضی منطقه‌لرینه حمله ائتدیلر، آمّا سوْن‌دا نادرشاه افشار قووّه‌لریندن شیکست یئدی‌لر.

بلباس کۆرلری کریم‌خان زنددن کی آذربایجانی توُتموشدو ایطاعت ائله‌میردی‌لر؛ بوُنا گؤره فتحعلی‌خان افشار ارشلو، اورمیه‌نین حاکیمی، اوْنلاری قیردی.

شیخ عبیدالله جریانیندا، کۆردلر اورمیه شهرینه حمله گتیردیلر. او زامان اقبال‌الدوله افشار اورمیه‌نین حاکیمی ایدی. اقبال‌الدوله افشار ایله اورمیه اهالی‌سی کۆردلر قاباغیندا دایاندی‌لار. بیر مۆدّت ساوشدان سوْنرا شیخ عبیدالله، تیمورپاشاخان بایات و حمزه میرزانین گلمگین ائشیدیب، عسگرآباد کندینه حمله ائدیب اهالی‌سینی اؤلدورلو. آخیردا شیخ عبیدالله، تیمورپاشاخان‌دان شیکست یئییب عثمانلی‌یا قاچدی. عثمانلی‌لار شیخ عبیداللهی توُتوب مکّه‌یه تبعید ائتدی‌لر.

مشروطیت اینقیلابیندا، مشروطه‌چیلر اورمیه‌ده ده انجۆمن قوُردولار. اورمیه مشروطه‌چیلری‌نین باشچی‌سی مشهدی اسماعیل افشار و مشهدی باقرخان ایدی‌لار. مشروطه زامانی کۆردلرین تالان‌لیق‌لاری اورمیه‌یه چوْخلو اذیت یاراتمیشدی.

بیرینجی دۆنیا مۆحاریبه‌سینده، عثمانلی‌دان قاچمیش جیلولار و ائرمنی‌لر منطقه‌نین مسیحی‌لر ایله بیرلیکده اورمیه، سلماس و کؤهنه‌شهرده ۱۳۰مین نفره یاخین آدام اؤلدوردولر. آخیردا عثمانلی قوْشونو گلیب مسیحیلره شیکست وئردی.

عثمانلیلار آذربایجان‌دان گئدنده، عثمانلی قوْشونونون باشچی‌سی اورمیه‌نین بؤیوکلرینی چاغیردیب، اوْنلارا عثمانلیلار گئدندن سوْنرا اؤزلریندن مودافیعه ائده بیلمک اۆچون، جیلولاردان غنیمت آلینمیش اسلحه‌لری‌نین آلماغینی تؤصیه ائتدی؛ آنجاق اورمیه‌نین بؤیوکلری قبول ائله‌مه‌دیلر. بیرینجی دونیا مۆحاریبه‌سی ۱۲۹۷-جی شمسی ایلین آخیرلاریندا باشا گلندن سوْنرا، اورمیه نیسبت امنیت اوْلدو. همن ایلین بهمن آییندان، سردار فاتح اورمیه‌نین حؤکومتینه گؤندریلدی. سردار فاتح کۆردلرین اذیت اتئمه‌سینه سوْن قوْیماق اۆچون، سیمیتقونون گؤروشونه گئتدی. بوُ ایش سیمیتقویا داها آرتیق جیسارت وئردی. ۱۲۹۸ده، ضیاءالدوله اورمیه‌نین حؤکومتینه گؤندریلدی. ضیاءالدوله اورمیه خالقی ایله بیرلیکده، کۆردلر قاباغیندا دایاندی. بوُ حالدا آذربایجان والی‌سی سمیتقویا پای گؤندریب، سیمیتقو دا ضیاءالدوله‌نین عزلین ایسته‌دی. بئله‌جه سردار فاتح اورمیه‌نین حؤکومتینه گؤندریلدی. بیر مۆدّت‌دن سوْنرا، سردار فاتح کۆردلرین سیخینتی‌سی آلتدا اورمیه‌دن گئدیب، حؤکومت سردار فاتحین موعاونی، میرزا علی‌اکبرخانا چاتدی. میرزا علی‌اکبرخان اورمیه-گۆلمانخانا یوْلونون قوْروماغی‌نی، اسدآقا فشنگچی‌یه تاپیشیردی. بیر مۆدّت‌دن سوْنرا، سیمیتقو ارشد آقازاده‌نی اورمیه‌یه گؤندردی. ارشد آقازاده میرزا علی‌اکبرخانی توُتوب شهر کوردلرین الینه دۆشدو. ۱۳۰۱-جی شمسی ایلده، سیمیتقو شیکست یئدی.

۱۹۱۵ اینجی ایل اورمیه شهرین خالقی جیلولوق و کوردلوق واقعه سینده ۲۵ مین قئدر اوز جمعیتینی الدن وئریر.
اورمیه شهرین تورکلری عبارت اوْلموش اوشار (افشار) خالقینان افشار خالقی نین یوردی قدیمیتدن آذربایجان اولاراق سانکی صفویه دورسینده شاه تهماسب ایله برابر آذربایجان دان قزوین شهرینه و اوردان دا ایصفهانا کوچدورلوب لر بۇ دوره لر شاه عباس اونلاردان بیر تعدادی ازبک لرین قابغیندا داینماق اۆچون خراسانا یولادی و بیر تعدادی دا ایرانین اوْرتا بولوملرینده یاشادیلار سانکی حاصار سیندران کلبعلیخان افشار ایمانلونون بغداد شهرینین حصارینی سیندراندان سوْنرا شاه عباس اورمیه شهرین یورد عنوانیندا افشارلارا وئریب و اونلارا امر ائدی ۱۵ مین افشارلاری خراساندان ایرانین مرکزی بؤلگه لریندن کوچوردوب و بۇ شهر ده ساکین اولالار. بونجه اورمیه شهرین قاباق جا دان آذربایجان شهرلریندن حساب اوْلوب و اونون خالقی دا تورکی دیلر تاریخی سند لر بۇ زمینه ده بیلگی وئریب دیر آمّا بئله دئمک اوْلار کی عین حالدا قدیم عوثمانی دولتی علوی تورکلری ایران دان اوزاق ساخلییب و اونلاری عوثمانی امپراتورلوقون مرکزی بولوملرینه اینتقال وئردی و سونی کوردلری ایرانین شیعه دولتینه موزاحم ائتمک اۆچون ایران مرزلرینده کوچوردوب بۇ ایش موقابیلینده افشارلاریندان و شکاک کوردلری سلماسین خان تختی سینده وورشماقا باشلییب بۇ موحاریبه ده کوردلری شکست وئریب و ایندیلیکده بۇ منطقه کوردقیران آدلانیر
اورمیه شهری بیرنجی دفعه آذربایجانیان رسمی دولت فدرال افشارایانین رسمی مرکزی اوْلموش دیر بۇ واقعه ده تمام آذربایجان بیرلیک ده بیر فدرال قالیبینده متحد اوْلوب آذربایجان دا حکومت آپارمیش دیلار بۇ حکومتین باشچسی محمد قولوخان افشار میش بۇ حکومت سوْنرا فتحعلیشاه الیله سرنگون اولدی

اورمو شهری ایران دا بیرنجی شهری دیر کی ۲ بهمن ده بیرنجی دفعه ایران دا قیام مسلحانه رژیم پهلوی دن ائدیب لر بۇ ایشین باشچی سی اورمیه شهرینده شیخ غلامرضا حسنی اورمیه الیله اداره اوْلونوردی.
ایران انقلابیندان سوْنرا کوردلر سنار مامدی باشچی سی ایله اورمیه شهرینه هجوم چکیب و اورمیه شهرین توتماق ایستیرلر بۇ خبر اورمیه شهرینده قورخو یارالدیب و خالقین بیر چوخو ائو ائشیگین بوشاتماغا چالیشیب و شهردن چیخدیلار. کوردلر اورمیه شهرینه گیرنده حسنی امریله اوْلان سیلاح لی نیرولار اونلاری محاصیره ائدیب و اونلاری قایتارماغا مجبور ائله دیلر.

شهرین اهالی‌سینین چوْخو آذربایجان تۆرکو دۆرلر و آذربایجان تۆرکجه‌سینده دانیشیرلار. ۱۳۷۸ده گؤتورولن آمار اساسیندا اورمیه‌نین قومیت آماری بئله دیر: ۸۵٫۷٪ تۆرک، ۱۰٫۵٪ کۆرد، ۱٫۷٪ آسوری، ۱٫۶٪ فارس، ۰٫۵٪ ائرمنی.

اورمیه شهرین کۆردلری شکاک طایفاسی‌لا تانیلیر و ایکی بؤیوک بؤلومو تشکیل ائدیلر «عبدوی» و «ممدوی» کی اصل‌ده میلانی طایفالاریندان ساییلیرلار و دیللری کۆرمانجی کۆردوجهسی دیر. بوُ ائلاتلار اصل‌ده تۆرکیه‌نین دیاربکر منطقه‌سیندن کؤچوب گلیب‌لر. شکاک طایفالارین نئچه دسته‌سی ده قره‌قوْیونلو تۆرکمانلار ایله، صفویه دؤره‌سینده، عثمانلی ایمپیراتورلوغون غربی (شرقی آنادولو) منطقه‌لریندن کؤچوب گلیب‌لر.

اورمیه شهرین‌ده تۆرکلر اکثراً شیعه دیرلر سانکی شیعه‌لر ایله برابر بوُ شهرده سۆنّو تۆرک ده وار.

تۆرکجهده مجهول ائیلم (فعل)، ائیلمین سوْنونا «ل» آرتیرماق‌لا یارانیر. اورمو تۆرکجه‌سینده مجهول ائیلم یاراتماغا باشقا بیر یوْل دا واردیر: آپاردی ← آپارلاندی، گؤتوردو ← گؤتورلندی

بونو دا آرتیراق کی اورمیه بیر مهاجرلی شهر دیر و چون‌کی اصالتدی اورمیه لی لر کوچوپ گئدیب‌لر تهرانا،کرجه،تبریزه و خاریجه و چوخلی اطرافدان اورمیه‌یه داشینیب و مهاجرت ائلییب‌لر اورمو او اصل لهجه سی کی تبریز لهجه سینه بنزه‌ییر داها آرادان گئدیر و اطرافین کیچیک شهرلر و کندلر لهجه لری اورمو دا یایغینلاشیر  و بو باعث اولور داها اورمو لهجه سی تبریز لهجه سینه اوخشاماسین.

مسیحی مسیونئرلر و سیاسی هئیأت‌لرین ۱۸۶۹-نجو ایلده اورمیه جمعیتی‌نین ترکیبیندن وئردیگی آمار:

اورمیه شهری‌نین جمعیتی:۳۱٬۵۰۰، اورمیه اطرافی‌نین جمعیتی: ۹۳٬۵۰۰، بوتون اورمیه بؤلگه‌سینین جمعیتی: ۱۲۵٬۰۰۰

تورک کندلری: ۲۱۵،
ائرمنی کندلری: ۴،
نسطوری کندلری: ۹۰،
کورد کندلری: ۳۰

اورمیه شهری بیر بؤیوک چوُققوردا یئرلشیب‌دیر. بوُ دشت تام گؤورنتی و یاشیل‌لیق دیر. بوُ دشتین اوُزوناسی ۷۰ کم و انی ده ۳۰ دور و اوْنون قیراغی بۆتونلوک ایله اۆزوم و آلما باغلاری و اکینچیلیک دیر. اوُرمو گؤلو بوُ شهرین دوْغو قیراغیندا یئرلشیب‌دیر. بوُ شهر گؤزل، سوُلو و یاخشی هاواسی اوْلماغینا گؤره، ایرانین دوْلانمالی یئرلریندن دیر. اورمیه آزاد دریالاردان ۱۳۳۲ متیر بوْیو وار دیر. یاغینتی میانگینی ۹۳ گون اوزونلوغوندا ۳۶۰ میلی متیر دیر. و اوزون مدت ده یاغینتی میانگینی ۲۳۸٫۲ میلی‌متیر دیر. دونموش گونلر آبان آییندا ۱۹ گون آذر ده ۲۷ گون دی ده ۳۰ گون بهمن ده ۲۸ گون اسفند ده ۱۴ گون فروردین ده ۶ گون دیر کلیت ده ۱۲۰ گون ایلده اورمیه ده دونموش گونلردیر یئلین میانگین سورعتی متیر ثانیه ده دیر هابئله اردیبهشت و اسفند آیلاریندا ۱۶ متیر ثانیه ده یئلین ان سۆرعتلی زامانی دیر و دی و بهمن آیلاریندا ۷ متر ثانیه ده یئلین ان آز سورعتلی اوْلان فصلی دیر.

باتی آذربایجان اوستانی کلیت ده بیر دپریملی منطقه دیر. سانکی هله لیک اورمیه شهرینده داغیدان بیر دپریم اولمویوب دیر. اورمیه ده اوْلان سون زیزله لردن ۱۳۰۰ قمری ایلده هابئله ۴ ریشترلیق سیلوانا مرکزیتی ایله ۸۷ جی ایلده و ۹۱ جی ایلده اهر و ورزقان دپریم لری هابئله لاب سونونجو دپریم سیلوانا دا ۴٫۶ ریشترلیق دپریم دیر.

آشیقلار ایسلامدان اؤنجه زامانلاردان تۆرک خالق‌لارین آراسیندا ایجرا ائدرمیش‌لر. ایسلامی اینقیلابدان قاباق، آشیق‌لار مورتّباً باتی و چیخی آذربایجانین قهوه‌خانالاریندا چالاردی‌لار. تبریز، آشیق‌لارین چیخی مرکزی و اوُرمو، اوْنلارین باتی مرکزی ایدی. اورمودا آشیقلار همیشه تک چالاردی‌لار. آشیق موسیقی‌سی آذربایجانین ان قدیمی هۆنری دیر.

اوُرمودا ائولنمگه گؤره چوْخلو دبلر واردیر. بوُ دب‌لرین بیری کۆره‌کن (بَی) حامامی دیر. حنا گئجه‌نین سحری‌سی کۆره‌کن ایله ساغدوش، سوْلدوش و بیر نئچه جوان حاماما گئدیب و اوْردا چالیب اوْینایارلار. کۆره‌کن یوُیوناندان سوْنرا، قیز ائوی آلان پالتارلاری گئیب، آراییشگاها گئدیب و توْی ائوینه قاییدار. ایندیلیکده بوُ دبلر اوُنودولماق حالیندا دیر.

اوُشاق دیش چیخارداندا، دیشلیک یوْخسا هدیک پیشیریب قوْهوم و قوْنشولارا پای وئره‌رلر. پای‌آلانلار دا هدیک قابینا اوُشاق اۆچون تؤحفه قوْیوب قایتارارلار.

چیلله گئجه‌سی، جاوانلار طایفادا بیر آغ‌ساققالین ائوینه ییغیشارلار. اوُشاقلاردا اؤز آتا آناسی‌نین ائوینه قوْناق گئدرلر. جویز حالواسی، هویج حالواسی، قارپیز، نوْقول، میلاق، پاتداق و … چیلله گئجه‌سینده یئییلر.

چرشنبه‌لیک گؤندرمک آخیر چرشنبه‌نین دبلرین‌دن دیر. آتا و قارداش نیشانلی قیزلارا، تزه‌گلینلره، آنا-باجیلار و قیزلارا پای گؤندره‌رلر. بوُ پای بوُنلاردان عیبارت دیر: پالتار، ائو وساییلی، آینا سبزه (گؤیرمیش بوُغدا)، بوْیانمیش یوُمورتا و قیزین ارینه جوْراب یوْخسا کؤینک. معمولاً پای‌ین یئرینه پای گتیرنه پوُل یوْخسا جوْراب یوْخسا کؤینک‌لیک وئریلر.

گئچمیش ایل‌لرده اورمیه‌ده ۶ سینما سالوْنو وار ایمیش. ایندیلیکده ۳ سینما ایشینه داوام وئریر.

اورمیه‌نین ۱۳ کیتابخاناسی وار دیر. ۳۴۵ مین نۆسخه‌دن آرتیق بوُ کیتابخانالاردا کیتاب وار دیر. ۱۸ مین نفردن آرتیق اورمیه‌نین کیتابخانالارینا یازیلیب‌لار.

اورمیه بلدیه‌سی ۱۳۰۷ده قوُرولوب‌دور. بلدیه تیکینتی‌سی انقلاب مئیدانیندا (اوستان مئیدانی یا یوردشاهی دروازاسیندا) یئرلشیب‌دیر. ۱۳۱۰دا «ملا اوستا»، اورمیه‌نین لاپ ایش بیلن معمارلاریندان، بوُ تیکنتی‌نی قارتال شکیلینده مِعمارلیق ائله‌ایب‌دیر.

بند، خان‌دره‌سی و مارمیشو اورمیه‌نین تفریحی یئرلریندن دیر. بند کندی اورمیه‌نین یاخین‌لیغیندا و شهرچایی‌نین قیراغیندا یئرلشه‌رک، اؤنملی توریستی بیر یئر دیر.

پهلوی دونومیندن قاباق اورگتمه لر عمومیت له مکتب خانا لاردا اولوردو مکتب خانا لار شهرین بویوک و جمعیتلی و هابئله مسجیدین شبستانلاریندا، تکه لر، یا دا ائولرده قورولوردی عمومیت له الیفبا نین اویرتمه سی آنادیلی کیتابیندان کی تۆرکجه یمیش باشلانیردی اوندان سوْنرا اوشاق لار الفبا اورگنیردیلر و یازیب اوخوماق لا تانیش اولوردولار درس وئریلن کیتاب لار عیبارتی دیر قرآن، تنبیه‌الغافلین، صرف میر و… یئنی ده قورلان سبک ده مکتب و مدرسه اورمیه ده ۱۷ ایل دارالفنون دان قاباق ۱۲۵۱ قمری ایل ده قورولوب دیر

بیرنجی ایران دا اوْلان داوا درمان اویرتیم مرکزی ۱۳۰۰ جی قمری ایل ده آمریکایی لر الیله اورمیه شهرینده قورولدو ایندی قدر ۲۲ مین طلبه اورمیه دانیشگاهیندا ۴۶ مین آزاد دانیشگاهیندا و ۱۸۰۰ نفر ده یئنی قورولان اورمیه نین صنعتی دانشگاهیندا عالی مکتب لرینده تحصیله مشغولدولار.
بوُ شهرده چوْخلو اؤنم‌لی و مؤعتبر بیلیم‌یوردو وار دیر کی اوْنلاردان اورمو بیلیم‌یوردو، اورمو صنعت بیلیم‌یوردو، اورمو طب علم‌لر بیلیم‌یوردو، آزاد بیلیم‌یوردو و پیام-ی نور بیلیم‌یوردونا ایشاره ائتمک اوْلار.

اورمیه نین بیرنجی دینی و حوزوی مکتبی ۱۱۴۲ جی قمری ایل ده قورولوب دیر ایندیلیکده بۇ مکتب امام خمینی آدلانیر و ۱۵۰ طلبه سی وار. هابئله سونولرین ده اوزلرینه گوره بۇ شهرده مدرسه لری وار و یئنی قورولموش خانیم لار اۆچون دا مکتب زینب کبری آدلانیر.

اورمیه شهری دولو تیرافیک لر اۆچون هابئله دی اکسید کربنون هاوا دا چوخالماسی و شهرین تولدی و صنعتی و یئرین دوزگون یئرده تیکمه دن اونو ایرانین بیر هاواسی باتیق شهرلریندن ائدیب. هابئله عراقین توز توْرپاقی و هاوانین ترسه اولماغی ایل ۹۰ گونون ده اوْلور شهرین هاواسینا تأثیر قویان اونملی موارید دن اورمو گولون قوروماسی و اونون دوز یئل دومان لارین قوزانماسی دیر اورمیه شهرین هاواسینین باتیلماسینین قاباغیندا داینماق اۆچون گرک بۇ شهرین اطرافیندا یام یاشیل یئرلر یارانا.

اورمیه‌ده ۱۰۰۰ نفره ۸۰ ماشین اوْلاراق تهران‌دا ۱۰۰۰ نفره ۶۲ دانادان آز ماشین وار دیر. ماشین سایی باخیمیندان، تهران‌دان سوْنرا اورمیه ایرانین ایکینجی شهری دیر. اورمیه‌ده ۲۵۰ مین دانادان آرتیق ماشین واردیر. تیرافیک، اورمیه‌نین ان اؤنملی شهر مؤعضللریندن دیر.

شهرین حاشیه لری اورمیه شهرین بیر اونملی دردلریندن دیر کی زورآباد یا دا اسلام‌آباد آدلانیر نئجه کی یاخین ۲۵ مین نفر ۵ جی گئنیشلنمیش برنامه ده اورمیه حاشیه لری سهمانلانیب دیر. ۱۳۹۲ جی سون ۷ دی آیندا ۷۵۰ هیکتار یئر تیکینتی لر اساسندا شهرین محدوده سینه ایضافه اوْلوب اسلام‌آباد، علی‌آباد، حسین‌آباد، حاجی پیرلو، وکیل آباد، کوی لاله سالار، قره باغ، روستاهای الواج (آلباش) و دیگاله (دیک قالا) شهرین حاشیه لری حساب اولور. هابئله شهرین حاشیه سینده ایلشن لر بۇ شهر ۱۵۰ مینلق جمعیتی تشکیل وئریب لر هابئله چوخلو معضل لر بۇ جومله جورمولرین چوخالماسی اکین یئرلرین خاراب ائتمک ده اونلاردا اولور.

اورمیه داغیناق شکیل‌ده یئکلیب‌دیر.
شهرین بافتی اوچ قیسمه تقسیم اولاراق شهرین ان قدیم قیسمتی بازار محدوده سی دیر شهرین نئچه یوز ایلیق قدیمته صاحیب دیر ییانکی ایندیلیکده اونون ان قدیم محله سینین قیدمتیندن ۱۰۰ ایل اونجه یه کئچمیر اورمیه شهرین اوستان مرکزی اوْلاندان سوْنرا باکری - خیام - عسکرآبادی خیابانلاری بۇ شهرین اورتاسیندا گئچیب اداری مرکزلرین یئری اوْلدو شهرین میانی بافتی مرکزی بافتین جمعیت باخیمندان دولماسی و گورمه مسی اساسیندا یاراندی و کوچه لرو محله لر شهرین قدیم بافتین دوره سینه یارانیب بۇ محله لر تام ۳۰ دان ۵۰ قدر ده اوْلان تیکینتی لر دیلر بۇ قیسمین دورمو معماری باخیمدان شهرین اورتاسیندا اوْلان معماری تای دیر سانکی یئنی مصالح له تیکیلیب. میانی بافتین سیمگه لریندن خیابان باغلانمیش انلی کوچه لر دیر شهرین اوچوجو بافتی ایکنجی بافتین دوره سینه ده یارانیب بۇ تیکینتی لر انقلاب دان سوْنرا و نتیجه ده اورمیه شهرینه مهاجرت لرین اساسیندا دیر هابئله بۇ بافت اکینچیلیق اراضی لرین مسکونلاشما یئرلرینه دونمه سی اساسدا یارانیب دیر.

ایندیلیکده اورمیه نین ۴ بلدیه منطقه سی وار سانکی بلدیه منطقه لرین چوخالماسی شهرین جمعیتین چوخالماسی و شهرین یئکلمه سی اۆچون بلدیه نین ایشینین اونون دا یئرلشیب.

اورمیه شهرینده ۷۰ پارک ۶۵۰ هکتار مساحتی ایله واردیر ایندیلیکده یام یاشیلیق فاضالاری هر نفر اۆچون ۸ و یارم مربع متیری دیر قرارلانمیش بۇ فضا گلن ۴ ایلده ۱۲ مربع متیرنه چان چوخالسین.

اورمیه ایله ایرانین آیری اوستان مرکزلری‌نین آراسی:

اورمو شهرینین فرودگاه ۱۹۶۴-جی ایلده تائسیس اوْلوب و غربی آذربایجانین تکجه بین‌المللی فرودگاهی دیر بۇ فرودگاهین هوایی ارتباط لاری بۇ شهرلرینن دیر: و قرار اولدی خرداد آیین ۱۳۹۲ جی ایلده قورتولا سانکی هله بۇ ایش اولمویوب بۇ ایشله اورمیه سراسری دمیریولو یا وصل اولور.

اورمیه‌نین تِرمینالی ۱۳۵۹دا قوُرولوب‌دور. ۱۳۶۲دن اورمیه‌نین شرق ترمینالی و ۱۳۶۳دن اورمیه‌نین باتی ترمینالی ایشه باشلاییب‌دیر.

اورمیه شهرین ترافیکین آزاتماق اۆچون هابئله شهرین گئدیب گلمه لرینه سورعت و راوانلاتماق اۆچون اورمیه بدلیه سی سورعتلی اوتوبوس سهمنانین یارالدیب بۇ پروژه نین کولونگو ۱۳۹۲ جی ایلین تیر آیین دا وورولوب بۇ سهمان اورمیه شهرینده ۲ خط اوتوبوسا شامیل اولاراق بیرنجی خط ۱۳ کیلومتیر اوزاناسیندا ۱۴ ایستگاه لا ایثار شهرکیندن خاتم الانبیا میدانینا چان چکیلیب ۲و۳ بلدیه منطقه لرین بیربیرنله بیرلشدیریر بۇ خط اورمیه شهر ۵۴ درصد نفوسون شامیل اوْلور ۲ جی خط ده بهداری شهرکین دن شهدا میدانینا چان چکیلیب دیر.

اورمیه‌ده ۷ مین دانادان آرتیق تاکسی ایشله‌ایر. بوُنلارین ۲۶۰۷ داناسی، شهرده دوْلانیب موسافیر چکیر. قیزیل پیلاک‌لی شهرده ایشله‌ین تاکسی‌لار ۱۲۷۶ دانا دیر. ۲۰۴۲ تاکسی ده خطی آغ پیلاک‌لی و تئلئفونو تاکسی دیر. اورمیه‌ده ۸۱ ون تاکسی‌سی اوْلاراق ۶۷ داناسی فورودگاه تاکسی‌سی‌جه ایشله‌نیر. شهرین تئلئفونو تاکسی‌لری‌نین سایی، ۱۱۷۱ دانا دیر.

ورزیش باخیمیندان اورمیه والیبالی ایله تانیلیر. ۱۲۹۵-جی شمسی ایلده، آمریکالی میسیونرلر مسیحیت تبلیغی‌نه اورمیه‌یه گلمیشدی‌لر. بوُ میسیونرلر صاحابلار کوچه‌سینده، اورمیه‌نین حؤکومت ارکی‌نین یاخینلیغیندا، آمریکا سیفارتخاناسینین حیطینده والیبال اوْینورموش‌لار. بئله‌جه اورمو خالقی والیبالی تانیدی‌لار. ۴۰-جی اوْن‌لوق‌دان اورمیه‌نین ایران والیبال لیگلرینده تیمی واردیر. اورمیه والیبال قوْطبو دا آدلانیر. آسیا والیبال کاپ مۆسابیقه‌لری‌نین ایکینجی دؤوره‌سی اورمیه‌ده اوْلدو. «شهرداری ارومیه» اورمیه‌نین والیبال تیمی دیر. تیمین اوْیونلاری غدیر سالونون‌دا اوْلور.

۱۳۷۸ جی ایلده اورمیه شهرینده اوْلان مریضخانا تخت لری ۱٬۶۱۲ تخت ۹۶۶ دولتی مریضخانالارین ۳۸۴ تأمین ایجتیماعی مریضاخانلارین ۲۶۲ خصوصی مریضخانلارین دیر. هابئله اورمیه شهری ایران دا اوْلان اوچ سوموک بئین پئیوندین مرکزینین بیری دیر هابئله تکجه سوموک بئین پئیوندین مرکزی ایرانین قوزئی باتی سیندا دیر. ۱۳۸۷ جی ایلده اورمیه شهرینده ۵۷ آزمایشگاه، ۹۸ داواخانا، ۲۶ پرتونگاری مرکزی و ۱۵توانبخشی مرکزی واریدیر.

شهید عارفیان (سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)، رازی (دانشگاهی)، دکتر صولتی (خصوصی)، شفا (خصوصی)، شهید مطهری (دانشگاهی)، ۵۲۳ ارتش (ارتش جمهوری اسلامی ایران)، مرکز آموزشی درمانی امام خمینی (دانشگاهی)، آذربایجان (خصوصی)، آیت‌الله طالقانی (دانشگاهی)، شهید دکتر قلیپور (دانشگاهی)، سیدالشهدا (دانشگاهی)، امام رضا (تأمین ایجتیماعی) بۇ جومله اومونون مریضخانالاریندان دیر.

۱۸ مورداد ۱۳۴۷ده، ایران میلّی TVسی‌نین ایلک بؤلگه‌سی مرکزی اورمیه‌ده قوُرولدو. اورمیه TVسی گۆنده ۳ ساعات برنامه ایله ایشه باشلادی. ۱۳۵۱ده، اورمیه کانالی گۆنده ۷ ساعات برنامه یاییردی.

اورمیه شهری ایراندا بیرنجی شهری دیر کی اوندا درگی چاپ اولدی بۇ درگی آسوری دیلده زاهر یرادی باهرا آدیلا یایلیردی کی آسوری دیلینده یانی ایشیق اشعه سی بۇ درگی ۱۲۶۵ جی ایلده جاستین پرکینز الیله چیخیردی ۱۳۲۵ قمری ایلدن مشروطه دوره سینین قوروتالانا چان یاخین ۱۰۰ درگی اورمیه ده چیخیردی مشروطیت دوره سینده فریاد درگی سی حبیب آقازاده و محمود غنی زاده باش یازالیغیلا اورمودا ایکی دیلده تۆرکجه و فارسجا دا میتلین رقی سی و استقلالی اۆچون هابئله مشروطیته چالیشماق اۆچون یایلیردی پهلوی دونومون پلیسی و خفقان جوی اۆچون تکجه ۴ درگی اورمیه ده یایلیردی انقلاب دان سابق درگی لرین ۲ سی چالیشیر اورمیه نین بیرینجی گوندلیک درگی سی ۱۳۹۰ جی ایلده آراز آذربایجان آدلا اوز ایشین باشلادی.

یونسکو نون اعلام ائتدینه گوره اورمیه شهری تبریز، تهران، ایصفاهان، شیراز و قوم شهرلریندن سوْنرا ایرانین ۶ -اینجی ان گوزل و یاشاماغا اویغون شهری‌دیر. دیزج سیاوش ائوی ده ۱۳۸۷ جی ایلده میلی ثبتی اوْلوب.

اورمو شهرینین قدیم زاماندان جوْغرافیایی و سیاسی باخیمیندان همیشه اشرار حمله‌سینین هدف قرار تاپمیش بونا گوره قدیم زاماننان اورمو شهرینین دورونه دیوار چکیلیب و سگیز دروازاسی واریدی
بوُ دروازالار بوُنلار دیر:

دؤرد اوُلدوزلو بین‌المللی «پارک» هوْتِلی، دؤرد اوْلدوزلو «ساحل» هوتِلی، دؤرد اوْلدوزلو «جهانگردی» هوتِلی، اۆچ اوْلدوزلو «آریا» هوتِلی و اۆچ اوْلدوزلو «مروارید» هوتِلی اورمیه‌نین هوتِللری دیر.
اورمو هوتل لری بوندان عیبارت دیر:

یارپاق دوْلماسی، کلم دوْلماسی، بادیمجان دوْلماسی، گؤزله‌مه، ائیران آشی، اوُماج آشی، یارما شوْرباسی و کۆفته، اورمونون سۆنّتی یئمک‌لریندن‌دیر.

بو شهرین بویوک و اونملی سوغاتی نوقول و جئویز (گیردکان) حالواسی و هویج حالواسی و او جمله بیدمیشک عرقی ده بۇ شهرین سوغات ایله ساییلیر.

اورمیه‌نین آغاج ایله ال ایشلری تانیلمیش اوْلاراق آیری اؤلکه‌لره ده گؤندریلیر. خرّاط‌لیق غربی آذربایجانین سۆنّتی صنعت‌لریندن دیر. اورمیه‌نین آدلی خرّاط‌لیق اوُستالاریندان «محمود پیرخراط» اوستا، «احمد پیرخراط» اوستا، «عباس چای‌دوست»، «محمد مولاپرست» و «فریدون خراط» ی آد آپارماق اولار. گئچمیشلرده آشیق سازی و باغلاما و بیر نئچه باشقا موسیقی سازلاری دا اورمیه‌ده دۆزَلَرمیش.

اورمونون اؤنم‌لی اکینچیلیک محصوللاری اۆزوم و آلما دیر. بوُنلاردان باشقا جویز (گیردکان)، گۆنه‌باخان توْخومو، کدو توْخومو، هۆلو، اریک، شلیل و گیلاس دا بوُ شهرده اکیلیر.

صفی الدین اورموی:بویوک شرقین موسیقی افتخاری دیر

حسام الدین چلبی:مولانا نین مثنوی و معنوی دیوانی نا تحریک ائدیب و مولانا اونون یازماقینا ال آپاردی

میرزا علی عسگرآبادی:بویوک اورمو شهرینین مشروطچی لرین رهبرلریندن دیر

میرزا محمود اصولی:جیلولوق و کوردلوق فیتنه سینده اورمو شهرین خالقینین راهنما سی اولدی

حیدر عمواوغلی:بویوک مشروطه باشچی لاریندان

غلامرضا حسنی:اورمونون امام جومعه سی

علامه محدث اورموی:مۆعاصیر دورسینده بویوک عالم و اندیشمندلریندن

میرزا محمدصادق فخرالاسلام:موسلمان اوْلموش مسیحی کشیشی کی اجتهادا چاتدی و نئچه قطور کیتاب مسئحیت ردینه یازیب دیر

میرزا فضل‌الله مجتهد اورموی:بویوک اورمیه مجتهدلریندن، بیرنجی دونیا موحاربه سینده روسلار علیه نیه جهاد اعلام ائتدی

محمد قولوخان افشار:ایران دا بیرنجی فدرال حکومتین آذربایجان دا قورموش دیر

امام قولوخان افشار:آذربایجان سرداری

مجدالسلطنه افشار اورمی:بویوک اورمو و آذربایجان سردارلاریندان، آذرآبادگان روزنامه سینین صاحب ایمتیازی

سردار رشید:آذربایجان فرمانرواسی

فاطما موختارووا: شوروی اوپرا خواننده‌سی

مشهدی اسماعیل افشار: اورمیه‌نین مشروطه‌چی‌لریندن

عسگرخان افشار: اورمیه‌نین باشچیلاریندان و فرانسه‌ده ایرانین ایلک سفیری

طرزی افشار: شاه عباس و شاه صفوی زامانی‌نین شاعیرلریندن




#Article 94: اورمیه بازاری (114 words)


صفویه لر دوره سینه عایید اولان اورمو شهرین بازاری بو شهرین امام و بعثت خیابان لارین اورتاسیندا یئرلشیب بو تاریخی بینا 22 خرداد آیین 1362، 1639 نومره سی ایله ایرانین اثار ملی دفترینده ثبت اولونوب

اوُرمو بازاری و یا اؤرتولو بازار، اورمیه شهری‌نین چیخی جَنوبوندا یئرلشن تاریخی بیر بازار. ایندیلیکده بازارین ساغ قالمیش ساحه‌سی‌نین چوْخو، ایمام، بِعثت (عسگرآبادی)، ایقبال و منتظری (ماهاباد) خیابانی‌نین آراسیندا یئرلشیر. بازارین ۱۰۰ مِتیر اوُزوناسی و ۳۰۰ مِتیر انی وار. اورمیه‌نین جامیع مسجیدی ده بازارین ساحه‌سینده یئرلشیر. اورمو بازاری صفویه دؤوره‌سیندن قالیر.

بازارین تیکینتی‌سی ساده اوْلاراق تزئیناتی یوْخدور. بازارین بۆتون راستالار ایله چارشی‌لاری کرپیج‌دن تیکیلیب‌دیر. بازارین هر راستاسی اؤزونه گؤره اؤزللیک قیلیغی وار. آخوند و قراچه حامامی، اؤرتولو بازاردا یئرلشیب‌دیر.




#Article 95: اورمیه خالقی (636 words)


اورمیه خالقی یا دا  اورمیه‌ده یاشیان خالق، اولیا چلبی اورمیه‌یه گؤره یازیب: «بعضی تاریخچیلر اورمیه‌نی ایران تۆرکیستانی آدلاندیریب‌لار کی شاه طهماسب اوْنو گئنیشدیریب‌دیر.» اولیا چلبی اورمیه خالقی‌نین دین و مذهبین موسلمان شیعه، و موسلمان شافعی سۆنّو بیلیب‌دیر.

۱۷۲۲-جی میلادی ایلده، صفویه دؤوره‌سی‌نین آخیریندا و آذربایجان عثمانلی دؤلتین الینده اوْلان زامان، اورمیه‌ده مالیات‌وئرنلر سیاهه‌سی بئله ایمیش: تۆرک و تۆرکمن ۷۲۷۰ نفر، جۆوود (یهودی) ۲۲۵ نفر، غیرمۆسلمان (مسیحی) ۳۵ نفر.

شیروانی، قاجار دؤوره‌سی‌نین اوّللرینده اورمیه‌نی گؤره‌رک بئله یازیب‌دیر: «خالقی بۆتون شیعه و حاکیملری افشار ائلیندن و اهالی‌سی عوموماً تۆرک دیللی دیر.»

قاسپار دروویل فتحعلی شاه زامانی اورمیه‌نی گؤره‌رک، اورمیه ولایتی‌نین خالقی‌نی افشارلار بیلیب‌دیر. دروویل یازیب: «افشارلار آز دانیشیق آنجاق اۆرَکلی و ایش بیلن آتلی دیرلار. آتا-بابالاری کیمی مهارت ایله زوبین و سینان ایشلده‌رک، اسلحه ایله هر آتلی‌دان داها خطرلی دیرلر.» دروویل اورمیه خالقی‌نی ایرانین ان شرافت‌لی، اۆرک‌لی و قوْناق‌جان‌لی اهالی‌سیندن ساییب‌دیر.

علی‌خان والی ق.هـ. ۱۲۹۹دا اورمیه‌یه گؤره بئله یازیب: «اورمیه‌نین چوْخلو خالقی افشار ائلیندن دیر. ۶مین ائودن آرتیق اورمیه ولایتینده و اورمیه‌نین کندلرینده و دَنیز قیراغیندا و محله‌لرده مسیحی دیر. مسیحی‌لر قدیم‌دن نصرانی اوْلاراق آزی ائرمنی دیرلر.»

جورج کرزن اورمیه‌یه گؤره بئله یازیب: «اورمیه‌نین ۴۴۰۰ آیاق بوْیو واردیر. شهرین ۳۰٫۰۰۰–۴۰٫۰۰۰ باش جمعیتی اوْلاراق چوْخو افشار تۆرکو دۆر، آنجاق چوْخلو نسطوری، کلیمی و ائرمنی خانواده ده شهرده یاشاییر.»

مینورسکی ۱۹-جو میلادی عصرین اوّللرینده اورمیه‌نی گؤره‌رک بئله یازیب: «شهرین ۶–۷ مین خانواده جمعیتی اوْلاراق، ۱۰۰ ائو مسیحی، ۳۰۰ ائو جۆوود (کلیمی) و قالانی شیعه مۆسلمان دیر.»

آنتوان کتابچی ارمنی ۱۹-جو میلادی عصرین آخیرلاریندا، قاجار دؤوره‌سینده اورمیه‌نی گؤره‌رک، خالقی‌نی تۆرک، نصاری و ائرمنی و اورمیه ماحالی‌نی افشار یوُردو بیلیب‌دیر.

۱۳۷۸ده گؤتورولن آمار اساسیندا، اورمیه خالقی‌نین قومیت آماری بئله دیر: ۸۵٫۷٪ تۆرک، ۱۰٫۵٪ کۆرد، ۱٫۷٪ آسوری، ۱٫۶٪ فارس، ۰٫۵٪ ائرمنی.

انوشیروان ساسانلی واقتی، بیر دسته خزر تۆرکلریندن، دربنددن مملکته گیردیلر. خزرلر یوْخسوزلوق‌دان انوشیروانا نامه گؤندرمیشدی‌لر؛ انوشیروان اوْنلارین قوْرخمامازلیغی‌نا گؤره و روُمون خزرلرین نیظامی گۆج‌لرین ایشلتمک قوْرخوسوندان، خزرلره گیریش ایجازه‌سی وئردی. بوُ دسته‌نین سایی ۵۳مین نفر یازیلیب‌دیر. انوشیروان خزرلرین هر دسته‌سینه اؤزلریندن بؤیوک سئچیب، بیر دسته‌نی سیرجانا و بیر دسته‌نی آلانا (سرابا) گؤندره‌رک، بیر دسته‌نی ده آذربایجان‌دا یئرلشدیردی. آذربایجان روُمون مرزی اوْلماغینا گؤره، انوشیروان بوُ دسته‌نین نیظامی گۆجون روُمون علیهینه ایشلتدی. اورمیه شهری‌نین روُم مرزی‌نه یاخین اوْلماسینا گؤره، بیر دسته خزر تۆرکلریندن اورمیه‌نین شهرینده و اطرافیندا یئرلشدی‌لر. اورمیه‌نین ان قدیمی محله‌سی اوْنلارین آدینا، «خزران» آدلانیب‌دیر.

ایسلامین اوّللرینده و ۳-جو هیجری عصرده، بیر دسته اوْغوزلاردان آذربایجان‌دا یئرلشدیلر. آذربایجان حاکیمی «وهسودان» ین قوْهوملاری‌نین بیری ایله اوْغوزلارین بؤیوگو «دانا» نین ائولنمگینه گؤره، بوُ دسته اورمیه‌ده یئرلشیب شهر اوْنلارا تیول وئریلمیشدی. بوُ اوْغوزلار همن ایلده اورمیه‌دن چیخاراق ائرمنی‌لره حمله ائتدیلر. بوُ حمله‌ده چوْخلو ائرمنی اؤلدورولوب یوْخسا اسیر آلیندیلار. اورمیه‌نین اطرافینداکی هذبانی کۆردلر ده، اوْغوزلار ایله قوْنشو اوْلماق‌دان آجیقلاری گلمک اۆچون، اوْنلار ایله ساواشدیلار. اوْغوزلار کۆرد کندلری تالاییب چوْخلو کۆردو اؤلدوردولر. اورمیه‌نین اوْغوزلارا تیول وئریلمگی، دانا ایله وهسودانین قوْهوم اوْلماقلارینا گؤره ایمیش؛ چۆن ابوالهیجا هذبانی، منطقه کۆردلری‌نین بؤیوگو، وهسودان ایله دۆشمانلیغی وار ایدی.

۱۲-جی میلادی عصرده، چوْخلو ییوا تۆرکمانی اورمیه‌ده یاشاییردی. بوُنلارین سایی اوْ قدر چوْخ ایدی کی ۱۰ مین عسگر حاضیرلایا بیلرمیشلر. بوُ ییوالار سلیمان‌شاه ییوالاریندان باشقا بیر شاخه اوْلاراق، سلطان‌جلال‌الدین‌ین سؤزونه باخماییردیلار. یوْل کسمک و قوْنشو اؤلکه‌لره حمله ائتمک ایله، خالقا قوْرخو سالمیشدیلار. اورمیه و اۆشنویه اللرینده اوْلاراق، خوی خالقیندان دا خراج آلیردیلار. سوْن‌دا جلال‌الدین، آروادی «اۆچونجو طغرل» ون قیزی‌نین یالواردیغینا گؤره، ق.هـ. ۶۲۳ده/م. ۱۲۲۶دا، ییوالارا حمله ائتدی. جلال‌الدین ییوالاری موحاصیره ائدیب قیردی. خانواده‌لری‌نی اسیر توُتوب داوارلاری‌نی غنیمت آلدی. بوُ داوار سۆرولری اوْ قدر چوْخ ایدی کی جلال‌الدینه ۳۰ مین درهم قازاندی. ۶ ایل بوُ جریاندان سوْنرا، موْغوللارین حمله‌سینه گؤره، ییوالار غربی اؤلکه‌لره کؤچدولر. سانکی سوْنرالار آنادولودا «قاضی‌غزالدین وزیر» ین قوْشونونا قاریشدیلار.

ق.هـ. ۸۰۲ده امیرتیمور، اورمیه‌نین حؤکومتین، عۆصیان ائتمیش کۆردلر و ائلاتین موقابیله‌سینه گؤره گرگین‌بئیگ اوْصالی (قوُرد اوصالی) افشارا تاپیشیردی. الامه سلطان اوْصالی و یادگار سلطان اوْصالی، گرگین‌بئیگین اوْغوللاری اؤزون‌دن سوْنرا اورمیه‌نین حؤکومتینه چاتدیلار. داراب و اورمیه نین بوربور تۆرکلری، باهارلی افشارلاردان ساییلیرلار. بوربورلار ۱۱-جی عصرین اوّل یاریمیندا، اوْ بیری‌سی افشار طایفالاری ایله، اورمیه یه کؤچدولر.

بیرینجی دونیا ساواشیندان قاباق، کوردلرین سونّتی یاشاییش یولو کؤچری‌لیک ایدی.




#Article 96: اورهان پاموک (272 words)


اورهان پاموک (د. ایون ۱۹۵۷) مشهور تورک یازیچی، رمان‌لاری چوخ دیله ترجمه اوْلموش، مکافات‌لار آلیب .

اورهان پاموک 12 اکتیابر 2006 تاریخینده نوبل ادبیات مکافاتینی آلدی و ترکیه‌نین بیرنجی نوبل مکافاتینی آلان ترک وطنداشی اولدو.

اورهان پاموک 1952 ايلينده ايستانبول-دا دونیایا گلدی. ايشيق، شيشلی تئراککی دبیرستانلاریندا اوخودو، روبئرت کالئجی بيتيردی. ايستانبول تئکنيک اونيوئرسيته سنده باشلايان اونيوئرسيته ياشامی ايستانبول اونيوئرسيته سی ژورنالیزم اینستيتوسو ايله دوام ائتدی.

بو اثر اونا ميلليت يايينلاری رومان ياريشماسی ايله اورهان کمال رومان اؤدولونو گتيردی.

تورکيه -نين ان چوخ ساتیلان، ان دارتيشمالی، دونيادا ان چوخ تانينان يازارلاريندان اوْلان اورهان پاموک ائرته سی ايل سس سيز ائو آدلی رومانينی قلمه آلدی.

وئنه ديکلی بير کؤله ايله بير عثمانلی عاليمی آراسينداکی گريليمی و دوستلوغو آنلادان بياز قالا(1985)، 1990-دان سوْنرا باشدا اينگيليس جه اولماق اوزه ره بیر چوخ ديلده ياييملاناراق پاموک-ا اۇلوسلارآراسی اونونو ساغلايان ايلک رومانی اولدو.

قارا کيتاب ايله بيرليکده اورهان پاموک-ون طرزی دارتيشيلماغا باشلادی.

ادبيات حياتينا کلاسيک يازيملا آدديم آتان پاموک، مودئرن، و پوست مودئرن طرزييله ادبيات چئوره لرينين گونده مينه اوتوردو. سئناريوسونو اؤزو يازديغی گيزلی اوز آدلی فيلم عؤمر کاوور طرفيندن فيلمه چکيلدی.

پاموک 2001-ده قار-ی قلمه آلدی.

قار 2004-ده نیویورک تایمز کیتاب آراشدیرماسی طرفيندن ايلين ان یاخشی 10 کيتابیندان بيری سئچيلدی. قار، 20050-ده فرانسه-ده، هر ايل ان ياخشی يابانجی رومانا وئريلن اؤدوله لاييق گؤرولدو.

پاموک، ادبيات حياتينی 2003 ايلينده ياييملانان ايستانبول خاطيره لر و شهر کيتابييلا سوردوردو. 2005 ايلينده ايسه آلمان يايينجيلار بيرليگی طرفيندن باريش اؤدولو آلماغا حاق قازاندی.

رومانلاری 34 ديله چئوريلن و يوز مينلرجه ساتیلان اورهان پاموک-و بعضی منتقیدلر کافکا، بورخئس، کالوينو، مارکئز کیمی يازارلارلا قارشيلاشديريرلار.

قار

منیم آدیم قیرمیزی

نوبئل-دن قاباق قازانديغی باشقا ادبيات اؤدول‌لری:

Prix Medicis etranger (2005), -

Prix Mediterranee Etranger (2006). -




#Article 97: اوروپا (100 words)


اوروپا، آفریقا قارّه‌سینین شومالیندا و آسیا قارّه‌سینین غربینده یئرلشن قارّه دیر.
اوروپا، اطلس اوقیانوسونون غربینده و قوزئی یاریم کوره‌ده یئرلشیر. یئنی ایقتیصادی و سیاسی بیرلشمه جریانی، بۇ قارّه‌نین بیر چوخ اؤلکه‌لرینی واحید دؤولت کیمی نیظاملاشدیریر.

آلبانی

آلمان

آندورا

اوتریش

اوکراین

ایرلند

ایسپانیا

ایسلند

ارمنیستان

ایسلوواکی

ایسلوونی

ایستونی

آذربایجان جومهوریتی

ایتالیا

بلاروس

بلژیک

بولغاریستان

بوسنی و هرزقووین

بؤیوک بریتانیا

پورتوقال

تورکیه

چک جومهوریسی

دانمارک

رومانی

روسیه

سان مارینو

صربیستان

سوئد

سوئیس

شومالی قیبریس تورک جومهوریتی

فنلاند

فرانسه

قیبریس جومهوریتی

قازاقیستان

کروواسی

کوزووو

گورجیستان

لیتوانی

لتونی

لهیستان

لیختن ایشتاین

لوکزامبورق

ماجاریستان

مقدونیه

مالت

مولداوی

موناکو

مونتنقرو

نوروژ

واتیکان

هولند

یونان

Historical Maps




#Article 98: اوروپا بیرلیگی (8302 words)


اوروپابیرلیگی و یا اوروپاایتیفاقی دؤولتی بیرلش‌دیرن دؤولت‌لر اوستو و عئینی زاماندا دؤولت‌لرآراسی ایقتصادی و سیاسی تشکیلات.

اوروپاایتتیفاقی یادا قیساجا آ. ا(EU)، ایگیرمی یئددی عوضو اؤلکه‌دن عیبارت اوْلان و توْرپاق‌لاری بؤیوک اؤلچوده اوروپاقاره‌سینده اوْلان سیاسی و ایقتیصادی بیر تشکیلاتلانمادیر. ۱۹۹۲-جی ایل‌ده، اوروپاایتتیفاقی موقاویله‌سی اولاراق دا بیلینن ماستریخت آنلاشماسی‌نین قووه‌یه مینمه‌سی نتیجه سینده، وار اوْلان اوروپاایقتیصادی ایتتیفاقینه یئنی وظیفه و مسولییت ساحه‌لری یوکلنمه‌سی‌له قورولموش‌دور. تخمیناً ۵۰۰ میلیونلوق اهالی‌سی‌له اوروپاایتتیفاقی، دونیا اؤلکه‌لری‌نین عومومی داخیلی محصول (نومینال / اسمی) گؤره سیرالانماسین‌دان نومینال عومومی داخی‌لی حاصیلاسی‌نین% ۳۰ حیصّه‌سی‌نی مئیدانا گتیرر. (۱۶٫۸ تریلیون آبش $)

اوروپاایتتیفاقی، بوتون عوضو اؤلکه‌لری باغلایان ایستاندارد قانون‌لار واسیطه‌سی‌له، اینسان، اشیا، خیدمت و سرمایه دؤورانی (آخینی-جریانی) آزادلیق‌لاری‌نی ایحاطه ائدن بیر اورتاق بازار (تک بازار) توسعه ائتدیرمیش‌دیر. بیرلیک ایچینده کند تصرروفاتی، بالیق‌چی‌لیق و رئجیونال توسعه سیاست‌لرین‌دن عیبارت اوْلان اورتاق بیر تیجارت سیاستی اوْلونور. بیرلیگه عوضو اؤلکه‌لرین اون بئشی، آورو (یورو) آدی‌ایله خاطیرلانان اورتاق پول واحیدی ایستیفاده ائتمه‌یه باشلامیش‌دیر. اوروپاایتتیفاقی، عوضو اؤلکه‌لرینی دونیا تیجارت تشکیلاتینا، گ. ۸ (G۸–۸ بویوک دوولت‌لرین قورپو) زیروه‌لرینده و بیرلشمیش میلّت‌لرده تمثیل ائده‌رک خاریجی سیاستینده‌ده رول اویناییر. ایتتیفاقین ایگیرمی یئددی عوضوون‌دن ایگیرمی بیری ناتو-نون دا عوضوودور. شئنگئن (Schengen) موقاویله‌سی اویغون اولاراق بیرلیک عوضوو اؤلکه‌لر آراسیندا پاسپورت ایداره‌سی‌نین قالدیریلماسینین دا آراسیندا اوْلدوغو بیر چوْخ محکمه مؤوضوع و داخیلی ایش‌لری تنظیم‌لمه‌لرینده اوروپاایتتیفاقی‌نین پایی اولور.

اوروپاایتتیفاقی، دؤولت‌لر آراسی و چوْخ میلّت‌لی بیر مئیدانا گلمه‌دیر. بیرلیک ایچینده کیمی مؤوضوع‌لاردا دؤولت‌لر آراسی راضیلاشما و فیکیر ایتتیفاقی لازیم‌دیر. آنجاق موعه‌ایه‌ن وضعیت‌لرده میلّت اوستو رهبرلیک اورقان‌لاری، عوضولرین موقاویله‌سی اولمادان دا قرارا وئره بیلر. اوروپاایتتیفاقی‌نین بۇ تیپ حاق‌لارا صاحیب اهمیت‌لی رهبرلیک واحیدلری اوروپاکومیسسیاسی، اوروپاپارلامئنتی، اوروپاایتتیفاقی شوراسی، لیدئرلر ساممیتی (اجلاس سران)، اوروپاعدالت محکمه‌سی و اوروپامرکزی بانکی‌نینمجلیسی، اوروپاایتتیفاقی وطنداش‌لاری بئش ایل‌دن بیر سس وئرمه اوصولوایله سئچرلر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین تمل‌لری ۱۹۵۱-جی ایلده، آلتی اؤلکه‌نین ایشتیراکی ایله یارادیلان اوروپاکؤمور و پولاد ایتتیفاقی‌نین و ۱۹۵۷ روما سازیشینه اساس‌لانیر. او دؤوردن بۇ یانا، بیرلیک یئنی عوضولرین ایشتیراک‌لاری‌یلا اؤلچو اولاراق بؤیوموش؛ وار اوْلان صلاحییت‌لرینه یئنی وظیفه و مسولییت ساحه‌لری علاوه ائده‌رک ده گوجونو آرتیرمیش‌دیر. عوضو دؤولت‌لر دسامبر ۲۰۰۷-جی ایل‌ده، ایتتیفاقین بۇ گونه قدر ائتدیگی موقاویله‌لر و قانونی قورولوشونو یئنیلمک و یاخشی‌لاش‌دیرماق مقصدی‌له لیسبون موقاویله‌سی ایمضالانمیش‌دیر. لیسبون سازیشی‌نین تصدیق‌لنمه و عمله گیرمه پروسسی‌نین ۲۰۰۸-جی ایلین ایچینده اولماسی اونگورولموش‌سه (تجویز) ده ایرلاندیادا، موقاویله‌نین تصدیق‌لنمه‌سی اۆچون ائدیلن خالق‌اویلاماسی‌نین (رئفراندوم/همه‌پرسی) ایلک مرحله‌ده منفی نتیجه‌لنمه‌سی قبول مۆدت ینی گئجیک‌دیرمیش‌دیر.

ایکینجی دونیا دویوشو سوْنراسی عیبارت اوْلان سیاسی هاوا غرب‌آوروپادا بیرلیک و برابرلیک کولک‌لری استیرمه‌یه باشلادی. بودا بیر چوْخ آدام طرفین‌دن، آوروپایا بویوک ضررلر وئرن حددین‌دن آرتیق میلّییت‌چیلیک دوشونجه‌لرین‌دن بیر قاچیش یولو اولاراق گورولوردو. بۇ دوشونجه‌لرله بیرلیک‌ده ۱۹۵۱-جی ایل‌ده، ایلک مووففقییت‌ه چاتان اوروپاداخیلی ایش ایتتیفاقی اوْلان، اوروپاکومور و پولاد ایتتیفاقی تکلیفی گل‌دی. بۇ مئیدانا گلمه‌نین اساس مقصدی، باش‌دا فرانسه و غرب آلمانییا اولماق اوزره عوضولری آراسین‌دا کومور و پولاد ائندوستری‌لری‌نین (صنایئع) رهبرلیگینی بیر آرایا گتیرمک‌ایدی. بونون قورولوش سببی، دوورون ان اهمیتلی صنایئع خام‌مال‌لاری (مواد اولیه) اوْلان کومور و پولاددان یارانا بیله‌جک هر هانسی بیر موباحیثه‌نین قارشی‌سی‌نین آلینماسی و بونا باغلی اولاراق ایکی اؤلکه آراسین‌داکی اولابیله‌جک بیر دویوشون مانیعه توره‌دیلمه‌سی‌نین. بۇ ایش ایتتیفاقی‌نین قوروجولاری ائتدیک‌لرینی «اوروپاایتتیفاقین‌دان ایلک آددیم» اولاراق نییت‌لدی‌لر. ایتتیفاقین دیگر قوروجو عوضولری ایتالییا و بئنئلوکس اؤلکه‌لری: بلژیک، هوللاندییا و لوکزامبورق ایدی.

۱۹۵۷-جی ایل‌ده ایکی یئنی بیرلیک داها یارادیل‌دی: گومروک ایتتیفاقی عملییات‌لارینی تأمین ائدن اوروپاایقتیصادی ایتتیفاقی و نووه انرژی ایش‌لری ایجرا ائتمک اۆچون قورولان اوروپاآتوم انرژی‌سی ایتتیفاقی (ئوراتوم). ۱۹۶۷-جی ایله گلین‌دیگین‌ده ایمضالانان بروکسئل موقاویله‌سی‌ایله وار اوْلان ۳ بیرلیک اوروپابیرلیک‌لری یادا داها مشهور فورماسی‌ایله اوروپاایتتیفاقی (ات) آدی‌ایله تک بیر دام آلتین‌دا توپلاندی.

۱۹۷۳-جی ایل‌ده اوروپابیرلیک‌لری دانمارک، ایرلاندییا و بیرلشمیش کرال‌لیغین‌دا ایچینه آلیناراق گئنیشله‌مه یولونا گئت‌دی. بۇ اؤلکه‌لرده ایلک ایشتیراک آپاریلان دانیشیق‌لار زامانی نوروئچ‌ایله‌ده موزاکیره اوتورولدو. آنجاق اؤلکه‌ده تشکیل ائدیلن خالق‌اوی‌لاماسی (رئفراندوم) نتیجه‌سین‌ده ایشتیراک ایستگی ردد ائدیلین‌جه، نوروئچ ایتتیفاقین خاریجین‌ده قال‌دی.

اوروپاپارلامئنتی‌نین عوضولری آراسین‌دا ایلک دئموکراتیک، بیرباشا سئچکی‌لر ۱۹۷۹-جو ایل‌ده رئال‌لاش‌دیریل‌دی. بون‌لار آوروپالی‌لارا اوروپاپارلامئنتی میلّت وکیل‌لرینی سئچمه‌لری مووضوع‌سون‌دا ایمکان تأمین ائدن و آیری‌جا بین‌الخلق سَوییه‌ده ائدیلن ایلک سئچیم‌لردی.

یونانیستان، ایسپانییا و پورتوقالییا بیرلیگه ۱۹۸۰-جی ایل‌لرده قاتیل‌دیرلار. ۱۹۸۵-جی ایل‌ده ایمضالانان شئنگئن سازیشی عوضو دوولت‌لرین بیر چوخو آراسین‌دا سرحدده پاسپورت ایداره‌سی اولمادان سفر ائده بیلمه ایمکانینی تأمین ائت‌دی. ۱۹۸۶-جی ایل‌ده اوروپابایراغی ایستیفاده ائدیلمه‌یه باشلان‌دی و لیدئرلر اوروپاتک سندینی ایمضالادیرلار. بونون‌لا بیرلیک‌ده ایتتیفاقین قرار آلما مئکانیزمی‌نین گئنیشله‌مه‌سی، تیجارت عملییات‌لاردا مانیعه و فورمال (رسمی) آزالدیلماسی و داها ایره‌لی بیر اوروپاسیاسی ایش‌ایتتیفاقی تشکیلاتی یارادیلماسی تأمین ائدیل‌دی.

۱۹۹۰-جی ایل‌ده دمیر پرده‌نین ییخیلماسی‌ایله کوهنه شرق آلمانییا، بیرلش‌میش یئنی آلمانییانین بیر حیصّه‌سی کیمی بیرلیگه قاتیل‌دی. شرق آوروپایا دوغرو رئال‌لاش‌دیریلان گئنیشله‌مه‌ایله بیرلیک‌ده، بیرلیگه قوشولماق نامیزد اؤلکه‌لره تطبیق مقصدی‌ایله کوپئنهاگ کریتئرلری‌نین قبول ائدیلمه‌سی اوزرینه گوروش ایتتیفاقینه چاتیل‌دی.

۷ فئوریه ۱۹۹۲ تاریخین‌ده مااستریخت موقاویله‌سی قوووه‌یه میندی. بۇ آندلاشما ایلک دفعه اوروپاایتتیفاقی تئرمینینی ایستیفاده ائت‌دی و اوچ سوتون آدینی وئردیگی تطبیق ساحه‌سینی باشلاددی. بوگون‌کی اوروپاایتتیفاقی تئرمینی، کئچمیش‌ده اوروپابیرلیک‌لری‌نین وظیفه ساحه‌سینه گیرن سیاست و میلّت‌اوستو عملییات‌لاری ایحاطه ائدن بیرینجی سوتونا یولداش دوشور. ایکینجی و اۆچونجو سوتون‌لارسا ایتتیفاقین خاریجی سیاستی‌ایله داخیلی ایش‌لریله علاقه‌دار، داها چوْخ دوولت‌لر آراسی سَوییه‌ده ایش‌ایتتیفاقی تقدیم ائدیر. گونده‌لیک دانیشیق دیلین‌ده اوروپاایتتیفاقی تئرمینی، اوروپاایتتیفاقی اۆچون‌ده ایستیفاده ائدیلمک‌ده‌دیر و ایتتیفاقین بیرینجی سوتونونون بیر عوضوو اولاراق اوروپاایتتیفاقی آدی، نظرده توتولدوغو تاریخ‌ده قوووه‌یه گیره‌جک اوْلان لیسبون موقاویله‌سی‌ایله بیرلیک‌ده ایستیفاده‌دن قالخاجاق.

بیرلیگه ۱۹۹۵-جی ایل‌ده، اوتریش، ایسوئچ و فینلاندییا قاتیل‌دی. ۱۹۹۷-جی ایل تاریخ‌لی آمئستئردام آندلاشماسی، مااستریخت آندلاشماسی‌نین دئموکراتییا و خاریجی سیاست باشلیق‌لاردا یاخشی‌لاشدیرمالار ائتمک اۆچون ایمضالانیب. آمئستئردام آندلاشماسینی ۲۰۰۱-جی ایل‌دن‌ایجه آنلاشماسی ایزله‌دی و بودا ایتتیفاقین شرق ایستیقامت‌لی گئنیشلن‌مه‌سینه یئنی ویزیونلار قازان‌دیرماق آدینا روما و مااستریخت آندلاشمالاری‌نین اوزرین‌ده تنظیم‌لمه‌لر ائت‌دی.

۲۰۰۲-جی ایل‌ده اون‌ایکی عوضو اؤلکه «آورو» آدلی اورتاق بیر پول واحیدی منیم‌سه‌دی. اوگون‌دن بویانا، آورو ساحه‌سی دئییلن آورو ایستیفاده اؤلکه‌لر سایجا اون‌بئشی آش‌دی. ۲۰۰۴-جو ایل‌ده اوروپاایتتیفاقی، اکثرییه‌ت‌ی کوهنه شرق بولوکو اؤلکه‌لرین‌دن اوْلان اون یئنی نامیزد اؤلکه‌نین‌ده بیرلیگه رسمی اولاراق قاتیل‌مالاری‌ایلا تاریخین‌ده‌کی ان بویوک گئنیشله‌مه‌ای گوردو. اوچ ایل سوْنرا، بولقاریستان و رومینییادا بیرلیگه گیردی.

۲۰۰۴-جو ایل‌ده رومادا، داها اوولکی بوتون موقاویله‌لری تک بیر سندده ییغاجاق اوروپاایتتیفاقی آنایاساسی حاضیرلانماسینی نظرده توتان موقاویله ایمضالانیب. آنجاق بۇ کونستیتوسییا لاییحه‌سینی، فرانسه و هلند تشکیل ائدیلن خالق‌اوی‌لامالارین‌دا (رفراندوم) آلینان منفی نتیجه‌لردن اوتری دیگر اؤلکه‌لرده تطبیق اوْلونمادی و تصدیق ائتمه عملییاتی هئچ بیر زامان تامام‌لانمادی. بۇ سبب‌له بونون یئرین، ۲۰۰۷-جی ایل‌ده اوولکی موقاویله‌لری یئنی بیر کونستیتوسییایلا ده‌ایشدیرمک شرط‌لرینی یاخشیلاشدیرماغی نظرده توتان و ایصلاحات آندلاشماسی اولاراق خاطیرلانان لیسبون آندلاشماسی ایمضالاندی.

قوناق اؤلکه‌لرده ائدیلن خالق‌اوی‌لامالاری نتیجه‌سین‌ده تصدیق‌لنسه، ژانویه ۲۰۰۹دا قوووه‌یه گیرمه‌سی نظرده توتولان آندلاشما ایلک اولاراق اویلان‌دیغی (رئفراندوما قویولدوغو) ایرلاندییا رئسپوبلیکاسین‌دا ردد ائدیلین‌جه، پروسسین گله‌جگینه باغلی گوزلمه‌لر بلیرسیزلش‌دی. ۲ اوْکتوبر ۲۰۰۹ تاریخین‌ده یئنی‌دن حیاتا کئچیریلن سس‌وئرمه‌ده ایرلاندییا خالقی‌نین‌دا موثبت گوروش بیل‌دیرمه‌سی لیسبون موقاویله‌سی بوتون عوضو اؤلکه‌لر طرفین‌دن قبول گورموش اوْلدو و تطبیق مۆدت ینه آلینماسی‌نین اوْلان بوتون مانیعه‌لر آرادان قالدیریل‌میش اوْلدو. موقاویله جبل‌الطارق و ساحه خوصوصی بؤلگه‌لرین‌ده‌ده اویلاندیق‌دان سوْنرا بۇ بؤلگه‌لر قارشی گوروش بیلدیرسه‌ده، بۇ بؤلگه‌لرین موقاویله موددعالاری‌نین خاریجین‌ده قالماسی شرطی‌ایله قوووه‌یه مینیر.

اوروپاایتتیفاقی ایییرمی‌یئددی موستقیل دوولت‌دن عیبارت‌دیر. بون‌لار عوضو دوولت‌لر اولاراق بیلینن آلمانییا، اوتریش، بیرلش‌میش کراللیق (بویوک بریتانییا)، بئل‌چیکا (بئلژیک)، بولقاریستان، چئک جومهوریتی، دانمارک، ائستونی‌یا، فینلاندییا، فرانسه، قیبریس، هوللاندییا، ایرلاندییا، ایسپانییا، ایسوئچ، ایتالییا، لاتوییا، لیتوا، لوکزامبورق، ماجاریستان، مالتا، لهیستان، پورتوقالییا، رومانی‌یا، اسلوواکی‌یا، اسلووئنی‌یا و یونانیستانین‌دیر.

بیرلیگه قاتیلماغی گوزله‌ین ۵ نامیزد اؤلکه واردیر. بون‌لار: کورواسی‌یا، ایسلاندییا، مقدونییه جومهوریتی، مونته‌نئگرو و تورکیه‌دیر. قربی بالکان اؤلکه‌لری آلبانییا، بوسنییا-هئرزئقووینا و صئربییا اولا بیله‌جک رسمی نامیزدلر اولاراق تعیین اوْلون‌موش‌دور. سون دوورده کوزووایادا بنزر بیر ستاتوس وئریل‌میش‌دیر.

اوروپاایتتیفاقینه قاتیلابیلمک اۆچون بیر اؤلکه ۱۹۹۳-جو ایل‌ده کوپئنهاگ لیدئرلر ساممی‌تین‌ده تعیین اوْلونان کوپن‌هاگ کریتئرلرینی تامامی‌ایله تأمین ائتمک وضعییتین‌ده‌دیر. بۇ اولچوت‌لر (مئعیارلار)، قانونون عالی‌لیگینه و اینسان حوقوق‌لارینا حورمت گوسترن ثابیت دئموکراتییا، بیرلیک عوضولری‌ایله رقابت ائده بیله‌جک سَوییه‌ده موحکم اساس‌لی بیر ایقتیصادییات و اوروپاایتتیفاقی قانون‌لارینی‌دا احتیوا ائدن عوضولوک شرط‌لری‌نین قبول ائدیلمه‌سینی طلب ائدیر. بیر نامیزد اؤلکه‌نین بۇ اولچوت‌لر عویوب اویمادیغی‌نین ده‌یه‌رلندیریلمه‌سی‌نین ائدیلمه‌سی شورانین وظیفه ساحه‌سی‌دیر.

ایتتیفاقین ایندی‌کی واخت‌دا وار اوْلان تعلیمات‌لاری، ۱۹۸۵-جی ایل‌ده قرین‌لندییا بیرلیک‌دن چکیلمه‌سی‌ایله نومونه‌سی یاشانماسینا قارشی، عوضو بیر اؤلکه‌نین بیرلیک‌دن نئجه آیری‌لا آچیق‌جا گوسترمک‌ده‌دیر. آنجاق بۇ مووضوع‌ا تصدیق‌لنمه گوزله‌یه‌ن لیسبون آندلاشماسین‌دا توخونول‌موش‌دور و بۇ لاییحه بیر اؤلکه‌نین بیرلیک‌دن چیخماق ایستمه‌سی وضعییتین‌ده ایزله‌نیله‌جک عملییات‌لاری داخیل‌دیر.

بیرلیگه قاتیلماماق ایسته‌یه‌ن دورد اوروپااولکه‌سی ایسوئچ، ایسلاندییا، لیختئن‌شتاین و نوروئچ‌دن اوروپاایتتیفاقی‌ایله علاقه‌دار بیر چوْخ ایقتیصادی و حوقوقی تنظیمله‌مه‌یه ایسه قیسمن‌ده اولسا ایشتیراک گوسترمیش‌دیر. بۇ اؤلکه‌لردن ایسلاندییا، لیختئن‌شتاین و نوروئچ، اوروپاایقتیصادی اۆچون واسیطه‌سی‌له اورتاق بازار قایدالارینا قاتیل‌میش‌دیر. ایسوئچه‌ده بنزر ایکی-طرف‌لی موقاویله‌لر واسیطه‌سی‌له اوروپاایتتیفاقی‌ایله علاقه‌لر قورموش‌دور.
آوروپانین سیاسی اولاراق تانین‌میش بئش کیچیک دوولتی اوْلان آندوررا، لیختئن‌شتاین، موناکو، سان‌مارینو و واتیکان‌ایله ایجرا ائدیلن علاقه‌لرده آورونو اورتاق پول واحیدی اولاراق ایستیفاده و بعضی دیگر ایقتیصادی امکداش‌لیق ایش‌لری ائتمک‌دن عیبارت‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین توْرپاق‌لاری قیطعه خاریجینه داشان یادا قیطعه خاریجین‌ده اوْلان بعضی توْرپاق‌لار خاریجین‌ده ایگیرمی‌یئددی عوضو اؤلکه‌نین جمعی توْرپاق‌لارین‌دان عیبارت‌دیر. اوروپاایتتیفاقی‌نین سرحدلری، اوروپاقاره‌سی‌نین سرحدلری‌ایله برابر دئییل؛ چون‌کی قیطعه‌نین بیر پارچاسی اولمالارینا قارشی، ایسلاندییا، نوروئچ و سوئیس کیمی اؤلکه‌لر بیرلیک ایچین‌ده دئییل. بونون‌لا بیرلیک‌ده، بعضی عوضو اؤلکه‌لرین‌ده توْرپاق‌لاری‌نین بیر حیصّه‌سینی تشکیل ائدن یئرلر، مثلاً، دانمارکنین فارئر آدالاری و بیرلش‌میش کرال‌لیغین مانش آدالاری، ایتتیفاقین خاریجین‌ده‌دیر.

ایتتیفاقین عوضولرینه باغلی، جوغرافی اولاراق اوروپاخاریجین‌ده قالان، قرین‌لند، آروبا و هوللاندییا آنتیل کیمی بیر چوْخ بؤلگه‌ده ایتتیفاقین خاریجین‌ده‌دیر. آزورلار، کانارییا آدالاری، فرانسیز گویاناسی، گواده‌لووپه، مادئیرا، مارتینیقوه، رئونیون، ساینت بارتهئلئمی و ساینت مارتین کیمی جوغرافی اولاراق اوروپاتوْرپاق‌لاری ایچین‌ده اولمایان بعضی خوصوصی عوضو دوولت توپراق‌لاری‌ایسه بۇ وضعییت‌لرینه قارشی بیرلیک عوضوو اولاراق گورونورلر.

اوروپاایتتیفاقی عوضوو اؤلکه‌لرین جمعی ساحه‌سی ۴٫۴۲۲٫۷۷۳ کوادرات کیلومترلیک بیر ساحه‌نی توتور. ایتتیفاقین جمعی توْرپاق‌لاری، ساحه باخیمین‌دان اله آلیندیغین‌دا ۶ اؤلکه‌دن سوْنرا گلیر. ایتتیفاقین سرحدلری ایچین‌ده‌کی ان یوکسک نوقطه، آلپ‌لاردا دنیز سَوییه‌سین‌دن ۴۸۰۷ مترلیک یوسکلیگی‌ایله غرب آوروپانین‌دا ان یوکسک نوقطه‌سی اوْلان مونت بلانج‌دیر.

کانادادان سوْنرا دونیانین ان اوزون ساحیلینه صاحیب اوْلان اوروپاایتتیفاقی ۶۹٫۳۴۷ کیلومتر اوزون‌لوغون‌داکی ساحیل‌لری طرفین‌دن گرک یئرشکیل‌لری، گرک ایقلیم خوصوصییت‌لری، ایسترسه‌ده ایقتیصادی شرط‌لری باخیمین‌دان تأثیرلن‌میش‌دیر. عوضو دوولت‌لر جمع‌ده اییگرمی‌بیر بیرلیک خاریجی اؤلکه قورو سرحدی پایلاشارلار. جمع‌ده ۱۲٫۴۴۱ کیلومتره چاتان بۇ اوزون‌لوقویلا اوروپاایتتیفاقی‌نین سرحدلری دونیاداکی ان اوزون بئشینجی سرحد اولما خوصوصییت‌ینی داشیییر.

دنیزاشیری اؤلکه توْرپاق‌لاری‌دا ایشین ایچینه قاتیلدیغین‌دا اوروپاعومومی اولاراق قوطب ایقلیمین‌دن تروپیک ایقلیمه قدر گئنیش یئلپییه (محدوده‌یه) یاییلان بیر ایقلیم موختلیف‌لیگی یاشار. بۇ وضعییت‌ده اوروپااۆچون عومومی بیر ایقلیم قییمت‌لندیرمه ائتمگی غئیری-مۆمکون ائدر. اهالی‌نین چوخو یا آرالیق دنیزی ایقلیمی‌نین (جنوبی آوروپا) یا اوقیانوسال ایقلیمین (قربی آوروپا) یادا قوزئی ایقلیمینه کئچید ایلک یئر ایقلیمین حاکیم اوْلدوغو بؤلگه‌لرده (شیمالی آوروپا) یاشار.

اوروپاایتتیفاقی‌نین بوگون‌کو قورولوشو بعضی موقاویله‌لر اساسی اوزرینه قورولودور. بۇ موقاویله‌لر یئنی علاوه‌لر و وار اوْلان شرح‌لری یاخشیلاش‌دیرمالار ائدیله‌رک بیر چوْخ دفعه رئداکته ائدیلیب. سازیش‌لر، ایتتیفاقین سیاسی مقصدلرینی تعریف‌لر و قانونی گوج‌لری‌له مقصدینه چاتابیلمک اۆچون تشکیلات‌لار توسعه ائتدیرر. ائدیلن موقاویله‌لر بیرلیگه عوضو دوولت‌لری و یوردداش‌لاری‌نی دوغرودان تأثیر ائدر و بودا بیرلیک لوغت‌ین‌ده بیرباشا تأثیر تئرمینی تعیین اوْلونار.

قوناق اۆچون اؤلکه‌لر، عوضولوک شرط‌لرین‌دن بیری اولاراق، میلّی محکمه‌لرین‌ده اوروپاایتتیفاقی موقاویله‌لری ایشیغین‌دا اوروپاایتتیفاقی قانون‌وئریجی‌لیگینه گوره حرکت ائدر. هر هانسی بیر اؤلکه‌ده اوروپاایتتیفاقی حوقوقون‌دا اوْلان بیر قانون وار اوْلان میلّی قانون‌وئریجی‌لیک ضیددییت تشکیل ائتسه اوروپاایتتیفاقی قانون‌لاری‌نین تطبیق اوْلونماسی گوزله‌نیلیر. اوروپاایتتیفاقی نیظام‌نامه‌سی‌نی تطبیق قرارلار میلّی محکمه‌لر اوروپاعدالت محکمه‌سی تطبیق‌لری اولاراق آدلاندیریرلار. اوروپاایتتیفاقی، باش‌دا اوروپاایتتیفاقی شوراسی، اوروپاکومیسسیاسی و اوروپاپارلامئنتی اولماق اوزره موختلیف تشکیلات‌لار طرفین‌دن ایداره اوْلونور.

چوخ واخت اوروپاایتتیفاقی، هر بیرینه سوتون آدی وئریلن وظیفه ساحه‌لرینه بولون‌موش اولاراق تعیین اوْلونار. اوروپاایتتیفاقی تعلیمات‌لاری بیرینجی سوتونو مئیدانا گتیررکن، ایکینجی سوتون اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک سیاستینی اله آلار. اۆچونجو سوتون‌دا ایلک اولاراق عدالت و داخیلی ایش‌لر مسئله‌لری موزاکیره آلین‌میش‌سادا آمئستئردام و نیجه آندلاشمالارین‌دا ائدیلن ده‌ایشیک‌لیک و علاوه‌لرله بۇ سوتونون وظیفه ساحه‌سی حال-حاضیردا یالنیز تهلوکه‌سیزلیک گوج‌لری و عدالت ساحه‌سین‌ده امکداش‌لیغی ایحاطه ائدیر. بۇ مضمون‌دا ایکینجی و اۆچونجو سوتون‌لار دوولت‌لر آراسین‌داکی عملییات‌لار اولاراق تعیین اوْلونا بیلر؛ چون‌کی کومیسسییا، مجلیس و عدالت دیوانی کیمی میلّت‌اوستو تشکیلات‌لار بۇ عملییات‌لاردا یا هئچ رول اوینامازلار یادا مووضوع‌ا چوْخ آز داخیل اولارلار. اوروپاایتتیفاقی‌نین ایجرا ائتدیگی فععالییت‌لرین چوخو بیرینجی سوتون دامی آلتین‌دا حیاتا کئچیریلیر. بۇ حادیثه‌لر اکثرییت‌له ایقتیصادی مرکزلیک و میلّت‌اوستو تشکیلات‌لار بۇ سوتونون مووضوع‌لارین‌دا داها تأثیرلی‌دیر.

اوروپاکومیسسیاسی، اوروپاایتتیفاقی‌نین ایجرا اورقانی کیمی فونکسییا گورر (عمل ائدر) و قانون‌وئریجی‌لیک تکلیف‌لری حاضیرلایاراق بیرلیک ایچین‌ده بون‌لارین گون‌به‌گون حیاتا کئچیریل‌مه‌سینه نظارت ائدیر. بۇ تشکیلات یارادیلارکن، تشکیلاتین لیدئرلرین میلّی چیخارلار ایستیقامتین‌ده حرکت ائتدیگی اوروپاایتتیفاقی شوراسی‌نین عکسینه یالنیز عوضو دوولت‌لر اۆچون دئییل، بوتون اوروپادوولت‌لری اۆچون چالیشماسی مقصد قویول‌موش‌دور. کومیسسییا بونا علاوه اولاراق اوروپااینتئقراسیاسی‌نین‌دا مرکزی اولاراق گورولر. بۇ آن ائعتیباری‌ایله موختلیف ساحه‌لرده وظیفه‌لی ایگیرمی‌یئددی عوضو اؤلکه‌نین هر بیرین‌دن گلن بیر کومیسسییا عوضوون‌دن عیبارت‌دیر.

کومیسسییایا سئچیله‌جک بوتون عوضولر و کومیسسییایا باشچی‌لیق ائده‌جک عوضو شورا طرفین‌دن نامیزد گوستریلیر. کومیسسییا صدری‌نین آتانماسی‌نین و آیریجا کومیسسییا کابینئتی‌نین قبولو اۆچونمجلیسین تصدیق لازیم‌دیر.

اوروپاپارلامئنتی، اوروپاایتتیفاقی‌نین قانون‌وئریجیلیک اورقانینین بیر یاری‌سینی مئیدانا گتیرر. مجلیسین ۷۳۶ عوضوو، اوروپاایتتیفاقی وطن‌داش‌لاری طرفین‌دن هر بئش ایل‌دن بیر سئچیلیر. بوتون میلّت وکیل‌لری، اوز اؤلکه‌لرینده میلّی دیامترده تشکیل ائدیلن سئچکی‌لریله ایش باشینا گلمه‌لرینه قارشی، مجلیسوداکی کولتوکارین‌دا میلّی شخصییت‌لرین‌دن چوْخ سیاسی فیکیرلرینه گوره قروپلانیرلار. هر عوضو اؤلکه ایلک‌دن تعیین اوْلون‌موش سای‌دا میلّت وکیلینیمجلیسه گوندریر. مجلیس و شورا بیرلیک ایچین‌ده‌کی قانون‌وئریجی‌لیک عملییات‌لارینی موشترک بیر شکیل‌ده ایجرا ائدرلر.

بعضی سیاست‌لری اورتاق قرار مئکانیزمینی ایستیفاده ائدرک ایستیقامت‌لندیررلر. بۇ پروسه‌دور قوووه‌یه گیرمگی گوزله‌ین لیسبون آندلاشماسین‌دا گئنیشله‌دیل‌میش و اورتاق قرار ساحه‌سینه یئنی باشلیق‌لار علاوه اوْلون‌موش‌دور. مجلیس آیریجا، کومیسسییانین و اوروپاایتتیفاقی بودجه‌سی‌نین آلدیغی قرارلاری ردد ائتمه یادا تنقید حوقوقونادا مالیک‌دیر. مجلیس باشچی‌سی عئینی زامان‌دا مجلیس سوزجوسو اولاراق‌دا وظیفه یئرینه یئتیرر ومجلیسی بین‌الخلق سَوییه‌ده تمثیل ائدیر. باشچی و باشچی کومک‌چی‌لری هر ایکی یاریم ایل‌ده بیرمجلیس ایچین‌ده میلّت وکیل‌لری طرفین‌دن سئچیلیر.

اوروپاایتتیفاقی شوراسی، اوروپاایتتیفاقی‌نین قانون‌وئریجی‌لیک اورقانی‌نین دیگر یاری‌سینی مئیدانا گتیرر. بۇ شورا هر عوضو اؤلکه‌دن وکیل‌لری ایلک‌دن تعیین اوْلون‌موش ساحه‌لره گوره وظیفه‌لره تعیین ائدیل‌دیگی موتشککیل بیر پلاتفورمادیر. شورا بیر چوْخ آلت حیصّه‌دن عیبارت‌دیر اولماسینا قارشی تک بیر واحید اولاراق قبول گورر.

قانون‌وئریجی‌لیک ساحه‌سین‌ده‌کی فونکسییالاری‌نین یانین‌دا شورا، آیریجا اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک سیاستی داخیلین‌ده‌ده ایداره ائتمه وظیفه‌لر آلیر. اوروپاایتتیفاقی شوراسی‌نین صدری، باشچی‌لاری شوراسی‌نین خوصوصییت‌لی چوخ‌لوغویله سئچیلیر، باشچی ۲ و ۵ ایل مۆدت ‌له وظیفه ائدر. سس حاقّی یوخ‌دور.

اوروپاایتتیفاقی باشچی‌لیغی وظیفه‌سی ایسه ایگیرمی‌یئددی عوضو اؤلکه‌نین هر بیری‌نین سیرا-سیرا ایشتیراک‌لاری‌ایله آلتی آیلیق دوورلر حالین‌دا چئوریلمه‌لی اولاراق ایجرا ائدیلر. بۇ مۆدت  بویونجا حاقّین‌دا دانیشیلان اؤلکه‌نین نوماینده‌سی تشکیل ائدیلن ییغینجاق و گوروش‌لرین بیر چوخونا صدرلیک ائدیر. دوور باشچی‌لیغی وظیفه‌سینی ایجرا ائتمک‌ده اوْلان اؤلکه عومومییت‌له، بعضی یئنی‌لیک‌لر، ایتتیفاقین گئنیش‌لنمه‌سینی ماراق‌لاندیران مووضوع‌لار یادا دونیانین هر هانسی بیر بؤلگه‌سی‌ایله داوام ائتدیریلن خاریجی علاقه‌لر کیمی ساحه‌لرده محدود بیر صلاحییت چرچیوه‌سین‌ده حرکت ائدر.

اوروپاایتتیفاقین‌دا ان یوکسک درجه‌لی سیاسی لیدئرلری بیر آرایا گتیرن تشکیلات، بیر باشچی و هر عوضو اؤلکه‌دن بیر نوماینده‌نین عیبارت لیدئرلر زیروه‌سی‌دیر. عوضو اؤلکه‌لر، زیروه‌ه گوندرمک اوزره یا دوولت باشچی‌لارینی (پرزیدنت کیمی) یادا حوکومت باشچی‌لارینی (باش‌ناظیر کیمی) سئچرلر. لیدئرلر زیروه‌سی هر ایل ان آز اولماسا دورد زیروه نیظام‌لار و بۇ زیروه‌لره چئوریلمه‌لی اولاراق اوروپاایتتیفاقی شوراسی‌نین باشچی‌لیغی وظیفه‌سینی ایجرا ائدن اؤلکه‌نین نوماینده‌سی صدرلیک ائدیر. اینگیلیسجه‌ده اوروپاشوراسی (European Council) آدی‌ایله خاطیرلانان اوروپازیروه‌سی، اینسان حوقوق‌لاری، تحصیل و مدنیّت ساحه‌سین‌ده خیدمت ائدن و بوتون اوروپادوولت‌لرینه آچیق اوْلان اوروپاشوراسی‌نین شورایی اوروپا(Council of Europe) ایله قاریش‌دیریلمامالی‌دیر.

ائدیلن موقاویله‌لر اوروپاایتتیفاقی قانون‌وئریجی‌لیگی‌نین اساس ائلئمئنت‌لری اولماسینا قارشی، بیرلیک تشکیلات‌لاری اۆچون حاضیرلان‌میش بعضی تنظیم‌لمه‌لرده واردیر. بۇ قایدالارین اوچ آنا حیصّه‌سی: بیرلیک اساسنامه‌لر و موقررات‌لار، یونرگه‌لر (دستورالعمل‌لر) و قارارلاردیر (تصمیم). بۇ اوچ بولوم آراسین‌دا رسمی بیر اییئرارکییا یوخ‌دور.

بیرلیک اساسنامه‌لری، قوووه‌یه گیردیک‌لری آن‌دان ائعتیبارن بیرلیگه عوضو بوتون اؤلکه‌لرده تطبیق عونصوره‌سی تانین‌مادان درحال قانون حالینا گلن دوزنلم‌لردیر.[۳۸] اوروپاایتتیفاقین‌دا تطبیق اوْلونان بیرباشا تأثیر تنظیمله‌مه‌سی سببی‌ایله قوووه‌یه گیردیک‌لری آن‌دان باشلایاراق حاقّین‌دا دانیشیلان اؤلکه‌لرده‌کی اونجل قانون‌لاری ائعتیبارسیز ائدرلر.

یونرگه‌لر (دستورالعمل‌لر)، نئجه و هانسی یول‌لارلا چوزوم‌له‌یه‌جک‌لری‌نین تقدیرینی عوضو دوولت‌لره بوراخاراق، اؤلکه‌لرین موعه‌ایه‌ن بیر زامان حیصّه‌سی ایچری‌سین‌ده موعه‌ایه‌ن بیر نتیجه‌سی الده ائتمه‌سینی طلب ائدیر. بۇ تقدیرین ایستیفاده ائدیلمه‌سی عومومییت‌له، قانونی تنظیم‌لمه‌لرین دئتال‌لاری میلّی حوکومت‌لره بوراخیل‌دیغی زامان اوستون‌لوک وئریلیر. ایلک‌دن قویولان مۆدت  دولان‌دا موقررات‌لار حوکم‌لری بیرباشا تأثیر تطبیقی‌ایله بیرلیک‌ده یئرلی حوکومت‌لرین حوقوقونا گیره بیلر.

قرارلار (تصمیم‌لر) یوخاری‌دا گوستریلن ایکی قانون‌وئریجی‌لیک مودئلینه آلترناتیو بیر یول تقدیم ائده بیلر. لیدئرلر ساممیتی یادا اوروپاکومیسسیاسی رسمی قزئت‌ده هر هانسی بیر تاجیر یادا شیرکت کیمی موعه‌ایه‌ن بیر آلیجییا (گیرنده‌یه) ایستیقامت‌لی قرارلاشار. بۇ قرارلار عومومییت‌له اوروپاایتتیفاقی رقابت حوقوقو ایچین‌ده یادا دوولت کومکی مودیرییت‌لرینه بیلر و اوروپاایتتیفاقی محکمه‌لرین‌ده ایکجه بۇ علاقه‌دار قرارلارا قارشی چیخا بیلرلر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین حوقوقی سیستمی یوخاری‌داکی قایدالاری ایحاطه ائدن بیر چوْخ قانونی یول (روش) مئیدانا گلر. ایتتیفاقین ائتدیگی موقاویله‌لر بوتون قانون‌وئریجی‌لیک اورقان و عملییات‌لاری اۆچون اساس تشکیل ائدیر و موختلیف ساحه‌لرده قانون چیخارماق اۆچون موختلیف یول‌لار اورتایا قویار.

اوروپاایتتیفاقی‌نین قانون‌وئریجی‌لیک پروسه‌دورلارین بیر اهمیتلی خوصوصییتی‌ده عوضو دوولت‌لردن بیری یادامجلیس عوضولرین‌دن چوْخ آز قالا هر واخت اوروپاکومیسسیاسی طرفین‌دن تکلیف ائدیله‌بیلر اولماسی‌دیر. دیگر ایکی اهمیتلی عونصور ایسه اوروپاپارلامئنتینه حاضیرلانان بیر قانون لاییحه‌سینی وئتو ائده‌بیلمه حاقّینی وئرن اورتاق قرار مئکانیزمی ومجلیسین بیرلیک لیدئرلرینه مجبوری قوووه‌سی اولمایان تکلیف و تنقیدلر بولونابیلمه‌سی‌دیر. بیر چوْخ وضعییت‌ده قانون تاساری‌لاری‌نین (پیش‌نویس) زیروه‌ده تصدیق‌لنمه‌سی لازیم‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین محکمه حیصّه‌سی اوروپاعدالت محکمه‌سی و لیسبون موقاویله‌سی اویغون اولاراق آدی‌نین عومومی محکمه اولاراق ده‌ایش‌دیریلمه‌سی نظرده توتولان اوروپابیرلیک‌لری ایلک درجه محکمه‌سین‌ده مئیدانا گلر. بۇ ایکی تشکیلات بیرلیک‌ده، ایمضالانان آندلاش‌مالاریله اوروپاایتتیفاقی حوقوقونو ده‌یه‌رلن‌دیریر و تطبیق ائدیر.

ایلک درجه محکمه‌سی، اوروپاایتتیفاقی‌نین دیگر محکمه‌لرین‌ده ایلک عومومی اولاراق بیرباشا فردلر یادا شیرکت‌لر طرفین‌دن آچیلان ایددیعالارا باخار. اوروپاعدالت محکمه‌سی ایسه عوضو اؤلکه‌لریله یادا اوروپاایتتیفاقی تشکیلات‌لاری‌ایله علاقه‌دار داوالارلا و عوضو اؤلکه محکمه‌لری‌نین بیر اوست تشکیلاتا سووق ائتدیگی اویوشمازلیک‌لارلا مشغول اولار. ایلک درجه محکمه‌لرین‌ده آلینان قرارلار اۆچون بعضی قانون‌لار ایستیقامتین‌ده عدالت محکمه‌سینه موراجیعت ائدیله‌بیلر و شیکایت ایسته‌نیله‌بیلیر.

عوضو دوولت‌لرین یئرلی محکمه‌لری، اوروپاایتتیفاقی حوقوقونون اساس ایجراچی‌سی اولاراق بیرلیک ایچین‌ده اهمیتلی بیر رول اوینایارلار. ائدیلن موقاویله‌لر ایشیغین‌دا، اوروپاایتتیفاقی و میلّی محکمه‌لر آراسین‌دا بیر ایش‌ایتتیفاقی علاقه‌سی یاتار. یئرلی محکمه‌لر داخیلی مووضوع‌لاردا اوروپاایتتیفاقی حوقوقونو تطبیق ائده و بیر قانونون شرح اوْلونماسی مووضوع‌سون‌دا شرحه احتییاج ائشیتسه‌لر عدالت دیوانین‌دان بیر اوندوروشما تاریخی ایسته‌یه بیلرلر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین ان چوْخ ماراقلاندیغی ایکی مؤوضوع اوروپااینتئقراسیاسی و اوروپاایتتیفاقی‌نین گئنیشلنمه‌سی مۆدت ی‌دیر. بیرلیگه یئنی اؤلکه‌لرین قاتیلماسی فاکتی بیرلیک ایچینده و عوضو اؤلکه‌لرده چوْخ تئز شکیلده سیاسی وساییت وضعییتینه گلمیش‌دیر. بۇ پروسسین دستک‌چی‌لری یئنی عوضو ایشتیراک، بیرلییه داخیل اوْلان اؤلکه‌لرده دئموکراتیانین اینکیشافینا ایشتیراک ائتدیگینی مودافیعه یانیندا بؤیومه‌نین ایقتیصادییاتا تؤحفه‌لرینی ده اله آلارلار. بؤیومه تقابول‌لری‌سه اوروپاایتتیفاقی‌نین سیاسی و / و یا مدنی باخیم‌دان حیمایت ائدن داها کنار سرحدلره چاتماسی‌نین بیرلیگه ضرر وئره‌جه‌این‌دن قایغی دویورلار. ۲۰۰۴-جو ایل‌ده بیرلیگه اون یئنی اؤلکه‌نین قاتیلماسین‌دان بۇ یانا، اوروپاجمعیتی‌نین و بونون‌لا مورتبیط اولاراق پارتیا گؤروش‌لری‌نین ایسه بۇ مؤوضوع‌ا یاناشمالاری داها بی‌طرف اوْلموش‌دور. بۇ مؤوضوع‌دا ان بؤیوک قئید-شرط‌لر تورکیه‌نین بیرلیگه داخیل اولماسی مؤوضوع‌سوندادیر.

اینتئقراسیا، اوروپاایتتیفاقی‌نین اهمیت وئردیگی لاکین زامان زامان میلّی دوشونجه‌لرین اوروپاایتتیفاقینینکی‌لرله ضیدییت تشکیل ائتدیگی بیر باشقا سیاسی مؤوضوع‌دور. عوضو و نامیزد اؤلکه‌لر آراسین‌داکی اویغونلاشماسی آرتیرماق مقصدی گودن اینتئقراسیا پروسسی، اوروپاایتتیفاقی‌نین فونکسیالارین‌دان شوبهه ائشیدن کس‌لری، میلّی منلیک‌لرینی ایتیرمه مؤوضوع‌سوندا قایغی‌لاندیرماق‌دادیر. ۲۰۰۴-جو ایل‌ده اورتاق بیر اوروپاایتتیفاقی کونستیتوسیاسی یاراتماق تکلیف‌لری عوضو دؤولت باش‌چی‌لاری آراسیندا قبول ائدیلمیش، آنجاق باشلانغیج اولاراق عوضو ایکی اؤلکه‌ده ائدیلن رئفراندوم‌لار نتیجه سینده رد ائدیلینجه هئچ بیر زامان قووه‌یه گیرمه‌میش‌دیر. اوْکتوبر ۲۰۰۷-جی ایل‌ده سون فورماسی وئریلن و عوضو اؤلکه‌لرده رئفراندوما تقدیم ائدیلن لیسبون آندلاشماسی، قووه‌یه مینمه‌میش اوْلان بۇ کونستیتوسیا لاییحه‌سینی ایچین‌دکی بیر چوْخ شرحی ایحاطه ائدر آنجاق کونستیتوسیا باغلایی‌جیلیک‌دن محروم‌دور.

لیسبون سازیشی‌نین ۲۰۰۹-جو ایل ایچینده بوتون عوضو اؤلکه‌لرده قبول ائدیلمه‌سین‌دن سوْنرا، یاخین گله‌جکده رسمی اولاراق قووه‌یه گیرمه‌سی گؤزله‌نیلیر. اگر عوضو اؤلکه‌لر ایچینده تصدیق‌لنسه شورانین سس وئرمه اصول‌لارینا ده‌ایشیک‌لیک گتیره‌جک و اکثرییت سس وئرمه‌سی سیستمینه گئچیله‌جک‌دیر. موقاویله آیریجا اوروپاایتتیفاقی‌نین اوچ سوتون سیستمینی ده لغو ائتمه‌یه نظرده توتماقدادیر. تصویب‌ائتمکله بیرلیک‌ده، بیر چوْخ خاریجی سیاست مؤوضوع‌سو دا بیرلیک ایچینده میلّت‌اوستو تشکیلات‌لارا تابیع اولاجاق.

اوروپاایتتیفاقی‌نین داخیلی ایش‌لر و عدالت ساحه‌سینده صاحب اوْلدوغو صلاحییت‌لرین بؤیوک حیصّه‌سی ۱۹۸۵-جی ایل‌ده اون عوضو دؤولتین آلتی‌سی‌نین آراسیندا سرحد ایداره‌لری‌نین یاواش-یاواش آزالدیلماسینی نظرده توتان شئنگئن سازیشین‌دن گلمک‌ده‌دیر. شئنگئن سازیشی تطبیق اۆچون ایشتیراک‌چی اؤلکه‌لر آزالدیلمیش سرحد ایداره‌لری‌نین تأثیرلری‌نین قارشیلانماسی، سیغیناجاق پروبلئم‌لری، چؤل‌دن کؤچ و جینایت حوقوقو کیمی مؤوضوع‌لاری ائحتیوا ائدن تدبیرلر آلمیش‌لار. ماستریخت آندلاشماسی، شئنگئن دونیاسینی اوروپاایتتیفاقینه کؤچورموش‌دور. (اؤزگون موقاویله‌نین IV. مادّه‌سی)

ماستریخت سازیشی اوروپاایتتیفاقینه موقاویله حوقوقو و عائیله حوقوقو کیمی مؤوضوع‌لاردا اورتاق وطنداش قایدالار یوکله‌یه‌رک وطنداش‌لارین حرکت آزادلیغینی آسان‌لاشدیرمیش‌دیر. ماستریخت موقاویله‌سی آیریجا بیرلیگه عوضو اؤلکه‌لرین وطنداش‌لارینا موکممیل اولاراق بیر ده اوروپاایتتیفاقی وطنداش‌لیغی شخصیتی وئرمیش‌دیر.

بو آندلاشمالاری یاخشی‌لاش‌دیرماق اۆچون توپ‌لانان آمئستئردام موقاویله‌سی ایسه بیر آزادلیق، تهلوکه‌سیزلیک و عدالت اۆچون یاراداراق اوروپاایتتیفاقینه یئنی هدف‌لر یوکلمیش‌دیر. آندلاشما آیریجا عدالت و داخیلی ایش‌لر ساحه‌سینده قانون چیخارتماغی داها آسان حالا گتیررکن، عوضو اؤلکه‌لرسه بۇ قانون تاساری‌لارینی (پیش‌نویس) وئتو ائتمه‌سینی داها گوج حالا گتیردی. اوروپاپارلامئنتی‌نین صلاحییت‌لری بعضی مؤوضوع‌لاردا عوضو دؤولت‌لرین اورتاق قرارا چاتماسی شرطینه باغ‌لاناراق داها دا آرتیریلدی. سون قانون‌وئریجی‌لیک اوروپاحبس امری مؤوضوع‌سونو و عائیله حوقوقو یؤنرگه‌لرینی ده ایحاطه ائدیر.

اوروپاایتتیفاقی، عدالت و داخیلی ایش‌لر مؤوضوع‌سون‌داکی حرکت‌لرینی بیر نیظاما قویماق مقصدی‌له بعضی تشکیلات‌لار مئیدانا گتیرمیش‌دیر. بون‌لاردان، ائوروپول (Europol اوروپاپولیس ایداره‌سی) پولیس گوج‌لری آراسیندا ایش ایتتیفاقینی، ائوروجاست (Eurojust)، جینایت حقوقو ساحه‌سینده محکمه امکداش‌لیغی فرونتئکس (Frontex) ایسه سرحد ایداره‌لری اثناسیندا صلاحییت‌لی‌لر آراسیندا امکداش‌لیغی نظرده توتور. اوروپاایتتیفاقی آیریجا شئنگئن معلومات سیستمی واسطه‌سیله پولیس و کؤچکون دفترلری اۆچون اورتاق بیر وئریلن‌لر بازاسی تقدیم ائدیر.

اوروپاایتتیفاقی اینسان حوقوق‌لاری‌نین قورونماسی مؤوضوع‌سوندا تأثیرلی بیر وظیفه بوینونا گؤتورموش‌دور. جینس و عیرق آیری-سئچکی‌لیک‌چی‌لیگینه قارشی آندلاشمالاریندا و قرارلاریندا نشر قاداغان کؤک‌لو بیر کئچمیشسه مالیک‌دیر. آمئستئردام آندلاشماسی دا، عیرق، دین، فیزیکی مانیعه و جینسیت باخیمین‌دان اینسان‌لارا آیری-سئچکی‌لیک ائدیلمه‌سینی قاداغان ائده‌رک بۇ قرارلاری بوتونله‌میش‌دیر. بۇ صلاحییت‌لری ایستیفاده ائده‌رک اوروپاایتتیفاقی، قانون‌وئریجیلیگینده ایش یئرینده جینسیت آیری-سئچکی‌لیگی، عیرقی آیری-سئچکی‌لیک و یاش آیری-سئچکی‌لیک‌چی‌لیگینه قارشی تدبیرلر ائتمه یولونا گئتمیش‌دیر. اوروپاایتتیفاقینه عوضو بوتون اؤلکه‌لر هانسی جینایته قارشی اولورسا اولسون اعدام جزاسینی قالدیرمیش‌دیر و بونون بوتون دونیادا قالدیریلماسینی تأمین ائتمک مقصدی ایله ائدیلن ایش‌لره دستک وئریر.

۱۹۵۰-جی ایل‌ده چیخاردیلان اوروپااینسان حوقوق‌لاری کونوئنسیاسی‌نین ایمضالامیش اولماق اوروپاایتتیفاقی عوضوو اولا بیلمک اۆچون تمل شرط‌لردن بیری‌دیر آنجاق بۇ آندلاشما اوروپاایتتیفاقی تشکیلات‌لارینی ایحاطه ائتمیر. اوروپاایتتیفاقی بیر آندلاشما یا دا توزوک (اساسنامه) ده‌ایشیک‌لیگی اولمادان بۇ موقاویله‌نین آلتینا ایمضا قویامادیغین‌دان، اؤزو اوروپاایتتیفاقی اساس حوقوق‌لار بیلدیرگه‌سی (منشورو) آدی آلتیندا بیر توزوک مئیدانا گتیرمیش‌دیر. بۇ بیلدیریش یالنیز اینسان حوقوق‌لاری حاقیندا کونوئنسیانین مادّه‌لری ایحاطه ائتمک‌له قالماز، آیریجا اؤز آندلاشمالاریندا اوول‌دن قبول ائتدیگی حؤکم‌لرله بیرلشمیش میلّت‌لر تشکیلاتی‌نین قرارلارینی‌دا ایحاطه ائدیر. بۇ حؤکم و قرارلار ایقتیصادی و سیاسی حوقوق‌لاردان، یاخشی ایداره‌ائتمه و تمیز یاشاییش محیطِ حاق (حق محیط کیمی اۆچونجو قورشاق حوقوق‌لارا قدر گئنیش بیر یئلپییه (محدوده‌یه) یاییلان ایجتماعی حوقوق‌لاری ائحتیوا ائدر. اساس حوقوق‌لار بیلدیرگه‌سی، ۲۰۰۰-جی ایلده نشر اوْلونماسینا قارشی هله قانونی بیر مجبوری قووه‌سی یوخ‌دور. اصلاحات موقاویله‌سی اولاراق خاطیرلانان لیسبون آندلاشماسی اویغون اولاراق بۇ بیلدیریش اوروپاایتتیفاقی اۆچون باغلاییجی وضعییته گله‌جک و اوروپاایتتیفاقی، اوروپااینسان حوقوق‌لاری کونوئنسیاسی‌نین داخیل اولا بیله‌جک. بئله‌جه بیرلیک، بۇ آن اؤزون‌دن تامامیله موستقیل اوْلان و آوروپادا اینسان حوقوق‌لاری مؤوضوع‌سوندا ان موکممل تشکیلات اوْلان اوروپااینسان حاق‌لاری محکمه‌سی قرارلارینا تابیع اولاجاق و بۇ محکمه ایتتیفاقین مؤوجود بوتون عدالت واحیدلرین‌دن یوکسک وضعیته کئچه‌جک.

آنجاق اوروپاایتتیفاقی، بونا قاتیلمادان بئله عدالت دیوانی و اوروپااینسان حاق‌لاری محکمه‌سی قرار و توزوک‌لری‌نین بیربیرلری‌نین‌کی‌له چئلیشمه‌مه‌سینه (اساسنامه تضادلاری‌نا) اهمییت وئرر. بۇ سبب‌له، عدالت دیوانی‌نین اوروپااینسان حوقوق‌لاری کونوئنسیاسی‌نین اون‌سوز دا قانون‌وئریجی‌لیگی‌نین بیر حیصّه‌سی کیمی تطبیق اوْلدوغو دئییله بیلر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین خاریجی علاقه‌لری بویوک اولچوده اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک پولیتیکاسی‌نین ایشیغین‌دا آپاریلیر. بین‌الخلق تیجارت دانیشیق‌لارین‌دا ایش‌ایتتیفاقی اساسی اورتاق بیر تیجارت سیاستی چرچیوه‌سین‌ده ایتتیفاقین کومور و پولاد ایتتیفاقی اولاراق تمل‌لری‌نین آتیل‌دیغی ۱۹۵۷-جی ایل‌ده اساس‌لانیر. اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک پولیتیکاسی‌نین ایسه تمل‌لری ۱۹۷۰-جی ایل‌ده یارادیلان اوروپاسیاسی ایش‌ایتتیفاقی قرارلارین‌دا آتیل‌میش‌دیر.

اوروپاسیاسی ایش ایتتیفاقی مئیدانا گلمه‌سی عوضو اؤلکه‌لر آراسین‌دا اورتاق خاریجی سیاست توسعه ائت‌دیریلمه‌سی اۆچون قورولموش غئیری-رسمی بیر واحید اوْلموش‌دور. اوروپاتک سندی طرفین‌دن اوروپاایتتیفاقینه تقدیم ائدیل‌میش و درحال آردین‌دان مااستریخت آندلاشماسین‌دا آدی اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک سیاستی اولاراق دییش‌دیریل‌میش‌دیر.

مااستریخت سازیشی اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک پولیتیکاسینا هم اوروپاایتتیفاقی‌نین اوز ماراق ساحه‌لرینی، هم‌ده بین‌الخلق ایتتیفاقین ماراق‌لارینی حیمایه‌سی مقصدینی یوک‌لر. بۇ مقصد، بین‌الخلق امک‌داش‌لیغی دستکله‌مک، اینسان حوقوق‌لارینا حورمت ائتمک و بونلاری توسعه ائت‌دیرمک، دئموکراتییا و حوقوقون اوستون‌لوگون‌دن گوزشت وئرمه‌مک کیمی پرینسیپ‌لری ایحاطه ائدیر.

آمئستئردام آندلاشماسین‌دا، اوروپاایتتیفاقی‌نین خاریجی سیاست‌لرینی ایجرا ائدیلمه‌سی اۆچون بۇ آن خاویئر سولانا طرفین‌دن ایجرا ائدیلن بیر باش‌چیلیق وظیفه‌سی یارادیل‌میش‌دیر. بۇ یوکسک نوماینده، مووجود اوروپاایتتیفاقی شوراسی‌نین باش‌چیلیغی وظیفه‌سی‌ایله بیرلیک‌ده، اوروپاایتتیفاقی آدینا خاریجی سیاست باغلی مووضوع‌لاردا بیل‌دیریش وئره بیلر و ایکی عوضو اؤلکه آراسین‌دا مئیدانا گله بیله‌جک هر هانسی بیر نامعلوم سیاسی وضعییتی آچیق‌لیغا قووش‌دورابیلیر. اورتاق خاریجی سیاستین قبول ائدیلمه‌سی و موعه‌ایه‌ن بیر آچی‌دان ایزله‌نیله بیلمه‌سی اۆچون ایگیرمی‌یئددی عوضوون‌ده گوروش ایتتیفاقینه چاتیب، تصدیق وئرمه‌سی لازیم‌دیر. اورتاق خاریجی سیاست اوصولون‌دا، یئک‌دیل چاتما ضروریلیگی، عیراق دویوشو مووضوع‌سونون موزاکیره ائدیل‌دیگی دانیشیق‌لاردا اوْلدوغو کیمی زامان-زامان آنلاشیلمازلیق‌لارا سبب اولماق‌دادیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین بین‌الخلق تأثیری، خاریجی سیاستی‌نین یانین‌دا گئنیش‌لمه مۆدت ی‌دیر سایه‌سین‌ده‌ده حیس ائدیل‌مک‌ده‌دیر. اوروپاایتتیفاقی عوضوو اولمانین گتیردیگی گورونورده‌کی فایدالار، سیاسی یادا ایقتیصادی مووضوع‌لاردا اوروپاایتتیفاقینه ایشتیراک شرطی اوْلان مئعیارلاری یئرینه یئتیرمک ایسته‌یه‌ن اؤلکه‌لر اۆچون ائعتینا ائتدیریجی بیر فاکتور اولماق‌دادیر. بۇ شرط‌لر آیری‌جا شرقی آوروپانین کوهنه کومونیست حوکومت‌لری‌نین تأثیرلرینین قالدیریلماسین‌دا اهمیییت‌لی رول اوینایار.

ایتتیفاقین خاریجی اؤلکه‌لرین داخیلی ایش‌لرینه بئله بیر تأثیره صاحیب اوْلونماسی «یومشاق گوج» اولاراق تعیین اوْلونماق‌دادیر. فینلاندییا باش ناظیری، فینلاندییانین آرتیق حقیقتاً طرفی بیر دوولت اولماماسی سببی‌نین اوروپاایتتیفاقی خاریجی سیاستی اوْلدوغونو وورغولامیش‌دیر. بۇ گوروشون دیگر بیرلیک عوضوو اؤلکه باشکان‌لارین‌جادا (ناظیر/وزیر) پایلاشیلیب پای‌لاشیلمادیغی بیلینمک‌ده‌دیر.

اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک سیاستی باشچی‌سی‌نین یانین‌دا، اوروپاکومیسسیاسی‌دا بین‌الخلق سَوییه‌ده دانیشیق‌لارا اوز نوماینده‌سی گوندریر. بیرلش‌میش میلّت‌لر ایچین‌ده اوروپاایتتیفاقی یاردیم مووضوع‌لاردا ائتدیگی بویوک توحفه‌لره گوره بویوک اهمیییت قازان‌میش‌دیر. (آلت باشلیق‌لارا باخ)

گ۸ (G۸) زیروه‌لرین‌ده، اوروپاایتتیفاقی عوضولوک حوقوق‌لارینا مالیک‌دیر و ییغینجاق‌لاری ایداره ائتمک، توپلانت‌لارا ائو صاحیب‌لیگی ائتمک کیمی وظیفه‌لرین یانین‌دا، ییغینجاق‌لاردا اوروپاکومیسسیاسی باشچی‌سی و دوور باشچی‌سی اؤلکه نوماینده‌سی طرفین‌دن‌ده تمثیل ائدیلیر. ایتتیفاقین ایگیرمی‌یئددی عوضوونون‌ده تمثیل ائدیل‌دیگی دونیا تیجارت تشکیلاتینا، اوروپاایتتیفاقی‌ده رسمی اولاراق اوروپاکومیسسیاسی‌نین خاریجی تیجارتین مسئول عوضوو طرفین‌دن تمثیل ائدیلیر.

اوروپاایتتیفاقی اینسانی کومک بوروسویادا قیساجا ECHO، اوروپاایتتیفاقین‌دن توسعه ائتمک‌ده اوْلان اؤلکه‌لره اینسانی کومک تأمین ائدر. ۲۰۰۶-جی ایل‌ده بورونون بودجه‌سی ۶۷۱ میلیون آورویا چاتمیش و بونون ۴۸ فایزلیک حیصّه‌سی آکپ (AKP) اؤلکه‌لری اولاراق‌دا خاطیرلانان آفریقا، کاراییب و ساکیت اوکئان اؤلکه‌لرین‌ده گئت‌میش‌دیر. اوروپاایتتیفاقی‌نین اوزونون و عوضو اؤلکه‌لری‌نین ائتدیگی کومک‌لر توپلاندیغین‌دا، اوروپاایتتیفاقی دونیاداکی ان بویوک باغیشچی وضعیییتینه گلیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین اینسانی کومک‌لری کئچ‌میش‌ده، بۇ یاردیم‌لارین غئیری-کافی، مقصدین‌دن ساپمیش و داها چوْخ ایتتیفاقین ایقتیصادی ماراق‌لارینا خیدمت ائتمک‌ده اوْلدوغو کیمی سبب‌لرله تئز-تئز کیمی سئقمئنت‌لرین تنقیدلرینه مووضوع اوْلموش‌دور. بونا علاوه اولاراق، بعضی ایداره‌لر اوروپادوولت‌لری‌نین کومک اۆچون خرج‌لدیگی پول میقداری‌نین، بورج یونگول‌لتمه‌لری‌نین، خاریجی طلبه و سیغیناجاق آختاران شخص‌لر خرج‌لری‌نین‌ده داخیل ائدیلرک یوکسک گوستریل‌دیگینی ایره‌لی سورموش‌لر.

بو خرج‌لر چیخاریلیب، ساده‌لش‌دیریل‌میش رقم‌لر ایشیغین‌دا اوروپاایتتیفاقی ۲۰۰۶-جی ایل‌ده چاتماق ایسته‌دیگی کومک هدفینی گرچکلشدیرمه‌میش‌دیر. ۲۰۰۵-جی ایل‌ده ایسه اوروپاایتتیفاقی‌نین کومک مبلغی غئیری صافی میلّی حاصیلاسی‌نین ۳۴ فاییز اوْلموش و بۇ رقم‌لری‌له آمریکا بیرلش‌میش شیتات‌لاری و یاپونییانین اونونه کئچیل‌میش‌دیر. اوروپاکومیسسیاسی‌نین اینسانی یاردیم مسئول باشچی‌سی اوْلان لویس میشئل بۇ یاردیم‌لارین داها سورعت‌لی، داها تأثیرلی و اینسانی پرینسیپ‌لره داها اویغون شکیل‌ده ائدیلمه‌سی‌نین واجیب‌لیغینی وورغولامیش‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین عوضولری اوز اؤلکه توْرپاق‌لاری‌نین قورولماسی اوزلری مسئول‌دور. اوروپاایتتیفاقی‌نین ایگیرمی‌یئددی عوضوونون ایگیرمی‌بیری ناتو عوضوودور. قربی اوروپاایتتیفاقی، اوروپاایتتیفاقینه باغلی بیر تهلوکه‌سیزلیک و مودافیعه واحیدی‌دیر. اوروپاایتتیفاقی‌ایله غرب اوروپاایتتیفاقی علاقه‌لری، ۱۹۹۲-جی ایل‌ده اوروپاایتتیفاقی‌نین قارشی طرفه یوکله‌دیگی و پئتئرسبئرگ وظیفه‌لری اولاراق‌دا بیلینن شرط‌لرله تعیین اوْلون‌موش‌دور. بونلار آراسین‌دا بوحران رهبرلیگی و صولح گوجو عسگرلیگی کیمی اینسانی کومک وظیفه‌لری‌ده وار. بۇ وظیفه‌لر، داها سوْنرا آمئستئردام موقاویله‌سی‌ایله قربی اوروپاایتتیفاقین‌دن اوروپاایتتیفاقینه کئچمیش‌دیر. بونون طلب ائتدیگی مسئولییت‌لر اورتاق خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک سیاستی‌ایله آوروپادا تهلوکه‌سیزلیک و مودافیعه پولیتیکاسی‌نین بیر حیصّه‌سی کیمی تطبیق اوْلونماغا باشلان‌میش‌دیر. غرب اوروپاایتتیفاقی‌نین اساس عونصورلاری اوروپاایتتیفاقی سیاستینه علاوه اوْلونموش و قربی اوروپاایتتیفاقی باشچی‌سی، خاریجی ایش‌لر و تهلوکه‌سیزلیک سیاستی‌نین یوکسک نوماینده‌سی مووقئع‌سینه گتیریلمیش‌دیر.

۱۹۹۹ کوزووو موحاریبه‌سین‌دن سوْنرا، لیدئرلر ساممیتین‌ده ایتتیفاقین، بین‌الخلق بوحران و بوحرانلاردان ناتونون حرکت‌لرینه قورخو دوشمه‌دن، اهمیییت‌لی عسگری قوووت‌لرجه دستکله‌نیله‌جک، نه واخت و هانسی شراییط‌ده ایستیفاده ایتتیفاقین قرار وئره‌جگی آوتونوم بیر تهلوکه‌سیزلیک واحیدینه صاحیب اولماسی گرگی مووضوع‌سون‌دا گوروش ایتتیفاقینه گلمیش‌لر. بۇ سبب‌له، باش‌دا هئلسینکی زیروه قرارلاری اولماق اوزره اوروپاایتتیفاقی‌نین حربی ساحه‌ده یئترلیگینی آرتیرماق اۆچون بیر چوْخ آددیم آتیل‌میش‌دیر. بویوک موباحیثه‌لردن سوْنرا، هر بیری آن اولماسا ۱٫۵۰۰ شخصیت واحیدلردن عیبارت اوْلان اوروپاایتتیفاقی دویوش قروپ‌لاری‌نین قورولماسینی نظرده توتان قرار بۇ مووضوع‌دا آتیل‌میش ان کونکرئت آددیم اوْلموش‌دور. اوروپاایتتیفاقی حربی واحیدلری، آفریقادان کوهنه یوقوسلاوییا و اورتاشرقه قدر بیر چوْخ بؤلگه‌ده صولح گوجو خیدمتینه قاتیل‌میش‌لار. اوروپاایتتیفاقی فعالیییت‌لری، اوروپاایتتیفاقی حربی قوللوق‌چولارین، اوروپاایتتیفاقی پئیک مرکزی و اوروپامودافیعه اگئنتلیگی کیمی تشکیلات‌لار طرفین‌دن دستکله‌نیر.

دونیانین ان بؤیوک ۵۰۰ شیرکتین‌دن ۱۶۳ونون عومومی مرکزلری آ. ا(EU) اؤلکه‌لری ایچری‌سینده‌دیر. (نوکیا، فینلاندیا)

قورولوشون‌دان بۇ یانا، اوروپاایتتیفاقی بوتون عوضولری آراسیندا ایقتیصادی بیر اورتاق بازار توسعه ائتدیرمیش‌دیر. ۲۰۰۹-جی ایل اعتباری‌له، آورو (یورو) ساحه‌سی دئییلن بؤلگه ایچینده ایتتیفاقین اون آلتی عوضوو آورو آدلی اورتاق پول واحیدی ایستیفاده ائتمک‌ده‌دیر. تک بیر ایقتیصادییات اولاراق دوشونولدوگونده اوروپاایتتیفاقی، ۱۶/۸ تریلیون دوللارلیق عومومی داخیلی حاصیلی‌نن دونیا جمعی‌نین% ۳۱ لیک حیصّه‌سینی مئیدانا گتیرر. بۇ اوروپاایتتیفاقینی دونیانین نومینال عومومی داخیلی محصول اثناسیندا بیرینجی، گ.ی. س‌ی. ه (GYSİH) (تولید ناخالص ملی) اساس‌لی ساتیش گوجو جوتو سیراسی (برابری قدرت خرید) ایچینده ده ایکینجی بؤیوک تیجارت بولوکودور. اوروپاایتتیفاقی آیریجا، دونیاداکی ان بؤیوک ایخراجات‌چی (صادرکننده) مئیدانا گلمه ایکینجی ان بؤیوک ایدخالات‌چی (واردکننده)، و هیندوستان ایله چین خالق جومهوریتی کیمی اؤلکه‌لرین ان بؤیوک تیجارت اورتاغی‌دیر. گلیرلرینی گؤره اؤلچولن دونیانین ان بؤیوک ۵۰۰ تشکیلاتین‌دان ۱۶۳-ونون عومومی مرکزلری اوروپاایتتیفاقی سرحدلری ایچینده ایشتیراک ائتمک‌ده‌دیر. مای ۲۰۰۷ اعتباری‌له اوروپاایتتیفاقی ایچینده ایش‌سیزلیک نیسبتی% ۷ اولاراق اؤلچولورکن اینوئستیسیالار عومومی داخیلی محصول% ۲۱/۴ 'و، اینفلیاسیا (تورم) نیسبتی% ۲/۲ و ایجتماعی سئقمئنتی آچیغی (کسری بودجه بخش عومومی)% - ۰/۹ اولاراق تعیین اوْلونموش‌دور.

روما موقاویله‌سی بیرلیک‌ده ایلک اولاراق اوروپاایقتیصادی ایتتیفاقی قورولدو. بۇ آندلاشما ایشتیراک‌چی اؤلکه‌لر آراسیندا گؤمروک ایتتیفاقی‌نین قورولماغی‌لا باشلایاراق، اورتاق بازار تطبیقی‌نین توسعه ائتدیریلمه‌سی‌نین آنا خطط‌لرینی چکدی. بۇ بیرلیک اوروپاایتتیفاقی آدی‌یلا خاطیرلانماغا باشلاندی و بۇ گون هله اوروپاایتتیفاقی آدی آلتیندا ایشله‌یه‌ن بیر تشکیلات اولاراق اورتاق بازار تطبیقی‌نین تشکیل ائدیلمه‌سی مؤوضوع‌سوندا وظیفه گؤتوردو. اوروپاایتتیفاقی‌نین بیر باشقا مقصدی ده عوضو اؤلکه‌لر آراسیندا اینسان، اشیا، خیدمت و سرمایه دؤورانی (دولاشیمی-جریانی) آزادلیق‌لارینی ضمانت آلتینا آلماق‌دیر.

اشیانین سربست دؤورانی پرینسیپی، هر جور مالین بوتون بیرلیک اؤلکه‌لری آراسیندا هر هانسی بیر مانیعه‌ایله قارشیلاشمادان آسان‌لیق‌لا دولاشابیلمه‌سینی ضمانت آلتینا آلار. بۇ دؤوران (دولاشیم-جریان) آزادلیغینین هم داخیلی، هم‌ده خاریجی اؤلچوسو واردیر. بیرلیک ایچینده مال‌لار، اؤلکه‌لرآراسی گؤمروک عملیات‌لارینا اوغرامادان، ایدخال (واردات) محدودلاشدیرماسی گؤرمه‌دن، آیری-سئچکی‌لیک گودن وئرگی و تدبیرلر اولمادان دولاشابیلمه‌لی‌دیر. بیرلیک خاریجی اولاراق ایسه، بیرلیگه عوضو اولمایان اؤلکه‌لردن آلینان مال‌لار اورتاق گؤمروک تعریفه اؤدنیشینه اؤده‌دیک‌دن سوْنرا یئنه بیرلیک ایچینده سربست گزه بیلرلر.

کاپیتالین سربست دؤورانی پرینسیپی، داشینماز املاکین آلیم-ساتیمی، اؤلکه‌لرآراسی حیصّه پایلاشیم‌لاری کیمی سرمایه‌لره ایمکان تأمین ائتمک مقصدی‌له یارادیلمیش‌دیر. اورتاق ایقتیصادییات و پول واحیدی تطبیقینه گئچیله‌نه قدر سرمایه اینکیشافی عملیات‌لاری اوْلدوقجا یاواش اوْلموش‌دور.

اینسان‌لارین سربست دؤورانی (دولاشیمی-جریانی) پرینسیپی، اوروپاایتتیفاقی وطنداش‌لاری‌نین دیگر عوضو اؤلکه‌لر آراسیندا اوتورماق، چالیشماق، اوخوماق، گزمک یا دا تقاودچو اولا بیلمک (امکلی اولا بیلمک-بازنشست اولابیلمک) اۆچون سربست سفر ائده بیلمه‌سینه ایمکان تأمین ائدر. بۇ قانونون توسعه ائتدیریله بیلمه‌سی اۆچون بیر چوْخ فورمال آزالدیلماسی و دیگر اؤلکه‌لردن گلن اینسان‌لارین پئشه اهلییت‌لری‌نین (ایش صلاحییت‌لری-گواهینامه‌های شغلی) تانینماسی لازیم ایدی. کؤهنه‌دن، ایقتیصادی اولاراق داها تأثیرلی اوْلان اؤلکه‌لره، اولمایان‌لاردان داها چوْخ آزادلیق تانینمیش‌دیر. ایقتیصادی باخیم‌دان داها آز تأثیرلی اوْلان‌لارا دا حاق‌لار تانینماسی ایلک اولاراق ۱۹۹۹-جو ایل‌ده اوروپاایتتیفاقی وطنداش‌لیغی آنلاییشی‌نین اورتایا آتیلماسی‌یلا اوْلموش‌دور. اینسان‌لارین سربست دؤورانی‌نین اؤلچوسونون آرتدیریلماسی‌نین یاناشی، بۇ قانون بیرلیک وطنداش‌لارینا کیمی ایجتیماعی و سیاسی حوقوق‌لاردا وئریر.

خیدمت‌لرین (خدمات) و شیرکت‌لرین سربست دؤورانی پرینسیپی اؤز ایشینی ایجرا ائدن کس‌لرین عوضو اؤلکه‌لر آراسیندا وطنداش‌لارا کئچیجی یا دا داوام‌لی خیدمت تقدیم ائتمک مقصدی‌ایله هر هانسی بیر مانیعه‌یه توخونماق‌سیزین حرکت ائده بیلمه‌سینی نظرده توتور. بۇ خیدمت‌لر، اوروپاایتتیفاقی عومومی داخیلی حاصیلی‌نین ۶۰٪-دان % ۷۰ یارادیر. بازارین بۇ ساحه‌سینی داها دا آزادلاش‌دیرماق مقصد قویان خیدمت‌لر و بازار اونرگه‌سی‌نین (Bolkestein Direktifi) یاخین کئچمیشده قبول ائدیلمیش‌دیر. بونا گؤره خیدمت ساحه‌سی عملیات‌لاری، اگر باشقا بیر سربستی ایشه آپاریلمامیش‌سا، قالیجی خوصوصیت‌ده‌دیر.

بو خصوصیت‌لرین هئچ بیری تامامیله سرحدسیز و قطعی دئییل. عوضو اؤلکه‌لر ایسته‌سه‌لر، آندلاشمالارجا نظرده توتولان موعه‌ایه‌ن آزادلیق ساحه‌لرینده قیسالدلامالاردا بیلر یا دا داها خصوصی وضعیت‌لرده اوروپامحکمه‌لری‌نین مؤوضوع‌ا باغ‌لی حؤکم‌لرین‌دن فایدالانا بیلرلر. مثلاً، موقاویله‌لر هر هانسی بیر عوضو اؤلکه‌یه، ایجتیماعی سیاست و یا تهلوکه‌سیزلیگینه ترس دوشمه‌سی وضعییتینده بۇ آزادلیق ساحه‌لرینی قالدیرا حاق و صلاحیتی‌نی وئریر. بۇ مؤوضوع‌دا بیرلیک طرفین‌دن اوول‌دن تعیین اوْلونموش حؤکم‌لرین یوخلوغوندا، ائدیله‌جک‌لره عوضو اؤلکه‌لر اؤز ایچینده قرار وئریر. بۇ وضعییت‌ده، اوروپاایتتیفاقی محکمه‌لری عوضو اؤلکه‌نین قراری‌نین، ایتتیفاقین داخی‌لی نیظامنامه‌سینه ضید اوْلوب اولمادیغی مؤوضوع‌سوندا حاکم‌لیک ائدر. اوروپاایتتیفاقی عوضولری آراسین‌داکی سربست حرکت آنلاییشی، اوروپاایقتیصادی اۆچون اوزرین‌دن بیرلییه عوضو اولمایان ایسلاندیا، نوروئچ و لیختئنشتاین کیمی اؤلکه‌لره ده تطبیق اوْلونموش‌دور. اوروپاایتتیفاقی ایچین‌دکی تیجارتین تخمیناً یاری‌سی یئنه بیرلیک طرفین‌دن اویغونلاش‌دیریلان قایدا و قانون‌لار آلتیندا باش وئریر.

اوروپااتفاقیندا پول ایتتیفاقی ۱۹۶۹-جو ایل‌دن بری رئال‌لاشدیریلماغا چالیشیلان رسمی بیر هدف اوْلموش‌دور و ۱۹۹۰-جی ایلده اوروپاایقتیصادی و پول ایتتیفاقینده بونون اۆچون ایلک ایش‌لر باشلادیلمیش‌دیر. دوققوز ایل سوْنرا، ۱۹۹۹-جو ایلده ایتتیفاقین او زامانکی اون بئش عوضوونون، اون بیری‌نین آورونو (یورونو) اورتاق پول واحیدی اولاراق قبول ائتمه‌سی ایله کؤهنه میلّی پول واحیدلری ده بیر مۆدت  ایستیفاده‌ده قالمیش آنجاق قور فرق‌لری آورویا گؤره نیظاملانمیش‌دیر. ۱ ژانویه ۲۰۰۲-جی ایل‌ده بۇ دفعه اون ایکی اؤلکه‌ده کؤهنه میلّی پول واحیدلری تداوول‌دن قالخمیش و آورو ایستیفاده ائدیلن تک اورتاق پول اوْلموش‌دور. ائسلوونی‌یا، ۱ ژانویه ۲۰۰۷-جی ایل‌ده، مالتا و قیبریس ۱ ژانویه ۲۰۰۸-جی ایل‌ده، ائسلوواکی‌یا دا ۱ ژانویه ۲۰۰۹-جو ایل‌ده آورو ایستیفاده ائتمه‌یه باشلامیش و بئله‌جه جمع‌ده آورونو رسمی پول واحیدی اولاراق ایستیفاده ائدن اؤلکه سایی اون آلتی‌یا چیخاراق آورو ساحه‌سی بؤیوموش‌دور. بیرلشمیش کراللیق (United Kingdom) و دانمارک خاریجینده بوتون اؤلکه‌لر عوضولوک شرطی آورونو اورتاق پول اولاراق ایستیفاده قبول ائتمیش‌لر. قالان اؤلکه‌لرین آورونو ایستیفاده نه واخت کئچجیی ایقتیصادی وضعیت‌لر گؤروشولدوگونده قرارا باغ‌لاناجاق. آنجاق، بۇ اؤلکه‌لرده آورویا کئچیش‌له علاقه‌دار ایجتیماعییت فیکیرلری دانمارک و رومانی‌یا خاریجینده منفی ایستیقامت‌ده‌دیر. مونته‌نئگرو و کوزوو کیمی بعضی اؤلکه‌لر ده غئیری-رسمی اولاراق آورونو پول واحیدی اولاراق ایستیفاده ائدیر. 

آورو ایله علاقه‌دار عملیات‌لار و آورونو پول واحیدی اولاراق ایستیفاده ائدن اؤلکه‌لرین پول سیاستی اوروپامرکزی بانکاسینجا تشکیل ائدیلمکده‌دیر. اوروپاایتتیفاقی ایچینده ایستیفاده ائدیلن ۱۲ باشقا پول واحیدی داها واردیر.

آورو، اوروپاایتتیفاقی وطنداش‌لاری‌نین و مال‌لارین سربست سفر ائتمه‌سینی و گزمه‌سینی آسانلاش‌دیرماق، مزننه فرقی کیمی سوال‌لاری اورتادان قال‌دیرماق، قیمت شففاف‌لیغی یاراتماق، تک بیر اورتاق مالیه بازار یاراتماق، قیمت ثابیت‌لیگی تأمین ائتمک، آشاغی فاییز درجه‌سی و تک بیر اورتاق پول واحیدی‌له میلتلرآراسی بوحران‌لارا قارشی قورونماق مقصدی‌له ایستیفاده‌یه سوخولموشدور. آیریجا آورودان عوضو اؤلکه‌لر آراسیندا بوتون‌لشمه‌یه کؤمک اولماسی و بونو توسعه ائتدیرمه‌سی مقصدی‌له سیاسی بیر سیموول اولاراق دا فایدالانیلماسی دوشونولموش‌دور. سون ایل‌لرده، آورو هجمی سورعت‌له آرتمیش‌دیر و آورو آلانی‌نین یاخین گله‌جک‌ده داها دا یاخشی اولاجاغینی باغ‌لی سؤز-صوحبت‌لر وار. آورونون دیر آرتیمینین و آمریکان دولاری‌نین دیر ایتکی‌سی‌نین سورمه‌سی وضعییت‌ینده آورونون دونیاداکی باش‌لیجا ائحتیاط صندوق وضعییت‌ینه گلمه‌سی اولاسی‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی، مئیدانا گتیردیگی اورتاق بازار ایچینده هر هانسی بیر حاق‌سیز ریقابت حادیثه‌سینه یئر وئریلمه‌مه‌سینی تأمین ائتمک مقصدی‌له بیر ریقابت حوقوقو یؤنرگه‌سی (دستورو) ایجرا ائتمکده‌دیر. ریقابت تشکیلاتی اولاراق، اوروپاکومیسسیاسی‌نین اورتاق بازار ایچینده اعتیمادلارا قارشی تدبیرلر گؤرمک، کارتئل قیرماق، ایقتیصادییاتی داها دا آزادلاش‌دیرماق و دؤولت دسته‌اینی اؤنلمک کیمی عؤهده‌لیک‌لری وار.

اوروپاایتتیفاقی‌نین ریقابت‌دن مسئول عوضوو، کومیسسیا ایچین‌دکی ان اهمیتلی مؤوقع‌لرده بیرینده‌دیر و قرارلاری‌یلا چوخ‌میلّت‌لی شیرکت‌لری (شرکت‌های چند ملیتی) تأثیر ائده بیلر. مثلاً، ۲۰۰۱-جی ایل‌ده کومیسسیا عوضوو اینحیصارین قباغی آلینما مقصدی‌له آمریکا بیرلشمیش شیتات‌لاری قایناق‌لی ایکی بؤیوک شیرکتین بیرلشمه‌سینی میلّی صلاحیت‌لی‌لر راضیلاشمیش اولماسینا قارشی مانیعه تؤرتمیش‌دیر. ریقابت مؤوضوع‌سوندا بیر باشقا اهمیت‌لی ایددیعا دا، ۹ ایل‌لیک بیر مۆدت ‌دن سوْنرا کومیسسیانین مایکروسافتو، ویندوز مدیا پلایئر اوزرینده اینحیصار یاراتماق اۆچون ۷۷۷ میلیون آورولوق پول جزاسینا تحمیل ائتمه‌ای‌دیر.

لیسبون آندلاشماسی گؤروشمه‌لرینده، فرانسه پرزیدنتی نیکولار سارکوزی‌نین گریشیم‌لری‌له آندلاشما لاییحه‌سینده ایتتیفاقین ریقابته علاقه‌دار یؤنرگلریندن (دستورلاریندان) بعضی مادّه‌لرین حذف ائتمیش‌دیر. آنجاق بۇ مادّه بعضی علاوه یؤنرگلره هله وار و بونون اوروپاایتتیفاقی سیاستی ایچینده تأثیرلی اوْلوب اولمایاجاغی نامعلوم‌دور.

اوروپاایتتیفاقی‌نین ۲۰۰۷-جی ایل راضی‌لاشدیریلمیش بودجه‌سی ۱۲۰٫۷ میلیارد آورودور و ۲۰۰۷–۲۰۱۳ آراسی مۆدت  اۆچون جمع‌ده ۸۶۴٫۳ میلیارد آورو آییرمیش‌دیر. بۇ میقدار اوروپاایتتیفاقی‌نین ایگیرمی یئددی اؤلکه‌سی‌نین جمعی غئیری صافی میلّی حاصیل‌اسی‌نین% ۱٫۱ 'ی دن% ۱٫۰۵ -اینه برابر گلیر. بیر موقاییسه ائدیله‌جک اولسا، بیرلشمیش کراللیغین (بریتانییا) ۲۰۰۴-جی ایل بودجه‌سی ۷۵۹ میلیارد آورو اولاراق تخمین ائدیلمیش و فرانسه نین دا ۸۰۱ میلیارد آورو خرجلیه‌جه‌ای نظرده توتولموش‌دور. ۱۹۶۰-جی ایلده اوروپاایتتیفاقی‌نین اؤنجل اوروپاایتتیفاقی‌نین بودجه‌سی غئیری صافی میلّی محصول یالنیز% ۰٫۰۳ 'و ایدی.

ان بؤیوک اورتاق خرجلمه اؤگه‌سی (عونصورو) بودجه‌نین% ۴۵ لیک حیصّه‌سی‌نین آیریلمیش اوْلدوغو اورتاق اکین‌چی‌لیک پولیتیکاسی‌دیر. ایکینجی سیرادا% ۳۰ ایله اوروپاایتتیفاقی‌نین رئجیونال توسعه سیاستی گلیر. بۇ خرج‌لری ۸٪-لیک پای ایله خاریجی ایش‌لر سیاستی گئدن، % ۶ لیک پای ایله ایداره‌ائتمه خرج‌لر و ۵٪ لیک پای ایله آراشدیرما خرج‌لری ایزلر.

اورتاق اکین‌چیلیک سیاستی، اوروپاایتتیفاقی‌نین ان کوهنه یونرگلرین‌دن و اساس مقصدلرین‌دن بیری‌دیر. بۇ سیاستین، اکین‌چیلیک ایستئحصالی آرتیرماق، محصول آنبارلارین‌دا قطعی‌لیک تأمین ائتمک، اکین‌چیلیک‌له مشغول اوْلان کس‌لر اۆچون یاخشی بیر حیات ایستانداردی تقدیم ائتمک، بازاردا ثابیت‌لیگی اوزرین‌ده قورولماسی، ایستهلاک‌چی‌لار اۆچون اویغون قیمت‌لر تعیین کیمی مقصد و وظیفه‌لری واردیر (روما سازیشی‌نین ۳۳ونجو مادّه‌سی). سیاست یاخین زامانا قدر بیر دوولت دستکی نیظامی و بازار موداخیله‌سی ایشله‌ایردی. اکین‌چیلیگه وئریلن دستک ۹۰-جی ایل‌لره قدر او زامان‌کی اوروپاایقتیصادی ایتتیفاقی‌نین ایل‌لیک بودجه‌سی‌نین ۶۰ فایزی قدرایدی. اکین‌چیلیک دستگی بوگون‌کو اوروپاایتتیفاقی بودجه‌سی‌نین ۳۵ فایزینی مئیدانا گتیرمک‌ده‌دیر.

سیاستین قیمت ایداره‌سی (کنترل قیمت) و بازار موداخیله‌سی (دستک آلیشی) بویوک اولچوده ائحتییاج چوخو محصول اورتایا چیخاردی. بۇ ائحتیاط‌لار بیرلیک طرفین‌دن ان آلت قیمت سرحدین‌دن توپ‌دان ساتین آلین‌دی. بیرلیک الینده‌کی آنبارلاری اریده‌بیلمک اۆچون محصول‌لاری ضمانت قویدوغو قیمت‌لرین چوْخ آلتین‌دا دونیا بازارلارین‌دا ساتیشا تقدیم ائت‌دی یادا جوت‌چولره (اکینچی‌لره) ایتتیفاقین محصول‌لاری آلدیغی قییمت‌له سات‌دیغی قییمت آراسین‌داکی فرق قدر دوولت دستکی وئریل‌دی. بۇ اوصول توسعه ائتمک‌ده اوْلان دونیانین آز وساییط‌آلان جوت‌چولری طرفین‌دن بویوک تنقیدلره معروض قال‌دی. ائحتییاج چوخو ایستئحصال، اکولوژی اطرافا توخونجاسی اوْلان اکین‌چیلیک اوصول‌لارین سیخ بیر شکیل‌ده ایستیفاده اوتری‌ده چوْخ چوخ رئاکسییا آل‌دی.

۹۰-جی ایل‌لرین باشلانغیجین‌دان بری، اورتاق اکین‌چیلیک سیاستی بیر سیرا تنظیم‌لمه کئچیرمیش‌دیر. ایلک اولاراق بۇ تدبیرلر بیر بولوم تورپاغین شوورلو اولاراق ایستئحصال‌دان چکیلمه‌سینی نظرده توتان ۱۹۸۸ کنارا-قویما سیاستی، سود کووتاسی (سود سهمیه‌سی) و داها یاخین کئچمیش‌ده اورتایا آتیلان جوت‌چولرین (اکینچی‌لرین) چیخاردیق‌لاری محصول میقدارینا گوره اوروپاایتتیفاقین‌دن پول آلماسینی تأمین ائدن آیری-سئچکی‌لیک مودئلی‌دیر. بۇ خوصوصی مودئل خوصوصی بیر محصول چیخاریب پولونو آلماق یئرین، کند تصروفاتی ساحه‌سی بویوک‌لوگونه گوره بیرباشا اودمه پلانینا کئچیلیر. بونون اکین‌چیلیک گلیر سَوییه‌سینی یوکسک توتارکن، بازارین ایستئحصال نیسبتینی‌ده موعه‌ایه‌ن بیر نوقطه‌ده توتماسینا کومک ائتمه‌سی اومید ائدیلمک‌ده‌دیر. اکین‌چیلیک مووضوع‌سون‌دا ائدیلن ان یئنی ایصلاحات‌لاردان بیری‌ده شکر بازارینی بویوتمک اۆچون داها ایلک عوضو دوولت‌لر آراسین‌دا و اوروپاایتتیفاقی‌ایله خوصوصی علاقه‌لر ایچری‌سین‌ده اوْلان بعضی آفریقا-کاراییب-ساکیت اوکئان (اقیانوس آرام) اؤلکه‌لری آراسین‌دا بیرگه شکر بازاری‌نین بۇ خوصوصییتی‌نین سونونجو تنظیم‌لمه‌سی‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی قورولوشون‌دان بویانا بؤلگه‌سین‌ده‌کی انرژی سیاستین‌ده قاباق‌جیل گوج اوْلموش‌دور. بۇ وضعییتین تمه‌لین‌ده ایتتیفاقین ۱۹۵۱-جی ایل‌ده اوروپاکومور و پولاد ایتتیفاقی اولاراق قورولماسی یاتماق‌دادیر. ایلک ضروری و گئنیش ایحاطه‌لی بیر اوروپاانرژی سیاستی‌نین توسعه ائت‌دیریلمه‌سی ۲۰۰۵-جی ایل‌ده تشکیل ائدیلن اوروپاایتتیفاقی ساممیتین‌ده تصدیق ائدیلمیش، ایلک قارالاما یونرگه ژانویه ۲۰۰۷-جی ایل‌ده نشر اوْلون‌موش‌دور.

اوروپاکومیسسیاسی‌نین انرژی سیاستینه باغلی بئش اهمیتلی نوقطه‌سی واردیر: داخیلی بازاردا رقابتین آرتیریلماسی، یاتیریم یاتیرماغین تشویقی (تشویق سرمایه‌گذاری) و ائلئکتریک پایلاما شبکه‌سی‌نین گئنیش‌لندیریلمه‌سی؛ بیر بوحران وضعییتین‌ده ائحتییاجی قارشیلایاجاق انرژی قایناق‌لاری‌نین نوع‌لره آییریلدیریلماسی؛ روسیه فئدئراسیاسی‌ایله انرژی اورتاق‌لیغینی توسعه ائتدیررکن اوْرتا آسییانین و شیمالی آمریکانین طبیعی قایناق باخیمین‌دان زنگین اؤلکه‌لریله‌ده آل‌وئر مقصدی‌ایله ایش‌ایتتیفاقی ائتمک اۆچون یئنی آندلاشما چرچیوه‌لری چیخارماق؛ یئنی‌لنه‌بیلر انرژی قایناق‌لاری‌نین ایستیفاده‌سینه آرتیرارکن، وار اوْلان انرژی قایناق‌لارینی داها ثمره‌لی ایستیفاده ائتمک و یئنی انرژی قایناق‌لاری اۆچون آیریلان اودنیگین (مستمری) آرتیریلماسی‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی بوگون، نئفتی‌نین ۸۲ فایزسینی، طبیعی قاز ائحتییاجی‌نین ایسه ۵۷ فایزسینی چول‌دن آلیر و بودا اوروپاایتتیفاقینی بۇ یاناجاق‌لارین ان بویوک ایدخالاتچی‌سی (واردکننده) وضعییتینه گتیرر. اوروپاایتتیفاقی‌نین یاناجاق مووضوع‌سون‌دا خاریجی اؤلکه‌لره خوصوصی‌ایله‌ده روسیه یه آسیلی اولماسین‌دان اوتری بعضی قایغی‌لار دویولماق‌دادیر. بۇ قایغی‌لار یاخین کئچمیش‌ده روسیه و قونشولاری آراسین‌دا یاشانان یاناجاق چاتدیریلما پروبلئم‌لری سببی‌ایله داهادا آرتمیش‌دیر. بونون نتیجه‌سی اولاراق اوروپاایتتیفاقی وار اوْلان انرژی قایناق‌لارینی و کوک‌لری‌نی نوع‌لره آییریلدیرماغا چالیش‌ماق‌دادیر.

اوروپاایتتیفاقی، ترانس-اوروپاشبکه‌لری کیمی (اینگلیسجه: ns-European Networks, TEN) اوز سرحدلری ایچین‌ده اؤلکه‌لر آراسی اینفراستروکتور خیدمت‌لرینی توسعه ائتدیرمه‌یه چالیش‌ماق‌دادیر. ترانس-اوروپاشبکه‌لری لاییحه‌سین‌ده مانش تونئلی، مونت جئنیس تونئلی، لگو ائست، اورئسوند کورپوسو، برئننئر تونئلی کیمی ایش‌لر ایجرا ائدیلمک‌ده‌دیر. ۲۰۱۰-جی ایل سونو ائعتیباری‌ایلا اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده‌کی نقلیات شبکه‌سی‌نین جمعی اوزون‌لوغونون ۷۵٫۲۰۰ کیلومتر قورو، ۷۸٫۰۰۰ کیلومتر دمیر یولونا، ۳۳۰ هاواآلانی‌نا (فرودگاه)، ۲۷۰ بین‌الخلق لیمانا و ۲۱۰ داخیلی لیمانا چاتماسی گوزله‌نیلیر.

توسعه ائتمک‌ده اوْلان اوروپانقلیات سیاستی ایتتیفاقین بیر چوْخ یئرین‌ده آرتان نقلیات شبکه‌سی‌ایله بیرلیک‌ده طبیعی اطراف اوزرین‌ده‌کی تزییقی‌دا آرتیرمیش‌دیر. ۲۰۰۴ اوولی اوروپاایتتیفاقی عوضوو اؤلکه‌لرده نقلیات‌لا علاقه‌دار ان بویوک پروبلئم یول سیخیشیق‌لیغی (ازدحام) و چیرک‌لی‌لیک (آلودگی) دیر. بون‌دان سوْنرا یاشانان گئنیشله‌مه مۆدت ‌لرین‌دن سوْنرا نقلیات آژان‌داسینا اولاشیلابیلیرلیک (تقویم در دسترس بودن) پروبلئمین حلل ائدیلمه‌سی گرک‌لیگی‌ده علاوه اوْلون‌موش‌دور. خوصوصی‌ایله لهیستان‌ین یول‌لاری، اؤلکه اوروپاایتتیفاقینه قاتیلدیغین‌دا چوْخ پیس وضعییت‌ده اوْلدوغون‌دان، ۴٫۶۰۰ کیلومتر یول اوروپاایتتیفاقی اولچون‌لرینه یوکسل‌دیلمیش و بونا باغلی اولاراق ۱۷ میلیارد آورو خرج‌لنمیش‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین حاضیرلادیغی بیر باشقا اینفراستروکتور لاییحه‌سی‌ده گالیله مووقئع‌لندیرمه سیستمی‌دیر. گالیله لاییحه‌سی تکلیفه تقدیم ائدیل‌میش بیر قلوبال پئیک (اویدو-قمر مصنوعی) سئیروسفر سیستمی‌دیر. سیستمین اوروپاایتتیفاقی طرفین‌دن ائدیلمه‌سی و ۲۰۱۰-جی ایل‌ده ایستیفاده‌یه حاضیر وضعییته گتیریله‌رک اوروپاکوسموس آگئنت‌لیگی طرفین‌دن کوسموسا آتیلماسی گوزله‌نیلیر. اوروپاایتتیفاقی، گالیله پرویئکتینی، آمریکا بیرلشمیش شیتات‌لاری قایناق‌لی قلوبال مووقئع‌لندیرمه سیستم‌لرینه اوْلان باغیم‌لیغینی آزالت‌ماق اۆچون باشلات‌میش‌دیر. بۇ جهد بیر چوْخ کیمسه طرفین‌دن یوکسک مبلغی، گئجیکمه‌لری و وار اوْلان جی.پی. ائس (GPS) سیستم‌لری‌نین یانین‌دا گرک‌سیز اوْلدوغو ایستیقامتین‌ده آلدیغی رئاکسییالار سببی‌ایله تئز-تئز تنقید اوْلون‌ماقدادیر.

اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده بیر چوْخ بؤلگه آراسین‌دا گوزه‌گورولر خوصوصییت‌ده برابرسیزلیک‌لر واردیر. ساتین آلما گوجونه گوره اویغون‌لاشدیریلاندا ان یوخسول و ان وارلی بؤلگه‌لر (نومئنکلاتورون NUT-۲ و NUT-۳ حیصّه‌لری) آراسین‌داکی آیری-سئچکی‌لیک یاخشی‌جا دیققته چارپان حالا گلمکده‌دیر. یوکسک طرف‌ده، آدام باشی ۶۸٫۷۵۱ آورولوق آلیش گوجویله فرانکفورت، ۶۷٫۹۸۰ آورولوق آلیش گوجویله پاریس و ۶۵٫۱۳۸ آورولوق آلیش گوجویله ایچری لوندون اولارکن، آشاغی طرف‌ده کیشی‌باشی ۵٫۰۷۰ آورولوق آلیش گوج‌لری‌ایله رومانی‌یانین نورد-ائست توسعه بؤلگه‌سی و ۵٫۵۰۲ آورولوق آلیش گوجویله بولقاریستانین سئوئروزاپادئن (Severozapadentranslate) کیمی بؤلگه‌لری اولور. اوروپاایتتیفاقی اورتالاماسینا باخیلدیغین‌دا، آمریکا بیرلشمیش شیتات‌لاری عومومی داخیلی نتیجه‌سی ۳۵ فایز، یاپونییا عومومی داخیلی نتیجه‌سی ۱۵ فایز داها یوکسک‌دیر.

اوروپاایتتیفاقین‌دا گئری قالمیش بؤلگه‌لرین اینکیشافی‌نین دستک‌لنمه‌سی اۆچون آیریلمیش ائستروکتورجا فون و اویغون‌لاشما فوندو آدی وئریلن اودمه‌لرین واردیر. بوجور بؤلگه‌لر عومومییت‌له بیرلیگه یئنی قاتیلان شرقی اوروپااولکه‌لرین‌ده‌دیر. بیر چوْخ اودنک، تعجیلی کومکی، نامیزد اؤلکه‌لرین اوزلرینی اوروپااولچون‌لرینه داشیماسینا کومک‌چی اولاجاق ایمکان (Phare, ISPA, SAPARD) و کوهنه سوئت سوسیالیست رئسپوبلیکالار ایتتیفاقی اؤلکه‌لری اوْلان موستقیل دوولت‌لر ایتتیفاقی عوضولرینه پول دستک تأمین ائدر. تاجیس (TACIS -Technical Aid to the Commonwealth of Independent States) ایندی‌کی واخت‌دا اوروپاکومیسسیاسی‌نین بیر پارچاسی اوْلان اوروپایاردیم و ایش‌ایتتیفاقی ایداره‌سی‌نین بیر پارچاسی اوْلموش‌دور. ۷. چرچیوه پروقرامی، اورتاق بیر اوروپاآراش‌دیرما اۆچون یاراتماق اۆچون بوتون بیرلیک عوضوو اؤلکه‌لردن قاتیلان کونسورسییوم‌لارجا ایداره اوْلونان آراش‌دیرمالاری مالیییه‌یه ائدر.

اوروپاتوپ‌لولوغون‌دا اطراف‌لا علاقه‌دار ایلک سیاست ۱۹۷۲-جی ایل‌ده باشلان‌دی. او گون‌دن بری، اوروپاایتتیفاقی تورشو یاغیش‌لاری، اوزون طبقه‌سی‌نین اینجله‌مه‌سی، هاوا کئیفییتی، سس-کوی چیرک‌لی‌لیگی، سو چیرک‌لی‌لیگی و توللانتی‌لار کیمی بیر چوْخ مووضوع‌ایلا ماراق‌لانماق‌دادیر. آخار سولارین، گول‌لرین، تورپاغین و ساحیل طبقه‌لری‌نین سولاری‌نین ۲۰۱۵-جی ایله قدر تمیزلنمه‌سی‌نی مقصد قویان سو چرچیوه‌سی امرلری، اوروپاایتتیفاقی‌نین اکولوژی سیاستی‌نین بیر نومونه‌سی‌دیر. اوروپاایتتیفاقین‌دا چول حیاتی، ناتورا ۲۰۰۰ پروقرامی اساسین‌دا قورونور. قوروما آلتین‌دا تخمیناً ۳۰ مین ساحه اولور. ۲۰۰۷-جی ایل‌ده، لهیستان حوکومتی روسپودا وادیسی ایچین‌دن کئچن بیر شوسه ائتمه جهدلرین‌ده تاپیلمیش آنجاق بۇ جهد، اوروپاکومیسسیاسی طرفین‌دن، بؤلگه‌نین چول حیات قوروما پروقرامینا داخیل بیر ساحه اوْلدوغو سببی ایله دایان‌دیریلمیش‌دیر.

کیموی (شیمیایی) مادّه‌لرین کایدی، قییمت‌لندیریلمه‌سی، آللاهین ایذنی و محدودلاشدیریلماسی (رئاجه) پروقرامی (اینگلیسجه: رئگیستراتیون، ائوالواتیون، آوتهوریساتیون آند رئستریجتیون اوف جهئمیجالس)، اوروپاایتتیفاقی‌نین گونده‌لیک ایستیفاده اۆچون چیخاریل‌میش ۳۰ مین ده‌ایشیک کیموی مادّه‌نین تهلوکه‌سیزلیک‌لری‌نین اولچولمه‌سینی نظرده توتان بیر سیاست‌دیر. ۲۰۰۶-جی ایل‌ده آوروپادان گلن بیر گمی‌نین فیل ده‌یشی ساحیلی ساحیل‌لرین‌ده زهرلی توللانتی سیزینتی‌سی‌نا سبب اولماسین‌دان اوتری، اوروپاکومیسسیاسی زهرلی آتیکلارلا علاقه‌دار داها جیددی تدبیر و سانکسییالار تطبیق قرار وئرمیش‌دیر. گمی‌لرله زهرلی توللانتی داشیماجی‌لیغینی قاداغان ائدن ایسپانییا کیمی اؤلکه‌لرله بۇ گون اوروپاکومیسسیاسی، اکولوژی جینایت‌لر باشلیغی آلتین‌دا بعضی جینایت سانکسییالار تطبیقی تکلیف ائتمیش‌دیر. کومیسسییانین بۇ مووضوع‌ا باغلی قانون چیخارماسینا بعضی کسیم‌لرجه قارشی چیخیلسادا گورولن ایددیعادا اوروپاعدالت محکمه‌سی قانون لاییحه‌سینی تصدیق ائتمیش‌دیر.

۲۰۰۷-جی ایل‌ده عوضو اؤلکه‌لر اوروپاایتتیفاقی‌نین گله‌جک‌ده برپا انرژینی ۲۰ فایز نیسبتین‌ده ایستیفاده و ۲۰۲۰-جی ایله قدر آتموسفره آتیلان کاربون‌دی‌اوکسید نیسبتی‌نین ۹۰جی ایل‌لره نیسبتن ان آز ۲۰ فایز آزالدیلماسینی نظرده توتان قانون لاییحه‌سینی قبول ائتمیش‌دیر. بۇ قانوناً اویغون گلمک اۆچون ایمضالانان ۲۰۰۵ قئیدییات موقاویله‌سی اویغون اولاراق ۲۰۲۰-جی ایله قدر، عوضو اؤلکه‌لرده‌کی بوتون اوتوموبیل و یوک ماشین‌لاری‌نین ان آز اون‌دا بیری‌نین بییویاکیت‌ایله چالیشار وضعییته گتیریل‌مه‌سی قرارلاشدیریلدی. بونون صنایئع‌لشمیش بیر بؤلگه اۆچون قلوبال ایستی‌لش‌مه‌یه قارشی آلینا بیله‌جک ان یئرین‌ده تدبیرلر بیری اوْلدوغو دوشونولمک‌ده‌دیر.

کیوتو پروتوکولونون داوامی خوصوصییتین‌ده‌کی بیرلشمیش میلّت‌لر ایقلیم ده‌ایشیک‌لیگی کونفرانسین‌دا اوروپاایتتیفاقی‌نین ۲۰۵۰-جی ایله قدر ایستی‌خانا قازی سالینی‌مینی یاری-یارییا آزالتماسی تکلیف ائدیل‌میش‌دیر. اوروپاایتتیفاقی‌نین اوز کاربون آیاق ایزینی آزالت‌ماق ایستیقامت‌لی جهدلری ۱۹۹۰ ایله ۲۰۰۵ آراسین‌دا شرقی آوروپادا ۱۵ فایز، قربی آوروپادا ۱۰ فایز اوْلان مئشه نیسبتی‌نین آرتماسی‌ایلادا دستکلنمیش‌دیر. بۇ مۆدت  بویون‌جا بۇ مئشه‌لر اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده اینسان قایناق‌لی چرشنبه آخشامینیمی ۱۲ فایز عئینی دوشن ۱۲۶ میلیون متری‌سین تون کاربون اممیش و هاوانی تمیزله‌میش‌دیر.

تحصیل و آراشدیرما ساحه‌سین‌ده اوروپاایتتیفاقی‌نین وظیفه‌سی میلّی رهبرلیک‌لری دستکله‌مک‌له محدوددور. تحصیل‌ده ایتتیفاقین سیاستی عومومی اولاراق ۹۰لاردا حاضیرلانان و شاگیرد ده‌ایشمه‌سینی و شاگیردلرین خاریج‌ده اوخوماسی‌نی آسان‌لاشدیران پروقرام‌لاردان عیبارت‌دیر. بۇ پروقرام‌لاردان ان گوزه آرتیرما، ۱۹۸۷-جی ایل‌ده تطبیقه قویولان اونیوئرسیته‌لر آراسی بیر شاگیرد موبادیله‌سی پروقرامی اوْلان ائراسموس‌دور. ایلک ایگیرمی ایل‌ده بۇ پروقرام بین‌الخلق سَوییه‌ده ۱٫۵ میلیون اونیوئرسیتئت و کوللئج شاگیردینه خاریج‌ده تحصیل‌لرینی داوام ائتدیرمه ایمکانی تأمین ائتمیش‌دیر.

ایندی‌کی واخت‌دا ایبتیدایی تحصیل شاگیردلری، موعللیم‌لر، پئشه‌تحصیل شاگیرد و حیات بویو اویرنمه لاییحه‌سی ایچین‌ده‌کی یئتکین طلبه‌لر اۆچون‌ده بنزر پروقرام‌لار واردیر. بۇ پروقرام‌لار اؤلکه‌لر آراسی معلومات اوتورولمه‌سینی آرتیرماق، تحصیل و یئتیش‌دیرمه مووضوع‌سون‌دا فایدالی تطبیق‌لری بیرلیگه عوضو اؤلکه‌لر آراسینا یایما کیمی مقصدلر گودولرک یارادیلمیش‌دیر. بولوگنا سوره‌جینه وئردیگی دستک‌له‌ده اوروپاایتتیفاقی، آوروپادا تحصیل دستکی‌نی داوام ائتدیرمک‌ده‌دیر.

علمی آراشدیرمالار، اوروپاایتتیفاقی‌نین ایلکی ۱۹۸۴-جو ایل‌ده باشلادیلان آراشدیرما و تئکنولوژی توسعه ائتدیرمه چرچیوه پروقرامی داخیلین‌ده آسان‌لاشدیریل‌ماق‌دادیر. بۇ ساحه‌ده‌کی اوروپاایتتیفاقی سیاستی‌نین مقصدی علمی آراشدیرمانی اعتینا ائت‌دیرمک و دوزن‌لمک‌دیر. موستقیل بیر قورولوش اوْلان اوروپاآراشدیرما شوراسی، اوروپاایتتیفاقی اودنک‌لرینی آوروپادا ایجرا ائدیلن آراشدیرمالار و میلّی آراشدیرمالار آراسین‌دا پایلاش‌دیریر. یئددینجی آراشدیرما و تئکنولوژی توسعه ائتدیرمه چرچیوه پروقرامی (فپ۷)، چول‌دن آلینمیش یاناجاق‌لارا اوْلان آسیلی‌لیغی آزالت‌ماق و یئنی‌لنه‌بیلر انرژی قایناق‌لاری‌نی نوع‌لره آییریلدیرماغا مقصدی‌ایله، انرژی ساحه‌سین‌ده اوْلدوغو کیمی چوْخ موختلیف مسئله‌لری موزاکیره ائدیر.

ژانویه ۲۰۰۰-دن بری اوروپاکومیسسیاسی، اوروپاآراشدیرما اۆچون اولاراق بیلینن داها بویوک هدف‌لره یونل‌میش‌دیر. بۇ ساحه‌ده بویوک اودنک‌لرله بعضی اهمیتلی مووضوع‌لاردا آراش‌دیرمالار ایجرا ائدیلمک‌ده‌دیر. بۇ آراش‌دیرمالار بوتون عوضو اؤلکه‌لرین دستکینی آلمیش‌دیر. آراشدیرما ساحه‌سین‌دن ایش‌ایتتیفاقی، معلومات پایلاشیمی، اوروپاایچین‌ده آراش‌دیرما ایشچی‌لری‌نین دووران آزادلیغی‌نین تأمین ائدیلمه‌سی، شیرکت‌لری‌له صنایع آراسین‌داکی باغ‌لارین گوجلندیریلمه‌سی و ایداره ائتمه مانیعه‌لرین قالدیریلماسی کیمی مقصدلر اوزرین‌ده یوغونلاشیلماق‌دادیر.

اوروپاایتتیفاقی، فرانسه نین جاداراجه شهرین‌ده قورولاجاق اوْلان بین‌الخلق تئرمونوک‌لر تجروبی رئاکتور (یتله‌یر) پرویئکتینی رئال‌لاشدیرماق اۆچون آلتی باشقا اؤلکه‌ایله ایش‌ایتتیفاقی ایچینه گیرمیش‌دیر. بۇ لاییحه بوگونه قدر ائدیلمیش اوْلان ان بویوک نوعه رئاکتور اوْلان ژئتین (اینگلیسجه: ژوینت ائوروپئان توروس) قورولوشو اوزرینه قبول ائدیلمیش‌دیر. اوروپاکومیسسیاسی بۇ لاییحه‌نین ۲۰۵۰-جی ایله قدر انرژی ایستئحصالینا باشلایاجاغینی نظرده توت‌ماق‌دادیر. اوروپاایتتیفاقی‌نین، اوروپانوعه آراشدیرما مرکزی بونیه‌سین‌ده‌ده موشاهیده‌چی ایستاتوسو، اوروپاکوسموس آگئنت‌لیگی‌ایله موختلیف موقاویله‌لر و اوروپاجنوب رصدخانای‌له‌ده ایش‌ایتتیفاقی واردیر. بۇ تشکیلات‌لار اوروپاایتتیفاقی بونیه‌سین‌ده اولاماسالاردا بونلارلا تئز-تئز بیرلیک‌ده ایش‌لر ایجرا ائدیلمک‌ده‌دیر

اوروپاایتتیفاقی‌نین ایییرمی‌یئددی عوضو اؤلکه‌سی‌نین جمعی اهالی‌لری ژانویه ۲۰۰۷ اعتیباریله ۴۹۵٫۱۲۸٫۵۲۹ نفردیر. عومومی اولاراق اوروپاقاره‌سین‌ده یاشایان جمعی اهالی ایسه تخمیناً اولاراق ۷۱۰ میلیون نفردیر. بیر چوْخ اوروپااولکه‌سینه دوغرو یاشانان چول‌دن کوچ‌لر سببی‌ایله بیرلیک اهالی‌سین‌ده بیر میقدار آرتیم گوزله‌نیلیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین عومومی اهالی‌سی دونیا اهالی‌سی‌نین ۷٫۳ فایزنا برابر دوشر. بیرلیک توْرپاق‌لاری دونیا سطحی‌نین یالنیز ۳ فایزی‌نین کاپلاماسینا قارشی کوادرات کیلومتره ۱۱۴ آدامین دوشدویو بیرلیک توْرپاق‌لاری دونیانین ان سیخ نۆفوس لان‌میش بؤلگه‌لرین‌دن‌دیر. جمعیتین ۸۰ فایزی شهرلرده یاشاییر و بیرلیک وطنداش‌لاری‌نین اوچ‌ده بیری اهالی‌سی ۱ میلیون‌دان چوْخ اوْلان شهرلرده یاشاییر. اوروپاایتتیفاقی، دونیاداکی دیگر بوتون بؤلگه‌لردن داها چوْخ دونیا شهرینه مالیک‌دیر. بیرلییه داخیل اؤلکه‌لر ایچین‌ده جمعی ۱۶ عدد اهالی‌سی ۱ میلیونو آشان شهر واردیر.

اوروپاایتتیفاقین‌دا بیر چوْخ بویوک شهرین یانین‌دا بیر اوقدرده تک بیر مرکزی اولمایان آنجاق سیخ شکیل‌ده نۆفوس لان‌میش بؤلگه‌لر واردیر. بۇ بؤلگه‌لر ایکی اهمیتلی شهرین آراسین‌دا توسعه ائتمیش یادا اهمیتلی بیر مرکزین اطرافینی ایحاطه ساحه‌لردیر. بون‌لارین ان اهمیتلی نومونه‌لری: تخمیناً ۱۰٫۵ میلیون نفر اهالی‌سی اوْلان رئن-روحر بوگه‌سی (کولن، دورتموند، دوسسئل‌دورف و س)، ۷ میلیون نفر اهالی‌سی اوْلان راندستاد بؤلگه‌سی (آمس‌تئردام، روتتئردام، لاهئی، اوترئجهت و س)، ۵٫۵ میلیون نفر اهالی‌سی اوْلان ولاامسه رویت بؤلگه‌سی (انوئرس، بروس‌سئل، لئووئن، گئنت و س) و ۳٫۵ میلیون نفر اهالی‌سی اوْلان یوخاری سیلئزیا متروپولودان ایتتیفاقی‌دیر (کاتوویجه، سوسنوعیئج)

اوروپاایتتیفاقین‌دا کونوشلان بوتون دیل و لهجه آراسین‌دا ایییرمی‌اوچ دنه‌سی رسمی ستاتوسا مالیک‌دیر. بۇ بیلم: آلمان، بولقار، چئخ، دانمارک، ائستون، فعلئمئنکچه، فین، فرانسیز، اینگیلیس، ایرلاند، ایسپان، ایسوئچ، ایتالیان، پولیاک، لاتیش، لیتوا، ماجار، مالتا، پورتوقال، رومئنجه، سلوواک، سلووئن و یونانجا. قانونوئریجی‌لیک قرارلاری کیمی، بیرلیک‌ده اله آلینان بوتون مووضوع‌لارین سندلری ایتتیفاقین هر رسمی دیلینه چئوریلیر. اوروپاپارلامئنتی بوتون باش مجلیسین سندلرینی یئنه بوتون بۇ رسمی دیل‌لره چئویره‌رک عوضولرینه تقدیم ائدیر. بیرلیک ایچین‌ده‌کی بعضی تشکیلات‌لار ایسه داخیلی ایش‌لر کیمی کیمی مووضوع‌لاردا یالنیز علاقه‌دار اؤلکه‌لرین دیلینی ایستیفاده ائدر. بۇ سندلر خبرلشمه و اونسیت مووضوع‌لاری اۆچون قیسمن چئویریله بیلیر. دیل سیاستی هر عوضو اؤلکه‌نین اوز مسئولییتین‌ده‌دیر؛ آنجاق اوروپاایتتیفاقی قوروم‌لاری‌دا بونیه‌سین‌ده‌کی رسمی دیل‌لرین اویره‌نیل‌مه‌سینی تشویق ائدر.

۲۰۰۶-جی ایل اعتیباریله ۸۸٬۷ میلیون نفر کونوشانی‌ایله آلمان، اوروپاایتتیفاقین‌دا آنادیل اولاراق دانیشیلان ان مشهور دیل‌دیر. آلمان، اینگیلیس، فرانسیز و ایتالییان ایزلر. ان چوْخ بیلینن خاریجی دیل اهالی‌نین ۵۱ فایزی‌نین دانیشا اینگیلیزه‌دیر. بونو آلمان و فرانسیز بیلن‌لر ایزلر. اهالی‌نین ۵۶ فایزی ایسه آنا دیل‌لرین‌دن باشقا بیر دیلی دانیشا بیلمک‌ده‌دیر. اوروپاایتتیفاقی‌نین رسمی دیل‌لری‌نین چوخو هیند-اوروپادیل عاییله‌سینه منسوب‌دور. بونون ایستیثنالاری فین-اوگور دیل‌لرین‌دن اوْلان ماجار و فین‌ایله سامی دیل عاییله‌سینه عایید اوْلان مالتا دیلی‌دیر. رسمی دیل‌لر ایچین‌ده، کیریل الیفباسی‌ایله یازیلان بولقار و یونان الفیباسی یازیلان یونان خاریجین‌ده بوتون بیلمه لاتین حرف‌لرییله یازیلار.

ایییرمی‌اوچ رسمی دیلین یانی سیرا، اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده اورتالاما ۵۰ میلیون آدام طرفین‌دن تخمیناً ۱۵۰ رئگیونال دیل و آزلیق دیلی دانیشیل‌ماق‌دادیر. بون‌لار آراسین‌دا، یالنیز ایسپانییادا دانیشیل‌ماق‌دادیر اوْلان رئگیونال دیل‌لردن باسک، کاتالان و قالیسیان‌ایله اوروپاایتتیفاقی وطن‌داش‌لاری ایتتیفاقین رسمی تشکیلات‌لارینا موراجیعت ائده بیلرلر. اوروپاایتتیفاقی زامان‌زامان خوصوصی پروقرام‌لارلا آزلیق دیل‌لرینی یادا یئرلی دیل‌لری دستکله‌سه‌ده، جمعیت‌لرین دیل حوقوق‌لارینی قوروماق عوضو دوولت‌لرین اوز مسئولییتین‌ده‌دیر.

بیر چوْخ رئگیونال دیلین یانین‌دا، دونیانین بیر چوْخ اؤلکه‌سین‌دن آوروپایا گل‌میش قاچقین بیریلرجه دانیشیلان بیر اوقدرده آزلیق دیلی واردیر. تورک، ماغریب عربجه‌سی، روس، اوردو، بئنقال، هیند، تامیل، اوکراینجا و موختلیف بالکان دیل‌لری، اوروپاایتتیفاقی‌نین بیر چوْخ کونجون‌ده دانیشیلار. بۇ ایممیقرانت قروپ‌لار عومومیت‌له هم اوز دیل‌لرینی هم‌ده ایچین‌ده اوْلدوق‌لاری اؤلکه‌نین رسمی دیلینی دانیشان ایکی-دیل‌لی کس‌لردیر. کوچری دیل‌لری هله اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده یادا عوضو اؤلکه‌لردن هرهانسی بیرین‌ده رسمی بیر ستاتوسا صاحیب دئییل. آنجاق اوروپاایتتیفاقی‌نین حیات بویو اویرنمه پرویئکتی داخیلین‌ده ۲۰۰۷-جی ایل‌دن ائعتیبارن خوصوصی دستک گوره بیلرلر. تۆرکجه کیپرده، لوکسئم‌بورق لوکسئم‌بورق‌دا رسمی دیل ستاتوسون‌دا اولماسینا قارشی بۇ اؤلکه‌لرده، ایتتیفاقین مووجود دیل‌لرین‌دن ان بیرینین اونسوزدا رسمی دیل اولماسین‌دان اوتری (لوکسئم‌بورق‌دا فرانسیز و آلمان، کیپرده یونان) بۇ بیلمه اوروپاایتتیفاقی دیل‌لری ایچینه آلینمامیش‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی وار اوْلان هئچ بیر دین‌ایله علاقه‌سی اولمایان و ائتدیگی راضیلاشما و آلدیغی قرارلاردا هرهانسی بیر دینه دغینمه‌ین دونیوی بیر تشکیلات‌لانمانین حاضیرلانماسی اۆچون ایش‌لر باشلادیلان اوروپاایتتیفاقی کونستیتوسیاسی لاییحه‌سی‌نین اون سوزون‌ده و لیس‌سابون سازیشی‌نین بعضی مادّه‌لرین‌ده تانری و یا کریستییان‌لیق‌ایله علاقه‌دار بعضی سویلییش‌لری اولماسی بویوک رئاکسییالار آلمیش و نتیجه اولاراق بوندان ایمتیناع ائدیل‌میش‌دیر.

کریستییان‌لیق مووضوع‌سو اوزرین‌ده بوقدر دورولماسی‌نین سببی، بونون آوروپادا، طبیعی اولاراق‌دا اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده ان مشهور دین اولماسین‌دان‌دیر. آوروپادا کریستییان‌لیق اینانجی روما کاتولیک کیلسه‌سی، اورتودوکس کیلسه‌سی (گونئی‌شرقی آوروپا) و چوْخ موختلیف پروتئستانت کیلسه‌لری (خوصوصی‌ایله شیمالی آوروپا) آراسین‌دا بولون‌موش‌دور. ایسلام و یهودی‌لیک کیمی دین‌لرده اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده تمثیل ائدیلن اینانج‌لاردان‌دیر. ۲۰۰۲-جی ایل اعتیباری‌ایله آوروپادا ۱ میلیون نفردن چوْخ یهودی‌ایله ۱۶ میلیون نفر موسلمان اوْلدوغو سانیل‌ماق‌دادیر.

ائوروستات طرفین‌دن تشکیل ائدیلن آوروبارومتره ایجتیماعی یوخلامالارا اوروپاایتتیفاقی وطنداش‌لاری‌نین اکثریتیی‌نین بیر نوع اینانجا منسوب اوْلدوغونو آنجاق بۇ قروپون یالنیز ۲۱ فایزی‌نین بۇ مووضوعو اهمیتلی سایدیغینی گوستریر. عومومی اهالی ایچری‌سین‌ده هر اؤلکه‌ده گئده‌رک دوشمک‌ده اوْلان کیلسه‌یه باغلی‌لیق وضعییتی‌نین یانین‌دا گئتدیک‌جه آرتان آتئیست یادا آقنوستیک بیر قروپ مئیدانا گلمک‌ده‌دیر. ۲۰۰۵-جی ایلین آوروبارومتره ایجتیماعبیت یوکلامالارین‌دا، رومینییا و بولقاریستانین بیرلییه هله قاتیلمامیش اوْلدوغو ایییرمی‌بئش عوضولو دوورده، اوروپاایتتیفاقین‌دا یاشایان اینسان‌لارین ۵۲ فایزی ایسه هرهانسی بیر تانرییا ایناندیغینی، ۲۷ فایزی بیر نوع روحانی وارلیغین یادا حیات قایناغی‌نین اوْلدوغونو دوشون‌دویونو، ۱۸ فایزی‌ایسه هرهانسی بیر یارادیجی‌یا اینانمادیغینی دیله گتیرمیش‌دیر. ائدیلن آنکئت‌لر نتیجه‌سین‌ده اورتایا چیخان جدول‌لر تانرییا اینانما نیسبت‌لرین ان آشاغی اوْلدوغو اؤلکه‌لرین ۱۹ فایزیله چئخییا و ۱۶ فایزیله ائستونییا اوْلدوغونو اورتایا قویموش‌دور.

عئینی ایجتیماعییت یوکلامالارین‌دا ان دین‌دار اؤلکه‌لرین ۹۵ فایزلیک تانرییا اینانما نیسبتی‌ایله باسقین بیر کاتولیک اهالییه صاحیب اوْلان مالتا و خالق‌لاری‌نین ۹۰ فایزین‌دان چوخو تانرییا اینانان کیپر و رومینییا اوْلدوغو گورول‌موش‌دور. اوروپاایتتیفاقی ایچین‌ده، تانری اینانجی‌نین قادین‌لار آراسین‌دا کیشی‌لردن داها مشهور اوْلدوغو اورتایا چیخ‌میش‌دیر. بۇ وضعییت، کس‌لرین یاشی، یئتیش‌دیریل‌دیگی دینی اطراف و آشاغی تحصیل سوییه‌سینه منسوب اولمالاری کیمی فاکتورلاریله پارارلئل اولاراق آرت‌میش‌دیر. بۇ سئقمئنتده‌کیاینسانلار سیاسی فیکیر اولاراق‌دا اوزلرینی ساغجی‌لیک‌ایله ایلیشکی‌لندیرمیش و فلسفه و ائتیک‌ایله علاقه‌دار مووضوع‌لاری داها چوْخ الشدیرمیشلردیر.

اوروپاایتتیفاقی توْرپاق‌لاری ایچین‌ده اینانانی اوْلان دیگر اهمیتلی اینانج آخین‌لاری ایسه بوددیزم، هیندویزم (بویوک اکثرییتی بیرلش‌میش کراللیق‌دا اولور) و نئوپاگانیزم‌دیر. نئوپاگانیزم آوروپادا آنتیک چاغ‌دا اینسان‌لارین تطبیق چوخانری‌لی دین‌لرین یئنی‌دن جانلانماسینی تأمین ائدن و سورعت‌له یاییلان بیر اینانج حرکتی‌دیر. نئوپاگان اینانج‌لاری بیرلش‌میش کراللیق، دانمارک، ایسوئچ و ایسپانییا حوکومت‌لری طرفین‌دن رسمی اولاراق تانین‌میش‌دیر.

اوروپاایتتیفاقی‌نین مدنیّتی، پارچاسی اوْلدوغو آوروپانین مدنیّتی خاطیرلانار. مدنیّت‌لر ایله علاقه‌دار سیاست عومومییت‌له هر بیر عوضو اؤلکه طرفین‌دن موستقیل اولاراق موع‌ییه‌ن ائدیلیر. عوضو دؤولت‌لر آراسیندا مدنی هم‌رای‌لیک و امکداش‌لیق ماستریخت آندلاشماسیندا بیر بیرلیک اولاراق تعیین اوْلونماسیندا بری اوروپاایتتیفاقی‌نین ماراقلاندیغی اساس مؤوضوع‌لاردان بیری اوْلموش‌دور. اوروپاایتتیفاقی‌نین مدنی ساحه‌ده آلدیغی قرارلار آراسیندا یئددی ایل‌لیک مدنیّت ۲۰۰۰، اوروپا مدنیّت آیی فعالیت‌لری، [۱۶۵] مدیا پلوس پروقرامی، اوروپاایتتیفاقی گنج‌لیک اورکئستری کیمی موسیقی بیرلیک‌لری و هر ایل بیر یا دا ایکی شهرین اؤز مدنیّتی‌نی تانیتماق ایمکانی قازاندیغی اوروپامدنیّت باش‌کندلیغی (باشکند فرهنگی) پروقرامی کیمی تدبیرلر واردیر.

اوروپاایتتیفاقی آیریجا عددلری ۲۰۰۴-جو ایل‌ده ایکی یوز اوتوز اوچه چاتان بیر چوْخ مدنیّت لاییحه‌سینه‌ده وساییت وئریر. اوروپاشوراسی‌نین ایسته‌ای اوزرینه مدنی علاقه‌لرین توسعه ائتدیریلمه‌سینه کؤمک گؤستریلمه‌سی اۆچون «اوروپاو مدنیّت» مؤوضوع‌سوندا عومومی شبکه پورتالی آچیلمیش‌دیر.

بیرلیک ایچینده، اینتئقراسیا (بیرلشمه) پروسسینی دستکله‌ین‌لر چوْخ واخت اسکی یونان، قدیم روما، اوْرتا چاغ فئودالیزمی، رنسانس (اینتیباه)، معاریف‌چی‌لیک دؤورو (آیدین‌لانما چاغی-عصر روشنگری)، ۱۹. عصر لیبئرالیزم آخینی و دونیا موحاریبه‌لری کیمی قیطعه‌نین تاریخینه و اینکیشافینا ایستیقامت وئرن حادیثه‌لری ایحاطه ائدن اورتاق مدنی و تاریخی بیر میراث‌دان سؤز ائدرلر. اوروپاده‌یه‌رلری‌نین بۇ پایلاشیلان اورتاق میراثین اوزرینه قورولماسی مودافیعه اوْلونور.

ایدمان، اوروپاایتتیفاقین‌دن چوخ، عوضو دؤولت‌لرین اؤزلری‌نین یا دا میلتلرآراسی تشکیلات‌لارین مسولییت‌ینده‌دیر. آنجاق، میلّی فوتبول لیقالاریندا اوروپاایتتیفاقی وطنداشی خاریجی اویون‌چو سایینا کووتا قویماغی (تعیین سهمیه) قالدیران و رای عوضی (هزینه نقل و انتقالات) اولمادان ترانسفئر ائدیلمه‌سینه ایمکان وئرن بوسمان قایدالاری (Bosman ruling) کیمی بعضی قرارلار اوروپاایتتیفاقی ایچینده ایدمان سیاستی اوزرینه بؤیوک اهمییته مالیک‌دیر.

تصدیق گؤزله‌ین لیسبون آندلاشماسی ایدمان اویون‌لارینا، بۇ سئکتورو اوروپاایتتیفاقی‌نین ایقتیصادی قایدالارین‌دان آزاد توتاجاق خوصوصی ایستاتوس تانینماسی‌نی نظرده توتماقدادیر. سربست بازار پرینسیپ‌لری‌نین وارلی و یوخسول فوتبول کلوب‌لاری آراسین‌داکی فرقی بؤیوتمه‌سین‌دن ایستیقامت‌لی دویولان قایغی‌لار سببی‌له بۇ وضعیت میلتلرآراسی اولمپیا کومیته‌سی و میلتلرآراسی فوتبول فئدئراسیالاری ایتتیفاقی کیمی رهبرلیک واحیدلری‌له گؤروشولموش‌دور.

اوروپاایتتیفاقی‌نین ایدمان سیاستی‌نین یارادیلماسی زامانی، میلتلرآراسی بسکیتبال فئدئراسیاسی، اوروپافوتبول فئدئراسیالاری ایتتیفاقی، اوروپاهندبال فئدئراسیاسی، میلتلرآراسی بوز هاکی فئدئراسیاسی، اوروپاراگبی ایتتیفاقی و اوروپاوالیبال کونفئدئراسیاسی کیمی بیر چوْخ ایدمان تشکیلاتینا مصلحت‌لشیلر و اونلارین فیکیرلری آلینیر. بوتون اوروپاایتتیفاقی عوضولری و بۇ اؤلکه‌لرین علاقه‌دار میلّی ایدمان کوماندالاری یوفا کیمی اوروپاایچی ایدمان فعالییت‌لرینه ایشتیراک ائدیرلر.




#Article 99: اوریانا فالاچی (254 words)


اوْریانا فالاچی، (29 ژون 1929 - 15 سئپتامبر 2006)، ایسلام علئیه‌دارلیغییلا تانینان ایتالیالی فئمینیست قادین یازار، ژۇرنالیست و سیاسی مۆشاهیده‌چی.

اوْریانا فالاچی، 29 ژون 1929 تاریخینده فلوْرئنس‌دا آنادان اوْلوب. آتاسی، موسولینی علئیه‌داری مۆباریزه‌ده لیدئرلیک ائتمیش و فلوْرانسانی نازی‌لر طرفیندن ایشغالی اثناسیندا قاچیریلاراق ایشگنجه گؤرموش بیر آکتیویست. حیاتی دایم حرکت حالیندا اوْلماقلا کئچن فاللاچی 9 یاش قێسا حئکایه‌لر یازماغا باشلادی. هله 14 یاشیندایکن مقاومته باشلادی. بۇ دؤورده ایتالیاداکی Giustizia e Libertà آدلی فاشیزم علئیه‌داری بیر تشکیلاتا قاتیلدی. فالاچی، دؤیوش اثناسیندا ائتدیگی ایشلر سببییله ایتالیادا مۆتتفیق قۆووه‌لر کوْماندیری طرفیندن مۆکافاتلاندیریلدی.

هله 17 یاشیندایکن ژۇرنالیست‌لیک پئشه‌سینه آددیم آتان فالاچی، آرالاریندا رئپوْرتاژی اثناسیندا اۆزرینده‌کی چارشابی چێخاریب اۆزرینه آتدیغی آیت‌الله خمینی اوْلماق اۆزره هئنری کیسسینگئر، معمر قذافی، گوْلدا مئیر، آریئل شارون، ایندیرا گاندی، ذولفقار علی بۇتتوْ، شاه رضا پهلوی کیمی بیر چوْخ مشهور لیدئرله ائتدیگی تعجبلو رئپوْرتاژلارا دقتلری اۆزرینه یێغاراق آدینی ائشیتدیردی. 1967-جی ایلدن اعتباراً دؤیوش مۇخبیرلیغی وظیفه‌سی اۆسته‌لندی. باشدا 7 ایلینی کئچیرمیش اوْلدوغو ویئتنام اوْلماق اۆزره جنوبی آسیا، اوْرتا شرق، جنوبی آفریقا، اوْرتا و جنوب آمئریکادا ایستی قارشیدورمالارین یاشاندیغی دؤیوش ساحه‌لرینده ژۇرنالیستلیک ائتدی. 11 سپتامبر 2001 تاریخینده نیویوْرک‌دا اکیز قۆلله‌لره هۆجوموندان سوْنرا مۆسلمانلارا قارشی یازیلار یازدی. بۇ اثرلردن بیری اوْلان و مۆسلمانلارین هدف آلان حیرص و قۆرور / حرص و غرور آدلی اثری ایتالیادا 1 میلیوْندان چوْخ ساتدی. ایتالیان قزئتی Corriere della Sera دا بیر دؤور ایداره‌چیلیک ائتدی . فالاچی، مۆختلیف بیوْقرافییا و روْمانلار یازدی. فالاچیعنین اهمیتلی کیتابلاری آراسیندا، دوْغمامیش بیر اۇشاغا مکتوب و اینشاللاه ایشتیراک ائدیر. Corriere della Sera قزئتینده یاییملانان ایسلام ان بؤیوک تهلوکه‌دیر باشلیقلی مقاله‌سی رئاکسییایلا قارشیلاندی.

بئله‌لیکله فالاچی، اۆچ یۆز آدامین اؤلومو ایله نتیجه‌لنن 




#Article 100: اوزئییر حاجی‌بَی‌اوو (666 words)


اوزئییر حاجی‌بیوو(عُزیر حاجی‌بیگ‌او) (1885 - 1948)، آذربایجان اوپرا صنعتی نین اینکیشافی، اؤز قودرتلی ایستئعدادینی خالقا صرف ائتمیش -اوزئییر حاجی‌بیووون آدی ایله قیریلماز تئللرده باغلیدیر. اوزئییر حاجی‌بیوو بوتون یاخین شرق عالمینده ایلک اوپرا اولان   لئیلی و مجنون  ، ائلجه ده ان موکممل اوپرالاریندان بیری، آذربایجان مدنیتی نین گؤزل اینجیلریندن ساییلان   کوروغلو  نون مؤلیفیدیر. بؤیوک بستکارین یارادیجیلیق یولو هئچ بیر زامان دینجلیک بیلمه ین، دایم موسیقی یارادیجیلیغی نین یوکسکلیکلرینه جان آتان، اؤز صنعتکارلیغینی یورولمادان جیلالاندیرماغا چالیشان بؤیوک بیر ایستئعدادین اینکیشافینی عکس ائتدیرن پارلاق بیر نومونه دیر. اوزئییر حاجی‌بیووون اوزرینده 20 ایله یاخین ایشله دیگی و 1945-جی ایلده چاپ ائتدیگی   آذربایجان خالق موسیقیسی نین اساسلاری   کیتابی اورتا عصرلردن سونرا شرق موسیقیسی نین نظریییه سی ایله باغلی یازیلمیش ان دولغون و هرترفلی کیتاب حساب اولونور.  
    

    

بیز نئجه ایش گؤروروک؟

بیز ایش گؤرمک ایسته دیکده بیر شئیی یادیمیزدان چیخاردیریق.

او شئی ندیر؟

او شئی نردیواندیر!

نئجه ینی نردیوان؟ نردیوان ندیر؟  
نردیوان بیر آلتدیر کی، اونون واسیطه سیله آدام تدریجله یوخاری چیخا بیلر. هر کس نردیوانسیز یوخاری چیخماق ایستسه، ائله ییخیلار کی، تپه سی داغیلار.  
بو بئله. بوندان باشقا، بیر ده بیزهمیشه باشیمیزدان یئکه ایش گؤروروک.  
آما بونون سببی وار. سببی ده بودور.  
قونشولاریمیز سیچان بویدا ایش گؤردوکده بیز یاتمیشدیق. سونرا اونلارین ایشی بؤیویوب، کئچی بویدا اولاندا دا بیز یاتمیشدیق. سونرا اونلار ائششک بویدا ایشلر گؤرمه یه اوز قویدولار، بیز یئنه یاتمیشدیق. قونشولاریمیزین ائششک بویدا اولان ایشی، ایره لیله ییب جامیش یئکه لیکده اولدو. آما بیز یاتمیشدیق. و جامیش دؤنوب دوه اولاندا دا بیز یاتمیشدیق. بیز آنچاق او واخت اویاندیق، نه واخت کی، قوشونلاریمیز فیل بویدا ایش گؤرمه یه باشلادیلار.  
غرض، گؤزوموزو اووخالاییب دئدیک کی، نه وار، بیز ده او بویدا ایشلر گؤره بیلریک و باشلادیق فیل بویدا ایشلر گؤرمه یه.  
آخیری نه اولدو؟  
آخیری بئله اولدو:  
فیلین بیر آیاغینی قاییرمامیش یورولوروق و دوروب قاچیریق. سونرا اوتانیریق، دئییریک، گلین تازادان باشلایاق. آنجاق بوراسینی ایقرار ائلگیم کی، فیله گوجوموز چاتمیر. دئییریک کی، اوندان بالاجاسینی قاییراق. فیلدن بالاجا ندیر؟ البتته دَوَه. قرار قویوروق کی، دوه بویدا قاییراق. باشلاییریق. آما یئنه دوه نین آیاغی تامام اولمامیش یورولوب قاچیریق. سونرا یئنه ییغیلیریق، دئییریک کی، دوه ایریدیر، اوندان بالاجاسینی باشلایاق. اوندان بالاجا ندیر؟  
جامیشدیر. باشلاییریق جامیش بویدا ایش گؤرمه یه، لاکین جامیشا دا گوجوموز چاتمیر. آشاغی ائنیریک ( حالبوکی، قونشولار فیلدن یوخاری چیخیرلار). دئییریک کی، ائششک بویدا ایش گؤرک، آما ائششک ده بیزه گوج ائله ییر.توتوروق کئچینی، گوروروک کی، یوخ، کئچییه ده تاب گتیره بیلمیریک. اوندا مصلحتی قویوروق سیچان اوستونه.

آما اوندا گؤرورسن کی، ایچیمیزدن بیر پیشیک چیخدی و سیچانی یئدی...  
بیز بئله ایش گؤروروک.

    

ایلک تاماشا 1908 ایل ژانویه‌نین 12-ده (25-د) باکیدا، ح. ز. تاغییئوین تئاتریندا اولموشدور.  
    

ایلک تاماشا 1909 ایل نووامبرین 30-دا (دسامبرین 13-د) نیکیتین قارداشلاری نین تئاتر-سیرکینده اولموشدور.  

ایلک تاماشا 1910 ایل نووامبرین 12-ده (25-د) باکیداح. ز. تاغییئوین تئاتریندا کئچیریلمیشدیر.  

ایلک تاماشا 1912 ایل مارسین 10-دا (23-د) باکیدا، نیکیتین قارداشلاری نین تئاتر-سیرکینده کئچیریلمیشدیر.  
اصلی و کرم. 4 پرده لی، 6 شکیللی. لیبرئتتوسو عئینیادلی محبت داستانی اساسیندا حاجی‌بیوو طرفیندن یازیلمیشدیر.  
ایلک تاماشا 1912 ایل مایین 18-ده (31-د) باکیدا، مایلوو قارداشلاری نین تئاتریندا کئچیریلمیشدیر.  
    

ایلک تاماشا 1937 ایل آوریلین 30-دا باکیدا، آوبت-ندا کئچیریلمیشدیر.  
    

     
    

ایلک تاماشا 1910 ایل مایین 24-ده (ییونون 6-دا) باکیدا، نیکیتین قارداشلاری نین تئاتر-سیرکینده اولموشدور.  
    

ایلک تاماشا 1911 ایل آوریلین 25-ده (مایین 8-د) باکیدا، مایلوو قارداشلاری نین تئاتریندا اولموشدور.  
    

ایلک تاماشا 1913 ایل اوکتوبرین 25-ده (نووامبرین 7-د) باکیدا، ح. ز. تاغییئوین تئاتریندا اولموشدور.  
    

قیزیل عسگر مارشی. سولیست، خور و فپ. اۆچون. سؤزلری م. س. اوردوبادینیندیر.  
    

    

غلبه هیمنی، ظفر هیمنی. خور و سیمف. اورک. اۆچون. سؤزلری س. وورغونوندور.  
ایستالینه سالام. خور و سیمف. اورک. اۆچون. سؤزلری س. روستمیندیر.  
    

     

تنتنه لی مارش. آذربایجان تورک تئاترینین 10 ایللیگینه هسر اولونموشدور. سیمف. اورک. اۆچون.  
فانتازییا № 1. خالق چالغی آلتلری اورک. اۆچون.  
فانتازییا № 2. خالق چالغی آلتلری اورک. اۆچون.  
    

    

سوناتینا. فپ. اۆچون.  
اوشاق پیئسلری. فپ. اۆچون.    
    

   

    
     

بیر قوش دوشدو هاوادان. سس و فپ. اۆچون. سؤزلری نین مؤلیفی م'لوم دئییل.  
   

بایرام گونو. سس و فپ. اۆچون. سؤزلری م. سئییدزادنیندیر.  
    

ایلک واریانتی «مازوت» آدی ایله 30-جو ایللرده یازیلمیشدیر.  
شفقت باجیسی. سس و فپ. اۆچون. سؤزلری س. وورغونوندور.  
   

یاخشی یول. سس و فپ اۆچون. سؤزلری س. روستمیندیر.  
آنانین اوغلونا نصیحتی. سس و فپ. اۆچون. سؤزلری آشیق م. بایراموووندور.  
دؤیوشچولر مارشی.  




#Article 101: اوزلاشما (135 words)


اوزلاشما (موازنه و مماثله)- ايکی جومله ده و ياخود بيت ده ايکی موزون سجعلی کليمه لری قارشی گتيرمک له دوزه لير.«اَطال»ايله «اَسآءَ» آراسيندا موزون سجع حاکيم دير،دئمه لی هجالارينين تعدادی و نووعو بيرگه دير اما«روی»حرفلری فرقلی دير.

من اطالَ الامل اساءَ العمل:(آرزيلاری اوزون اوزايان کيمسه اَمگينی ضايع ائتميش)

قاندال کيليدين باغلادی ديوانيه وئردی 

ظلمت بوجاغين ساخلادی پروانيه وئردی 

آدام آغزيندان سؤز

قازان آلتيندان کؤز

من ديل دوداق  سن سؤوزکيمی ................... دينـدير منی دينـدير منی

من گـوزگـو سـن  اوٍلگـوزکيمی ................... سينـدير منی  سيندير منی

اسکـی پامبـوق بئز اولماز

قاری دوشمن دوست اولماز

اذا کنتَ فی ادبارٍ والموتَ فی اقبالٍ فما اَسرَعَ الملتقی: اوزمان کی سن اوٍز چئوره سن،اؤلوم ايسه سنه ساری اوٍز قوْيا،نه تئزگؤروش ال وئره جکدير!

اَرمالينا قييما يينجا  آدی چيخماز

قيز آنادان گؤرمه يينجه اؤگيت آلماز                                    

قارا تاغيم يوکسگی اوْغول 

قانلو سوييم تاشقونی اوْغول  
                                         




#Article 102: اوزیماندیاس (160 words)


 I met a traveller from an antique land
Who said: `Two vast and trunkless legs of stone
Stand in the desert... Near them, on the sand,
Half sunk, a shattered visage lies, whose frown,
And wrinkled lip, and sneer of cold command,
Tell that its sculptor well those passions read
Which yet survive, stamped on these lifeless things,
The hand that mocked them and the heart that fed.
And on the pedestal these words appear --

Look on my works, ye Mighty, and despair!
Nothing beside remains. Round the decay
Of that colossal wreck, boundless and bare
The lone and level sands stretch far away.'

اوزیماندیاس، ,()پئرسی بیش شئللینین مشهور سونئتلریندن دیر کی ۱۸۱۸-جی ایلده نشر اولوندو. موضوع و گورونتو گوجو ایله یاناشی، شعر ویرتواوز دیکسییونو ایله ده سئچیلیر. بۇ سونئتین قافییه سخیمی غئیری-عادی دیر و بیر سپیرال و سیخ تأثیر یارادیر.

اوزیماندیاسین مرکزی موضوعسو یئنیلمه ز قووه ت صاحیبی اوْلان لیدئرله رین و یاراتدیقلاری ایمپئرییالارین قاچیلماز تام تنززول دور.




#Article 103: اوستادنامه (290 words)


اوستادنامه - آدیندان گؤروندویو کیمی اوستاد آشیقلارین سؤیله‌دیگی نصیحت آمیز سؤزلردیر. اونلاردا اولو آشیقلاریمیزین دونیا گؤروشو و حیات تجروبه‌لری عکس اولموشدور. چوخ زامان اوستادنامه‌لرده آتا سؤزلری شعرین قافیه و وزنی ایله اویغونلاشدیریلیب، اوستادنامه کیمی وئریلیر. 

بیر قایدا اولاراق آشیقلار داستانا باشلامازدان اول اوستادنامه اوخویارلار. اؤزو ده بیر دئییل، ایکی دئییل، اوچ اوستادنامه اوخویوب سونرا اصل مطلبه باشلارلار.

دده قورقود کیتابیندا دا اثرین اولینده اوزان دده قورقود دیلیندن بیر چوخلو آتاسؤزونو قافیه‌لی نثر پارچالاری کیمی وئریلمیشدیر. کی بو دا دستاندان اول اوستادنامه سؤیله‌مک گله‌نگی‌نین چوخ قدیم اولدوغونو گؤسترمکده‌دیر.

اوستادنامه‌لر اکثر قوشما فورموندا اولسالار دا اونون دیوانی و گرایلی و موخمس شکیللری ده واردیر. آذربایجان دا آشیقلار اوستادنامه‌لری ایله داها چوخ مشهور اولان آشیق خسته قاسيم دیر.

اؤرنک اولاراق آشیق عاباس توفارقانلی دان ایکی اوستادنامه آشاغیدا وئریلیر:

بد اصیل اولادی باشدان تانیرام

چؤر-چؤپ ییغار، یاد اوجاغین یاندیرار.

سحر دورار عار، ناموسون گؤزله‌مز

سویو تؤکر اؤز اوجاغین سؤندورر.

اولغون جوشا گلسه، کؤپوک یاغ اولماز

سؤیود بار گتیرسه، باغچا، باغ اولماز

زیبیل تپه اولسا، کۆللوک داغ اولماز

یئل اسنده آلچاقلارا یئندیرر.

عابباس بو سؤزلری دئیر سریندن

آرخی قازین سویو گلسین دریندن

ائل بیر اولسا داغ اوینادار یئریندن

سؤز بیر اولسا ضربی کرن سیندیرار.

آی آغالار گلین سیزه سؤیله‌ییم:

آلا قارغا شوخ ترلانی بَینمز.

اوغوللار آتانی، قیزلار آنانی

گلینلر ده قاینانانی بَینمز.

آدام وار دولانار صحرانی، دۆزو

آدام وار دۆشورر گۆلو نرگیزی

آدام وار گئیمگه تاپانمیر بئزی

آدام وار آل گئیر، شالی بَینمز.

آدام وار چوخ ایشلر ائیلر ایرادا

آدام وار کی یئته‌بیلمز مورادا

آدام وار کی چؤرک تاپماز دونیادا

آدام وار یاغ یئیر، بالی بَینمز.

آدام وار کی آداملارین ناخشیدی

آدام وار کی آنلامازدی، ناشیدی

آدام وار کی حئیوان اوندان یاخشیدی

دیندیرنده هئچ اینسانی بَینمز.

آدام وار الینه وئره‌سن گۆللر

آدام وار گؤزونه چکه‌سن میللر

توفارقانلی عابباس باشینا کۆللر

نه گونه قالیبسان قاری بَینمز. 




#Article 104: اوسکو (446 words)


اوسکو شهری (دولتی آدی: شهر اسکو) شرقی آذربایجان اوستانیندا یئرلشیب و اوسکو شهریستانینین مرکزیدیر. بۇ  شهر 1395-جی ایلین نوفوس‌ساییسی اساسیندا ۱۸،۴۵۹نفرجمعیتی اولماقلا  بو  باخیمدان ایسه اوستانین اون‌آلتینجی شهریدیر.

اوسکو، یا اوشکایا / اوشقایا  ، تبریزین گونئی دوغوسوندا یئرلشیب. اوشقایا آذربایجانین چوْخ اسکی شهرلرینددیر. بۇ  شهر تبریزین جنوب‌غربین‌ده و سهند داغ‌لاری‌نین شمال‌غربی اتک‌لرین‌ده یئرلشرک،۱۵۷۹ متر دنیزدن سولاریندان اوجالیغی واردیر. شهر اوزو بیر یاشیل دره ده قورولوب و اطرافینداکی باغلار اوسکو چای و نئچه کهریز طریقیله سوواریلیرلار. شهرده یاشایان لارین چوخو آلیش وئریش ایشینده دیر اولاراق،  تبریزه یاخین اوْلدوغو اۆچون چوخلاری تبریز ده ایشله ییرلر. کچمیش عصرین ایلکلرینده اوسکوده ایپک صنعتی چوْخ یایغینلاشاراق آنجاق خاریجی اورونلرایله یاریشماسی بۇ  صنعتی داغیدیبدیر.

اوسکو چای، سهندین قوزئینده سولطان داغیندان قایناقلاشیر. سهندین باتیسیندان آخان کندوان چای دا اوسکو چایا قوشولور. سولطان داغینین و قیبله دره سیندن گلن سولار و چوبان بولاغی عنصرود دره سینده آستامال چایین عمل گتیریللر. عونصوررود، آمقان، اسفنجان، فسندیق و هابله گورمه لی کندوان و کهنمو کند لری ، بۇ  چایین آخینیندا یئرلشیبلر.

اوسکو دره سی یوخسا چایپارا اوسکو چای ایله سوواریلیر و بۇ  سببه یاخشی حاصیللی اکینلری و باغلار اوشقایادا و یاخین کدلرینده اولان میلان، یوخاری باویل ، آشاغی باویل ، کله جاه، دیزج و بایرام دا وار.

گئچه‌جک‌ده اوش‌کایا آدلی تاریخی شهر، سهند داغ‌لاری و اورمو گؤلونون آراسین‌دا یئرلش‌میش‌دی کی گویا ایندی‌کی اوسکونون یئرین‌ده‌ایمیش. بۇ  شهرین آدی بیرینجی ارگیشتی و ایکینجی سارگنون کتیبه‌لرین‌ده گلیب‌دیر. ایکینجی سارگن (آشورون شاهی) اوز کتیبه‌سینده -کی بیر قرن میلاددان قاباغا مربوط اولور- آشوری ساواش‌چی‌لاری‌نین اورارتو یوردونا هجوم ائدیب و اوشکایا شهری و اونون کنارین‌داکی کندلرین اودا چکمه‌لرین‌دن خبر وئریر.

حمداله مستوفی نزهةالقلوب کتابین‌دا اوسکودن باویل‌چای منطقه‌سی‌نین بویوک کندلرین‌دن بیری‌سی عنوانین‌دا آد آپاریر کی باویل، خسروشاه، فسقندیس و میلان کندلریله قونشویموش. نادری عالم‌آرا کتابین‌دا بۇ  کندی آذربایجانین ان آباد کندلرین‌دن سایا گتیریر. مشورطه قیامی‌نین جریانین‌دا اوسکو خالقی تبریز خالقی‌نین کنارین‌دا شوروی‌نین قزاق‌لاری و دولتی نیرولارین علیهینه تظاهرات ائتدی‌لر.

امیر ابوالقاسم اوسکویی، نجم‌الدین محمد اوسکویی، محمدباقر بن محمدسلیم قراجه‌داغی اوسکویی و موسی بن محمدباقر حایری اوسکویی بۇ  شهرین ان آدلیم مشاهیرلرین‌دن‌دیرلر.

کندوانین گورملی یئرلریندن هرم شکلینده داشدان یونولموش ائولر ، انبارلار و تووله لردیر، بۇنلارین سایی ۱۱۷ تیکینتیه یاخین ضنن ائدیلیر. بۇ  هرم شکلینده داشلار وولکان دان تورنمیش عاییق خاصیت لری وار یعنی ائو ایچی حرارتی یای فصلینده سرین و قیشدا ملایم ساخلایر.

کندوانین کوچه لری سو و یاغیش آخینتی نتیجه سینده یارانان زولاقلار دیر. داشلارین جنسی لارها (Larha) و اینمبریست (Inembridt) دن دیرلر کی وولکان ماتریاللاری و پالچیقین قاریشیقیندان توره نیبلر. بۇ  بالاجا تپه لر و هرم لرین اوجالیقی گاهن آتمیش متره کیمی چاتیر. هر هرم ایچنده ایکی ده‌ن دؤرد مرتبه یه جن تیکمک اولار. بۇ  مرتبه لر کیران یا گیران  آدلانیر لار.

قبیرلرین کاناریندا بیر داش یئره سانجیلیب و اون یرلیلر سانجی داشی دئیرلر. بوداشین شفا موعجیزه لرینه یئرلیلرین بعضی لری اینانیرلار.




#Article 105: اوشنویه (163 words)


اوشنویه یا دا اوشنویه شهری و یا اوشنو _ باتی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری‌دیر. بۇ شهر اوشنویه بؤلگه‌سینین مرکزی‌دیر، و ۱۳۸۵-جی هیجری گونشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا ۲۹٬۸۹۶ نفر جمعیتی وار. اوشنویه شهری غربی آذربایجان اوستانی‌نین جنوبوندا یئرلشیب‌دیر. 
اوشنویه شهری‌نین اوجالیغی دنیزلرین سطحیندن ۱۴۷۰ متر دیر و ان‌اوجا نوقطه‌سی گونئی‌دوغوسوندا دیر ۳۵۰۰ متر اوجالیغی‌ایله.

ابن حوقل بغدادي،صوره الارض، (تاليف ٣٦٧ قمري، ٩٧٧ ميلادي) كتابیندا بۇ شهری آذربایجان شهرلری ایچینده تانیتدیریر. اونون نظریندن آذربایجان شهرلری عیبارت‌ایمیش: اردبيل، مراغه، اورميه، اشنه (اوشنويه)، كورسره (كولسره)، ميانج (ميانه)، خونج (خونه)، داخرقان (توفارقان)، خوی، سلماس، مرند، تبريز، برزند، ورثان، موقان (مغان)، بيلقان، جابروان، اهر، سراه (سراب)، ورزقان، بركری، و غیره.
هابئله او اوشنویه‌نی آذریه صفتی ایله گتیریب‌دیر، بۇ نشان وئریر ابن حوقل اونون آذربایجان شهری اولماقلیغینا تأکید ائدیب‌دیر.، و کوردلر (کورمانجلار و سورانی‌لار) دن عیبارت‌دیر.
بو شهرده تۆرکلر و کوردلر بیربیرلریله برابر یاشاماقدا دیرلار.

پهلوی دؤنمینده ۱۳۲۵-جی هیجری شمسی ایل‌لرده اشنویه‌نین خالقی چوخو سونی ایدی، هابئله چوْخ آز اوْلوب شیعه و سونی آراسیندا بۇ شهر ده داوا اولا.




#Article 106: اولاما (259 words)


دیلیمیزده جومله لر اوخونارکن سؤزلرین سونلاریندا اولان  سسسیزلر، اؤزلریندن سونرا گلن سؤزلرین ایلک حرفی سسلی ایسه بو  سسلییه باغلاناراق اوخونارلار.

ائمانئت_ئشئغین یولاری زیف اولار.

گئنیش_ووایی سئیره بوداق ایدی.

ائلبیسئنین_وتوسو پوزولموش. امنه - تئغئغین یولاری زیف اولار

گئنی - شووایی سئیره بوداق ایدی.

پالتاری - نوتوسو پوزولموش.

بؤیوک سس (مشهور) اویغونلاشماس(ن)ی

هر هانسی بیر سؤزون تورکجه اولوب اولمادیغینی آنلاماق اۆچون آختاراجاغیمیز  ایلک خوصوصیت بؤیوک مشهور قایداسینا اویغون گلیب اومادیغیدیر.

کیرایه یه گؤتورمک __ کی - ره - لا - ماک __ اینجه سسلی ایله باشلامیش، قالین سسلی  ایله بیتمیش. اویغون گلمز

نردیوان __ مئر - دئ - وئن __ بؤیوک مشهور اویغونلاشماسینا خبردار ائت

ایستیثنالار:

سس دییشیکلیگینه اوغرایان سؤزلرده بو قایدا آختاریلماز. (الما - آل/گؤتورمه،  آنا - آنا، قارداش - کارداش، هانسی - کانگی...)

بیرلشمیش سؤزلرده بو قایدا آختاریلماز (بؤیوک قارداش، گئجقوندو، باشؤغرئتمئن،  جاوان...)

تورکجه یه خاریجی دیللردن گیرن سؤزلرده قایدا آختاریلماز (رئسپوبلیکا،  قوناق، آوتوبوس، تلویزیون، مسجید...)

کیچیک سس (مشهور) اویغونلاشماس(ن)ی

سایتلر آغیزیمیزدان چیخیش وضعیتلرینه گؤره بعضی خوصوصیتلر داشییار

دوز-گئنیش:    آ، ائ

دوز –یومرو:  او، اؤ

دار-دوز :  ای، ای

دار-گئنیش:  او، او

دوز سسلیلر : آ، ائ، ای، ای

یومرو سسلیلر: او، اؤ، او، او

دار سسلیلر : ای، ای، او، او

گئنیش سسلیلر : آ، ائ، او، اؤ

تورکجه ده بیر سؤزون ایلک هئجاسینداکی سایت:

دوز ایسه، سونرا گلن هئجالارین و علاوه  اولونان علاوه  ائدرین ده دوز اولار.

یومرو ایسه، سونرا گلن هئجالارین و علاوه  اولونان علاوه  ائدرین ده سسلیلری یا  دوز - گئنیش و یا دار - یومرو اولار.

سؤزون ایلک هئجاسیندا   آ   وارسا، داها سونراکی هئجالاردا دا   آ   و یا    ای   اول/تاپیلار: قادین، قالین، آدام، آمان...




#Article 107: میلی مارش (114 words)


اولوسال مارش یا دا میلّی مارش (اینگیلیسجه :National anthem) ،(فارسجا : سرود ملی)، بیر اؤلکه‌نین ایستیقلالینی و گوجونون سیمگه‌سی اولان یوردسئومک احساسینی گؤسترن و حۆکومت طرفیندن اونایلانمیش یا دا خالق آراسیندا آدلیملانمیش سؤزلو موزیک و ماهنی پارچاسی دیر.

ایلک میلّی مارشی، ژاپونلو شاعر کیم گائو ۹-جو میلادی عصرده یاراتدی.

دونیانین ان آدلیم میلّی مارشی اینگیلیستانین میلّی مارشی، تانری ملکه‌نی قوروسون (اینگیلیسجه : God Save the King/Queen) دیر.
ژاپونلا اوردونون میلّی مارشی، ۴ خط له دونیانین ان قیسا میلّی مارشی دیر.

میلّی مارش چوخ یئرلرده ایشلنیر، اؤزللیکله میلّی بایرام‌لار و ایدمان یاریشلاریندا. اؤرنک اۆچون اولمپیک اویونلارینین سونوندا، قهرمان تاخیم‌لارین میلّی مارشلاری چالینار. بعضی اؤلکه‌لرده مدرسه‌لرده درس و رادیو تلویزیونون وئریلیشلری باشلامامیشدان قاباق، میلّی مارش اوخونار.




#Article 108: اوپتیکا (192 words)


اوپتیکا (یونانجا :اوپتیک گؤرو انلر حاقیندا علم، اوپتیکو گؤرمه یه عاید، اوپسیس گؤرمک) فیزیکانین بیر ساحه سی اولوب، ایشیغن یارانماسی، خاصه لری، طبیعتی و همچینین اطراف موحیطده باش وئرن اوپتیک فئنومن لری (fenomenləri) اؤیره نیر. اوپتیکایا هم ده ایشیق حاقّیندا علم دئییلیر.
ایشیق دئدیکده تکجه گؤزله گؤرونن ایشیق یوخ، هم ده اونا یاخین اولان بؤیوک اسپئکت (spekt) نظرده توتولور.

الکتروماقنیت اسپئکت رادیو دالغالارا، اینفراقیرمیزی، گؤرونن، اولترافیولئت (فارسجا: ماوراء بنفش)، رئنتگئن (تشعشع - اشعه) و گاما شعاع لارینا بؤلورلر. بۇ اسپئکتر ساحه لری تکجه طبیعت لری ایله دئییل، هم ده شعاعالانمانین یارانماسی و قبول ائتمک قابیلیتینه گؤره فرقله نیرلر. بونا گؤره ده ف ایشیق اسپئکترلری آراسیندا دقیق کئچید یوخدور، سرحدلر ایسه شرطی دیر.

دالغا و کوانت (kvant) قانوناً اویغونلوق لاری (qanunauyğunluqları) الکتروماقنیت شعاعلانمالارینین اسپئکترلری اۆچون عمومی ساییلیرلار. یالنیز دالغا اوزونلوغوندان آصیلی اولاراق موختلیف حادیثه لر، اصول لار و پراکتیکی (praktiki) تطبیق ساحه لری اؤن پلانا چیخیر. اونا گؤره ده، اوپتیکایا یالنیز آیریلیقدا گؤتورولموش بیر اسپئکتریک اؤیوره نیلمه سینی حیاتا کئچیرن قاپالی ساحه کیمی باخماق اولماز. بۇ و یا دیگر اسپئکتر ساحه سی اۆچون الده ائدیلمیش قانون اویغونلوق(qanunuyğunluq) باشقا اسپئکترلر اۆچون ده تطبیق اولونا بیلر.

اوپتیکانین مشغول اولدوغو ساحه لره آشاغیداکی لار عاید دیرلر.




#Article 109: اوچ گونبز (208 words)


اۆچ گۆنبز، اورمیه‌نین جانبازان (اوستاد برزگر) خیاوانیندا یئرلشن تاریخی بیر اثر. اۆچ گۆنبز استوانه شکلینده اوْلاراق داش‌لا کرپیج‌دن تیکیلمیش‌دیر. بوُ اثر سلجوق‌لولار زامانیندان قالیر. اۆچ گۆنبز ایراندا یئرلشن مقبره‌لرین ان یاخشی اؤرنکلریندن بیری اوْلاراق هیندیسی تزیینلری و تاریخی کتیبه‌لری ایله ساغلام قالیبدیر. اۆچ گۆنبز مقبره اوْلاراق ۵۸۰-جی هیجری ایلده تیکیلمیش‌دیر. تیکیلمک زامانی ایله اوْ بیری سلجوق‌لو مقبره‌لره بنزه‌دیگینی نظرده تۇتاراق، بؤیوک احتمال‌لا بوُ اثرین بیر سلجوقلو بؤیوگون مقبره‌سی اوْلدوغو دۆشونمکده‌دیر. احتمال‌لا کرپیج تاق‌لا اؤرتولوره‌رک بیر سیرا قبیرلر بوُ تیکینتی‌نین ایچَری‌سینده یئرلشمیش‌دیر. کئچمیش ایللرده اۆچ گۆنبزین اطرافی بوْش ایمیش، لاکین بوُ ۳۰ ایلده شهرین گئنیشلنمه‌سی‌له ائولر آراسینا دۆشوبدور. اۆچ گۆنبز ۲۴۲ سایی ایله ایرانین میلّی اثرلری‌نین لیستین‌ده ثبت اوْلونوبدور.

بعضی تاریخچیلر اۆچ گۆنبزی ساسانلی واقتیندان قالمیش بیر آتشکده بیلیرلر٬ آمّا بوُ سؤزه هئچ‌بیر اعتیبارلی سند یوْخدور. منطقه‌نین آتشکده‌لری دؤرد تاقلی ایمیشلار، آمّا اۆچ گۆنبز منطقه‌نین آتشکده‌لرینه اوْخشاماییر.

اۆچ گۆنبزین آدلانماسینا گؤره مۆختلیف باخیشلار واردیر. بعضی‌لر اوْنون اۆچ طبقه‌ده اۆچ گۆنبزه شامیل اوْلدوغونو بوُ آدلانمانین سببی بیلیرلر. بیر سیرا تاریخچی‌لر اینانیرلار کی کئچمیشلرده سلماسین چهریق کندی‌نین یاخینلیغین‌دا دا آیری بیر تیکینتی اوْلاراق بوُ اۆچ تیکینتی‌نی بیرلیکده اۆچ گونبز آدلاندیریرمیشلار.

بوُ تیکینتی‌نین ۵ متیر قوطرو و ۱۳ متیر بوْیو اوْلاراق ایکی طبقه‌سی واردیر. گیریش قاپی‌سی‌نین اۆستو، اؤز نوعونا گؤره نادیر تزیین‌لری اوْلاراق، کوفی خط ایله یازیلمیش بیر کتیبه‌یه ده شامیل اوْلور. 




#Article 110: اویغور تورکجه‌سی (104 words)


اوُیغور تورکجه‌سی، اۇیغورجا یوخسا اۇیغور دیلی ۸-۱۱ میلیونا یاخین، چوخو چینین سین‌کیانگ اویغور اوستانینده یاشایان اویغور خالقی‌نین دیلی. گئچمیش‌لرده اوُیغور دیلی «شرق تورکجه‌سی» آدلانیرمیش. بوُ دیل چینین سین کیانگ اویغور اوستانیندا رسمیتی واردیر.

اویغورلار ایسلام گتیرندن سورا بیر قیسا چاغ اویغور الیفباسین ایشلتمکدن سونرا باشقا تورک خالقلاری کیمی عرب الیفباسین اؤز میلّی الیفبالاری سئچدیلر. ایندیکی دؤنم‌ده اویغورلار عرب الیفباسینین یانیندا لاتین الیفباسین دا ایشلدرلر.

اینسان حقلر یارغۇسونون ایلک مادّه‌سی :

ئۇیغۇر تۆرکجه‌سی ( کیلیله ایله دیمنه | موللا محمّد تؤمۆر ) :

ئۇیغۇر تۆرکجه‌سی ( شه‌رقی تۆرکۆستان تاریخی | محمّد امین بۇغرا ) :

ئۇیغۇر تۆرکجه‌سی ( شجره‌یی تۆرک | ابۇلغازی باهادۇرخان ) :

 




#Article 111: اویغورلار (126 words)


اویغورلار ویا اویقولار تورک میلّتلریندن اوْلان شرق تۆرکلریندندیرلر. ایندیکی چین سرحدلرینده بیر فدرال اوستان اوْلان و داها اولّرده مۆستقیل بیر اؤلکه اوْلان شرقی تورکیستان و یا اویغوریستاندا یئرلشن اراضیده چوخونلوغو تشکیل ائدیرلر. اویغورلار شرقی تۆرکیستان باغیمسیزلیغینی ایسته‌ییرلر.

اویغورلارین بؤیوک چالیشقان لیدرلری ربیعه خانیم قدیردیر.

چین قایناقلارینا گؤره اۇیغورلارین آتالاری هون تۆرکلری‌دیر. وئ‌ای‌لر زامانیندا تؤلؤس بوْیلاری دئیه آدلاندیریلیردیلار. اۇیغورلار اؤزلرینی قۇرد نسلیندن ساییرلار؛ بۇ افسانه‌یه گؤره٬ خاقانین ایکی قیزی اوْلور. گؤزل قیزلارینی آنجاق تانری‌یا لاییق بیلن خاقان٬ اوْنلاری اؤلکه‌نین قۇزئی طرفلرینده یۆکسک بیر قالایا گؤندره‌رک اوْنلارا تانری‌نین گلیب اوْنلاری آلماسی اۆچون دۇرمادان دۇعا ائتمه‌لرینی تاپشیرار. بیر مۆدّتدن سوْنرا بیر قۇرد قالانین یاخینلیقلارینا گلیب گئجه-گۆندوز اوْرادان آیریلماز اوْلور؛ کیچیک قیز بۇ قۇردون آنجاق تانری اوْلا بیله‌جگینی دۆشونه‌رک اوْنو قالایا گتیریر. قیزلارین قۇرددان اۇشاقلاری اوْلوب بئله‌جه اۇیغور نسلی تؤره‌ییر.




#Article 112: ايجاز (143 words)


بير دوشونجه ني چوخ آز سؤزله کؤکلو بير شکيلده آنلاتمادير. قيسالتمانين آنلامي چتينلشديرمه مه سينه ديقت يئتيريلر. بونا ايجازي موخيل دئييلير. آز سؤز يوکلو آنلاملا ايفاده يه مقبول ايجاز دئييلير. آتالار سؤزلري، وجیزلر (ائپيقراملار)، حيکمتلي سؤزلر بو قروپا گيرر. مقبول ايجاز ايکي نؤوعدور: حافظ يولويلا ايجاز: آنلاما ضرر وئرميه جک شکيلده بعضي سؤزلر آتيلار. بو جومله چيخاريلاراق دا ائديله بيلر. سؤز چيخارماغا ايجاز بالحرف دئييلير. نومونه:

بير پارئيه بينيا آفئري نين

پاپوشو آتيلدي گئوهئري نين

ضيا پاشا

شاعير بورادا   پاپوجو داما آتيلديني   پاپوجو آتيلدي   دئيه قيسالتميش.

ايجاز، جومله چيخاريلاراق ائديلسه ايجاز بالجومئل آديني آلار. نومونه:

تضمموم يولويلا ايجاز: ايفاده دن سؤز و جومله آتيلمادان ائديلن ايجازدير. نؤوعو واردير.

ايجاز باالتقدير: مقصد آز سؤزله ايضاح ائديلرکن ایحاطه لي آنلام دا چيخار. مثلاً   آتش دوشدويو يئري يانديرار  .

ايواز بالقصر: هئچ بير سؤز آتيلمادان آنلام طرفيندن زنگيندير. مثلاً   آخاجاق قان داماردا دايانماز   کيمي.

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 113: ايستالین (3032 words)


یوسیف ویسساریونوویچ جوقاشویلی سووئت دؤولت و سیاسی خادیمی، ۱۹۲۲-جی ایلدن وکپ (ب) مک-نین باش کاتیبی، ۱۹۴۱-جی ایلدن سووئت حکومتینین باشچی‌سی (خالق کومیسارلاری سووئتینین و س.س.ر.ی نازیرلر سووئتینین سدری). ۱۹۲۰-جی ایلدن اعتباراً س.س.ر.ی-ده غئیری-محدود هاکیمیییتی اولموشدور.

س.س.ر.ی ستالینین رهبرلییی ایللرینده آقرار اؤلکدن بؤیوک سنایئ و حربی پوتئنسیالی اوْلان دونیا میقیاس‌لی اؤلکیه (دونیادا سوپئرگوج) چئوریلمیشدیر. اؤلکنی بۇ جور یوکسک سویییه قالدیرماق اۆچون ستالین چوْخ چَتین مئتودلاردان، همچینین دؤولت تئرروروندان دا ایستیفاده ائتمیشدیر.

ستالینین هقیقی آدی - یوسیف ویسساریونوووچ جوقاشویلی (اونون و اونون آتاسی‌نین آدی گورجو دیلینده یوسئب و بئساریون کیمی تلففو اوْلونور), قیسالدیلمیش فورمادا ایسه - سوسو. چوْخ تئزلیکله بئله بیر وئرسییا یارانمیشدیر کی، اونون سویادی جوقاشوی‌لی - گورجو یوخ گورجولشمیش اوسئتین (جوقاشئو) سویادیدیر: اکثر تدقیقاتچی‌لار بونو قبول ائتمیرلر. اینقیلابا قدر جوقاشوی‌لی چوخ‌لو تخلص و حیزب لقبلریندن ایستیفاده ائتمیشدیر. اساساً بئسوشویلی (بئسو- ویسساریون لقبینین قیسالدیلمیش فورماسی), نیژئرادزئ، چیژیکوو، ایوانوویچ. بۇ لقب‌لر آراسیندا (ستالینی چیخماق شرتیله) ان مشهورو گورجو فولکلوروندان چخان کوبا اولموشدور، حتی ستالینی سوْنرالار دا قوجا بولشئویک‌لر کوبا لقبی ایله چاغیرارمیش‌لار، موهاریبیه قدر حتی ووروشیلوودا اونو بۇ جور چاغیرارمیش. ستالین تخل‌لوسونون کؤکو موباهیسلیدیر: بزی‌لری اونون ستال (сталь-پولاد), دیگرلری ایسه نارت ائپوسو ایله و یا اونون ترجومچی‌سی ئ. ستالینسکینین سویادی ایله الاقلندیریرلر.

بؤیوک وطن مۆحاریبه‌سی ایللرینده ستالین واسیلیی (اوْغلونون آدی ایله الاقدار) تخلصوندن ایستیفاده ائتمیشدیر. آدتن اونا آدی و آتاسی‌نین آدی و یا حربی روتبه‌سی (یولداش سووئت ایتتیفاقی مارشالی (گئنئرالیسسیموس))ایله یوخ سادجه یولداش ستالین کیمی مراجعت ائتمیش‌لر.

رسمی وئرسییایا گؤره ۲۱ دسامبر ۱۸۷۹-جو ایلده و یا متریت کیتابینداکی قئیده اساساً ۶ دسامبر ۱۸۷۸-جی ایلده گورجوستاندا قوری شهرینده آنادان اولموشدور. آیلده اۆچونجو اوشاق اولموشدور، ایکی ایلکین‌لر اوشاقلیقدا اؤلموشدور. اونون دوغما دیلی گورجو دیلی اولموشدور، روس دیلینی سوْنرا اؤیرنمیشدیر، لاکین همیشه هیسس اولوناجاق گورجو لهجه‌سی ایله دانیشمیشدیر.

کاسیب آیلده، چکمچینین و قالا کندلی قیزی‌نین آیلسینده بؤیوموشدور. ایوسیفین ۱۱ یاشی اولاندا آتاسی وفات ائتمیشدیر. آتاسی ایوسیفین ۱۱ یاشی اولارکن وفات ائتمیشدیر. ۱۸۸۸-جی ایلده ایوسیف قوریده مؤحکم نیزام-اینتیزام هؤکوم سورن کیلسیه، ۱۸۹۴-جو ایلده ایسه تبی‌لی‌سیده سئمینارییایا داخیل اولور. لاکین بورانی قورتارا بیلمییب اورادان قووولور (رسمی وئرسییایا گؤره مارکسیزماین تشویقاتینا گؤره). دایماً لیدئر اولماغا چالیشمیش و یاخشی اوخوموشدور، آناسی‌نین ایستیی اساسیندا اؤز کارییئراسینی کیلسده قورماق ایستییر. تحصیل ایللرینده سئمینارییادا گورجو دیلینده شعر یازمیشدیر. اونون شئرلریندن بیر نئچه‌سی اینقیلابدان اول نشر اولونموش شعرلر توپلوسونون ایچینده اولموشدور: ۱۹۴۹-جو ایلده ستالینین ۷۰ ایللییینه اونون روس دیلینده شئرلریندن عبارت کیتابی هازیرلانیردی (گورجو دیلیندن ترجومیه بؤیوک موتخسیس‌لر، اساساً آرسئنیی تارکووسکیی جلب اولونموشدور), لاکین بۇ کیتاب ندنسه نشر اولونمادی.

۱۹۰۱-۱۹۰۲-جی ایللرده رسدفپ-نین تبی‌لی‌سی و باتومی کومیتلرینین اوزوو. رسدفپ-نین II قۇرولتاییندان (۱۹۰۳) سوْنرا-بولشئویک. دفلرله هبس اولونموش، سورگون اولونموش و سورگوندن قاچمیشدیر. ۱۹۰۵-۱۹۰۷-جی ایللرده بیرینجی روس اینقیلابینین ایشتیراکچی‌سی. ۱۹۰۷-۱۹۰۸-جی ایللرده رسدفپ-نین باکی کومیتسینین اوزوو. رسدفپ-نین ۶-جی اومومروسییا کونفئرئنسیاسیندا (۱۹۱۲) سوْنرا مک-نین پلئنیوموندا مک-نین و رسدفپ مک-نین روس بوروسونا سئچکی‌سیز قبول اولونموشدور.

۱۹۰۶-۱۹۰۷-جی ایللرده قافقازدا ائکسپروپرکاسییا آدلانان املیییاتا رهبرلیک ائتمیشدیر. ۱۹۰۷-جی ایل ۲۵ ژوئندا بولشئویک‌لراین پولا ائهتییاجینی اؤدمک اۆچون اینکاسساتور فایتونونا هوجوم تشکیل ائتمیشدیر.

۱۹۰۹-۱۹۱۷-جی ایللرده سورگونده اوْلدوغو مۆدت ده ائسپئرانتونو (سونی بئینلخالق دیل) اؤیرنمیشدیر.

۱۹۱۷-جی ایل فئوریه اینقیلابیندان سوْنرا پئتروقرادآ قاییدیر. لئنین موهاجیرتدن قاییدانادک مک-یا و بولشئویک پارتییاسی‌نین پئتئربورق کومیتسینه رهبرلیک ائتمیشدیر. ۱۹۱۷-جی ایلدن «پراودا» (هقیقت) قزئتینین رئداکسییا هئییتینین، بولشئویک پارتییاسی مک پولیتبورونون، حربی-اینقیلابی مرکزین اوزوو اولموشدور. لئنیناین مجبوری گئدیشی سببی ایله الاقدار اولاراق گیزلی شرایتده کئچیریلمیش رسدفپ (ب) نین VI قۇرولتاییندا ستالین مک-دا هئسابات مروزه‌سی ایله چیخیش ائتمیشدیر. اوْکتوبر سیلاه‌لی اوسیانیندا ایشتیراک ائتمیشدیر. ۱۹۱۷-جی ایل اوْکتوبر اینقیلابیندان سوْنرا خالق کومیسسارلاری سووئتینه میلّیییتچی‌لیک اوزره خالق کومیسساری کیمی داخیل اولموشدور.

مووققتی حکومته و اونون سییاستینه مؤوقئدن بئله چیخیر کی، دئموکراتیک اینقیلاب هله کی، قورتارماییب و حکومتین دئوریلمه‌سی پراکتیکی مقصد دئییل.

روسییا وطنداش مۆحاریبه‌سی باشلایاندان سوْنرا ستالین روسییانین جنوبونا شیمالی قافقازدان چؤریین هازیرلانیب سنایئ مرکزلرینه چاتدیماق اۆچون اومیک-نین (вцик) فؤوقلاده سلاهیییت‌لی نوماینده‌سی کیمی گؤندرلیمیشدی. ۱۹۱۸-جی ایلین ۶ ژوئنوندا تساریتسینآ چاتان ستالین شهرده نیزام یاراتدی، موسکوایا ارزاغین چاتدیریلماسینی تمین ائتدی، داها سوْنرا ایسه تساریتسینی کراسنوواون دستلریندن مودافیییه هازیرلادی. ک.ائ.ووروشیلوولا بیرلیکده اونلار تساریتسی‌نین مودافیهسینی تمین ائدیب کراسنووون و دوتوواون اوردو هیسسلرینین بیرلشمسینین قارشیسینی آلدی‌لار.

۱۹۱۸-جی ایلین دسامبریندا آدمیرال کولچاکاین سیبیرا هوجومو باشلادی. او، شیمالدان هوجوما کئچمیش اینگیلیس‌لر و آغقواردییاچیلارلا بیرلشمیی پلانلاشدیریردی. یارانمیش فؤوقلاده-جیددی وزیییتی آرادان قالدیرماغی لئنین ستالینه تاپشیردی. ستالین دزئرژینسکی ایله بیرلیکده پئرم آلتیندا کی، وزیییتی تئز و قتیییتله برپا ائتدی‌لر.

۱۹۲۲-جی ایلین آوریلینده رکپ (ب) مک-نین پئلنیوموندا ستالین مک-نین بیرینجی کاتیبی سئچیلدی. اول‌لر بۇ وزیفه یالنیز حیزب آپاراتینا رهبرلیک دئمک ایدی، پارتییانین لیدئری و دؤولته رهبرلییی ایسه فورمال دا اولسا خالق کومیسسارلاری سووئتینین سدری و. İ. لئنین-ده قالماقدا ایدی.

لئنین ستالینین تشکیلاتچیلیق قابیلیییتینی، اونون بیلییینی، تجروبهسینی، میل‌لی و دیگر کسکین سیاسی پروبلئم‌لری هلل ائده بیلمه‌سی باجاریغینی یوکسک قییمتلندیریردی. اونلار آراسیندا شخسی و پرینسیپیال موباهیسه‌لر ده اولموشدور. لاکین بۇ هال‌لار هئچ بیر شکیلده سیاسی زیدیییت هال‌لاری آلمامیشدیر. بونا باخمایاراق لئنین ستالینی کوبودلوقدا چوْخ کسکین سورتده ایتتیهام ائدیردی. اونون فیکرینجه ستالینین بۇ کئیفیییتی بیرینجی کاتیب وزیفسینده اوْلان شخس اۆچون دئییل، بۇ هال حیزب رهبرلییینین پارچالانماسینا گتیریب چیخارا بیلر.

لئنین «قورولتایا مکتوب» اوندا قئید ائدیردی کی، ستالین چوخ کوبوددور و اونو بیرینجی کاتیب وزیفسیندن چیخارتماق لازیمدیر. ستالینین ایشچی کیمی کئیفیییتلرینی نزره آلان حیزب رهبرلری بونو ائتمدی‌لر.

لئنینی وفاتیندا سوْنرا ستالین پولیتبورونون ایکی ان نوفوزلو اوزولری ل.ب.کامئنیوو و ق.ائ.زینوویئوله بیرلشیب «اوچلویو» فورمالاشدیرا بیلدی. بیرلیکده اونلار ل.د.تروتسکیی و اونون ترفدارلارینی مغلوب ائده بیلدی‌لر.

۱۹۳۰-جو ایللرین اوولیندن اعتباراً کند تسرروفوت‌لاری‌نین مرکزلشمیش کولخوزلاردا (کولخوز - روس دیلیندن ترجومده کوللئکتیو تسرروفات دئمکدیر) بیرلشدیرلمه‌سی - تسرروفاتین مجبوری کوللئکتیولشدیریلمه‌سی آپاریلیردی. تورپاغا اوْلان هوقوقون لغو ائدیلمه‌سی «سینیف‌لر مسله‌سی» نین هللینین نتیجه‌سی ایدی. همچینین او زامان کی، ایقتیسادی دوشونجه‌لره اساساً ایری کولخوزلار تئخنیکانین بیرلشدیریلمه‌سی و امیین بؤلوشدورولمه‌سی هئسابینا داها ائففئکتیو ایشلیه بیلردی‌لر. قولاق آدلانان او زامانکی، کندلی‌لر کوللئکتیولشمیه قارشی چیخیب چیخمادیقلاریندان آسی‌لی اولمایاراق، مهکمه‌سیز ایستینتاق‌سیز امک دوشرگلرینده ایشلدیلیر و یا سیبیرین و شرقین اوجقار هیسسلرینه گؤندریلیردی‌لر.

ستالینین یئریتدییی سنایئلشدیرمه بوغدا و دیگر مهسوللارین خاریجه ائکسپورتوندان الده ائدیلن بؤیوک وسایت‌لر و آوادینلیق‌لار تلب ائدیردی. کولخوزلار اۆچون دؤولته وئریلجک بؤیوک میقداردا کند تسرروفاتی محصول‌لاری پلانی قویولموشدو. بزی تاریخچیلرین فیکرینجه مهز بۇ پلان‌لار ۱۹۳۲-۳۳-جو ایللرده باش وئرمیش کوتلوی آجلیق‌لارا گتیریب چیخارتمیشدیر.

سنایئلشمنی مجبوریییت قارشیسیندا قالیب آغیر سنایئنین بازا ساهلریندن اینکیشافا باشلاماسی بازارلاری کنده لازیمی محصول‌لار ایله تمین ائده بیلمدی.

شهرلرین نورمال محصول تجهیزاتی پوزولدو، تسرروفات مال‌لاری وئرگی‌سی ناتورا شکلینده ایدی، ۱۹۲۴-جو ایلده ایسه پوللا اوزلندی. چیخیلماز وزیییت یارانمیشدی: بالانسین برپاسی اۆچون سنایئلشمنی سورتلندیرمک لازیم ایدی، سنایئنین سورت‌لی اینکیشافی اۆچون کنددن گلن مهسوللارین، ائکسپورتا گئدجک ماللارین و ایشچی قوووسینین میقداری آرتمالی ایدی، بونون اۆچون ایسه چؤرک ایستئهسالی و اونون امتلییی آرتمالی، کندلرده آغیر سنایئنین مهسوللارینا (ماشین‌لارا، دزگاه‌لارا) ائهتییاج یاراتماق لازیم ایدی.

بو جور چتینلییی آرادان قالدیرماق ایسه یالنیز کند تسرروفاتی‌نین رادیکال مودئرنلشمسیندن سوْنرا هلل اولونا بیلردی. نزری اولاراق بونو اوچ یوللا ائتمک اولاردی. بیرینجی - «ستولیپین ایسلاهت‌لاری» نی یئنی فورمادا داوام ائتدیرمک، قولاق-لارین آرتان گوجونو دستکلمک، کندلیلرین ایری فئرمئرلره و پرولئتاریاتا تبقلشمه‌سی، کندین اساس وسایتینی اونلارین خئیرینه یؤنلتمک. ایکینجی - کاپیتالیست تسرروفاتی‌نین منبلرینی (قولاق‌لاری) اورتادان قالدیرماق و ایری مئخانیکلشدیریلمیش کوللئکتیو تسرروفاتلارین یارادیلماسی. اۆچونجو یول - فردی کندلی تسرروفات‌لاری‌نین تدریجاً توسعه ائتدیرمک و اونلاری «تبیی» تئمپده بیرلشدیرمک - بۇ یول بوتون هئساب‌لارا گؤره چوْخ گئج باش وئرجکدی. ۱۹۲۷-جی ایلده چورک ایستئهسالی دایاندیریلاندان سوْنرا قطعی آددیم‌لار آتماق لازیم گلدی (ستابیل قییمت‌لر، قاپالی بازار و حتی رئپرئسییالارا) و آرتیق ۱۹۲۸-۱۹۲۹-جو ایللرده باش وئرمیش نؤوبتی چؤرک قیتلیغی بۇ پروبلئمین تئزلیکله هللینی لابود ائتدی.

۱۹۲۹-جو ایلده تداروک زامانی گؤرولموش فؤوقلاده تدبیرلر آرتیق غئیری-نورمال هال کیمی قبول ائدیلدی و ۱۳۰۰-ا قدر قییاما گتیردی. ۱۹۲۹-جو ایلده آرتیق بوتون شهرلرده (۱۹۲۸-جی ایلده یالنیز بزی شهرلرده) چؤریه کارتوچکا تتبیق ائدیلدی.

کندلرده فئرمئرلییین کندچی‌لری تبقه‌لره بؤلمکله یاراتماق سووئتلرین ایدئولوژی پرینسیپلرینه اویغون دئییلدی. کوللئکتیولشمه کورسو گؤتورولدو. بۇ دا قولاقلارین بیر «سینیف» کیمی مهوینه سبب اوْلدو.

ایکینجی موهوم سؤال - سنایئلشمه اوسولونون سئچیلمه‌سی. بۇ مسلنین موزاکیره‌سی چتین و اوزون چکدی، موزاکیرنین نتیجه‌سی ایسه دؤولتین و جمیییتین گلجک تالئیینی مویینلشدیردی. اسرین اووللریندکی روسییادان فرق‌لی اولاراق خاریجی اینوئستورلار موهوم مالیییه منبیی کیمی س.س.ر.ی-ده یوخ ایدی و س.س.ر. ی سنایئلشمنی یالنیز و یالنیز اؤز داخی‌لی رئسورس‌لاری‌نین هئسابینا توسعه ائده بیلردی. نوفوزلو قروپ‌لار (پولیتبورونون اوزوو ن.İ.بوخارین، خالق کومیسارلاری سووئتینین سدری آ.İ.ریکوو و اومپیس-این (вцспс) سدری م.پ.تومسکی) یئنی ایقتیسادی سیاست (ییس) سایسینده وسایتین توپلانماسینی و اینکیشافین «آمانوئریجی» اوسولونا ترفدار ایدی‌لر. İ.V. ستالین - سورتلندیریلمیش اوسولون. ستالینین نؤقتئیی-نزری قالیب گلدی.

۱۹۳۸-جی ایلده باتی اؤلکلرینین چئخسلوواکییانی اونون زنگین سنایئ پوتئنسیالی ایله بیرلیکده هیتلئرا باغیشلاییب ایمزالادیق‌لاری مونهئن سؤودلشمه‌سی-نه جاواب اولاراق ۱۹۳۹-جو ایلین ۲۳ آوقوستوندا ستالین آدولف هیتلئر ایله هوجومئتممه پاکتی-نی ایمزالادی. مولوتوو-ریببئنتروپ پاکتینین گیزلی الاولرینده (یالنیز XX اسرین سونلاریندا نشر اولونموشدور) س.س.ر.ی و آلمانییا اؤز آرالاریندا شرقی آوروپانی اؤز نوفوز دایرلرینه بؤلمنی رازیلاشدیرمیشدی‌لار. نتیجده پاکتین ایمزالانماسی‌نین بوتون گوناهی آنتی-ناسیست جبهه‌سی یاراتماق ایستمین و آلمانییانی ساکیتلشدیرمه سییاستی یورودن باتی اؤلکلرینین بوینونا قویولدو.

آرتیق موهاریبدن سوْنرا، رسمی شرهده «پاکت» این موهاریبنین باشلانماسی‌نین اوزادیلماسی نیییتینی ایله ایمزالاندیغی‌نین دئییلدی. سون نتیجده او، هیتلئرi هقیقتنده ایلک اؤنجه اینگیلترهیه هوجوم ائتمکله ایکی جبهده دؤیوشمیه مجبور ائتدی. بئللیکله موتتفیق‌لر س.س.ر.ی-یه کؤمک ائتمیه مجبور اوْلدولار. لاکین، تاریخچی دمیتری وولکوقونوواون فیکرینجه پاکت مودافیئدیجی اوْلماقدان داها چوْخ هوجومئدیجی ایدی، روبئرت کونکوئست ایسه دوشونور کی، ستالینین و هیتلئراین رهبر اوْلدوق‌لاری رژیم‌لر بیر-بیری ایله روهی جهتدن یاخین اولماسی پاکتین باغلانماسی اۆچون اساس سببدیر. پاکتین ایقتیسادی جهتلریندن ده یان کئچمک اولماز. سووئت رهبرلییینین اساس شرتی س.س.ر. ی-یه کرئدیتین وئریلمه‌سی ایدی. موهاریبدن اؤنجه پوتئنسیال دوشمندن کرئدیت گؤتورمک - اونیکال تاریخی هادیسدیر، لاکین ستالین بونو باجاردی. نتیجده س.س.ر. ی ۷ ایل مۆدت ینه ۴٬۵٪-له ۲۰۰ ملن آلمان مارکی آلدی. بۇ وسایت اینوئستیسییا مقسدی اۆچون ایستیفاده اولوندو: آلمانییادان آوادانلیقلاق، ماشین‌لار و دزگاه‌لار آلیندی، بۇ آوادانلیقلارین بؤیوک هیسسه‌سی سوندا آلمانییایا قارشی دؤیوشده ایستیفاده اولوندو.

۱ سپتامبردا، پاکتین ایمزالانماسیندا دوز بیر هفته سوْنرا هیتلئر پولشایا قربدن سوخولدو. ۱۷ سپتامبردا سووئت‌لر ایتتیفاقی اوکراینالی‌لاری و بئلوروسییالی‌لاری مودافیه بهانه‌سی ایله پولشانین قوزئینا سوخولدو و اؤلکنین شرق هیسسهسینی توتدو (ایندیکی قربی اوکراینا و قربی بئلوروسییا). او دا دئییلملیدیر کی، هوجوم زامانی پولشا و سووئت‌لر ایتتیفاقی آراسیندا هوجومئتممه هاققیندا پاکت مؤوجود ایدی. ائله همین ایل س.س.ر. ی و لاتوییا، لیتوا و ائستونییا آراسیندا الده ائدیلمیش رازیلیغا اساساً بۇ اؤلکه‌لره سووئت اوردوسونون آزسای‌لی کونتینگئنتی یئریدیلدی (۱۹۴۰-جی ایلده بۇ اؤلکه‌لر اؤز پارلامئنتلرینین قراری ایله س.س.ر. ی-یه قوشولدولار). بیر آز سوْنرا سووئت ایتتیفاقی سووئت-رومین رازیلاشماسی اساسیندا بئسسارابییانی توتدو، هانسی کی، رومینییا ۱۹۱۸-جی ایلین آوریلینده بیرترف‌لی سورتده اؤزونه بیرلشدیرمیشدی (۱۹۱۸-جی ایلده رسفسر ایله ایمزالانمیش موقاویلنی پوزاراق). بۇ اراضی مولدووا سسر ائلان ائدیلدی. بۇ یئرلرین اهالیسینین بیر قیسمی بئینلخالق موناسیبتلرین کسکینلشمه‌سی اوجباتیندا مرکزی رایون‌لارا کؤچورولموشدولر.

۱۹۴۱-جی ایلین ماییندا ستالین اؤز اوزرینه خالق کومیسارلاری سووئتینین سدری مسولیییتینی گؤتوردو.

۱۹۴۱-جی ایل ییونون ۲۲-ده اۆچونجو رئیخ سووئت ایتتیفاقینا قارشی آقرئسییایا باشلادی. بؤیوک وطن مۆحاریبه‌سی باشلادی. بزی تاریخچیلرین فیکرینجه ستالین فاشیست آلمانییاسی‌نین تئزلیکله هوجوم ائدجیی هاققیندا جاسوس ملوماتلارینا هاق‌سیز اولاراق ائتیناسیز یاناشمیشدیر. دیگرلری ایسه دوشونورلر کی، بۇ هاقدا معلومات کیفایت قدر دئییلدی و ستالینین الینده اساس وار ایدی کی، بۇ معلومات‌لاری دئزینفورماسییا هئساب ائتسین (بزی تاریخچی‌لر، آلمانلارین س.س.ر. ی-یه هوجومونون گؤزلنیلمزلییینی، یاپونلارین پیورل-هاربورا هوجومو ایله موقاییسه ائدیرلر). هر هالدا هوجوم زامانی قیرمیزی اوردونون دیسلوکاسیاسی سرحدلر قربه چکیلدییی اۆچون زیف ایدی، قوووه‌لر سرهدده زیف کونسئنتراسییادا و مودافییه تام هازیرسیز وزیییتده ایدی. مهز بۇ شرط‌لر همچینین ائلده یوکسک اولمایا شخسی هئیتین هازیرلیغی و پیس ایداره اولونما موهاریبنین ایلک مرهلسینده هیتلئرا س.س.ر. ی اوزرینده اوستونلوک قازاندیردی و او قیسا مۆدت ده سووئت مودافیهسینی درین یاریب، قیرمیزی اوردونون نزرچارپاجاق قووولرینی اهاتیه آلیب مهو ائده بیلدی، همچینین بئلوروسییانی، پریبالتیکانی، اوکراینانی و رسفسر-این باتی هیسسلرینی توتا بیلدی.

بیر نئچه آیدان سوْنرا قیرمیزی اوردو اؤز مودافیهسینی تمین ائتدی و ۱۹۴۱-جی ایلین قیشیندا آلمان‌لاری موسکوا یاخینلیغیندا دایاندیردی. او زامانا کیمی آرتیق سنایئ موسیسه‌لری شرقه کؤچورولموشدو. ۱۹۳۷-جی ایل «تمیزلمه» سینین قوربان‌لاری اوزینه اؤزونو یئنی نسیل حربچی‌لر بوروز وئردی - ژوکوو، کونئو، واسیلیئوسکیی و هبسدن آزاد اولونموش ۱۹۳۷-جی ایل «تمیزلمه» سینی قوربانی - روکوسووسکیی.

مۆحاریبه باشلایان کیمی کیمی ستالین دؤولت مودافیه کومیتسینین سدری، مودافیه خالق کومیسساری و س.س.ر. ی حربی قووولرینین آلی-باش کوماندانی اوْلدو. ۱۶ آوقوست ۱۹۴۱-جی ایل تاریخ‌لی آلی-باش کوماندانین قررگاهی‌نین ن-۲۷۰ سای‌لی امرینده دئییلیردی: دؤیوش زامانی اوزرلریندن فرقلنمه نیشنالارینی چیخارتمیش و دوشمن ترفه کئچمیش و یا اونلارا اسیر دوشموش کوماندیر و سیاسی ایشچی‌لر قاتی دئزئرتیر هئساب اولونسون‌لار، اونلارین آیله‌لری ایسه حربی آندی پوزموش و وطنی ساتمیش دئزئرتیرلرین آیله‌سی کیمی هبسه مهکوم اولونسون. موهاسیردن چیخمیش و یا اسیرلیکدن قاییتمیش سووئت عسگرلری فیلتیراسییا دوشرگلرینه دوشوردولر، بوندان سوْنرا ایسه بؤیوک اکسریییتی یئنیدن اوردویا قاییدیردی‌لار. موهاریبدن سوْنرا آلمان دوشرگلریندن آزاد اولموش بوتون سووئت عسگرلری دیخک (нквд)-این یوخلانیشیندان کئچیردی‌لر. اونلارین بیر هیسسه‌سی س.س.ر.ی-ده هبس و مهکوم اولونموشدور.

موهاریبنین باشلانغیجیندا پووولژیا آلمان‌لاری سیبیره و مرکزی آسییایا کؤچورولدو، ۱۹۴۴-جو ایلده ایسه کریم تاتارلاری و بزی قافقاز خالق‌لاریدا (همچینین آهیسکا تورک‌لری) اؤز یئرلریندن دئپورتاسییایا مروز قالمیش‌لار.

آرالاریندا ایدئولوژی کینین اولماسینا باخماتاراق س.س.ر. ی، بؤیوک بریتانییا و آبش رهبرلری آنتیهیتلئر کوالیسیاسینی یارادا بیلدی‌لر و ۱۹۴۴-جو ایلده ایکینجی جبهه آچیلدی. بیر نئچه دفعه کئچیریلمیش یوکسک سویییه‌لی گؤروشلرده ستالین اؤزونو باجاریق‌لی و قتیییت‌لی دیپلومات کیمی گؤستره بیلدی.

مۆحاریبه زامانی ستالین «سووئت ایتتیفاقی قهرمانی» آدینا لاییق گؤرولوب، ایکی دفعه «قلبه (победа) اوردئنی» و I درجه‌لی «سوووروو اوردئنی» ایله تلتیف اولونموشدور. ۶ مارس ۱۹۴۳-جو ایلده ستالین «سووئت ایتتیفاقی مارشالی» روتبه‌سی، ۲۷ ژوئن ۱۹۴۵-جی ایلده ایسه مخسوسی داخیل ائدیلمیش «سووئت ایتتیفاقی گئنئرالیسیموسو» روتبه‌سی وئریلدی. حتی مۆحاریبه قورتاردیقدان سونرادا ستالین حربی ایداره‌لره (۱۹۴۶-جی ایلین فئوریه‌سینه‌دک - مودافیه خالق کومیساری و ۱۹۴۷-جی ایلین مارسینا کیمی -س. س.ر. ی حربی قوووه‌لری نازیری) رهبرلیک ائدیب.

موهاریبدن سوْنرا اؤلکه ایقتیسادیییاتین سورت‌لی اینکیشافی و قسدن یاندیریلمیش تورپاقلارین برپاسی یولونا قدم قویدو. موهاریبدن سونراکی باندیت اؤزباشنالیغینی ستالین قطعی تدبیرلرله کؤکوندن کسدی.

موهاریبدن سوْنرا آزاد ائدیلمیش و سونرادان وارشاوا موقاویله‌سی تشکیلاتینی آمله گتیرجک شرقی آوروپا اؤلکلرینده پروستالین کوممونیست رئژیم‌لری قورولدو. موهاریبدن سوْنرا س.س.ر.ی و آبش آراسیندا اوزاق شرقده باش وئرمیش موناقیشه کورئیا مۆحاریبه‌سینه گتیریب چیخارتدی.

۱۹۴۰-جی ایللرین سونلاریندا بؤیوک-دؤولتچی‌لیک ایدئولوگییاسی (کوسموپولیتیزمله موباریزه) گوجلندی. ۱۹۵۰-جی ایللرین اووللرینده شرقی آوروپا اؤلکلرینده، داها سوْنرا ایسه س.س.ر. ی ده بیر نئچه بؤیوک سس-کویه سبب اولموش آنتیسئمیتیک ایستیقامت‌لی پروسس‌لر باش وئرمیشدیر.

ستالینین گؤستریشینه اساساً ایجتیمای علملرده، خوسوسیله ده هومانیتار علملرده درین یئنیدنقورما حیاتا کئچیریلمیشدیر. اورتا و آلی مکتبلرده وطن تاریخینین تدری‌سی برپا اولوندو.

علم، تئخنیکا و مدنیّت خادیملرینی هوسلندیرمک مقسدی ایله هر ایل وئریلن (۱۹۴۱-جی ایلدن باشلایاراق) ستالین موکافاتی تسیس ائدیلمیشدیر. ستالین دؤوروندکی علمین اینکیشافینی یوکسلیش کیمی قییمتلندیرمک اولار. فوندامئنتال و تتبیقی علمی-تدقیقات اینستیتوت‌لاری شبکسینین، کونستروکتور بورولاری‌نین و آلی مکتبلرده لابوراتورییالارین یارانماسی هرجهت‌لی تدقیقات‌لارا شرایط یاراتدی. عالیم‌لر اؤلکنین هقیقی ائلیتاسینا چئوریلدی. فیزیکلردن کورچاتوو، لانداو، تامم، رییازیییاتچیلاردان کئلدیش، کوسمیک تئخنیکانین یارادیجی‌سی کورولوو، آویاکونستروکتور توپولئواون آدلاری بوتون دونیادا تانینیر. ستالین س.س.ر. ی-نی یئنی توسعه مرهلسینه چیخاراجاق موترققی علم و تئخنیکا ساهلرینه داها چوخ دیققت آییریردی. تکجه ۱۹۴۶-جی ایلده شخسن ستالین آتوم تئخنیکاسی و علمینی اینکیشافی ایله الاقدار آلتیمیش موهوم اهمیییت‌لی سند ایمزالامیشدیر. ۱۹۵۲-جی ایلدن باشلایاراق یئرلی کومپیوتئرلر یارادیلماغا باشلاندی. بۇ قرارلار نتیجه‌سی تکجه اؤلکنین نووه دبیلقسینین یارادیلماسی اولمادی، همچینین دونیادا ایلک آتوم ائلئکتریک ستانسیاسی اوبنینسک آئس تیکیلدی (۱۹۵۴), ۱۹۵۷-جی ایلده دونیادا ایلک آتوم بوزقیران گمی لئنین گمی‌سی سویا بوراخیلدی و ائنئرگئتیکانین نؤوبتی اینکیشافی گئتدی.

لاکین او دا دئییلملیدیر کی، علمی فالیییتین مرکزی شکیلده ایداره اولونماسی دیالئکتیک ماتئریالیزمه زیدد اوْلان علمی ساهلرین اینکیشافدان قالماسینا سبب اوْلدو. گئنئتیکا و کیبئرنئتیکا کیمی بؤیوک علمی تدقیقات ساهه‌لری «بورژازییانین یالانچی علمی» ائلان ائدیلدی. بونون نتیجه‌سی چوخسای‌لی هبس‌لر و تانینمیش سووئت آلیملرینین گولللنمه‌سی اوْلدو. ستالینین اؤزونون ماراق‌لی اولدوغو بیولوگییادا کئچللشمه، لینقیویستیکادا دیل هاققیندا یئنی تلیم کیمی یالانچی علمی ساهه‌لر ستالین دؤورونده هقیقتنده دؤولت ترفیندن دستکلنمیشدیر.

سووئت پروپاقانداسی ستالینین اترافیندا یاری-ایلاهی «بؤیوک رهبر و موللیم» سیماسی یارادیلدی. ستالین و اونون یاخین اترافی‌نین آدلاری شهرلره، زاوودلارا، کولخوزلارا، حربی تئخنیکالارا وئریلیردی. اونون آدی مارکس، ائنگئلس و لئنین ایله بیرلیکده چکیلیردی. اونون هاققیندا تریفلییجی ماهنی‌لار بستلنیردی و حتی اونون آدی س.س.ر. ی-نین ۱۹۴۴-جو ایل هیمنینین تئکستینه ده سالینمیشدیر.

شخسیییته پرستیش‌لیک تنقید ائدیلدیکدن سوْنرا مشهور یازیچی V.شولوخوو ستالین شخسیییتینه پرستیش هاققیندا بئله دئمیشدیر: هه، هقیقتنده پرستیش وار ایدی… آمّا شخصیت ده وار ایدی!

خروششوو ایددیا ائدیردی کی، آلمانلارین هوجوموندان درحال سوْنرا ستالین دهشت‌لی قورخو ایله یاخین باغا چکیلیر و هئچ بیر زنگه جاواب وئرممیشدیر، لاکین مواسیر تاریخچی‌لر بۇ وئرسییانی تکزیب ائدیرلر.

چؤرچیللا آید ائدیلن سیتات - ستالین روسییانی خیشلا قبول ائدیب آتوم سیلاهی ایله یولا سالدی (بزن داها گئنیش متنده ترجومه اوْلونور) - یالنیز ۱۹۸۰-جی ایللرین سووئت متبواتیندا تصادف اوْلونور، بۇ سیتاتین اوریژینال اینگیلیس واریانتی - چؤرچیللین اسرلر توپلوسوندا راست گلینمییب. چؤرچیلل هقیقتنده ستالین هاققیندا بیر نئچه تریفلییجی سؤزلر دئمیشدیر، لاکین بۇ مۆحاریبه دؤورونه آیددیر. چؤرچیلل ستالین هاققیندا سونونجو تریفلییجی سؤزو، پارادوکسال گؤرونسده، سویوق مۆحاریبهنین باشلانغیجینی بیلدیرن اؤز مشهور فولتون نیتقینده دئمیشدیر؛ سوْنرالار چؤرچیلل ستالین هاققیندا موسبت بیر شئی دئممیشدیر.

۱۹۵۶-جی ایلده آوروپا اؤلکلرینده بیر سند ایشیق اوزو گؤرموش و گئنیش یاییلمیشدی. گویا کی، بۇ سند ۱۹۱۳-جو ایلده پولیس دئپارتامئنتی ترفیندن هازیرلانمیشدیر و گیزلی پولیسین آگئنتی - جوقاشوی‌لی - ستالین هاققیندا گیزلی مکتوبدور. علمی تدقیقات‌لار (همچینین ستالینین رقیب‌لری ترفیندن آپاریلان تدقیقات‌لار دا) سوبوت ائتدی کی، بۇ سوْنرادان هازیرلانمیشدیر و ساختادیر.

۱۹۰۴-جو ایلده ستالین ائکاتئرینا سوانیدزئ ایله ائولنیر، لاکین اوچ ایلدن سوْنرا آروادی توبئرکولوزدان دونیاسینی دییشدی. اونلارین یئگانه اوْغلو اوْلان یاکوو ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سی زامانی آلمان‌لارا اسیر دوشور. بۇ هاقدا یاییلمیش وئرسییالارین بیرینده، همچینین ایوان ستادنیوکون «مۆحاریبه» و «قورتولوش» سووئت کینوسوندا آلمان‌لار ستالینه اونون اوْغلونو فئلدمارشال پاولوسآ دییشمیی تکلیف ائدیرلر، بونا جاوابیندا ایسه ستالین دئییر: «من اسگره فئلدمارشال دییشمیرم». ۱۹۴۳-جو ایلده یاکوو قاچماغا جهد ائدرکن آلمان حربی دوشرگه‌سی اوْلان زاکسئنهاوزئنده گولللنمیشدیر. یاکوو اوچ دفعه ائولی اولموشدور و اونون یئوقئنی آدلی اوْغلو حتی ۱۹۹۰-جی ایللرین روسییا سییاستینده ده ایشتیراک ائتمیشدیر (ستالینین نوه‌سی آنپیلوو بلوکونون نامیزدلری سیراسیندا اولموشدور); جوقاشویلیلرین بۇ بیرباشا کیشی ختتی ایندی ده مؤوجوددور.

۱۹۱۹-جو ایلده ستالین ایکینجی دفعه ائولنیر. اونون ایکینیجی آروادی، اوکپ (ب)-نین اوزوو، نادئژدا آللیلویئوا اولور. او، ۱۹۳۲-جی ایلده کرئملده کی، اوتاغیندا اؤزونه قصد ائدیر (رسمی اولاراق ایسه قفیل اؤلوم کیمی گؤستریلیر). ستالینین ایکینجی نیگاهیندان ایکی اوشاغی اولور: سوئتلئنا و واسیلیی. اونون اوْغلو واسیلیی، حربی-هاوا قووولرینین زابیتی، بؤیوک وطن موهاریبسینده موختلیف کوماندیر وزیفلرینده ایشتیراک ائدیر، موهاریبدن سوْنرا ایسه موسکوانین هاوادان مودافیسینه (گئنئرال-لئیتئنانت) رهبرلیک ائدیر، ستالینین وفاتیندا سوْنرا ایسه هبس اوْلونور. ۱۹۶۰-جی ایلده آزادلیغا چیخدیقدان بیر مۆدت  سوْنرا وفات ائدیر. ستالینین قیزی سوئتلانا آللیلویئوا ۱۹۶۷-جی ایل ۶ مارسیندا دئه‌لیده کی، آمریکا بیرلشمیش شتات‌لاری سفیرلیییندن سیاسی سیغیناجاق ایستییر و ائله همین ایلده آبش-آ کؤچور. ستالینین آیلسینده ۱۱ یاشینا کیمی آرتیوم سئرقئیئو (وفات ائتمیش اینقیلابچی فیودر سئرقئیئوین اوْغلو - یولداش آرتیوم) تربییه آلمیشدیر.

همچینین، تورخان موهاجیرتینده ستالینین نیگاهدانکنار اوْغلو - کونستانتین کوزاکوو دونیایا گلمیشدیر. ستالین اونونلا علاقه ساخلامامیشدیر.

۱۹۵۳-جو ایل مارسین ۵-ده ستالین بئینینه قانسیزمادان وفات ائتمیشدیر. بئله بیر وئرسییا دا مؤوجوددور کی، لاورئنتی بئرییا و یا ن.س.خروششوو اونا کؤمک ائتممکله اونون اؤلومونه سبب اولموش‌لار.

۱۹۵۳-جو ایل مارسین ۵-ده ستالینله ویدا مراسیمی زامانی کول‌لو میقداردا اینسان اونونلا ویدالاشماق ایستدیییندن باساباس یارانیر. او زامان هلاک اولنالارین دقیق سایی هلده معلوم دئییل، لاکین اؤلن کیفایت قدر چوْخ اولموشدور. همچینین بیر فاکتدا ملومدور کی، باساباسدا هلاک اولانلاردان بیری ۱۴۲۲ نؤمره‌سی آلمیشدیر؛ نؤمرلمه یالنیز او جسدلر اۆچون آپاریلیردیکی، اونلاری قوهوم‌لاری‌نین و یا دوستلارینی کؤمیی اولمادان مویین ائتمک مۆمکون دئییلدی.

ستالینین بالزاملانمامیش جسدی لئنین ماوزولئیینده اومومخالق نوماییشینه قویولور و همین ماوزولئی ۱۹۵۳–۱۹۶۱-جی ایللرده «V. İ. لئنین و İ.V. ستالین ماوزولئیی» آدلانیر. ۱۹۶۱-جی ایل وکتیابرین ۳۰-دا سوو. ایکپ-نین خخیی قۇرولتاییندا قرارا آلیندی کی، «ستالینین لئنین وسیییتلرینی کوبود شکیلده پوزماسی … اونون جسدینی ماوزولئیده ساخلاماغی غئیری-مۆمکون ائدیر». ۱۹۶۱-جی ایل ۳۱ اوْکتوبردان ۱-i نووامبرا کئچن گئجه ستالینین جسدی ماوزولئیدن چیخاریلدی و کرئمل دیواریندا باسدیریلدی. سوْنرادان مزارین اوزرینده آبیده اوجالدی (بوستون موللیفی م.V. تومسکی).

ستالین سوسیالیست امیی قهرمانی (۱۹۳۹) و سووئت ایتتیفاقی قهرمانی فخری آدلارینا لاییق گؤرولموشدور(۱۹۴۵). ایکی «قلبه» اوردئنی (۱۹۴۳, ۱۹۴۵), اوچ قیرمیزی بایراق اوردئنی، اوچ لئنین اوردئنی (۱۹۳۹,?,۱۹۴۵), I درجه‌لی سوووروو اوردئن‌لری کاوالیئریدیر.




#Article 114: ايستيدراک (161 words)


آنلاملا علاقه دار صنعتلردندير. تعريفله يهر کيمي گؤرونه رک تنقيد ائتمه و تنقيد ائدر کيمي گؤرونه رک تعريفله مک.

علي پاشانين گيريتده کي  مووففقيتسيزليگيني ديله گتيرن ضيا پاشانين ظفرنامه سيندن آلينان بو بئيتلر بو صنعتين ان گؤزل نومونه لريندن.

بارئک-آللاه زئهي کئوکئبئي آلئل'ال

لئوهاش-آللاه، آجئب نوصرتي فیض او ايقبال!

حاق بو کيم گؤرمه دي آغاز ائدئلي دؤوره الک

بئله بير تئفه او ظفر بئله شوکوه او ايجلال...

لئرزه سالدي فله يه ناراي   هايياک آللاه 

راشئ وئردي کوره ني گولگولئي   يا موتعال 

کیمسلر اولمادي بو فتحي موبينه مظهر

نه سکئندئر نه هولاگا نه سئزر او آنيبال.

آفرين هيممتينه آسافي الي-قدرين،

اولدو شايئستئي توفيقي جنابي موتعال

گيريدي آلدی گئري هيممتي سئيف او قلمي

حاقينا گلميش ايکن داييئي ايستيقلال

دؤولتي ائتدي بير ائله بلادان آزاد

يوخسا چوخ موشکول اولاردي بو زاماندا احوال...

اختیار ائتدي بو قيشدا بو موشکول سفري،

يوخسا کيم ائتميش ايدي اؤزونو ايستيسکال!

دئهرده آنلاماييب بيلمه ديگي وارسا مگر

تاماي بوغز او نيفاق او حسد او گادر او گيلئي

نابي

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 115: اچ تی ام ال (131 words)


اچ تی ام ال HTML- en. Hypertext Markup Language- برووزرین  اوخویا بیله جه ئی هرهانسی سندی و یا صحیفه نی یاراتماق اۆچون خصوصی هیپرمتن دیلی دیر. HTML اینترنتین فوندامئنتال بازا تکنولوژیاسی دیر.

HTML وب صحیفه نین نؤونو (نوع) و فونکسیاسینی تعیین ائدن دیسکریپتورلار اساسیندا یارادیلمیش دیلی دیر.

دیسکریپتور – کدلاشدیریلمانین اساس الئمنتی کیمی HTML استاندارتیندا قبول اولونموش اشاره لردیر.

بوتون وب قووشاقلاردا توپلانمیش و اینترنته قوشولموش کامپیوترلرین اکرانلاریندا گؤستریلن سندلر HTML پروگرام کدوندا یازیلیرلار. HTML – صحیفه لرده متن بلوک لارینین ، تصویرلرین یئرلشدیریلمسینه ، جدول لرین قورولماسینا ، سندین و سنددکی متنین رنگ لرینین سئچیلمسینه  ، مولتی مدیا ، الئمنت لرینین علاوه ائدیلمسینه ، هیپرایستیناد لارین  (hyperlink)  و بوتون بو الئمنت لر آراسیندا علاقه لرین یارادیلماسینا ایمکان وئریر.

هیپرمتن کدونا مالیک اولان فایل لار (.htm) و (.html) گئنیشلندیرمسی ایله گؤستریلیر.




#Article 116: اچ‌تی‌تی‌پی (116 words)


اچ‌تی‌تی‌پی (اینگیلیسجه: Hypertext Transport Protocol / HTTP) – اينترنت شبکه سینده  ایستیفاده اولونان پروتکل دور. HTTP وب صحیفه لری اینترنتدن چاغیرماق اۆچون بیر مکانیزم دیر.

HTTP – نین اساسینی URL  عنوانی  تشکیل ائدیر. عنوانین اولینده یازلمیش پرفکسی مراجیعت اولونان سندین عموم دونیا هؤرومچک تورونون (تارنما – تار عنکبوت) بیر حیصّه‌سی اولدوغونو گؤستریر. داها سونرا علاقه نین تیپی گؤستریلیر.

ان چوخ یاییلمیش تیپ World Wide Web - WWW دیر. لاکین اینترنتده دیگر علاقه تیپ لریندن ده ایستیفاده ائدیلیر. فایل ترانسفر پروتکل (FTP) و یا Gopher. تیپ لرین آردینجا سرورین عنوانی یازیلیر (هاست). بو عنوانی دومین (دامین ) عنوانی (domain address) دا آدلادیریرلار. Domen عنوانینا  دامین نین اؤزو (سرورین آید اولدوغو تشکیلاتین تیپی) و قووشاغین آدی داخیل دیر.




#Article 117: اکبر آزاد (246 words)


اکبر آزاد ـ چاغداش آذربایجانلی یازار، ژورنالیست و تدقیقاتچی. 

اكبر آزاد  1335- جو شمسي ايلده اردبيل شهري نين  ارشه  ، (رسمي يازيلاردا ارشق   ) ماحالي نين گديك آغ بولاق  كندينده دونيايا گؤز آچدي ،يئني يئتمه چاغلاردا عائله سي ايله بيرليكده تهرانا گلدي و اورتا مكتبي تهراندا بيتيردي .او سونرالار عالي تحصيليني ائتنولوژي بؤلومونده ، ليسانس مقطعينده تهرانين آزاد بيليم يوردوندا  باشا چاتديردي.

اكبر آزاد اسلامي انقلاب غلبه چالاندان سونرا آزربايجان توركجه سينده چاپ اولان نشريه و كيتابلاري  مطالعه ائديب  ، ديليميز و ادبياتيميز ساحه سينده آرديجيل چاليشماقدا بير آن بئله دايانمادي . 1365-66 جي ايللرده آذربايجانين تانينميش عاليم و آراشديرماجيسي دوكتور حسين صديق (حسين دوزگون) تلاشي ايله و اونون كيتاب ائوينده هفته ده بير گون قورولان ادبي محفلده آرديجيل اشتراك ائديب  و بو درنگين تلاشي ايله بولتن  آديندا 4 نومره بوراخيلان ادبيات مجموعه سينده فولكلور حاقّيندا مقاله لر يازدي. اكبر آزاد 1369 -جو ايلدن سونرا كيهان نشريه سي طرفيندن بوراخيلان يول  مجله سينده ياخيندان امكداشليق ائديرديپ و 1372 -جي ايلدن مهندس حسن راشدي و خانيم نوشين موسوي ايله(آيشين آيدا ) بيرليكده آزربايجانلي اوشاقلارين استعداد و باجاريقلاريني چيچك لنديرمك اۆچون چیچکلر قورولوشو  نو تشكيل ائتدي
.  اكبر آزاد وارليق  مجله سينده ، اميد زنجان ، يول ، يارپاق و باشقا اؤيرنجيسل نشريه لرده ديليميز و مدنيتيميز ساحه سينده مقاله يازيردي و يازير . اكبر ازاد سون زاماندا تهراندا ياشايان تورك ديللي كؤرپه لره توركجه سايي (رقملري ) اؤرگتمك اۆچون بير ايكي بيزيمكي و يا  فرنگيز ايله قيرميزي دون   كيتابيني يازيب اوشاقلارين اختياريندا قويدو كي دريندن آلقيشلاندي. .




#Article 118: ایختیراع (216 words)


ایختیراع مؤوجود اولمایان ماترییا کونستروکسیاسی (konstruksiyası) و یا یئنی خصوصی اوصول اوْلوب ، تصرروفات اۆچون اهمیته مالیک دیر. یئنی لیین تاپانلار ایختیراعچی لار دئییلیر. ایختیراعچی آدینی آلماق اۆچون وئریلمیش پروبلم (مساله) حل لینین ایختیراچیلیق سویییه سی اولمایدیر.

ایختیراع کیمی قورغو ، اوصول ، اشیاء ، بیتکی لرین و حیوانلارین هوجیره لرینین (hüceyrələrinin) قورولوشلارینین تصویری گؤستریله بیلر.

ایختیراع صنایع مولکییت ساییلیر. ایختیراعچیلیق حقوقو پاتئن له (امتیاز )مۆدافیعه اوْلونور. بۇ حقوق معین واختا و اراضی یه عاید ائدیلیر. ایلک ایختیراع لار بۇ گونکو اینسانلارین اجدادلارینا عاید ائدیلیر. اونلار طبیعت ده گونده لیک قیدالارینی الده ائتمک اۆچون گؤرولن ایشله رینی  آسانلاشدیرماق اۆچون آلت لر دوزلتمیشلر. اینسان باشا دوشه ندن  سونراکی ، داش اینسان الینین محصول دارلیغینی کسکین آرتیریر، اونلار داشآلت لرینه خصوصی فورما وئرمک له داها یئنی آلت لر ایختیراع ائدیرلر. بئله لیک له ،خنجرین ایختیراع سی باش وئریر. اینسان ذکاوتی (intelliqenti) زنگینلشدیکجه اونلار طبیعت ده مؤوجود اوْلان قانونا اویغونلوقلاری کشف ائتمیش و اؤز گونده لیک پروبلم لرینین حل لی اۆچون سونسوز سایدا ایختیراع لار ائتمیشلر . ایختیراع ائتمه یی نه صنعت و نه ده علم کیمی باشا دوشمک لازیم دیر. بۇ عقلی امک اوْلوب ، معین پروبلمی آشکار ائدیب اونون حل لینین گؤستریلمه سیندن ایعبارت دیر. هر بیر اینسان ایختیراعچی اولا بیلر. بورادا ایدئیایا (ایده) مالیک اوْلوب ، اونو حیاتا کئچیرمک ایراده سینه مالیک  اولانلار ایله باشقالاری فرقلندیریلیرلر.




#Article 119: ایران (3432 words)


ایران ایسلام جومهوریتی (اینگیلیسجه: Islamic Republic of Iran، ) _ باتی‌آسیادا بیر دؤولت و اؤلکه‌دیر. قوزئی‌دن ائرمنیستان (۳۵ کیلومتر)، آذربایجان جومهوریتی (۶۱۱ کیلومتر) و تورکمنیستانلا (۹۹۲ کیلومتر)، دوغودان افقانیستان (۹۳۶ کیلومتر) و پاکیستانلا (۹۰۹ کیلومتر)، باتی دان عراق (۱۴۵۸ کیلومتر) و تورکیه (۴۹۹ کیلومتر) ایله سینیرداش‌دیر.

قوزئی‌دن خزر دنیزی ایله، گونئی‌دن فارس کؤرفزی و عومان دنیزی ایله ایحاطه اوْلونموش‌دور.

اراضی‌سی ۳۱ اوستانا بؤلونموشدور. اوستانلارا رهبرلیگی داخیلی ایشلر ناظیری طرفیندن تعیین ائدیلن اوستاندارلار ائدیر. اوستانلار اؤز نؤوبه‌لرینده شهریستانلارا (بؤلگه‌لره) بؤلونورلر. شهریستانلارین ترکیبینه شهرلر و دیگر اراضیلر داخیلدیرلر. شهریستانا رهبرلیک ائدن مأمورلار بعضاً تعیین اوْلونور بعضاً ده سئچیلیرلر. عالی حاکیمیت دینی لیدئره و یا ایجرا ائدیجی شورایا مخصوصدور. قانون‌وئریجی حاکیمیت مجلیس مخصوصدور. موعاصیر ایراندا جومهوری (پرزیدنت و پارلامئنتین سئچیلمه‌سی) و تئوکراتیک ایداره فورماسی‌نین جیزگیلرینی تاپماق اولار. ۱۹۷۹-جو میلادی ایلینده و اوندان سوْنرا قبول اولونموش اساس قانون گؤره حیاتین بوتون طبقه‌لری‌نین اساسیندا ایسلام اصللری دورمالیدیر، بونا گؤره ده اؤلکه‌نی یالنیز دینه عاید اوْلان اینسانلار- عولمالار ایداره ائده بیلرلر. عالی دینی حاکیم (عؤمورلوک سئچیلیر) اؤلکه‌ده غئیری-محدود حاکیمیته مالیکدیر. دینی رهبر داخیلی و خاریجی مسئله‌لر اوزره ان عادیل حاکیم حساب اوْلونور. عالی دینی رهبر همچینین اوردویا رهبر تعیین ائتمه، موحاریبه و یا صولح اعلان ائتمه کیمی صلاحیتلره مالیکدیر.

بوگونکو ایران اؤلکه‌سینده، اسکی زامانلاردان تاریخی دؤولتلر و تمدّون‌لار قورولموش‌دور، او جومله‌دن عیلامی‌لر، منّاعی‌لر، اورارتولار و باشقا تاریخی دؤولتلر و تمدّون‌لار کی بوگونکو ایران توپراقلاریندا قورولموشدورلار.

ایران اراضی‌سی‌نی مسکونلاشماسی آلت پالئولیت دؤورونه عاید دیر. میلاددان ۲۲۰۰ ایل اول‌لرینده ایرانین جنوبی-قربینده ایلک صینیف‌لی جمعیتلر مئیدانا گلمیش، اولجه آیر-آیری شهر دؤولتلری یارانمیش، سوْنرالار ائلات و عیلام، و میلاددان ۳ مینیللیک اول دورین یاریسیندا لولوبیلرین (Lullubilər) ائرکن قولدارلیق دؤولتلری مؤوجود اولموشدور. تقریباً ۲۲۰۰ ایل میلاد دان قاباق، کوتیلر (Kutilər)، عیلامیلر ،  سومئر (Sumer) و آکد ایمپراتورلوغوی (Akkad) مووقتی ضبط ائتمیش کاسیلر (Kassilər) ایسه میلاددان اَوَل (قاباق) ۱۸-جی _ میلاددان اَوَل (قاباق) ۱۶-جی عصرلرده بابیل و بین النهرینی اله کئچیره‌رک میلاددان اول ۸-جی عصرین سوْنونا کیمی بورادا حؤکمرانلیق ائتمیشلر.

میلاددان اَوَل ۲-جی مین ایل‌لیک سونودان ایران اراضیسینه هیند-ایران دیل‌لرینده دانیشان هیند-آوروپا طایفالاری‌نین ایران قروپوندان اوْلان آریائی-فارس طایفالاری گله‌رک باتی و مرکزی رایونلاردا مسکونلاشدیلار. ایندیکی ایرانین خوزیستان و لوریستان اراضی‌سی‌نی ایحاطه ائدن ویلایتلرله یاناشی میلاددان اول ۷-جی عصره قدر ایرانین اساس اکینچیلیک رایونلاریندا صینیفلی جمعیتلر مئیدانا گلمیش‌دیر.

میلاددان اَوَل تقریباً ۶۷۳–۶۷۲-جی ایلده آشوریا (آشور) علیه‌اینه باغلانمیش عوصیان نتیجه‌سینده ایران یایلاسی‌نین قوزئی‌باتی‌سیندا ماد ایمپراتورلوغو دؤولتی یاراندی. میلاددان قاباق ۶۱۶–۶۰۵-جی ایل‌لرده، میدیا بابیلیستانلا ایتیفاقدا آشوریا، ماننا، اورارتونو و ایران یایلاسی‌نین چوْخ حیصه‌سینی ایشغال ائتمیشدیر.

میدیانین تابع‌لیگینده اوْلان پارس (پارشیا، پارس، موعاصیر فارس سؤزو بوراداندیر) پادشاهلیغی ایله موحاریبه (میلاددان اول ۵۵۳–۵۵۰) نتیجه‌سینده، حاکیمیّت اهمه‌نیلر (هاخامانیشلر) سولاله‌سی‌نین الینه کئچدی. میلاددان اول ۷-جی عصرین سوْنوندا کوروش و اونون واریثلری‌نین ایشغال‌لاری نتیجه سینده اهمه‌نیلر دؤولتی‌نین سرحدی سیند چاییندان اژه دنیزین و کیچیک قافقاز داغلاریندان نیل چایینا قدر گئنیشلندی. اهمه‌نیلر دؤولتی  بیرینجی دارانین حاکیمیتی دؤورونده (میلاددان اول ۵۲۱–۴۸۵) داها دا گوجلندی. تیجارت یول‌لاری اوزرینده حؤکمرانلیق غرب ایله شرق آراسیندا گئدن موباریزه اهمه‌نیلر دؤولتینی یونانیستانلا اوزون سورن موحاریبه‌لره سؤوق ائتمیشدیر. میلاددان اول ۳۳۰-جو ایلده مقدونیه‌لی ایسگندر ایرانی ایشغال ائتدی.

میلاددان اول ۳۱۲-جی ایلده ایران سئلوکیلر (Selevkilər) دؤولتی‌نین ترکیبینه قاتیلدی (ایسگندرین اؤلوموندن سوْنرا موستقیل‌لیک قازانان آتروپاتئنا دؤولتی یالنیز میلاددان اَوَل ۲-جی عصرین ۲۰-جی ایل‌لری‌نین سونلاریندا سئلئوکی حؤکمداری اۆچونجو آنتیوخوس حاکیمیتینی تانیمیشدیر). میلاددان سوْنرا ۲-جی عصرین اورتالاریندا ایندیکی ایران و تورکمنیستان سرحددینده یارانمیش اشکانیلر پادشاهلیغی میلاددان اول ۲-جی عصرین اورتالاریندا بوتون ایرانی حاکیمیت آلتینا آلمیشدیر. اشکانیلری مغلوب ائدن، آسیلی اوْلان فارس حؤکمداری بیرینجی اردشیر ۲۲۴-جو ایلده اشکانیلرین آخیرینجی پادشاهی بئشینجی آرتابانی مغلوب ائده‌رک، ساسانیلر دؤولتی‌نین اساسینی قویموشدور. ساسانیلر ایراندا فئودال موناسیبتلر یارانماغا باشلادی. ساسانیلر ایراندا مؤحکملندیک‌دن سوْنرا یمن، سوریا، فلسطین، میصر، آتروپاتئنا، آلبانیا (قافقاز)، ائرمنیستان و ایبئریانی اله کئچیردی. ساسانی حؤکمدارلاری هله اهمه‌نیلر دؤورونده یئریدیلن خطی- دؤولت آپاراتیندا و اوردودا فارسلارا اوستونلوک وئریلمه‌سی، اونلارین وئرگیلردن آزاد ائدیلمه‌سی سیاستینی داها دا گوجلندیرمیش، زردوشتلوگو دؤولت دینی اعلان ائتمیشلر.

جنوبی-قافقاز (زاقافقازییا) خالقلاری‌نین ساسانی اسارتینه قارشی ۴۵۰-۴۵۱، ۴۵۷، ۴۸۱-۴۸۴ ایل‌لرده قودرتلی عوصیانلاری باش وئردی.

۵۰۰-جو میلادی ایللردن سوْنرا گؤی تورک خاقانلیغی ایرانین سینیرلارینا یاخین اوْلدو، و ایرانین گوجلو قونشوسو اوْلدو. گؤی‌تورک خاقانلیغی ایله بیزانس ایمپیراتورلوغو بیربیرلریله بیرلیک عهدی باغلامیش‌دیرلار و ساسانیلرین علیه‌اینه ساواشیردیلار، اونلارین بیرلیگی ساسانیلرین ضعیفلشمه‌سینه سبب اوْلموشدو. یاخلاشیق ۶۰۰-جو میلادی ایللردن سوْنرا، خزر تورکلری قودرته یئتیشیب و خزر خاقانلیغینی قوردولار. خزرلر قافقازی فتح ائتدیلر و آذربایجان سینیرلارینا یئتیشیب، بالا بالا آذربایجان و ایران سینیرلارینا داخیل اوْلدولار و ایرانین قوزئی‌ده اوْلان بعضی بؤلگه‌لرین فتح ائتدیلر. ساسانیلر دؤولتینده صینیفی ضیدیتلرین کسکینلشمه‌سی و فئودال سئپاراتیزمی‌نین گوجلنمه‌سی، همچینین خزرلر و بیزانسلا آپاریلمیش اوزون سورن موحاریبه‌لر ۷. یوز ایلده عربلرین ایرانی ایشغال ائتمه‌سینی آسانلاشدیردی؛ ایسلام دینی و عرب دیلی یاییلماغا باشلادی.

عربلر ایرانی فتح ائدن‌دن سوْنرا، ایران اومویلر خیلافتی و سوْنراسی دا عباسی خلافتینین اللرینه گئچدی.

ایراندا عرب حؤکمرانلیغی ۷. میلادی یوز ایلین ۸۰-جی ایللرینه کندلی عوصیانلارینا سبب اوْلدو. ۷۴۷ مروده ابو-موسلیمین باشچیلیغی ایله اومویلر خیلافتینه قارشی خالق حرکاتی بوتون ایرانی بورودو. عابباسیلر حؤکمرانلیغی دؤورونده ماک سومباتین (۷۵۵)، اوستاد سیسین (۷۶۷) و آذربایجاندا بای‌بک‌ین باشچیلیغی‌ایله خالق عوصیانلاری باش وئردی. شووبیییه حرکاتی (شعوبیه) گئنیش ووسعت آلیردی. بوتون بونلار خیلافتین سوقوتونو سورعتلندیریردی. ۴-جو عصر دن ۶-جی عصره‌قدر ایراندا یالنیز فورمال صورتده خیلافتدن آسیلی اوْلان امیرلیکلر وار ایدی.

۹۰۰-جو ایلده خوراسان و ایرانین شرق حیصه‌سی سامانیلر دؤولتی‌نین ترکیبینه داخیل اوْلدو (۹۹۹-آ قدر). ایرانین قوزئی‌ینده و غربینده و عیراقدا، بووئیهیلر دؤولتی (۹۳۵-۱۰۵۵) یاراندی، آذربایجان اراضی‌سینده ایسه ۴-جو عصرین سوْنوندان ۶-جی عصره‌جن ساجیلر، سالاریلر و رووادیلر دؤولتلری یاراندی.

۱۰-جو میلادی عصر ده شهرلرین و ترانزیت تیجارتی‌نین اینکیشافی عرب حؤکمرانلیغینا سوْن قویولماسی ۱۰. یوز ایل ایراندا ایقتیصادی و معنوی یوکسه‌لیشه شرایط یاراتدی. سامانیلر دؤولتی‌نین سوقوتوندان سوْنرا، غزنوی‌لر ایش اوستونه گلدیلر. غزنویلر ایش اوستونه گلمک‌دن سوْنرا، ایرانین شرقی و مرکزی قیسمتلری، اورتا آسییانین بیر حیصه‌سی و ایندیکی افقانیستان اراضی‌سی، غزنوی‌لر دؤولتی‌نین ترکیبینه داخیل اوْلدو. ۱۰۴۰-جی میلادی ایلده سلجوق (اوغوز) تورکلری ایرانی و اونونلا هم‌سرحد اؤلکه‌لری فتح ائده‌رک بؤیوک سلجوقلو ایمپیراتورلوغونو یاراتدیلار. ۱۲. میلادی یوز ایلین اَوَللرینده بؤیوک سلجوق دؤولتی ، نئچه کیچیک سولطانلیقلارا پارچالاندی؛ سولطانلیقلار ایچریسینده آتابیلرین حاکیمیتی یاراندی.

مرکزی الموت قالاسی اوْلان ایسمایلیلر دؤولتی (۱۰۹۰-۱۲۵۶) ، هابئله ائلدگزلر دؤولتی (۱۱۳۶-۱۲۲۵) ایرانین خئیلی حیصه‌سینی اله کئچیرمیشدیر. بو آرادا بیر مودت‌ده ایران و ایرانین اطراف اؤلکه‌لری خارزمشاهلار دؤولتینین الینه گئچدیلر.  ۱۲۲۰-۱۲۵۶-جی میلادی ایللرده، ایران موغول‌لار طرفین‌دن  ایشغال ائدیلدی. ۸-جی هیجری عصرین اورتالاری ۱۴. میلادی یوز ایلده ایران ائلخانیلر دؤولتی‌نین ترکیبینه داخیل‌ایدی، قازان خانین (۱۲۹۵-۱۳۰۴) کئچیردیگی ایصلاحاتلار ایرانین ایقتیصادی اینکیشافینا شرایط یاراتدی. ائلخانیلر دؤولتی‌نین سوقوتوندان سوْنرا ایران اراضیسی جلایریلر، موظففریلر (۱۴. یوز ایلین ۴۰–۵۰-جی ایللرینده) و فئودال دؤولتلری‌نین ترکیبینه داخیل اوْلدو. فئودال ظولمو و موغول حؤکمرانلیغی خوراساندا سربدارلار عوصیانینا (۱۴ نجو اسرین ۳۰–۸۰-جی ایللرینده) سبب اولموشدور، همچینین مازانداران و گیلاندا سئییدلر حرکاتینا (۱۳۵۰) سبب اولموشدور.

۱۳۸۰-۱۳۹۳-جو میلادی ایللرده تئیمور ایرانی فتح ائتدی. اونون اؤلوموندن سوْنرا ایران تئیموریلر و قاراقویونلو دؤولتی آراسیندا بؤلوشدورولدو. ۱۴۶۸-جی میلادی ایلده موش دؤیوشوندا قاراقویونلو دؤولتی‌نی، آغ‌قویونلولار  مغلوب ائتدیلر و آغ‌قویونلولار دؤولتی‌نی قوردولار.

قیزیلباشلارا آرخالانان ایسماعیل، صفوی خالق کوتله‌لری‌نین عومومی نارازیلیغیندان و داخیلی چکیشمه‌لریندن ایستیفاده ائده‌رک آذربایجاندا حاکیمیتی‌نی مؤحکملندیردی و آغ‌قویونلو دؤولتینه سون قویولدو. ۱۵۰۱-ده او تبریزه داخیل اولاراق اؤزونو شاه اسماعیل اعلان ائتدی. ۱۵۰۲-ده ایسه شیعه مذهبی‌نی دؤولت دینی و دؤولت مذهبی اعلان ائتدی. ۱۵۱۰-آ قدر ایران صفویلرین حاکیمیتینه کئچدی. ۱۵۱۴-جو ایلده صفویلر آذربایجان، عیراق، کوردوستان و جنوبی قافقاز اوغروندا عثمانلی ایمپئرییاسی ایله اوزون سورن موحاریبه‌لر آپارمیشلار. ۱۶. یوز ایل آخیرلارینا قدر صفویلر دؤولتی خاراکتئر اعتیباریله آزربایجانلی و تورک دؤولتی‌ایدی. لاکین سوْنرالار تدریجاً دؤولتین ایداره‌سینده اوستونلوک فارسلارا کئچدی. قیزیلباشلارین سیاسی مؤوقعیّتی محدودلاشدیریلدی.

۱۷۰۹-۱۷۲۲-جی ایللرده عوصیان ائتمیش افقان طایفالاری، صفویلرین باشکندی ایصفاهانی اله کئچیردیلر (۱۷۲۲ میلادی). افقان خانلیقلاری‌نین قیسا مودتلی حؤکمرانلیغی علئیه‌اینه خالق حرکاتلاری باش وئردی. افقانلار علئیه‌اینه موباریزه‌یه و عثمانلی تورکلرین اؤلکه‌دن قووولماسینا باشچیلیق ائدن نادیر شاه افشار بؤیوک فئودال ایمپئرییاسی یاراتدی (باخ-افشارلار). لاکین او اؤلدورولدوکدن سوْنرا (۱۷۴۷) بۇ دؤولت سوقوت ائتدی. کریم خان زندین حاکیمیت دؤورو (۱۷۶۰-۱۷۷۹) ایستیثنا اوْلماقلا، ایرانین ۱۸. یوز ایل تاریخی فاصیله‌سیز فئودال چکیشمه‌لری‌ایله خاراکتئریزه اوْلونور. زندیلرله-قاجارلارین اوزون سورن موحاریبه‌سی، قاجارلار سولاله‌سی‌نین (۱۷۹۶-۱۹۲۵) حاکیمیته گلمه‌سی‌ایله باشا چاتدی. ۱۷۹۵-۱۷۹۷-جی ایللرده آغا محممد شاه قاجارین باشچیلیق ائتدیگی ایران اوردوسوْنون گونئی قافقازا (او جومله‌دن قاراباغا) باسقینلار بؤیوک داغینتیلارا و قیرغینلارا سبب اوْلدو. ۱۸ نجی عصرین آخیرلاری ۱۹-جو عصر اَوَللری بؤیوک بریتانییا، روسیه و فرانسه نین ایرانی اسارت آلتینا آلماق جهدلری اؤلکه‌ده کاپوتیلیاسییا رژیمی‌نین یارادیلماسی ایرانلا بیر سیرا آوروپا دؤولتلری آراسیندا غئیری-برابر موقاویله‌لر ایمضالانماسی‌ایله نتیجه‌لندی.

اوللر ایرانین تابئچیلیگینده اوْلان گونئی قافقاز تورپاقلاری روسیه-ایران موحاریبه‌لری نتیجه‌سینده روسیه ایمپئرییاسینا داخیل اوْلدو (گولوستان، تورکمنچای موقاویله‌سی). ایرانین آوروپا اؤلکه‌لری‌نین صنایع ماللاری اۆچون ساتیش بازارینا چئوریلمه‌سی، سوسیال ضیدیتلرین داها دا کسکینلشدیردی و آنتی-فئودال بابی عوصیانلارینا (۱۸۴۸-۱۸۵۲) سبب اوْلدو. فئودال مولکدار دایره‌لری بؤحراندان چیخیش رولونو مرکزی حاکیمیتی و دؤولتین موستقیل‌لیگینی مؤحکملتمکده و بیر-سیرا ایصلاحاتلار کئچیریلمه‌سینده گؤروردولر.  میرزا تقی خان (امیرکبیر)، ناصرالدین شاه قاجارین باش‌وزیری‌ایدی، ناصرالدین شاه قاجارین فرمانی‌ایله و میرزا تقی خان‌ین چالیشمالاری‌ایله اؤلکه‌ده بعضی ایصلاحاتلار ایجرا اوْلوندو. اونلارین ایصلاحاتلاری (۱۹-جو عصرین اورتالاریندا) نتیجه‌سینده ایقتیصادیات و مدنیت ساهه‌سینده موعین ایره‌لیلیگیش اوْلدو. ۱۹-جو عصرین سوْنو-۲۰ نجی عصرین اوللرینده ایران ایمپئریالیست دؤولتلرین (بؤیوک بریتانییا، روسیه) یاریم موستملکه (مستعمره) سینه چئوریلمیشدیر. ۲۰ نجی عصرین سوْنوندان میلّی شوور توسعه ائدیر، بورژا-میلتچیلیک ایدئیالاری یاییلیر، (مولکوم خان، ه. تالیبوو، ریا زینالابدین ماراغایی (زین‌العابدین مراغه‌ای)، آغاخان کیرمانی و باشقالاری..) بورژوا طلبلری ایره‌لی سورن گیزلی جمعیتلر یارانیردی.

۲۰-اینجی عصرین سونلاریندان ایراندا باشلایان صنایئعلشمه و ۱۹۰۵-۱۹۱۱ ایران مشروطه اینقیلابی، قاجارلاری داها دا ضعیف‌لتدی. ۱۹۱۹-جو ایلده بؤیوک بریتانییا ایراندا اؤز پروتئکتاراتینی قورماغا چالیشسادا آلینمادی، نتیجه‌ده ۱۹۲۱-جی ایلده مخصوص حربی سوواری بریقادانین رهبری رضا خان (سوْنرادان رضا شاه) اینگیلیس و دیگر آوروپا دؤولتلری‌نین دستگی‌ایله ایراندا یوخاری منصب‌لره یئتیشدیردی. ۱۹۲۵-جی ایلده رضا پهلوی (رضا شاه) اؤزون شاه اعلام ائتمک ایسته‌ییردی، بونا گؤره‌ده مجلیسی فیشار آلتینا قویماقلا، ۱۹۲۵-جی ایلده مجلیس قاجارلاری قودرت‌دن عزل، و رضا شاهی یئنی سولاله-پهلویلرین ایلک حؤکمداری کیمی تانیتدی. رضا شاه‌ین دؤورونده ایفراط فارس میلیتلیک سیاستی آپاریلدی و گئنیش میقیاسلی یئنیلنمه‌لر آپاریلدی، صنایعئ اینکیشافی اؤلو نؤقطه‌دن ترپندی، یئنی دمیریول‌لاری چکیلدی، میلّی تحصیل سیستئمی یالنیز فارس دیلینده تشکیل تاپدی.

ایکینجی دونیا موحاریبه‌سی زامانی ایران اؤز  نئیتراللیغینی  اعلان ائتسه‌ده اؤلکه‌ده چوْخ گوجلو فاشیست کشفیاتی واردی. بونو بیلن سووئتلر و اینگیلیس اؤز قوشونلارینی ایرانین اراضی‌سینه یئریتدیلر. شوروی قوشونلاری ایران آذربایجانینا گیردی. سسری (شوروی) ایرانین اراضی‌سینه گیرمه‌سینی ۱۹۲۲-جی ایلده ایران و شوروی آراسیندا اوْلان موقاویله‌ایله ایضاح ائتدی (همین موقاویله‌یه گؤره اگر بیر دؤولتین تهلوکه‌سیزلیگینه قارشی شرایط یارانارسا، دیگر طرف اونون اراضیسینه قوشون یئریده بیلر). شوروی و بریتانیا   ایرانی ايشغال ائتمه‌یه باشلادیلار، اونلار ایرانی ایشغال ائدن‌دن سوْنرا رضا پهلوی‌نی سلطنت‌دن خلع ائدیب و عزل ائتدیلر، و اونون اؤز اوْغلون محممد رضا پهلوینی سلطنته یئتیردیلر. شوروی و بؤیوک بریتانییا قوشونلاری ایران اراضیسینده ۱۹۴۶-جی ایله کیمی قالدیلار. بۇ قوشونلارین اساس مقصدی فارس کؤرفزی و خزر دنیزینی بیرلشدیرن نقلیات یوللارینی مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. موحاریبه قورتاردیقدان سوْنرا سووئت (شوروی) قوشونلاری نین بیر حیصه‌سی، همچینین قوشونلا بیرگه گئتمیش اوْلان آذربایجانلیلار، ایران آذربایجانیندا مسکونلاشدیلار.

۱۹۴۵-جی میلادی ایلده آذربایجاندا بیر میلی حؤکومت یاراندی و آذربایجان، ایراندان آیریلماق ایسته‌ییردی، بو حؤکومتین آدی آذربایجان میلی حوکومتیایدی و سید جعفر پیشه‌وری باشچی‌لیغی‌ایله اعلان اوْلموشدور. آذربایجان میلی حؤکومتی، دئموکراتیک بیر حؤکومتی‌ایدی و چوخلو آزادلیقلار و حوقوقلار آذربایجان خالقینا وئرمیشدی، او جومله‌دن خالقین آنادیلی اوخول‌لاردا تدریس اوْلوندو و قادینلارا سئچکی حوقوقو وئریلدی. اَوَّل‌ده شوروی حؤکومتی، آذربایجان میلی حؤکومتیندن حیمایت ائتدی، امّا محمدرضا پهلوی شورویه ایمتیازلار وئرن‌دن سوْنرا، شوروی داها آذربایجان میلی حؤکومتیندن حیمایت ائتمه‌دی. ۱۹۴۶-جی میلادی ایلده، پهلوی قوشونلاری بیریتانیا و شوروی‌نین ریضایت‌ایله و بیریتانیا (اینگیلیس) یاردیمی‌ایله آذربایجانا هوجوم ائتدیلر و آذربایجان میلی حؤکومتی سوقوت ائتدی.

ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا، ۱۹۴۶-جی میلادی ایلده ایران اؤلکه‌سی، اینگلیس و شوروی اؤلکه‌لرینه چوخلو ایمتیازلار وئرمیشدی، و بو ایکی اؤلکه، ایرانین داخیلی ایشلرینه دخالت ائلییردیلر.

۱۹۵۱-جی ایلده دئموکراتیک میلتچی محممد موصدیق (محمد مصدق) ایراندا یارانمیش اوْلان وضعیته قارشی قالخدی و باش ناظیر سئچیلدی. باش‌ناظیر کیمی او اؤلکه‌نین نئفت ثروتلرینه نظارتی اله کئچیرمه‌یه و آنقلو-ایران نئفت کومپانییاسی‌نی (ایندیکی ب.پ) میلّیلشدیرمه‌یه جهدی، باتی اؤلکه‌لرین ناراحات ائتمه‌یه باشلادی. موحمد موصدیق بونونلادا ایرانین  نئیتراللیغینی  قوروماغا چالیشیردی. بونون جاوابیندا ایسه بریتانییا ایرانا ائمبارقو قویدو. تئزلیکله آمریکا-دا بریتانییایا قوشولدو. نتیجه‌ده اؤلکه‌ده چئوریلیش اوْلدو- ناظیرلر کابینئتی قووولدو، موصدیق حبس ائدیلدی. شاه آمریکا و بؤیوک بریتانییانین دستگی‌ایله اؤلکه‌یه قاییتدی.

نئفتدن گلن گلیرلر شاها قیسا زاماندا حربی گوجو آرتیرماغا و چوْخ سایلی ایصلاحاتلار آپارماغا شرایط یاراتدی. یئنی یوللار تیکیلدی، لیمانلاری گئنیشلندیریلدی، کندیلرین خئیرینه ایصلاحاتلار، قادینلارا سئچکی حوقوقو وئریلدی و ایره‌لیلیشلر باش وئردی.

شاه خاریجی سییاستده ایسه غربی ؤنوملو سیاست آپاریردی. ۱۹۶۰-جی ایللرین اورتالاریندان باشلایاراق شاه‌ین موستقیل سیاست آپارماق ایستگی، غربین هئچ خوشونا گلمه‌دی. تئزلیکله غربده اونون آوتوریتار ایدارئتمه ده، اینسان حاقلارینی پوزماقدا ایتتیهام ائتدیلر. ۱۹۷۷-جی ایلده ابش-دا حاکیمیته گلمیش اوْلان پرزیدنت کارتئر و اونون ایحاته‌سی ایرانا قارشی ضید مؤوقعیّتی توتماغا و ایرانا ضید گوج‌لرله یاخینلاشماغا باشلادی. بۇ مودت عرضینده ایسه ایران داخیلینده سئید روح‌الله خمینی آرتیق اؤز اطرافیندا آنتی‌شاه قووه‌لر توپلایا بیلمیشدی. خومئینی دیندار-شیعه‌لرین دستگینه آرخالانیردی. خومئینی شاه‌ین داخیلی و خاریجی سییاستینی همچینین آقرار ایصلاحاتلاری، قادینلارا وئریلمیش سئچکی حوقوقونو تنقید ائدیردی. بۇ فعالیّتلرینه گؤره او ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴-جو ایللرده حبس ائدیلمیش و اؤلکه خاریجینه چیخاردیلیمیشدیر. بو ایتیفاقلاردان سوْنرا، خومینی‌نی خاریجه تبعید ائتدیلر. کویت و سوْنرادا عراق، خومینی‌نین تبعید اوْلدوغو یئرلر ایدی. سوْنراکی فعالیتینی عراقدا داوام ائتدیرن خومئینی بورادا دا ایراندا خیلی قووه‌لرله علاقه ساخلاییردی، خومینی‌نی عراقدان تورکیهیه، و اوراداندا فرانسهیه تبعید ائتدیلر، اما او یئنه‌ده اوزاخدان اؤز فعالیّتلرینه داوام وئریردی. ۱۹۷۸-جی ایله کیمی شاه رژیمی اؤلکه داخیلی وضعیتی، گیزلی پولیسین حسابینا قورویوب ساخلایا بیلیردی. بۇ واختا قدر اؤلکه اراضیسینی آنتی شاه نوماییشلری بورودو. بۇ آکتیولیک تکجه خومئینی و اونون طرفدارلاریندان گلمیردی. ایران موجاهیدلری و ایران فدائیلری تشکیلاتلاری دا بۇ ایشده سسری، فلسطین آزادلیق تشکیلاتی و رادیکال عرب رژیملری‌نین دستگی‌ایله فال ایشتیراک ائدیردیلر. ایقتیصادیات سارسیلمیشدی. تئزلیکله نوماییشکارلارا قارشی قویولموش اوردو ۱۹۷۹-جو ایل فئوریه‌نین ۱۱-ده اؤز نئیتراللیغینی اعلان ائتدی، بونونلادا پهلویلرین طالیعی حلل ائدیلدی و پهلویلر حؤکومتی سوقوت ائتدی.

ایرانا قاییتمیش خمینی دینی و سیاسی رهبر کیمی قارشیلاندی. مووقتی حؤکومتین لیدئری مهدی بازارقان (مهدی بازرگان) ین ایشتیراکی ایله ۱۵ نفردن عیبارت ایسلام اینقیلابی شوراسی یارادیلدی. ۱۹۷۹-جو ایلین ۱ آوریلینده اؤلکه ایران ایسلام جومهوریتی، داها سوْنرا ایسه خومینی عؤمورلوک لیدئر اعلان ائدیلدی.

۱۹۸۰-جی ایلده مجلیسه کئچیریلمیش سئچکیلر نتیجه سینده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی (خومینی و اونون طرفدارلاری) اوتکو قازاندی. تئزلیکله اؤلکه پرزیدنتی ابوالحسن بنی صدر و ایسلام جومهوریتی پارتیاسی آراسیندا آچیق موباریزه باشلادی. بنی‌صدر و ایران موجاهیدلری تشکیلاتی اؤلکه‌نین کلئریکال (دین اؤلکه سییاستینه تأثیر) ایداره مئتودونون عکسینه چیخیردیلار. ۱۹۸۱-جی ایلین ژوئنینده موجاهیدلر عوصیانا قالخدی، خومینی‌نین گؤستریشی ایله مجلیس اؤلکه پرزیدنتینه ایمپیچمنئت اعلان ائتدی، پرزیدنت وظیفه‌سیندن گئتدی. یئنی پرزیدنت کئچمیش باش ناظیر رجایی اوْلدو، باش ناظیر پوستونا محمد جواد باهونر گلدی. ایل‌یاریمدان سوْنرا موجاهیدلرین عوصیانی یاتیریلدی. آقوستدا رجایی و باهونر بومبا پارتلاماسی نتیجه سینده هلاک اوْلدو. یئنی پرزیدنت سید علی خامنه‌لی اوْلدو، باش ناظیر پوستونا میر حوسین موسوی سئچیلدی. ۱۹۸۴-جو ایلده مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی یئنیدن قالیب گلدی. ۱۹۸۵-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده خامنه‌ای یئنیدن پرزیدنت سئچیلدی. اؤلکه‌ده گئدن پروسئسلر یوزلرله زادگان عاییله‌سینی خاریجه موهاجیرت ائتمگه مجبور ائتدی.

ایراندا باش وئرن شیعه اینقیلابی‌نین اؤلکه شیعه‌لرینه تأثیرینی آزالتماق، همچینین فارس کؤرفزینده یئگانه حاکیم اولماق ایستگی عراقی ۱۹۸۰-جی ایل ایرانا قارشی موحاریبه باشلاماغا مجبور ائتدی. هر ایکی طرفین ضعیفله‌مه‌سینده منافع گودن غرب موختلیف واختلاردا ایرانی و عراقی دستکله‌دی. عومومی زیان ۳۰۰ میلیارد دولارا چاتدی. ایرانین جنوبداکی نفت زیرساختارلاری حدسیز زیان دیدی. ۱۹۸۸-جی ایلده ایران بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی‌نین دستگی ایله کووئیت و سعودیه عربیستانی ایله دیپلوماتیک علاقه‌لره باشلادی. ۸ ایل داوام ائدن موحاریبه نتیجه سینده هئچ بیر طرف قالیب گلمه‌دی.

۱۹۸۰-جی ایللرین سوْنوندا ایراندا موحافیظه‌کارلار و ایصلاحاتچیلار آراسیندا باش وئرن حاکیمیت داخیلی قارشیدورما ایسلام جومهوریتی پارتیاسی‌نین بوراخیلماسی ایله نتیجه‌لندی، یئنی سئچکیلرده ایصلاحاتچیلار قالیب گلدیلر. اؤلکه‌داخیلی و بین‌الخلق سیاستده رادیکال دینی سیاست مولاییملشدی.

خومینی ۱۹۸۹-جو ایل ژوئن ۳-ده وفات ائتدی. آنایاسا دییشیکلیکلر ائدیلدی، عؤمورلوک لیدئر خامنه‌ای سئچیلدی، باش ناظیر پوستو لغو ائدیلدی. پرزیدنت مجلیسین دانیشانی اکبر هاشمی رفسنجانی سئچیلدی. یئنی حؤکومتین ترکیبینه ایصلاحاتچیلارلا یاناشی موحافیظه‌کارلار دا داخیل اولدولار.

۱۹۹۰-جی ایلده عراق کووئیته هوجومو ایله علاقه‌دار ایرانلا صولح باغلاییب، دیپلوماتیک علاقه‌لره باشلادی. بونا باخمایاراق ایران کووئیته هوجومو پیسله‌دی، بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی‌نین تحریم‌لرینه عمل ائتدی. غرب قوشونلاری‌نین کووئیتده اولماسینی آرزولامایان ایران اونلارین فارس کؤرفزیندن چیخاریلماسینی طلب ائدیردی. ۱۹۹۱-جی ایلده کووئیتدن عراق قوشونلاری‌نین چیخاریلماسی ایله ایران-عراق موناسیبتلری یئنیدن گرگینلشدی. بونونلا یاناشی رفسنجانی ایران نفتی‌نین قربه ائکسپورتونو تأمین ائتدی.

بونا باخمایاراق اؤلکه‌داخیلی گرگینلیک رفسنجانیه ایصلاحاتلار آپارماغا همچینین آمریکانین سیاستینی داها دا مولاییملشدیرمگه مانع اوْلدو. نتیجه‌ده اؤلکه ایقتیصادیاتی‌نین برپاسی اۆچون لازیم اوْلان خاریجی اینوئستیسییا ایرانا گلمه‌دی. ۱۹۹۳-جو ایلده رفسنجانی یئنیدن پرزیدنت سئچیلسه ده بۇ مۆشکیللری حل ائده بیلمه‌دی. آرتیق دینی دایره‌لرده اونون سیاستی‌نین تنقید ائتمگیه باشلادی. نتیجه‌ده ۱۹۹۷-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده سید محمد خاتمی اوتکو قازاندی، غربله موناسیبتلر یاخشیلاشدی.

۱۹۹۷–۱۹۹۸-جی ایلده دونیا بازارلایرندا نفتین قییمتی‌نین آشاغی دوشمه‌سی ایران ایقتیصادیاتینا منفی تأثیر گؤستردی.

خاتمی ایصلاحاتلارین و غربله یاخینلاشمانین طرفداری ایدی. بۇ دا ایصلاحاتچیلار و موحافیظه‌کارلار آراسینداکی موناسیبتی کسکینلشدیردی. بۇ موناسیبت خامنه‌ای و خاتمی آراسیندا ضیدیته سبب اوْلدو. ۱۹۹۹-جو ایلین یاییندا طلبه نوماییشلری اوْلدو. ۲۰۰۰-جی ایلین ماییندا خاتمی نین قارداشی - محمد رضا خاتمی‌نین رهبرلیک ائتدیگی ایصلاحاتچیلار سئچکینی قازاندیلار. قربله ایران آراسیندا ایستیلشمه موشاهیده اولوندو. ۲۰۰۱-جی ایلده کئچیریلن سئچکیلرده خاتمی یئنیدن قالیب گلدی.

آمریکاداکی  ۱۱ سئپتامبر  حادیثه‌لریندن سوْنرا ایرانین نووه تئخنولوگیالارینی توسعه ائتدیرمک نیتی اونو آمریکانین دوشمنلری سیراسینا آید ائتدی. آمریکانین  نظارتی آلتیندا   Freedom house ،  سوروس فوندو  و دیگر تشکیلاتلار ایرانداکی سئپئراتچی قروپلاری مالییلشدیریر.

۲۰۰۳-جو ایلده یئرلی ایداره‌ائتمه اورقانلارینا و ۲۰۰۴-جو ایلین فئوریه-مای مجلیس سئچکیلرده موحافیظه‌کارلار قالیب گلدیلر. ایران عراقداکی آنتی‌ناتو قوه‌لرینه دستک وئرمگه باشلادی. ایراندا داوام ائدن موحافیظه‌کار-ایصلاحاتچیلار موباریزه‌سینده کئچمیش پرزیدنت رفسنجانی‌نین رئیتینقی قالخدی. اونو ساغ‌مرکزچی قوه‌لر دستکله‌ایردیلر. ۲۰۰۵-جی ایل مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده موحافیظه‌کارلار اکثر یئرلری توتدولار. ایراندا کئچیریلن سون ۱۷ ژوئن ۲۰۰۵-جی ایل تاریخلی سئچکیلرین ایلکین مرحله‌سینده رفسنجانی غلبه چالسادا، ایکینجی توردا گؤزله‌نیلمه‌دن تهرانین کئچمیش شهرداری، قاتی-موحافیظه‌کار ماحمود احمدی‌نژاد ۶۲٪ سسله قالیب گلدی. ۶ آقوست ۲۰۰۵-جی ایلده ایناوروقاسییا اولوندو. احمدی‌نژاد ایسلام اینقیلابی ایده‌آل‌لارینی برپا ائتمگی، حاکیمیتی روشوت‌خورلاردان تمیزله‌مگی، اؤلکه‌ده ایسلام اصل‌لرینه اویغون سوسیالیزم قورماغی سؤز وئریب. آمریکا و ایسرایل سئچکیلرین نتیجه‌لرینی تانیمادیقلارینی بیان ائتدیلر.

ایران اهالی‌سی‌نین چوخونلوغو، ایرانین قوزئی و باتی اوستانلاریندا یئرلشیبلر.

اهالی‌نین ۵۱٪ی شهر اهالیسی‌دیر. ان بؤیوک شهری تهران دیر. تهرانین اهالیسی ۱۹۲۶-۱۹۸۶-جی ایللرده ۲۱۰ مین نفردن ۶٫۵ میلیونا چاتمیشدیر. ۱۹۶۰-جی ایللرین اوَّللریندن باشلایاراق اوربانیزاسییا پروسئسی داها دا سورعتلنمیشدیر. ایندی تهراندا (تهران اوستانیندا) ۱۵ میلیون اهالی یاشاییر.

اکثر اهالی‌نین ائتنیک منشأیی تورکلردن و فارسلاردان (ایراندا مسکونلاشمیش آریایی طایفالاری نین نوماینده‌لرینده)  عیبارت دیر. آریایی‌لر اؤز تاریخلرین ایراندا ۱۰۰۰-ایل میلاد دان قاباق بیلیرلر و اؤز باخیشلارینا گؤره مین ایل میلاد دان قاباق بوگونکو ایران آدلانان اؤلکه‌نین توپراقلاریندا ساکین اولوبلار و ایراندا اسکی تاریخلری وار. بونا باخمایاراق تورکلر بۇ اراضیلره گلمه‌سی، تاریخچی‌لرین چوخونلوغونون گؤروشونه گؤره یوز ایل ایسلامدان قاباغا یئتیشیر، یانی یاخلاشیق ۵۰۰-جو میلادی ایللرینده، بوگونکو ایران آدلانان اؤلکه‌نین قوزئی قیسمتلرینده ساکین اولوبلار. یوز ایل ایسلامدان قاباق، گؤی تورک خاقانلیغی ایرانین قوزئی‌ده اوْلان بعضی بؤلگه‌لرین فتح ائتدی، گؤک‌تورک‌لردن سوْنرا دا خزر تورکلری ایرانین قوزئی و قوزئی باتی قیسمتلرینده ساکین اولوب و خزر خاقانلیغی‌نی قوردولار. امّا ایسلامدان سونرا دا عرب خیلافتی ایرانی فتح ائله‌مه‌گیندن سوْنرا، عربلر ایرانا گلدیلر. عرب خیلافتیندن سوْنرا دا گینه  تورک-مونقول طایفالاری مرکزی، باتی و بیر نئچه قوزئی رئگیونلاردا اهالی‌نین ائتنیک منشایینه تأثیر ائتمیشدیر. ایندی بونا باخمایاراق بۇ اراضیلرده یاشایان اهالی‌نین نوماینده لرینده: فارسلاردا، کوردلرده، لورلاردا، بختیاریلرده، مازاندارانلیلاردا و تالیشلاردا آری-ایران ائتنیک منشأیی دومینیونلوق تشکیل ائدیر. شیمالدا یاشایان خالقلاردا تورک جیزگیلری اؤزونو کسکین بیروز وئریر.

عومومیلیکده اؤلکه اراضیسینده ۳۰-آ یاخین خالق وار. سای باخیمیندا بیرینجی اوْلان خالق فارسلار و یا پارسیلار دیر-۴۰٪ ،  فارسلارین سایی‌سینی دقیق دئمک مۆمکون دئییلدیر، لاکین رسمی فارسلار دایره‌لرینده بۇ رقم ۵۱٪-دیر، امّا دونیا رسمی آمارلاریندا همن ۴۰٪ یازیلیر، ایکینجی یئرده آذربایجانلیلار یا دا آذربایجان تورکلری و یا تورکلر ۳۷٪  دورور. نؤوبتی یئرلرده کوردلر ۷٪، عربلر ۳٪ ، لورلار ۲٪، گیلکلر و مازاندارانلیلار هر بیری ۳٪، تورکمنلر ۱٫۱٪، خلجلر، ائرمنیلر، خزریلر و شاهسئونلر هر بیری ۰٫۵٪، چارامایکیلر و گورجولر هر بیری ۰٫۴٪، آشورلار ۰٫۳٪ تشکیل ائدیرلر. بوندان علاوه اؤلکه اراضیسینده یاشایان خالقلارا میثال چیقانلاری، قازاخلاری، قاجارلاری، یزیدلیلری، تاجیکلری، قاراپاپاقلاری، قئربیلری (زرتوشتیلیک دینینه اینانجلاری اولان)، کنگرلیلری، تئیمورتاشلاری، براهویلری و یهودیلری گؤسترمک اولار.

اؤلکه اهالیسی نین ۹۸٪ موسلماندیر. اهالی نین ۹۰٪-ای ایسلام شیعه طریقتینه مخصوصدور. موسلمان شیعه‌لردن ۸۵٪ ایمامیلردیر (اثنی عشری)، قالانلاری باشقا شیعه طریقتلرینه منسوبدورلار- ایسماعیل‌لیلر و علی اللهی. اؤلکه اهالیسی نین ۹٪- موسلمان سوننودور (اؤزللیکله کوردلر و تورکمنلر و بلوچلار).

مسیحیلردن گریگوریان (ائرمنیلر)، نئستوریان (آشورلار)، روما-کاتولیک همچینین اینگیلتر و باشقا پروتئستانت کیلیسالاری‌نین نوماینده‌لری مؤوجوددور. اؤلکه‌ده همچینین بهایی‌لیک، یهودیلیک و زردوشتلوک دینلرینه منسوب اینسانلاردا مؤوجوددور.

ایراندا عوموماً ایکی بؤیوک دیل عائیله‌سی وار؛
اهالی‌نین ۵۲٪-ی ایران دیللری (آریایی دیللری) قوروپونا منسوب اولان دیللرده دانیشیر. اهالی‌نین ۴۲٪-دن چوخو دا تورک دیللری عاییله‌سینه منسوب اولان دیللرده دانیشیر. 
اهالی‌نین ۶٪-ی ده باشقا دیل‌لرده دانیشیرلار.

ایران نفت صنایعی یئکسک توسعه ائتمیش آقرار-صنایع اؤلکه‌سیدیر. اؤلکه اراضیسینده نفت اعمالی و نفت-کیمیا موسیسه‌لری فعالیت گؤستریر. طبیعی ثروتلردن نفت، گاز، کؤمور، پاخیر، دمیر، مانقانلی و سینک-قورغوشون فیلیزلری ایصطهلاک ائدیلیر. اؤلکه‌ده همچینین ماشینقاییرما و مئتال‌ایشله‌مه، قیدا و تئکستیل صنایعی توسعه ائتمیشدیر. خالچالارین کوستار اوصوللا ایستحصالی گئنیش یاییلمیشدیر. بوغدا، آرپا، پاخلا، پامبیق، شکر چوغونودورو و شکر قامیشی، توتون، چای، فیندیق، پوسته گئنیش بئجریلیر. اهالی قویون، گئچی، ایری بوینوزلو مال، دوه ساخلاییر.

اساساً خام نفت و نفت محصوللاری، مئتال فیلیزلری، کند-تصروفاتی محصوللاری نین ایخراجی اوستونلوک تشکیل ائدیر.

اؤلکه‌یه خاریجدن آغیر ماشینقاییرما و کیمیا صنایعی، ماشین، دمیر، پولاد، تئکستیل ماللاری، کاغیذ ایدخال اوْلونور.

اساس تیجارت امکداشلارینا تورکیه، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری، آلمان، بؤیوک بریتانیا، ایتالیا، ژاپون داخیلدیر.

ایران بوتون دونیادا طبیعی گاز احتیاطی‌نین ۱۶٪-نه مالیکدیر. اساس قاز یاتاقلاری کؤرفز شئلفینده همچینین اؤلکه‌نین شیمالی-شرقینده یئرلشیر.

۲۰۱۰-جو ایلدک گاز حاصیلاتی‌نین ایلده ۲۹۰ معکب متره چاتاجاغی گؤزله‌نیلیر. بوندان سوْنرا گاز ایخراجی تام گوجویله فعالیته باشلایاجاق. ایندی گاز ایخراجی اساساً تورکیه‌یه-دیر، شیمالی-فارس آدلی گاز یاتاغیندان چیخان گازین گاز-سیخیجی زاوودلارا چاتماسی اۆچون اؤتوروجو بورولار اینشا ائدیر.

ایران کونستیتوتسیاسینا اساساً میلی نفت حاصیل ائدن موسیسه آکسیالاری‌نین خاریجی کومپانیالارا ساتیلماسی و یا اونلارا نفت حاصیل ائتمه‌یه ایجازه وئریلمه‌سی قاداغاندیر. نفت یاتاقلاری‌نین کشفینی ایران میلی نفت کومپانیاسی آپاریر. ۱۹۹۰-جی ایللرین سونلاریندان باشلایاراق نفت سئکتورونا خاریجی اینوئستورلار گلمیش‌دیر (فرانسه-توتال و Elf Aquitaine، مالئزی-Petronas، ایتالیا- Eni همچینین چین میلی نفت کومپانیاسی). اونلار «کومپئنساسیا ائدیلمیش کونتراکتلار» اساسیندا حاصیل ائدیلمیش نفتین بیر حیصه‌سینی الده ائدیرلر، مودت بیتدیکدن سوْنرا ایسه یاتاقلاری ایران میلی نفت کومپانیاسی‌نین نظارتینه وئریرلر.




#Article 120: ایران تورک‌لری‌نین سایی (114 words)


ایران تورک‌لری تخمینن بو اؤلکه‌نین اهالی‌سی‌نین یاری‌سین تشکیل ائدیرلر. ایران تورک‌لری‌نین سایی ۳۷ میلیوناجان تخمین اوْلونور. ایران مملکتی ان قدیم زامان‌لاردان تورک‌لرین مسکنی اولوب‌دور. بو مسئله‌نین ۷۰۰۰مین ایل‌لیک تاریخی واردیر.

ایران تورک‌لری‌نین یاشادیق‌لاری یئرلرینی، اوچ بویوک بولگه‌یه بولمه‌ک اولار. ایرانین قوزئی‌باتی‌سین‌دا یئرلشن اوستان‌لر، ایرانین قوزئی‌دوغوسون‌دا یئرلشن اوستان‌لر و ایرانین اورتا و گونئی‌اینده یئرلشن اوستان‌لر. ایرانین قوزئی‌باتی‌سین‌دا یئرلشن اوستان‌لر عومومییت‌له گونئی آذربایجان سینیرلارین‌دا یئرلشیب‌لر. قوزئی‌دوغودا یئرلشن اوستان‌لر، آفشاریورد و تورکمن‌چولونه شامیل اولورلار. ایرانین اورتاسین‌دا و گونئی‌اینده یئرلشن اوستان‌لر، قاشقای‌یوردا شامیل اولورلار.

آذربایجان تورکلری، آذربایجان سینیرلارین‌دا هابئله آذربایجان سینیرلاریندان ائشیک‌ده -ایرانین آیری اوستان‌لری و بولگه‌لرین‌ده- یاشاماق‌دادیرلار. بون‌لار عومومیتتده دوغو آذربایجان، باتی آذربایجان، اردبیل، زنگان، قزوین، همدان، مرکزی، گیلان، کوردوستان، کیرمانشاه، البورز، تهران و قوم اوستان‌لرین‌ده یئرلشیب‌لر.




#Article 121: ایران تورک‌لری‌نین یاشاییش یئرلری (555 words)


ایران مملکتی ان قدیم زامانلاردان تۆرکلرین مسکنی اوْلوبدور. بو مسئله نین ۷۰۰۰ مین ایللیک تاریخی وار.   
ایران تورک  لرین یاشادیق لاری یئرلری اوچ بویوک یئره بولمک اولار. ایرانین قوزئی باتی سیندا یئرلشن اوستانلاری، ایرانین قوزئی دوغوسوندا یئرلشن اوستانلار و ایرانین اورتا و گونئیینده یئرلشن اوستانلار    
ایرانین قوزئی باتیسیندا یئرلشن اوستانلار عومومیتله آذربایجان سینیرلاریندا یئرلشیبلر. قوزئی دوغو دا یئرلشن اوستانلار، آفشار یورد و تورکمن صحرایا شامیل اولورلار. ایرانین اورتاسیندا و گونئیینده یئرلشن اوستانلار، قاشقای یورد ا شامیل اولورلار.
 

بو شهریستان ساکین‌لری‌نین ۶۵ فاییزی آذربایجان‌لی و ۳۵ فاییزی کورددورلر. آذربایجان‌لی‌لار شیعه و کوردلرده سونی‌دیرلر.

بو شهریستان کندلری موختلف ائتنیک قروپ‌لارین‌دان تشکیل تاپیب‌دیر کی بو ائتنیک قروپ‌لاری، آذربایجان تورکجه‌سین‌دن علاوه، اوز محلی لهجه‌لرینه‌ده دانیشیرلار. چاردولی، زعفران‌لی، موصلان‌لی، شریبان‌لی، آجیرلی و هشترودلی بو ائتنیک قروپ‌لارین‌دان‌دیرلار.

قوشاچای بؤلگه‌سی ساکین‌لری‌نین اکثریتی آذربایجان تورکجه‌سی‌نین قربی لهجه‌سینه دانیشیرلار کی اورمیه لهجه‌سی‌نین اوخشاری‌دیر. بو شهریستان ساکین‌لری‌نین بیر آز سیراسی‌دا کورد اولوب، کورد دیلینه تکلم ائدیرلر.
کوردیستان اوستانی نین دوغو بولومو گروس منطقه سی آدلانیر. بوردا یاشایان اهالی عومومن شیعه و تورک دور لر 
بیجار بولگه‌سی‌نده ۱۳۵ تورک دیل‌لی کند وار.

ایرانین قوزئی‌دوغوسون‌دا -آفشاریورد و تورکمن‌چولو بولگه‌لری‌نین محدوده‌سین‌ده یئرلشن رضوی خوراسان، کیرمان، قوزئی خوراسان، سیمنان، گولوستان

ایرانین اورتا و گونئیین‌ده یاشایان تورک‌لر، فارس، چاهارماحال و بختییاری، ایصفاهان، بوشهر، خوزیستان، کیرمان و هرمزگان اوستان‌لرین‌ده یاشاییرلار.

اردبیل | موغان شهر (پارساآباد) | گئرمی (موغان) |   نیر | سرین (سرعین) | بیله سووار | خالخال | خیاو (مشکین شهر) | نمین | کوثر |  مرند | تبریز | اهر | ساراب | توفارقان (آزرشهر) | اوش قایا (اوسکو) | اوجان (بوستان‌آوا) | بوناب | جولفا | چار اویماق | خودافرین | شبیستر | عجب شیر | کلئیبر | ماراغا | ملیک کندی (ملیکان) | میانا | ورزیقان | هریس | سار آس کند (هشتری) | اورمو | خوی | سالماس | ماکی | سولدوز (نقده) | قوشاچای (میانداب) | بوکان | سویویق بولاق (ماهاباد) | خانا (پیرانشهر) | سایین قالا (شاهین دژ) | شوط | چای پارا | تیکان تپه (تکاب) | چالدیران | سردشت | قاراعین (پولدشت) | اوشنو (اوشنویه) | زنگان | ابهر | ایجرود | خوررم دره | خودا بنده | طارم | ماهنیشان | همدان | نهاوند | ملاییر | کبودرآهنگ | فامنین | رزن | تویسیرکان | باهار | اسد آباد | آستارا | تالیش | انزلی | فومن | قزوین | تاکیستان | بوئین‌زهرا | آبیک | الوند | اراک | ساوه | تفرش | آشتیان | کمیجان | خمین | شازند | محلات | دلیجان | فیروز کوه | شهریار | شمیرانات | ری | رباط کریم | دماوند | تهران | پیشوا | پاکدشت | ایسلام‌شهر | ورامین | ملارد | قودس | سونقور | کرج | ساووج بولاق | نظرآباد | طالیقان | قوم | بیجار گروس | قوروه | لردگان | بروجن | شیراز | آباده | اقلید | فسا | فیروز آباد | کازرون | لامرد | ممسنی | صفاشهر | بجنورد | شیروان | فاروج | مانه و سملقان | جاجرم | ایسفرایین | مشهد | نئیشابور | سبزیوار | قوچان | توربت – ی - جام | درگز | کلات | گورگان | کالالا | مینودشت | رامیان | گونبد | علی آباد | آق قالا | تورکمن | گز بندری | آزاد شهر | کرد کوی | بئهشهر  | ایصفاهان| سمیروم | فریدون    | دهاقان  | یاسوج (یاستی اوج) | | شهر-ی کورد|شاهرود| گرمسار | هفتگل 

ایرانین موختلف شهرلری‌نین تورک‌لرین یاشام‌یئری اولان کندلری‌نین سایی:




#Article 122: عیرقچیلیک (256 words)


عیرقچیلیق، راسیزم و یا نژادپرستی، اینسان‌لاری آیری-آیری ایرق و نژادا بؤلور. هر عیرق و یا نژادا عایید اولان اینسان‌لارین هامیسی اؤزل خصوصیت‌لره مالیکدیرلر و بۇ خصوصیت‌لرله او بیری عیرق‌لرله فرقلنیرلر. بۇ دوشونجه‌یه اینانان‌لار عیرق‌لارین و نژادلارین بعضی‌سین آلچاق و بعضی‌سین اوستون بیلیرلر.

عیرقچی، اینسان عیرقلارینین رنگ و فیزیکی شکیل اساس آلیناراق بیربیرلریندن اوستونلویونو تمل آلان عیرقچیلیق فلسفه‌سینه منیمسه‌میش شخص‌لره وئریلن آددیر. عیرقچی اینسانلارین گؤسترمیش اولدوغو بۇ توتوما ایسه «عیرقچیلیق» آدی وئریلمک‌ده‌دیر.

عیرقچیلیق گئنل اولاراق چئشیتلی اینسان عیرقلاری آراسینداکی بییولوژیک فرقلیلیقلرین کولتورل و یا بیرئیسل مسئله‌لری ده تأیین ائتمه‌سی گرکدییینه و دوغال سسب‌لرله بیر عیرقین (داها چوخ اؤز عیرقینین) دیگرلریندن اوستون اولدوغونا و دیگرلرینه حوک ائتمه‌یه حاقّی اولدوغونا دویولان اینانج و یا بۇ دیگرلری قبول ائدن دوکتریندیر. اورتایا چیخیش ندنلری آراسیندا داها چوخ ائکونومیک ندنلری اولماسی یانی‌سیرا دوشونسل ندنلره ده دایانماقدادیر.

عیرقچیلیق تئرمی داها چوخ، اؤز ائتنیک کولتور باشقالارینی تک معیار اولاراق بلیرله‌مک (ائتنیک مرکزیت‌چیلیک)، فرقلیلیق قورخوسو (zenofobi)، عیرقلار آراسیندا بیرلشمه‌لره و ایلیشکیلرق قارشیتلیق و میلیتچیلیک کیمی قاوراملاری دا آنلادیر. عیرقچیلیق، سوسیال آیریمچیلیغی، عیرقلار آراسیندا فرق بیرله‌شدیریلمه‌سینی و سوی قیریما قدر وارابیلن شیددتی حاقلی گؤستئرمکده‌دیر.

عیرقچیلیق گئنل چیزگیلر ایله اینجه‌له‌ندییینده اؤز قانینی داشییان، عئینی دیلی دانیشان، و عئینی سویدان گئلنلرین باشقا سویلاردان گئلنلری آشاغیلاماسی اولاراق آلقیلانیر. باشی اؤلچوملرینه دایاناراق اینسان تورونو بئش گروبا آییردی: قافقازیالی (بیاض ایرق)، موغول، ائتییوپیالی، آمریکا یئرلیسی و مالایالی. داها سونرا بوتون جانلیلاری صینیفلاندیران ایسوئچلی (سوئدلی) بییولوق Carolus Linnaeus دَری رنگینه گؤره آییرد ائتدییی دؤرد دَییشیک ایرق تانیملادی. اونو ایزله‌ین بییولوق‌لار دا فیزیکسل اؤزه‌للیکلری تمل آلان ایرق گروپلاری اوستونده چالیشدیلار. نه وار کی، بۇ تور صینیفلاندیرمالارین علمی و کسین اولمادیغی داها سونرا آنلاشیلدی.




#Article 123: ایرلند (432 words)


اوروپانین شومال-غربینده یئرلَشن بیر اؤلکه‌دیر.
ایرلند جومهوریتی غربی آوروپادا، ایرلندی آداسینین بؤیوک بیر حیصّه سینده یئرلشیر. باشکندی دوبلین شهری‌دیر. ایکی رسمی دیلی وار: ایرلند و اینگیلیس. اؤلکه‌نین ۷۰ مین km ۲-ا برابر اوْلان اراضیسی ۴ ایالته، ۲۶ قرافلیغا بؤلونور. اوْنو زومرود اؤلکه‌سی ده آدلان‌دیریرلار.
بۇرادا همیشه یاغیشلی، دومانلی و کوله کلی هاوا شرایطی مۆشاهیده اوْلونور. قیشی یۇمشاق، یایی ایسه سوْیوق و بۇلودلو کئچیر. ان سوْیوق آیلار ژانویه، فوْریه، ان ایستی آیلار ایسه جۇلای و آگوست‌دور. ایل عرضینده تِمپراتور هئچ واخت +۱ درجه‌دن آشاغی دوشمدیی کیمی +۲۰-دن ده یۇخاری قالخ‌میر.
اهالی‌نین ۶۰٪- شهرلرده یاشاییر. بورایا هر ایل ۲ میلیون توریست گلیر. ایرلندین سمبولو اۆچیارپاق‌لی یونجادیر. قار نادر حاللاردا یاغیر، یاغ‌سا دا تئز اریگیر. حتی، ایرلندلار اؤز آرالاریندا ظارافات ادیب بئله دییرلر: «یای قیش‌دان یالنیز یاغیشا گؤره فرق‌لنیر. یای‌دا ایستی، قیش‌دا ایسه سوْیوق یاغیشلار یاغیر».

اؤلکه‌نین زنگین و ماراقلی تاریخی وار. بورایا گل‌سه‌نیز، بؤیوک قصر و قالالار، غیری-عادی موزه یی و کونسرت زاللارینا (سالن) باش چکمیی اۇنوتمایین. ایرلندی‌دا ان چوْخ دیقّت لاییق اوْلان اوْنون تپجیکلری و محصولدار اوْتلاقلاری اوْلان طبیعتی‌دیر. ایرلندی کئچمیش‌له باغلی افسانه‌لری سون اینسانلار اۆچون ایده‌آل یئردیر. چونکی بۇرادا یئرلَشن قصرلره یالنیز باخماق یوْخ، و ده نؤمره سیفاریش ائده‌رک، اؤزونوزو لاپ قدیم زامانلاردا حیس ائده بیلرسینیز. دمک اوْلار کی، هر قراف‌لیق‌دا قصر یئرلشیر: کلدویل، بللینتوبیر، کررایکفیرقوس، کپوکخن. اوْرتا عصر فودال قصر و مالیکانه‌لری‌نین سایینا گؤره اوْلا بیلسین کی، ایرلند آوروپا اؤلکه‌لری آراسیندا بیرینجی یئر تۇتور. تکجه، کلر قارفلیغیندا اوْنلارین سایی ۲۰۰-ا باربردیر.
اؤلکه‌نین «اببی» آدلانان میلّی تئاترینا، دؤولت کونسرت سالونونا، چستر بیته مخصوص اوْلان و دوبلین قصرینده یئرلَشن کیتابخانایا دا باش چک‌سه‌نیز یاخشی اوْلار.

ایرلندی‌دان خاطره کیمی مۆختلیف سوونیرلر الده ائتمک اوْلار. بۇنلاری هر یئرده تاپماق مۆمکون‌دور. لاکین هر شهرین اؤزون مخصوص عنعنه‌سینین ده اوْلدوغونو اۇنوتماق اوْلماز. اۇوترفورددا بوللور فابریکی، فرماناق‌دا بوللور اشیالارین ساتیلدیغی مرکز یئرلشیر. بل‌لیکده یئرلی صنعتکارلارین حاضیرلادیغی ال ایشلرین‌دن آلماق اوْلار. لینقسبورق‌دا مشهور ایرلند کتانی، یون و تویددن اۆرتیم (تولید) اوْلونان اشیالاری الده ائتمک مۆمکون‌دور.
عومومیت‌له، ماغازالار ساعت ۹٫۰۰-دان ۱۸٫۰۰-ا کیمی، سوپرمارکتلر ایسه ۱۲٫۰۰-دن ۱۸٫۰۰-ا کیمی ایشلییر. کیچیک دوکانلار سحر ساعت ۷٫۰۰-دان ۲۳٫۰۰-ا کیمی فعالیّت گؤستریر.

سوْن زامانلار ۲ مین ایل بۇندان اوّل بورایا گلمیش سلتلره مخصوص موسیقی پوپولیارلاشماغا باشلاییب. اوْنون اینکیشافینین زیروه‌سی ایسه ۲۰-جی عصرین ۶۰–۷۰-جی ایللرینه تصادوف ائدیر.
آت ایرلندلارین ان سئویم‌لی حئیوانی‌دیر. همیشکی کیمی بۇرادا آت مینمک دب‌ده‌دیر. بۇنون تاریخی قایناقلاری اوْلدوغو کیمی طبیعی شرایط‌له ده علاقه‌سی وار. اؤلکه‌ده آت یاریشلاری دا کئچیریلیر. ایرلندی آتلاری دفعه‌لرله بینلخالق موسابیقه‌لرده غالیب گلیبلر. توریستلر اۆچون ۳۸۰ قولف میدانچاسی وار. چاغداش رقصلر کیمی، ریل و جیقا دا مشهوردور.
ایرلندلاردا ایسکاتلندلاردان فرقلی اوْلاراق، نفرلرین گیدیکلری اتکلر (کیلت) بیررنگ‌لی، چوْخ واخت نارینجی، کؤینکلری ایسه یاخاسیز اوْلور. قادینلار آغیر و حاشیّه‌لی شاللار اؤرتور، توخونما کمرلر تاخیرلار. پالتارلاردا ان چوْخ ایستیفاده اوْلونان رنگ یاشیل‌دیر.




#Article 124: ایروان (121 words)


ایروان (ارمنی‌جه: Երևան / یِرِوان - لاتین تورکجه: İrəvan) — بۇگۆنکۆ ائرمنیستان اؤلکه‌سی‌نین پایتختی‌دیر. ایروان شهری قدیم آذربایجان تورپاغین‌دا یئرلَشن آذربایجان شهرلرین‌دن بیری و بۇ گۆن ائرمنیستان جومهوریتی‌نین ان بؤیۆک شهری و پایتختی‌دیر. آغری وادیسی‌نین قوزئی کناریندا، زنگی چایی‌نین ساحیلینده، ۸۵۰–۱۳۰۰ متر یوکسکلیکده یئرلشیر. موختلیف دوورلرده چوخورسعد ویلایتی‌نین، ایروان خانلیغی‌نین، ایروان قوبئرنیاسی‌نین مرکزی اوْلوب. ۱۹۱۸-جی ایل‌ده آذربایجان خالق جومهوریتی‌نین قراری‌ایله مووقتی اولاراق (۱۰۰ ایللیگه) ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینا گوذشته گئدیلمیشدیر.

ایروان شهری‌نین آدی تاریخی منبعلرده ائروان، ائریوان فورمالارین‌دا قئید ائدیلیر. ایروان توپونیمی تورک دیلین‌ده «کیشی» و «ایگید» معناسینی وئرن «ایر» تورک ائتنونیمی‌ایله «اؤلکه»، «یئر»، «کند» و «شهر» معناسی داشییان «آوان» سوزو اساسیندا عمله گلیب «ایگیدلر اؤلکه‌سی» معناسینی ایفاده ائدیر. ائرمنیلریسه ایروان (یئرئوان) توپونیمینی نوح پئیغمبرین آدی‌ایله باغلایاراق، ائرمنی منشالی توپونیم اوْلدوغونو ایدیعا ائدیرلر.




#Article 125: ایزمارا (127 words)


ایزمارا کندی (اظماره) اردبیل اوستانی نین، گئرمی (موغان) بولگه سی نده یئرلیشیب.

ایزمارا کندی گئرمی شهرینین دوغو سوندا، ۵ کیلومتر فاصیله ایله یئرلشیب. بۇ کند ۳۹ درجه و ۱ دایاقا قوزئی ائنلملرینده و ۴۸ درجه و ۸ دایاقا دوغو بویلاملاریندا یئرلشیب.
ایزمارا کندی قوزلو و قنبرلی کندلری له قونشودور.

ایزمارا کندی ۱۳۶۵ و ۱۳۷۰ ایللرینده ترتیب له ۲۴۷ و ۲۳۶ ائو، هابئله ۱۵۵۹ و ۱۳۶۶ نفر جاماعاتی وار ایمیش. ایزمارا کندی، اینی کندیندن سوْنرا گئرمی (موغان) بولگه سی نین ایکینجی بویوک کندی دیر.
بو کندین اهالی‌سی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.

ایزمارا کندینین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر. اونملی محصول لاریندان بوغدا و آرپا نی آد آپارماق اولار.

صفی یار و حوسئین داغی ایزامارا و گئرمی شهری نی بیر بیریندن آیریلیب.




#Article 126: ایستی‌لیک (117 words)


ایستی لیک فیزیکی کمیت اولوب، ماتریالین حالینی کاراکتریزه ائدیر. او کینتیک (kinetik) انرژی نین کؤمکی ایله ماکروسکوپیک (makroskopik) و ترمودینامیکانین کؤمکی ایله ماکروسکوپیک تعین ائدیله بیلیر.

ترمودینامیکادا ایستی لیک بیر سرحددن باشقاسینا انرژینی نقل ائتدیریر. عمومی لیکده ایستی لیک چوخ واخت ایستی لیک انرژی سی و یا تمپراتور (temperatur) ایله دییشیک سالینیر. ایستی لیک بیر سرحددن باشقاسینا کئچدیکده هئچ ده همیشه تمپراتور دییشیک لییی باش وئرمیر. ایستیلی یین ماده یه داخیل اولماسی چوخ واخت حال دییشیک لییی ایله مشایعت اولونور. ایستیلی یین وئریلمه سی تمپراتورون قالخماسینا تأثیر ائده و بونونلا حال دییشیلی یینی یارادا بیلر (مثلا، بوزون اریمه سی) و تضیقی نین دییشمه سینه تأثیر ائده بیلر. ایستی لیک و تمپراتور بیر-بیر ایله ائنتروپیا (entropiya) علاقه لندیریلیر.




#Article 127: ایستیفهام (106 words)


ایستیفهام (سوال):  آنلاملا علاقه دار صنعتلردندير. جاواب آلما مقصدي گودمه دن آرت آردا سوروشولان سواللارلا ائديلر. سئوگي، نيفرت، تاثور، کدر، حيرص، کين، قيسقانجليق، اوميدسيزليک، عاجيزليک، قاريشيقليق، حئيرت و حئيرانليق کيمي هيجان وئريجي دويغولار بو يوللا ايفاده ائديلر. شاعير دويغويا باغلي اولاراق اؤز اؤزونه، هر کسه و يا هر شئيه سوال يؤنلده بيلر. دوشونجه و آنلاييش اوزرينه ديقتي چکمک اۆچون بو صنعته موراجيعت ائديلر. حدديندن آرتيق هيجان و گرگينليک سوالي فؤوقلاده سوال جومله لريندن آيريلار. نومونه:

شاکاکلاريما قار مي ياغدي نه وار؟

مئنيم مي آللاه’يم بو چيزگيلي يوز؟

يا گؤزلئر آلتينداکي مور حالکالار؟

نئدئن بؤيلئ دوشمان گؤرونورسونوز،

ايللار ييلي دوست بيلديغيم آينالار

جاهيت سيتکي تارانجي

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 128: ایسلند (294 words)


ایسلند آداسی اوروپانین قوزئی ینده یئرلَشن بیر اؤلکه دیر . بۇ اؤلکه نین نفوسو ۳۲۰ مین نفر ، باشکندی ایله ان بویوک شهری ده ایسه ریکیاویک دیر .
پول بیریمی ایسلند کورونو ، رسمی دیلی ده ایسلندجه دیر .
ایسلند ۱ دسامبر ۱۹۱۸ ده دانمارکدان باغیمسیز اولدو .

قارا اؤلوم اثرینده 1404 - 1402 و 1494 ایل لرینده ایسلندین ترتیب ایله نفوسونون 60 - 50 % و 50 - 30 % اولدو .
ایسلندین 1800 دنه گؤلو و ۲۵۰ دنه چایی وار دیر . ان اوجا یئری ۲۱۱۹ متر ایله اورائفا یوکولان داغی ، ان بویوک گؤلو پینگوالاواتئن گؤلو و لاپ اوزون چایی پیورسا چایی دیر .

ایسلند بیر پارلمانی جمهوری دیر . اؤلکه نین باشچی سی جمهورباشقانی دیر و 4 اۆچون ایسلند خالقی نین رای ایله سئچیلیر . ایسلندین پارلمانی ( ایسلندجه : آلثینگ ایلک دفعه 930 ایل د.سو قورولدو و دونیانین ان اسکی پارلمانی آدلاندیریلیب. بۇ پارلمان نین هله لیک 63 اویه سی واردیر و 4 اۆچون سئچیلیرلر.

ایسلند 6 بولگه ، 8 سانجاق ( استان ) و 74 سانجاقچا ( شهرستان ) یا بولونور .

ایسلندین دائمی و ثابت قوْشونو یوخدور. بۇ اؤلکه قوْشون سوزلوق ، آز سوچ ( جرم ) و یوخاری سیاسی و توپلومسال چالیشمالارا گؤره دونیادا ان باریشقان ( صولح طلب ) اؤلکه تانیلیب.
بو اؤلکه نین ان بویوک آلیش - وئریش اورتاق ( شریک ) لاری هولند، بؤیوک بریتانیا، ایسپانیا، آمریکا،چین،دانمارک ایله سوئد دیر.

ایسلندین نفوسو 325,671 نفر دیر . بونلارین 80 % شهرلرده قالانی دا ایسه کندلرده یاشاییر. باشکندین نفوسو دا 145.237 نفر دیر .

ایسلندین رسمی و ان یایغین دیلی ایسلندجه دیر. بۇ دیلین کؤکو اسکی نورس دیلی نه قاییدیر . بوتون ایسلندلی لر اینگیلیسجه ایله دانمارکجانی باجاریرلار.
باشقا دیللری بونلاردیر : سوئدجه، نوروژجه، آلمانجا و فرانساجا .

ایسلند بیر لائیک و سئکولار دؤلت دیر.




#Article 129: ایسپانیا (1561 words)


ایسپانیا  - رسمی آدی ایسپانیا کراللیغی  اوْلان آوروپانین گونئی-غربینده، قیسمن آفریقادا سۇورن دؤولت، اوروپا بیرلیگی و ناتو-نون عضوو. ایسپانیانین باشکندی مادرید شهری‌دیر.
ایسپانیا بوتون دونیا اؤلکه‌لریندن قوناق قبول ائدن گؤزل دنیز ساحیللری اؤلکه‌سیدیر. لاکین، ایسپانیا ساحیللری یالنیز دنیز ایستیراحتی یوخ، عئینی زاماندا داغ خیزکلری، بالنولوژی مرکزلر، ایختیصاص‌لاشدیریلمیش ایدمان مرکزلری و بیر چوخ باشقا شئیلردن عیبارتدیر.

ایسپانیا ۷ اؤلکه ایله همسرحددیر. باتی‌ده پورتوقال، قوزئی‌دا فرانسه، قوزئی-شرق‌ده آندوررا، شرق‌ده ایتالیا، گونئی‌دا سوتا و مراکش، گونئی-شرق‌ده ایسه الجزاییر. بۇندان باشقا، شرق‌ده ایتالیا ایله ایسپانیا آراسیندا بالار دنیزی وار. قوزئی-غربینده بیسکای کؤرفزی یئرلشیر.

ایسپانیا تانینمیش دنیز کورورتلاری اؤلکه‌سیدیر. عئینی زاماندا داغ خیزکلری، ایستی سو مرکزلر، ایختیصاصلاشدیریلمیش ایدمان مرکزلری و سایره مؤوجوددور.

ایسپانیادا بیلیم یوردولاری کنترو آدلان‌دیریرلار. ایسپانیا قانونونا گؤره آنجاق بۇ مکتبلر عالی تحصیل وره بیلر. بۇ معنادا ایسپانیا مۆحافیظه کار اؤلکه کیمی قئید اوْلونور. ایسپانیا بیلیم یوردولاری ۳ بؤلمه‌یا بؤلونور: دؤولت (۴۳-دن چوْخ)، اؤزل (۳) و بۆتون دۆنیا اۆچون بیر دنه نادر عالی مکتب نؤعو و یا کلیسا حمایه‌سینده اوْلان – دینی (روحانی) عالی مکتب.

ایسپانیا عالی مکتبلری قدیمی تاریخ و جوغرافی، لاتین دیلی، فلسفه، فیزیک تدریسینده اساس ساییلیرلار. یئنی تانینمیش ایستیقامتلردن بیومکانیک، بیلیشیم تکنولوژیلاری، اکولوژی ایستیفاده ائدیلیر. ایسپانیا تحصیلی‌نین اساس جهتلریندن بیری – مدنیتین اؤیرنیلمه‌سی‌دیر.

بیلیم یوردولر اینضیباطی ۴ تیپ تدریس شعبه‌سینه بؤلونور:

بیلیم یوردولرده اؤزل‌له نفوذو اوْلان فاکولته‌لر ده وار کی، بۇ دا عالی مۆهندیس مکتبلری‌دیر. بۇ مکتبلر معمار، مۆهندیس و تکنولوق حاضیرلاییر
. بۇرادا پروقرام داها مضمون‌لودور و عالی مۆهندیس مکتبلری بیلیم یوردو عنعنه‌لرینه و چاغداش حرفه ای حاضیرلاما رئاللاغینا اۇیغونلاشیر. بۇ مکتبلره قبول اوْلانلار ان جدی سئچیمدن کچیرلر. آماری جهتتن گؤره مۆهندیس‌لیک مکتبینده تحصیل آلان بیرینجی کورسلارین اۆچده بیر حیصّه سی ایکینجی ایله قالیر و یالنیز بۆتون داخیل اوْلانلارین دؤردده بیر حیصّه سی دیپلوم آلیر.

ایسپانیا بیلیم یوردولرینده آکادمیک ایل ۲ نیمساله آیریلیر. بیرینجی نیمسال سپتامبرین اوْرتالاریندان دسامبر
ین ۲۰-نه کیمی داوام ائدیر. ایکینجی نیمسال ایسه ۹–۱۶ فوْریه‌دا باشلاییر و ۲۲–۲۹ مئی‌دا بیتیر. بۆتون بیلیم یوردولرده تحصیل ۵–۶ ایل داوام ائدیر. تحصیل ایسپانیا دیلینده‌دیر.
تحصیل پروقراملاری
لیسانس درجه‌سی. ایسپانیادا تحصیلین بیرینجی مرحله‌سینی بیتیرن بیلیم یوردو طلبه‌لری‌نین ییلندیی لیسانس درجه‌سی ۳ اساس درجه‌یه برابردیر:

یۆکسک لیسانس درجه‌سی. ایسپانیادا تحصیلین ایکینجی دؤورونو بیتیررکن ایختیصاصا اۇیغون یۆکسک لیسانس درجه‌سی وئریلیر.

دوکتور درجه‌سی. ایسپانیادا اوْ، اکثریت توسعه ائتمیش اؤلکه‌لرده اوْلدوغو کیمی – دوکتور درجه‌سی (دوکتور) آدلانیر. اوْنو عالی تحصیلین اۆچونجو مرحله‌سینه قالخان‌دان سوْنرا آلماق اوْلار.

ایسپانیانین عالی مکتبلرینه داخیل اوْلارکن عۆمومی طلبلر

یۆکسک لیسانسلر اۆچون عالی تحصیل حاقیندا دیپلوم، دوکتورلار اۆچون ایسه یۆکسک لیسانس دیپلومو و عالی تحصیل حاقیندا دیپلومون وئریلمه‌سی واجیب‌دیر.

ایسپانیانین توپلام اهالی‌سی تخمیناً ۴۰ میلیون‌دور. ایسپانیالار مۆختلیف تاریخی ویلایتلرین و اتنیک قروپلارین اساسیندا فوْرمالاشمیش واحید دؤولت‌دیر. بۇنلاردان ان اساسلاری آشاغیداکیلاردیر؛ کاتالونیالیلار، کاستیلیالیلار، والنسیالیلار، قاللیلیلار و باسکلار.
ایری شهرلرده اهالی

ایسپانیانین رسمی دیلی ایسپانیا دیلیدیر لاکین بعضی بؤلگه لاردا یئرلی دیللر ده رسمی دیل ساییلیر. بۇنلارین آراسیندا کاتالونیا، باسک (اوسکرا)، والنسیا و قاللی دیللری وار.

۲۰۱۲-جی ایلین اوّلینده رسمی آماری جهتتن ایسپانیا اهالیسینین دؤردده بیری ایشسیزدیر. صحبت تخمیناً ۵٬۳ میلیون اینسان‌دان گئدیر. ایشسیزلیین سببلری کیمی دۆنیا مالییه بحرانی و حؤکومتین بودجه سفراسیندا آپاردیغی اصلاحاتلار گؤستریلیر. ایسپانیادا ایشسیزلیین سوییه‌سی اوْرتا حسابلا آوروزونایا داخیل اوْلان دیگر اؤلکه‌لرده‌کی رقم‌دن ایکی دفعه چوْخ‌دور.

ایسپانیادا پول واحیدی یورودور. اؤلکه‌یه پول گتیریلمه‌سی محدود دییل‌دیر. ۱۰۰۰۰ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دولاریندان چوْخ پول گتیردیک‌ده اوْنو گؤمروک دکلاراسی‌سینا داخیل اتملیسینیز. پول ایخراجی – ماخ. ۳٬۵ مین $. اعتیبار کارتلاری، آوروچکلر، توریستیک و پوچت چکلری دمک اوْلار کی، هر یئرده قبول اوْلونور. بانکلار موشتریلره عادی گۆنلرده ساعت ۰۸:۱۵–۱۴:۰۰ کیمی، شنبه گۆنون‌ده ۱۳:۰۰ کیمی خیدمت گؤستریرلر. بازار گۆنو ایسه استراحت گۆنودور. خاریجی والیوتانی بانک شعبه‌لرینده و مۆبادیله منطقه‌لرینده، بیرده آروپورت‌دا دییش‌دیرمک اوْلار (بانک کومیسیاسی نیسبتاً یۆکسک‌دیر)

ایسپانیادا رسمی توریست مؤوسومو مئیین ۲-ده آچیلیر.
۱ ژانویه – یئنی ایل
۶ ژانویه – مقدس یپیفانی گۆنو
۱۹ مارس- مقدس یوسیف گۆنو
۱ مئی- ایش گۆنو (زحمتکشلر ین هم ری‌لییی گۆنو)
۲۵ جۇلای- آپوستول ایاک‌اوف گۆنو
۱۵ آگوست – اۇسپنیه گۆنو
۱۲ اۇکتوبر - ایسپانیا سیویلیزاسیاسی گۆنو، آمریکانین کشف ائدیلمه‌سی گۆنو، کولومب گۆنو
۱ نوْامبر- بۆتون مقدسلرین گۆنو
۶ دسامبر

۲۵ دسامبر

کوستا بلانکونون ایسپانیا دیلین‌دن حرفی معناسی «آغ ساحل» دئمک‌دیر. بۇ ایسپانیانین ان اساس کورورتلاریندان بیریدیر. بۆتون دۆنیا توریستلری آراسیندا کوستا بلانکونون تانینمیشلیغی هر شئی‌دن اوّل الوریش‌لی ایقلیم شرایطی ایله ایضاح اوْلونور؛ آماری جهتتن گؤره، کوستا بلانکودا ایلین ۳۰۵ گۆنو گۆنش‌لی اوْلور. ایلین ان سوْیوق آیی اوْلان ژانویهدا تموپراتور دمک اوْلار کی، هئچ واخت +۱۰ سی-دن آشاغی دوشمور. عئینی زاماندا بورانین یایی ایستی اما قیزمار دییل. توریستیک فصلین ان قیزغین چاغیندا هاوانین تِمپراتورو +۲۶ سی، سۇیون تِمپراتورو ایسه +۲۴ سی-ا قدر یوکسلیر. کوستا بلانکو هر شئی‌دن اوّل اؤز اۇلترا چاغداش هُتل لری ایله فرق‌لنیر. بۇرادا دۆنیانین ان هۆندور ۴۰ بیناسینین سیاهی‌سینا داخیل اوْلان مشهور گران هوتل بالی هُتلی یئرلشیر.
بۇ گۆن کوستا بلانکو ایسپانیانین شرق حیصّه سین‌ده‌کی رنگبرنگ موزایکانین بیر داشی‌دیر.

کوستا براوو و یا «چیلپاق ساحل» ایسپانیانین آرالیق دنیزی‌نین قوزئی حیصّه سینده یئرلشیر. بۇنا گؤره ده بۇرادا چیمرلیک مؤوسومو دیگر کورورتلارا نیسبتاً قیسادیر – ژۇئنون اوّلین‌دن اۇکتوبر ا قدر. کوستا براوونون ساحل خطینی منزره‌لی بوختالار و قوم‌لو چیمرلیکلر تشکیل ائدیر. چیمرلیکلر بیر قایدا اوْلاراق قیزی‌لی قوملا اؤرتولموش‌دور. کوستا براوودا سۇ ایدمان تۆره لری، اؤزل‌له ده دایوینق گئنیش یاییلمیش‌دیر. سوالتی ماغارالارین چوْخ‌لوغو دایوینق آماتورلارینی بورا جلب ائدیر.
گئجه حیاتینی و شن استراحتی سونلره ایسه، کوستا براوونون اینضیباطی و توریستیک مرکزی اوْلان لیورت ده مار شهرجیینده مسکونلاشماغی ملهت گؤروروک. کوستا زؤوقه اۇیغون کورورتلار دئمک‌دیر.

کوستا دورادا – «قیزیل ساحل» اؤز آدینی تصادوفی قازانمامیشدیر؛ سوْن‌سوز چیمرلیکلرین نارین قومو آرالیق دنیزی سولاریندا قیزیل مدنلری کیمی پارلاییر. اما حقیقتاً ده کوستا دورادانی توریستلر قیزیلا چویریبلر. خریطه‌یه باخین؛ آرالیق دنیزی ساحلی قوزئی‌دان و غربدن اوّلجه پیرنی داغلاری ایله سوْنرا کاتالون داغلاری ایله کولک و سیکلونلاردان قورونور. بۇ داغلار هم لاندشافتا گؤزل‌لیک وئریر، هم ده گؤزل ثابت ایقلیم یارادیرلار. بۇرادا مارس‌دان اۇکتوبر ا کیمی هاوا یاخشی اوْلور، ایلبویو بورا استراحتی سونلر گلیرلر و محض بنا گؤره ده قیزیل ساحله دوللار، پست، فرانک، مارکا، مانات یاغیشی یاغیر.
کوستا دورادادا ان تانینمیش کورورت سالوودور (بارسلونادان ۱۰۰ km گونئی‌دا). رایونون جوغرافی یئری، گؤزل پیزاژ و اله ایقلیمی هله اؤتن عصرین اوّللریندن بورا توریستلری جلب ائدیردی. بۇ گۆن شهر بؤیویور و چیچکلنیر؛ چیمرلیکلرین اطرافیندا بؤیوک پالمالار و شام آغاجلار بیتیر، میریمار و خایمه پروسپکتلری‌نین کسیشدیی یئرده یئرلَشن ایشیق-موسیقی فونتانی ایسه گؤزل‌لییی ایله توریستلری حئیران ائدیر. توریستلره سرفینق، سۇ خیزیی کیمی ایدمان تۆره لری ایله مشغول اوْلماق اۆچون هر جور شرایط یارادیلمیش‌دیر.

بالار آرخیپلاقینا داخیل اوْلان مایورکا آداسی هر شئی‌دن اوّل ایسپانیا کرالی و اوْنون عائله‌سینین قدیمی استراحت یئری‌دیر. هر ایلین آگوست آیین‌دا کرال عائله‌سی بۇرادا استراحت ائدیر – بۇ، دا فرضیمیزجه ان یاخشی ری‌دیر. اوْنا گؤره ده مایورکانین گؤزل‌لیکلرینی و اۆستونلوکلرینی سایماق‌دان واز کچیریک. کرالین مایورکایا سفری موناسیبتی‌له کچیریلن تدبیرلردن ان اهمیت‌لی‌سی کرال کوبوکو اۇغروندا یل‌کن‌لی رقاتا یاریشلاری‌دیر. یئرلی ساکینلر اؤزل مایورکا دیالکتینده دانیشیرلار کی، بۇ دا کاستیل (ایسپانیا) و کاتالون دیللری‌نین قاریشیغی‌دیر. بۇنونلا برابر خیدمت پرسونالینین اکثریتی آوروپا دیللرینده – اینگیلیس، فرانسه و یا آلمان دیللرینده کیفایت قدر یاخشی دانیشیر. بۇرادا بؤیوک آکواپارکلار، مارینلند، ریتسار تورنمنتی، کازینو، دیسکوتکالار یئرلشیر.
بۇ گۆن مایورکا اکولوژی جهت‌دن آرالیق دنیزی‌نین ان تمیز کورورتلاریندان بیریدیر. آدانین ۴۰-دان چوْخ طبیعی زوناسی دؤولت طرفیندن مۆحافیظه اوْلونور.

تنریفه – کانار آرخیپلاقینین ان بؤیوک و ان مشهور آداسی‌دیر. بۇ آدا ساکینلردن چوْخ رومانتیک و جلبدیجی آد آلمیشدیر – ابدی باهار آداسی. اما قئید ادک کی، تنریفه ابدی باهار آداسیندان‌سا، داها چوْخ ابدی یای آداسیندا بنزییر. آدانین شیمالیندا ایلبویو هاوا ایستی و رۆطوبت‌لیدیر، گونئی‌دا ایسه – قۇرو و گۆنش‌لیدیر. قریبه‌دیر کی، ایسپانیانین ان هۆندور نقطه‌سی محض بۇ آدادا یئرلشیر. بۇ تیده سؤنموش یانارداغی‌دیر، اوْنون هوندورلویو ۳۷۱۸ م چاتیر. آدادا توریستیک فصل ایل بوْیو داوام ائدیر.

آونتورا پورتو – بۆتون آوروپادا یگانه اؤزون مخصوص تماتیک پارک‌دیر. اوْ کوستا داورادا ساحللرین‌ده‌کی ایستی چیمرلیکلر یاخینلیغیندا یئرلشیر. سیزین قارشینیزدا ۵ افسانوی دۆنیا آچیلیر. سیز اؤتن عصردن قالمیش آرالیق دنیزی توْرپاغینین فوسونکارلیغینی، موستملکه مکزیک و داغیلمیش مایانین عطیر و رنگلرینی، پولینزی اکزوتیکاسینی، سیررلی چین ایمپیراتورلوغو و وحشی غربی کشف ائتمیش اوْلاجاقسینیز.
چین جونکاسینین بورتونا، پولینزی کاتامارانینا و یا آرالیق دنیزی شخونونا مینیب ۵ اؤلکه‌نین ساحللرینی یویان بؤیوک گؤل‌ده سیاهته چیخا بیلرسینیز.

بنیدورم کوستا بلانکو ساحللری‌نین ان ایری توریستیک مرکزی، ایسپانیانین مشهور کورورتلاریندان بیریدیر. شهر والنسیا آوتونوم دایره‌سینین آلیکانته ایالتینده، بنیدورم کؤرفزی ساحلینده یئرلشیر. اؤز الوریش‌لی ایقلیم شرایطینه گؤره بنیدورم‌دا ایل بوْیو استراحت ائتمک اوْلار. یایین ایستی واختیندا توسعه ائتمیش آلت یاپی (زیر ساخت) ا مالیک بۇ دنیز کورورتو آوروپانین مۆختلیف حیصّه لریندن گلن گنجلر اۆچون داها جازیبداردیر. بنیدورمون گئجه حیاتینا گلدیک‌ده ایسه، امین‌لیک‌له دمک اوْلار کی، ایسپانیانین هئچ بیر باشقا شهرینده اوْ بئله گؤزل و فیراوان دییل. گئجه بنیدورمو – آراسی کسیلمین موسیقی، ایلنجه و والهدیجی شن‌لیک دئمک‌دیر.

قدیم کاتالون شهری و کوستا دل قارراف ساحللری‌نین ان مشهور کورورتو اوْلان سیتخس بارسلونادان گونئی‌دا یئرلشیر. بارسلونانین و ایسپانیانین دیگر شیهرلریندن اوْلان بیر چوْخ وارلی کاتالونلار و ایسپانیالار اؤز یای ویلالاری و ایقامتگاهلاری اۆچون محض سیتخس سی سئچمیشلر.
سیتخس موزه ییلر شهری کیمی ده تانینیر. بۇنلاردان ان مشهورلاری مودرن‌له تاریخ آراسینداکی نقطه‌ده دایانان ماریجل، سانتیاقو روسینیول و ال قرکو کیمی مشهور رسّاملارین و اوْنلارین کوللکسیلارینین گؤروش یئری اوْلان جاو فررات موزه ییینی گؤسترمک اوْلار. بۇندان باشقا بورانین مدنی تدبیرلر و فستیواللار تقوی‌می ده چوْخ زنگین‌دیر. شهرده هر ایل گئنیش تاماشاچی کۆتله‌سی توپلایان سس-کوی‌لو کارناواللار، کؤهنه آوتوموبیللرین رالی‌سی، گۆللرین کوچه سئرگی لری، بیرده فانتاستیک و قوْرخولو فیلملرین بینلخالق فستیوالی کچیریلیر.

بارسلونادان گونئی‌دا، تارراقون شهری یاخینلیغیندا کوستا داورادا ساحللری‌نین توریستیک مرکزی اوْلان سالوو کورورتو یئرلشیر. ساحل خطی بوْیونجا اۇزانان کورورت رایونلاری قوزئی‌دا لا پیند جوغرافی بورونو ایله، گونئی‌دا – جامبریلس کن‌دی ایله قورتاریر. اله چیمرلیکلردن عبارت گئنیش زولاقلار و ساهیلیانی اراضیلرده یئرلَشن چوْخلو سایدا بارلار، رستوران، کافه و ماغازالار دیقّتی جلب ائدیر. سالوو بؤلگه نین ان یاخشی قاسترونومی و تیجارت مرکزلریندن بیری حساب اوْلونور. شهرده هم ایسپانیا، هم ده خاریجی اۆرتیم (تولید) چیلارین تکلیف اتدیکلری ماللار ساتیلان گئنیش ماغازالار شبکه‌سی واردیر. سالوودان بیر نئچه km آرالی‌دا مشهور ایسپانیا دیسنیلندی – پورت آونتورا یئرلشیر.




#Article 130: ایصفاهان (298 words)


ایصفاهان ، تهران و مشهد دن سوْنرا ایرانین ۳ نجو بویوک شهرى و ایصفاهان اوستانی‌نین مركزیدیر. بۇ شهر تهرانین ٣٤٠ كیلومتره جنوندا یئرله‌شیبدیر. شهرین  نۆفوس و ۱٬۶۰۰٬۰۰۰ نفر جیوارندادیر. دنیز سویه سیندن ۱٬۵۹۰ متره یوکسکته قورولان شهر ایلده اورتاما ۳۵۵ میلیمتره یاغیش آلیر. شهرده چوق ساییدا تاریخى اثر موجوددور.
بو تاریخی اثرلرین چوخو دا تورک دؤولتلرین یادیگاری دیر، بو تاریخی اثرلردن نقش جهان مئیدانی، عالی‌قاپو،
خاجو کؤرپوسی و... آد آپارا بیلریک.

ایصفهان ین تاریخی ادلاری گابان و دارالیهودیه واشکهان و سپاهان گلیب.

اونون آدلاری دارالیهودیه یا یهودیه گلیب . او چاغداکی نبوکیدنصسر بابالو شاهی اسوره لر داغیلاندان سورا جویتلری اسیر توتدی و اولار گالوت آوارالیقیندا بۇ شهره کوچدولر و اونون آدین دارالیهودیه قویدولار. بۇ آد گابان تورکلرین دیلینده جوی یا جویوت آدلانیب وایندی بوآدا جی دئیلیر 
ابن فقیه همدانلی اونونجی یوزایلین تاریخ یازانی یازار :

اونداکی جویتلر یهودیه دن قاچدیلار ونبوکیدنشصر الیندن قاچدیلار اوزلرینن اورشلیم توپراقیندان بیراوغوج آپاردیلار.هئچ یرده قالمادیلار بوندان قاباخ کی توپراقین وسویون وهواسین امتحان ائد سینلر. آو بوایشی گوردولر تا ایصفهانا یتریدیلر. و اوردا دینجلدیلر و اورانین توپراقین وسویون امتحان ائددیلرو اونی اورشلیمه تای بیلدیلر و اوردا قالدیلار و اوردا اکینچیلیق ائتدیلر و اوشاقلارین دونیایه کتدیلر ایندی اورانین آدی یهودیه دی.

ابو یازینی اوبیر تاریخ یازانلار اوناتی یازیبلار و موسی خورنی، الاصطخری، ابن حوقل، المقدسی، یاقوت حموی، ابوالفدا و ابن خلدون یازینی دوز بوجور تکرار ائدیبلر.

قابان تورکلری کاسان تورکلرندن اوْلان بیر ائلدیلر کی ایصفهان واونون دوره سینده مسکن ائدمیشدیلر بۇ شهرین اصل آدی گابان دی کی تورکی لغت ده چاپان و گوپون گابان گلیب اوجورکی معناده گلیب گابان یانی یخیب و پارچالیان.

اسپگان و یا اسپیگان بوشهرین آدلارینداندی بوشهریده جوتلر قوْشون یغاردی و تورکلری ئلدورماقا بیر بریوک قلعه دوزمیشتیلر کی اورا اسپیگان دیلردی اسپگ آرامی دیلده یانی نگهبان و سپگ یا سگ ده گلیبدی اسپگان یانی سپگان وسگان بیر یر کی نگهبانلار اوردا یغیشاردی.




#Article 131: ایلهام علیئو (315 words)


ایلهام حیدر اوْغلو علیئو (د. ۲۴ دسامبر ۱۹۶۱، باکی، آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتی، شوروی) — آذربایجانلی بیر سیاستچی دیر کی ۲۰۰۳-جی ایلدن آذربایجان جومهوریتی‌نین جومهورباشقانی دیر.

ایلهام علیئو ۱۹۶۱-جی ایل دسامبرین ۲۴-ده باکی شهرین‌ده آنادان اولموش‌دور. ۱۹۶۷–۱۹۷۷-جی ایللرده باکی شهرین‌دکی ۶ سای‌لی اورتا مکتب‌ده تحصیل آلمیش‌دیر. ۱۹۷۷-جی ایلده موسکو دؤولت بین‌الخلق موناسیبتلر اینستیتوتونا (MDBMİ) داخیل اولموش‌دور.

MDBMİ-نی بیتیردیک‌دن سوْنرا اینستیتوتون آسپیرانتوراسینا قبول ائدیلمیش، ۱۹۸۵-جی ایلده دیسسئرتاسییا مۆدافیعه ائدرک تاریخ علملری نامیزدی علمی درجه‌سی آلمیش‌دیر.

۱۹۸۵–۱۹۹۰-جی ایللرده موسکو دؤولت بین‌الخلق موناسیبتلر اینستیتوتون‌دا معلم ایشلمیش‌دیر.

۱۹۹۱–۱۹۹۴-جو ایللرده اؤزل بیزنئز ساحه‌سین‌ده چالیشمیش‌دیر. بیر سیرا ایستحصال-کوممئرسییا موسیسه‌لرینه رهبرلیک ائتمیش‌دیر.

۱۹۹۴-جو ایلدن ۲۰۰۳-جو ایلین آوقوست آیینادک آذربایجان جومهوریتی دؤولت نفت شیرکتینین ویتسئ-پرزیدنتی-ی، بیرینجی ویتسئ-پرزیدنتی اولموش‌دور. حیدر علیئوین نفت ایستراتئگییاسینین حیاتا کئچیریلمه‌سین‌ده فعال ایشتیراک ائتمیش‌دیر.

سووئرئن آذربایجانین نفت سیاستینین گئوسییاسی آسپئکتلرینه دایر بیر سیرا تدقیقات ایشلرینین مؤلفی‌دیر. سیاسی علملر دوکتورودور.

۱۹۹۵-جی و ۲۰۰۰-جی ایللرده آذربایجان جومهوریتی میلی مجلیسینه دئپوتات سئچیلمیش‌دیر. ۲۰۰۳-جو ایلده آذربایجان جومهوریتی‌نین باش ناظیری وظیفه‌سینه تعیین ائدیلمه‌سی ایله علاقه‌دار اولاراق دئپوتات صلاحیتلرینه خیتام وئرمیش‌دیر.

۱۹۹۷-جی ایلدن آذربایجان میلّی اولیمپییا کومیته‌سینین پرزیدنتی‌دیر. ایدمانین و اولیمپییا حرکاتینین اینکیشافین‌دا بؤیوک خیدمتلرینه گؤره بین‌الخلق اولیمپییا کومیته‌سینین آلی اوردئنی ایله تلطیف ائدیلمیش‌دیر.

۱۹۹۹-جو ایلده یئنی آذربایجان پارتییاسی صدرینین موعاوینی، ۲۰۰۱-جی ایلده صدرین بیرینجی موعاوینی، ۲۰۰۵-جی ایلده ایسه پارتییانین صدری سئچیلمیش‌دیر.

۲۰۰۱–۲۰۰۳-جو ایللرده آوروپا شوراسیمجلیس آسسامبلئیاسیندا (آشپا) آذربایجان جومهوریتی میلی مجلیسینین نماینده هئیأتینین رهبری اولموش‌دور.

۲۰۰۳-جو ایلین ژانویه‌سینده آوروپا شوراسیمجلیس آسسامبلئیاسی صدرینین موعاوینی، آشپا-نین بورو عضوو سئچیلمیش‌دیر.

۲۰۰۴-جو ایلین آوریلین‌ده آشپا-نین فعالیتین‌ده فعال ایشتیراکینا و آوروپا ایده‌آللارینا صداقتینه گؤره آشپا-نین فخری عضوو دیپلومو و آشپا مئدالی ایله تلطیف ائدیلمیش‌دیر.

۲۰۰۳-جو ایل آوقوستون ۴-ده میلی مجلیس طرفین‌دن تصدیق ائدیلدیک‌دن سوْنرا آذربایجان جومهوریتی‌نین باش ناظری تعیین ائدیلمیش‌دیر.

۲۰۰۳-جو ایل ۱۵ اوْکتوبردا آذربایجان رئپوبلیکاسینین پرزیدنتی سئچیلمیش‌دیر. پرزیدنت سئچکیلرین‌ده سئچیجیلرین ۷۶٪-دن چوخو ایلهام علیئوین لئهینه سس وئرمیش‌دیر. ۲۰۰۳-جو ایل اوْکتوبرین ۳۱-ده وظیفه‌سینین ایجراسینا باشلامیش‌دیر.

۲۰۰۸-جی ایلده یئنی‌دن پرزیدنت سئچیلمیش‌دیر و حاضردا پرزیدنت وظیفه‌سینی ایجرا ائدیر.

روس، اینگیلیس، فرانسیز و تورک دیللرینی سربست بیلیر.

عائله‌لی‌دیر. اوچ اؤولادی، اوچ نوه‌سی واردیر.




#Article 132: محمد بن علی (220 words)


محمد بن علی (ایمام باقر، محمدباقر، باقرالعلوم و ابوجعفر) شیعهلرین بئشینجی ایمامیدیر کی ۵۷ اینجی هیجری ایلینین رجب آیینین اولینده آنادان اولوبدور. اونون آتاسی ایمام سجاد -شیعه‌لرین دؤردونجو امامی- و آناسیدا فاطمه -ایمام حسن(ع)ین قیزی-دیر.

سونوندا ایمام باقر ۱۱۴ اینجی ایلینین ذی‌الحجه آیینین یئددینجی گونونده -بیر حالداکی ۵۷ یاشی واریدی- هشام بن عبدالمکین دستوریله مدینه شهرینده مسموم اولونوب و شهادته چاتدی. اونون مقبره‌سی بۇ شهرین بقیع قبریستانیندا و ایمام حسن -شیعه‌لرین ایکینجی امامی- ایمام سجاد(ع) -اونون آتاسی- و ایمام صادق(ع) -اونون اوْغلونون- قبرلرینین کناریندادیر.

ایمام باقر و اونون اوْغلو -ایمام صادقین- دؤره‌سین‌ده، اموی حوکومتینین سوستالماسینا گؤره، اونلار ائلییه‌بیلدیلر بؤیوک علمی حوزه‌لر تأسیس ائدیب و چوخلو اؤیرنجیلری تربیت ائدسینلر. ایندیلیغدا شیعه‌نین حدیثلرینین چوخو ایماملار باقر و صادقدندیر.

جابر بن حیان، محمد بن مسلم، عبدالمک بن خالد، برید بن معاویه، ابوخالد کابلی، فضیل بن یسار، ابوالصباح کینانی، حماد بن ابی‌سلیمان، داوود بن ابی‌هند، محمد بن اسحاق، میمون قداح، معروف بن خرربوذ و عبدالله بن عطا، ایمام باقرین ان اؤنملی و بؤیوک اؤیرنجیلریندندیرلر.

ایمام باقرین یئددی ائولادی واریمیش کی اونلارین بئشی اوغلان و ایکیسیده قیزیمیشلر. ایمام صادق (شیعه‌لرین آلتینجی ایمامی)، عبدالله، ابراهیم، عبیدالله و علی اونون اوغلانلاری و زینبیله ام‌سلمه‌ده اونون قیزلاریدیرلار. البته بعضیلرین عقیده‌لری اساسدا، ایمام باقرین تکجه آلتی ائولادی واریمیش و اونون عبیدالله آدیندا اوْغلو یوخوموش. بیر سیرانیندا نظرینه، اونون تکجه بیر قیزی واریمیش کی ایکی آدی (زینب و ام‌سلمه) واریمیش.




#Article 133: ایمام جواد (ع) (295 words)


محمد بن علی (ایمام جواد، تقی، ابوجعفر) شیعهلرین دوققوزونجو ایمامیدیر کی ۱۹۵ اینجی هیجری ایلینین رجب آیینین ۱۰ اونجو گونونده مدینه شهرینده آنادان اولوبدور. اونون آتاسی ایمام رضا -شیعه‌لرین سککیزینجی ایمامی- و آناسیدا سبیکه‌یدی.

ایمام رضانین مأمونون توسوطیله شهادته چاتماسیندان سونرا، ایمام جوادین تکجه یئددی یاشی واریدی. شیعه‌لر اونون ایمامتی باره‌سینده شکه توشدورلر و بو باره‌ده نئچه‌لر جلسه برپا ائتدیرلر؛ آما سککیزینجی ایمام شهادتیندن قاباق، ایمام جوادی ایمامته منصوب ائتمیشدی. اونون شهادتیندن سونرا، ایمام جوادی مأمونون دستوریله مدینه‌دن بغدادا گتیریب و خلیفه‌نین قیزی ام  الفضلین عقدینه چیخارتدیرلار.

ایمام جوادین تخمینا ۲۶۰ نفر اؤیرنجیسی واریمیش کی عبدالعظیم حسنی، ابوهاشم جعفری، ابراهیم بن مهزیار اهوازی، حسن بن محبوب سراد کوفی، حسین بن سعید اهوازی، دعبل بن علی خزاعی، اسماعیل بن بزیع و صفوان بن یحیی اونلارین ان اؤنملیلریدیرلر.

ایمام جواد نئچه‌لر دفعه اۆچون، اؤز زامانینین بؤیوک عالیملریله موناظیره ائدیب و اونلاری مغلوب ائدیبدیر. بو موناظیره‌لرین ان اؤنملیلری کی خلیفه‌نین حوضوریله انجام تاپیردی، یحیی بن اکثم -موسلمانلارین قاضی‌القضاتی- و ابن ابی‌داوود -بغدادین قاضیسی-له اولان موباحیثه‌لریدی. او یحیی بن اکثمیله موناظیره ائدن زامان، تکجه دوققوز یاشی واریدی و خلیفه اونو تحسین ائتدی. ابی‌داوودیله اولان موناظیره‌ده‌ده معتصم اونون حؤکملرینین ایجراسینین دستورونو وئردی.

۲۱۸ اینجی هیجری ایلینده، ایمام جواد عاییله‌سیله بیرلیغدا حجه گئدیر و همان ایلده‌ده مأمون اولور. ایمام جواد حجدن قاییدادان سونرا، اؤز اوغلو ایمام هادینی مدینه‌ده قویوب، آرواتیله بیرلیغدا عراقا قاییدیر. بو زاماندا معتصم عباسی حوکومتینین خلافتینی عؤهده‌دار اولموشدو. معتصمین دستوریله ایمام جوادا بیر زهرلی شربت وئریلیر و او ۲۲۰ اینجی هیجری ایلینین ذی‌القعده آیینین سون گونونده -۲۵ یاشیندا- بغداد شهرینده شهادته چاتیر.

ایمام جوادین مقبره‌سی کاظمین شهرینده و بؤیوک‌آتاسی ایمام کاظمین قبرینین کناریندادیر. الکاظمیه مسجیدینین ایکی قیزیل گونبذی وار کی اونلارین بیری ایمام کاظم و بیریده ایمام جوادا تعلوقو واردیر. شیخ مفید (شیعه‌نین بیرینجی مرجعی)، خواجه نصیرالدین توسی، سید مرتضی، سید رضی و ابن‌قولویه‌نینده قبرلری بو مسجیدین یاخینلیغیندادیر.




#Article 134: حسین ابن علی (2763 words)


حُسَین بن علی بن ابی‌طالب شیعه‌لرین اۆچونجو ایمامیدیر. او علی بن ابی طالب و فاطمه زهرا نین اوْغلو و محمد بن عبدالله، ایسلام پیغمبرینین، نووه‌سی دیر. دؤردونجو هیجری ایلینین شعبان آیینین اۆچونجو گۆنونده مدینه شهرینده آنادان اوْلوبدور. حسین (ع) ۶۱ اینجی هیجری ایلینین مۇحرم آیینین اوْنونجو گۆنو (عاشورا)دا کربلا ساواشیندا شهادته چاتیبدیر. ایمام سجاد -شیعه‌لرین دؤردونجو ایمامی- اوْنون اوْغلودور.

ایمام حسین(ع) دؤردونجو هیجری ایلینین شعبان آیینین ایلک گۆنلرینده آنادان اوْلوبدور. محمد -موسلمانلارین پئیغمبری و حسینین بؤیوک‌آتاسی- اوْنون اۇشاقلیق دورانیندا دونیادان گئتدی. پئیغمبر حسین و اونون بؤیوک قارداشی -حسنه- خاص بیر علاقه‌سی واریدی و بۇ باره‌ده دئییر: «هرکس اوْنلاری سئوسه، منی سئویر و هرکس اوْنلاردان زهله‌سی گئتسه، مندن زهله‌سی گئدیر». شیعه‌نین عقیده‌سی اساسیندا، حسن و حسین‌نین ایمامتلرینین اصلی دلیلی، پئیغمبردن اوْلان بۇ سؤزدور: «حسن و حسین، جننتین جاوانلارینین آغاسیدیلار».

علی (ع) نین خیلافت دورانیندا، حسین آتاسی‌نین کناریندایدی و اوْنلا بیرلیکده ساواشلاردا مۇشاریکه ائدیردی. بۇ ساواشلارین ان اؤنملیلری، جمل دؤیوشو، صفین و نهروان ساواشلاریدیلر. حسنین ۵۰اینجی هیجری ایلینده اوْلماغیندان سوْنرا، معاویه ۱۰ ایل مۆدت ینده خلیفه مقامینی مۇحافیظه ائتدی. او سوْنوندا ۶۰اینجی هیجری ایلینده اؤلوب و اؤز اوْغلو -يزيد بن معاويهی- خیلافته سئچدی.

حسین (ع) یزیدیله بئیعتی قبول ائتمه‌دی. یزید مدینه‌نین والیسی‌نه بیر مکتوب یازیب و اوْندان ایسته‌دی کی یا حسین‌ین بئیعتین آلسین یادا اوْنو قتله چاتدیرسین. حسین(ع) بنی‌اومیهنین حاکیملری‌نین یوْلونو قبول ائتمیردی و بئیعتدن قاچماق اۆچون، عاییله‌سیله بیرلیکده مکه شهرینه گئتدی.

بو زاماندا کوفه شهری‌نین اهالیسی‌ندن بیر سیراسی کی موعاوییه‌نین اؤلوموندن خبردار اوْلموشدولار، حسینه بیرنئچه مکتوب یازیب و اوْندان ایسته‌دیلر کی کوفه‌یه گله. حسین ده موسلیم ایبن عقیلی کوفه‌یه گؤندردی و کوفه‌لیلردن بیرنئچه نفری اوْنلا یولبیر اوْلدولار. آما عبیدالله بن زیادین -کی یزیدین جانیبیندن کوفه‌نین والیسی عونوانیندا سئچیلمیشدی- کوفه‌یه گلمه‌سیله، چوخلو اینسان حسینیله اوْلان بئیعتلرینی سیندیریب و اوْنلا موخالیفت ائتدیلر. حسین (ع)سوْنوندا عاشورا گۆنونده ۷۲ نفر یارلارییلا بیرلیکده کربلا چؤلونده قتله چاتدی.

حسین‌ین مقبره‌سی عراقین کربلا شهرینده یئرله‌شیبدیر. اوْنون قبری‌نین آشاغیسیندا و آیاغینین آلتیندا -علی‌اکبر- و اوْنون سینه‌سینین اۆستونده‌ده -علی‌اصغر- دفن اوْلوبدولار. همیده کربلادا اؤلنلرین قبرلری، حرمین آیری بیر گوشه‌سینده قرار تاپیبدیر.

البته افغانلارین دئییشی اساسیندا، حسینین کسیلمیش باشی، افغانیستانین گوندوز اوستانیندا دفن اوْلوبدور. همیده میصیرلیلرین عقیده‌سینه گؤره، رأس‌حسین مقبره‌سی که بۇ اؤلکه‌ده واقیع اوْلوبدور، حسینین باشینی اؤزونده یئرلشدیریبدیر.

او دؤورلرده معاويه ایکینجی و اۆچونجو خلیفه طرفیندن شاما والی سئچیلمیشدی. معاويه والی اوْلدوغو بۇ مدتده اؤز مؤوقئيینی داها دا مؤحکملتمیش و ایسلام اؤلکه‌سی‌نین طالعيینی حل ائده‌رک خلیفه کیمی حاکمیتی اله کئچیرمیشدی.

حسین هئچ کسین اعتراض ائتمه‌يه جورعتی اوْلمادیغی بیر دؤورده آياغا قالخیب باجاردیغی قدر معاويه‌يه قارشی موباریزه آپاریردی. ایندی حسینین معاويه ایله آپاردیغی موباریزه‌لردن اۆچونو آراشدیرماغا باشلايیریق.

معاويه يزیدی ولی عهد تعیین ائتمک مقصدی ایله ایره‌لی سۆردويو سیاستی داوام ائتدیره‌رک مدینه شهری‌نین جاماعتیندان، خصوصا ده، باشدا حسین اوْلماقلا شهرین آدلی-سانلی شخصیتلریندن يزید اۆچون بئيت آلماق مقصدی ایله مدینه شهرینه گلدی. معاویه مدینه‌يه گلدیکدن سوْنرا حسین و عبدالله ابن عباسلا گؤروشوب صؤحبت اسناسیندا يزیدین ولی عهدلیگی مسئله‌سینی اوْرتايا آتدی. او، چالیشیردی کی، اوْنلاری بۇ ایشه راضی سالسین.حسین معاويه‌نین بۇ سؤزو قارشیسیندا بیر موقددیمه (اؤن سؤز) قئيد ائتدیکدن سوْنرا سؤزه بئله باشلادی:

ائله همن گۆنلرده معاويه طرفیندن بیر ایل مدینه‌يه والی سئچیلمیش مروان ابن هکم معاويه‌يه يازیر: عمر ابن عثمان خبر وئریب کی، عراق و حیجازین نفوذلو شخصیتلری ایمام حسینین يانینا گئت-گل ائدیرلر. داها سوْنرا بیلدیرمیشدی: من اینانمیرام کی، او، قيام ائتمه‌سین. مروان مکتوبدا علاوه ائدیب دئمیشدی: بو حاقدا آختاریش آپارمیشام. الده اوْلان معلوماتا گؤره هله اونون قیام ائتمک فیکری يوْخدور. آنجاق اینانمیرام کی، گله‌جکده ده بو جور اوْلسون. ایندی بو باره‌ده اؤز فیکرینی بیلدیر.

معاويه بۇ خبری ائشیتدیکدن سوْنرا مروانین مکتوبونا جاوابیندان علاوه آشاغیداکی مظموندا حسین ابن علی‌يه ده بیر مکتوب يازدی:

[رئداکته] 4.3.1 ایمام حسینین (ه) معاويه‌يه يازدیغی جاواب

هیجر ابن ادی و دوستلاری‌نین قاتیلی سن دئيیلسن؟ اوْنلارین هامیسی ناماز قیلان، اللها ایطاعت ائدن اینسانلار ایدی. اوْنلار بیدتلره قارشی موباریزه آپاران شخصلر ایدی. اونلارین ایشی يالنیز امر بئ-معروف و نهي از-مونکر ایدی. سن اوْنلارا آمان وئردیکدن، کئچمیش ایشلرینه گؤره اوْنلارا هئچ بیر اذیت وئرمه‌يه‌جه‌يینه آند ایچدیکدن سوْنرا آندینی پوزاراق اوْنلاری وحشیجه‌سینه قتله يئتیردین. بو ایشینله اللها حؤرمتسیزلیک ائدیب اؤز عهدینی پوْزدون.

تقوالی موسلمان، عبادتین چوخلوغوندان بدنی ضعیفله‌میش امر ابن همیقی سن اؤلدورمه‌دینمی؟ سن اوْنلارا اذیت وئرمه‌يه‌جه‌يین باره‌ده سؤز وئریب عهد باغلادیقدان سوْنرا اوْنلاری اؤلدوردون. اگر او عهد-پئيمانی چؤل جئيرانلارینا دا وئرسيدین، داغلاردان آشاغی ائنردیلر.

(سميه‌نین اوْغلو) زیادی اؤزونه قارداش ائدن و اونو ابو سوفيانین اوغلو قله‌مه وئرن سن دئيیلسنمی؟ حال‌بوکی پئیغمبر بويورموشدور: اۇشاق آتايا باغلیدیر، زیناکار ایسه داشقالاق ائدیلمه‌لیدیر. (زیاد دا زینادان اوْلموش بیر اینسان ایدی.) کاش ایش بوْنونلا سوْنا يئتيدی. آنجاق بئله اوْلمادی. هله بۇ آزمیش کیمی سميه‌نین اوْغلونو اؤزونه قارداش اعلان ائتدیکدن سوْنرا موسلمانلارین باشی اۆستونه گتیردین. او دا سنین گۆجونه آرخالاناراق موسلمانلاری اؤلدوردو. ال-آياقلارینی کسدی، اوْنلاری خورما آغاجلاریندان آسدی.

ائي معاويه! سن موسلمانلارین وضعیتینی ائله چتینلشدیردین کی، ائله بیل هئچ سن بۇ اومتین آدامی و بۇ اومت ده سنین جاماعتین دئيیل.

هزره‌مینی اؤلدورن سن دئيیلسنمی؟ اونون گوناهی بۇ ایدی کی، زیاد سنه خبر وئرمیشدی کی، او، علی‌نین شیعه‌لریندندیر. علی‌نین دینی ائله عمیسی اوْغلو محمّدین (س) دینیدیر. ایندی سن همن دین آدی ایله جاماعتا باشچیلیق ائدیرسن. اگر بۇ دین اولماسايدی، سن و اجدادین ایندی ده جاهیلیت ایچینده ياشاياردینیز. سیزین ان شرفلی ایشینیز ایلده ایکی دفعه - يايدا و قیشدا يمن و شاما گئتمک ایدی. آنجاق الله بیز اهلی-بئيتین سايه‌سینده سیزی بۇ آجیناجاقلی ياشايیشدان قورتاردی.

ائي معاويه! سنین سؤزلریندن بیری ده بۇ ایدی کی، دئيیرسن من جاماعت آراسیندا ایختیلاف و فیتنه ياراتمايیم. من بۇ اومت اۆچون سنین حؤکومتیندن بؤيوک فیتنه تانیمیرام.

سؤزلریندن بیر باشقاسی بۇ ایدی کی، دئيیرسن رفتاریمدان موغايات اولوم و اؤز دینیمی و محمّد (س) اومتی‌نین دینینی قوْرويوم. (من اؤز وظیفه‌می دؤشونوب اؤزومون و محمّد (س) اومتی‌نین دینینه فیکیر وئرنده) سنینله ووروشماقدان بؤيوک وظیفه گؤرمورم. بۇ ووروش الله يولوندا جیهاد اوْلاجاق. اگر (بعضی سببلر اوزوندن) سنه قارشی قیيام ائتمکدن چکینیرمسه، بونون اۆچون اللهدان عذر ایسته‌يیرم. (چونکی اولا بیلر منیم بۇ سببلریم الله درگاهیندا اوزورلو سايیلمايا.) اللهدان ایسته‌يیرم کی، منی اؤزو راضی اوْلان ایشه يؤنلتسین.

ائي معاويه! سنین سؤزلریندن بیری ده بۇ ایدی کی، اگر سنه پیسلیک ائتسم، سن ده منه پیسلیک ائده‌جکسن، سنینله دوشمنچیلیک ائتسم، سن ده منیمله دوشمنچیلیک ائده‌جکسن. قوي بونو دئيیم کی، بۇ دونيادا ياخشی اینسانلار دایما پیس اینسانلارین دوشمنچیلیگی ایله اوزلشیبلر. من اومید ائدیرم کی، سنین دوشمنچیلیگین منه بیر زیان وورماياجاق، پیس فیکیرلری‌نین زیانی هامی اؤزونه دئيه‌جک و اؤز عمللرینی محو ائده‌جک. ائله ایسه نه قدر باجاریرسانسا، دوشمنچیلیک ائت.

ائي معاويه! اللهدان قورخ، بیل کی، بوتون گوناهلارین، ایستر بؤيوک، ایسترسه ده کیچیک الله يانیندا قورونوب ساخلانیر. بونو دا بیل کی، الله سنین تؤرتدیگین جینايتلری، صرف گومان نتیجه‌سینده جاماعتی قتله يئتیرمه‌يینی، اتهام ائده‌رک اونلاری توتوب حبس ائتمه‌يینی، شرابخور و ایتباز بیر اوشاغی حؤکومت باشینا گتیرمه‌يینی هئچ واخت اونوتماياجاق. سن بۇ ایشینله اؤزونو فلاکته سالدین (اؤز باشینا ایش آچدین)، اؤز دینینی الیندن وئردین و میللتین حقوقونو تاپدالادین.

حسینین بؤيوک حج مراسیمینده سرت چیخیشی مواویيه‌نین اؤلوموندن بیر (يا دا ایکی) ایل قاباق حسین حج زیارتینه گئتدی. عبدالله ابن عباس و عبدالله ابن جعفر ده او حضرتله ایدیلر. او واخت جاماعت آراسیندا تقوا، خئيیر و پاکلیقلا تانینان پئیغمبرین (س) سهابه‌لری، تابعین و بوتون بنی هاشیم نوماینده‌لری حسینین میناداکی چادیرینا يیغیشماق ایسته‌دیلر. ایکی يوز نفر پئیغمبر سهابه‌سی و يئددی يوز نفر تابعین حسینین چادیری‌نین يانینا توپلاشدی. حسین آياغا قالخیب آشاغیداکی مظموندا بیر چیخیش ائتدی:

سوْنرا حسین آتاسی‌نین و اهلی-بئيتین پارلاق سابیقه‌سینی، اونلارین فضیلتلرینی سادالادی و مواویيه‌نین حؤکومتی‌نین بیدتلرینی، جینايتلرینی و ایسلاما ضد اوْلان حرکتلرینی آچیقلادی. بئله‌لیکله ده، مواویيه‌نین پوزغون حؤکومتینه قارشی بؤيوک بیر تبلیغ ائده‌رک قیيام اۆچون زمینه ياراتدی.

دؤردونجو عصرین (هیجری تاریخی ایله) گؤرکملی عالیمی حسن ابن الی ابن شوبه توهفول-اوقول کیتابیندا حسیندن تاریخی و هارادا سؤيله‌نیلدیگی معلوم اولمايان بیر خوطبه قئيد ائتمیشدیر. آنجاق بعضی نیشانه‌لردن و خوطبه‌نین مظمونوندان معلوم اولور کی، بۇ خوطبه ائله حسینین مینادا (حج مراسیمینده) بويوردوغو خوطبه‌دیر. ایندی همن خوطبه‌نی مؤوضوموزا موناسیب بیلیب بعضی حیصه‌لری‌نین ترجومه‌سینی اوخوجولارین نظرینه چاتدیریریق:

اللهین قايدا-قانونلاری‌نین، عهدی‌نین پوزولماسینی سیز اؤز گؤزلرینیزله گؤرورسونوز. آنجاق بوندان هئچ قورخمورسونوز. اؤز آتالارینیزین عهد-پئيمانی‌نین پوزولماسیندان تشویشه دوشورسونوز، آنجاق پئیغمبرین عهدی‌نین پوزولماسیندان، اونا قارشی حؤرمتسیزلیک اولماسیندان هئچ ناراحات اولمورسونوز. کور، لال، چولاق اینسانلار ایسلام اؤلکه‌سینده باشسیز قالمیش و اونلارا هئچ بیر رحم اوْلونمور. سیز اؤز مقام و مؤوقئيینیزین موقابیلینده هئچ بیر ایش گؤرمور، بۇ يولدا اؤز وظیفه‌سینی يئرینه يئتیرن آداما دا کؤمک ائتمیرسینیز. ظالملارلا سازیش باغلايیب اؤزونوزو راحت ائدیرسینیز. الله، پیس ایشلردن چکینميی و جاماعتی پیسلیکلردن قوروماغی امر ائتمیشدیر، آنجاق سیز بوندان قافیلسینیز. سیز - اوممت عالیملری‌نین موسیبتی هامیدان چوخدور. چونکی دین عالیملری‌نین مقامی قسب اوْلونموشدور. کاش کی، بونو باشا دوشيدینیز.

حؤکومتی اللهین ائهکامیندان خبردار اوْلان، حالال-حرامی تانیيان آدام اله آلمالیدیر. بۇ مقاما سیز لايیق اوْلدوغونوز حالدا، اونو سیزین الینیزدن آلیبلار. بۇ مقامی او واخت سیزین الینیزدن آلدیلار کی، سیز حاقین اطرافیندان اوزاقلاشدینیز. آچیق-آشکار ثبوتلار اولا-اولا پئیغمبر سوننه‌سینده ایختیلاف ياراتدینیز. اگر الله يولوندا موشکولاتا قاتلاشیب عذاب-اذیته دؤزسيدینیز، ایندی حؤکومت سیزین الینیزده اولار و بوتون ایشلره سیز نظارت ائدردینیز. آنجاق سیز ظالملاری اؤز ایشلرینیزه رهبر توتدونوز و اللهین امانتینی (حؤکومتی) اونلارا وئردینیز. اونلار دا حالالی حراما قاتیب اؤز هوايی-هوسلرینه مشغول اوْلدولار. اونلاری حؤکومته گتیرن آنجاق سیزین اؤلومدن قاچیب بیر-ایکی گونلوک حیاتا بئل باغلاماغینیز اوْلدو. سیز وظیفه‌نیزده بۇ جور تنبللیک ائتمکله مظلوملاری اونلارا الالتی ائتدینیز. اونلار دا بونون نتیجه‌سینده بیر دسته‌نی اؤزلرینه نؤکر، خیدمتچی، بیر دسته‌نی ایسه دایما آجیناجاقلی حیات سورمه‌يه مجبور ائتدیلر. اونلار ظالملارا اطاعت ائده‌رک الله قارشیسیندا سوستلوک ائتمک نتیجه‌سینده حؤکومتی اؤز مئيللری اساسیندا ایداره ائدیب هوايی-هوسه تابع اوْلدولار. اونلار بوتون شهرلرده (اؤز مقصدلرینه نایل اولماق اۆچون) مینبر باشینا تبلیغاتچیلار گؤندریرلر. ایسلام اؤلکه‌سی تامامیله اونلارین ایختیياریندادیر. اللری هر يئرده آچیقدیر و جاماعت اونلارین نؤکرینه چئوریلمیشدیر. بۇ چاره‌سیز جاماعتا هر هانسی ایسته‌دیکلری ظلمو ائدیرلر، جاماعت ایسه اؤزونو مۆدافیعه ائده بیلمیر. اونلارین بعضیلری ائله ظالمدیرلار کی، هر بیر مظلوما اذیت وئریر، بعضیلری ائله حاکملردیر کی، هئچ اینسانی دیریلدن و اؤلدورن اللها دا ائتیقادی يوخدور.

بو وضعیت چوْخ تعجبلودور! نئجه تعجب ائتمه‌يیم، حال‌بوکی اؤلکه ظالم و دیلغیر بیر شخصین ایختیياریندادیر و او مؤمینلره اورگی يانمادان و رحمسیزجه‌سینه باشچیلیق ائدیر. آرامیزداکی بعضی ایختیلافلارا الله اؤزو حاکمدیر و اؤز حؤکمو ایله قضاوت ائدیر.

ایلاهی! بیزیم حرکتیمیز (قیيامیمیز) نه حؤکومت باشینا گلمک اۆچوندور، نه ده مال-دؤولته يیيه‌لنمک اۆچون. مقصدیمیز يالنیز بودور کی، سنین دینینین نیشانه‌لرینی جاماعتا گؤسته‌رک و اصلاحاتی ایسلام اؤلکه‌سینده حیاتا کئچیرک. قوي بونون نتیجه‌سینده مظلوم بنده‌لر ظالملار الیندن آماندا اولسونلار و سنین ائهکامین و پئیغمبرین سوننه‌سی حیاتا کئچسین.

ایندی (ائي اوممتین قاباقجیللاری) اگر سیز منه کؤمک ائتمه‌سه‌نیز، ظالملار سیزه قالیب گله‌جک و پئیغمبریمیزین نورونو سؤندورمک اۆچون چالیشاجاقلار...

دؤولت املاکی‌نین موسادیره ائدیلمه‌سی ائله همن گونلرده بیر قدر بئيتول-مال داشیيان بیر کاروان يمندن چیخیب مدینه‌نی کئچه‌رک شاما طرف گئدیردی. بوندان خبر توتان حسین کاروانین قارشیسینی کسیب ماللاری موسادیره ائده‌رک اونو بنی–هاشیم يوخسوللاری و دیگر يوخسوللار آراسیندا بؤلوشدوردو. سونرا آشاغیداکی مظموندا مواویيه‌يه بیر مکتوب يازدی:

مواویيه حسینین بۇ حرکتیندن برک ناراحات اوْلوب حسینه غضبلی بیر مکتوب يازدی.

شوبهه‌سیز کی، ایمامین بۇ حرکتی مواویيه‌نین حؤکومتی‌نین قانونسوز و قئيری-شرعی تانیتدیرماسی يولوندا آتیلمیش آشکار آددیم حساب اوْلونور. ائله بیر زاماندا دا بئله بیر حرکتی گؤرمه‌يه ایمام حسیندن (ه) باشقا هئچ کیم جورت ائتمزدی.

آشورا اینقیلابی‌نین ماهیتی و سببلری حسینین اینقیلابی باره‌ده بیر سیرا سواللار واردیر کی، او حضرتین اینقیلابی‌نین سببلری‌نین آيدین اولماسی محض او سواللارین جاوابیندان آسیلیدیر. سواللار بئله‌دیر:

بو سواللارین جاوابلاری‌نین آيدین اولماسی اۆچون اولجه بونو قئيد ائتمه‌لی‌يیک کی، عادتا تکماهیتلی اوْلان طبیعی شئيلردن فرقلی اولاراق اجتماعی حادثه‌لر اولا بیلسین بیر نئچه ماهیته مالیک اولسون. مثلا، بیر فیلیز عئینی زاماندا هم قیزیل، هم ده میس ماهیتینی داشیيا بیلمز. آنجاق اجتماعی حادثه‌لرین عئینی زاماندا هم بیر نئچه جهتی اولا بیلر و هم ده اونون مئيدانا چیخماسیندا بیر نئچه واسطه تأثیر گؤستره بیلر. مثلا، بیر اینقیلاب اولا بیلر بیر ایشه قارشی رئاکسیيا اولسون، یعنی، اونون ماهیتی بیر ایشه قارشی رئاکسیيادان عبارت اولور. لاکین عئینی زاماندا همین اینقیلابین هوجوم ماهیتی ده اولا بیلر. اوسته‌لیک رئاکسیيا ماهیتی داشیدیغی آندا اولا بیلر بیر حادثه‌يه قارشی منفی رئاکسیيا وئرسین، دیگر بیر حادثه‌يه ایسه موسبت رئاکسیيا. حسینین اینقیلابی دا بۇ جور حادثه‌لردن ایدی و بۇ جهتلرین هامیسی اوندا مؤوجود اوْلموشدور. چونکی همن اینقیلابین موختلیف سببلری اوْلموشدور. ایندی همن سببلری سیزین نظرینیزه چاتدیریریق. حسینین اینقیلابی‌نین سببلری آشاغیدا قئيد ائده‌جه‌يیمیز اوچ سببین حسینین اینقیلابیندا بؤيوک تأثیری اوْلموشدور:

ایندی بۇ سببلرین هر بیرینی آيری-آيریلیقدا ایضاه ائده‌جيیک. بونونلا دا، حسینین اینقیلابی‌نین بۇ سببلرینی نظره آلاراق هانسی ماهیت داشیدیغینی و بۇ سببلرین اینقیلابین يارانماسیندا نه قدر تأثیر گؤستردیگینی بیله‌جيیک.

زامان نؤقطه‌ی-نظریندن حسینین اینقیلابی‌نین ایلک سببی، يئزیدین حؤکومتی طرفیندن حسیندن بئيت ایسته‌مک و او حضرتین بونونلا موخالیفتی اوْلموشدور. تاریخچیلرین دئدیگی کیمی هیجرتین آلتیمیشینجی ایلی رجب آيینین اون بئشینده مواویيه اؤلدوکدن سوْنرا يئزید مدینه‌نین والیسی ولید ابن اوتبه ابن ابو سوفيانا مکتوب يازدی کی، حسیندن اونون اۆچون بئيت آلسین و بۇ ایشی اصلا يوباتماسین. مکتوب چاتان کیمی مدینه‌نین والیسی ایمام حسینی چاغیرتدیریب اونو مسئله‌دن آگاه ائتدی. هله مواویيه‌نین ساغلیغیندا يئزیدین ولی عهدلیگی ایله موخالیف اوْلان حسین بۇ دفعه ده بئيتدن بويون قاچیرتدی. چونکی يئزیده بئيت ائتمک تکجه يئزید کیمی آلچاق بیر شخصین حاکمیتینی تسدیقله‌مک دئيیل، هم ده اساسینی مواویيه قويموش دیکتاتورا رئژیمی کیمی بؤيوک بیر بیدتی تسدیقله‌مک دئمک ایدی.

مدینه‌نین حاکمی طرفیندن بیر نئچه گون تضییقلر داوام ائتدی. آنجاق بۇ تضییقلر حسین ابن الینین مقاومتینی قیرا بیلمه‌دی. تضییقلرین آرتماسی نتیجه‌سینده حسین رجب آيینین ایگیرمی سککیزینده عائله‌سی و بنی–هاشیمدن اوْلان بیر دسته ایله بیرلیکده مدینه‌نی مکه مقصدی ایله ترک ائتدی و شبان آيینین اوچو مکه‌يه چاتدی. شهرلر آراسیندان محض مکه‌نی سئچمه‌يین سببی اورانین امین-آمانلیق يئری اولماسی ایدی. بوندان دا علاوه، قارشیدان حج مراسیمی گلیردی. حاجیلارین تئز بیر زاماندا مکه‌يه يیغیلاجاغینی نظره آلدیقدا، بۇ شهر حسینین اؤز مقصدینی موسلمانلارا چاتدیرماسی اۆچون ان موناسیب يئر ایدی. حسینین اینقیلابی بورا قدر رئاکسیيا ماهیتی داشیيیردی. اؤزو ده قئيری-شرعی بیر ایسته‌يه قارشی منفی رئاکسیيا. چونکی يئزید حؤکومتی اوندان زور گوجونه بئيت آلماق ایسته‌يیر، آمّا حسین دا بونا راضی اولموردو. هر نئجه اولور-اولسون، بۇ مسئله معلومدور کی، حسینی کوفه اهالیسی دعوت ائتمزدن قاباق او حضرت يئزید حؤکومتی‌نین تضییقلرینه قارشی موخالیفت ائدیردی. اگر کوفه اهالیسی‌نین دعوتی اولماسايدی دا، حسین يئزیده بئيت ائتمه‌يه‌جکدی.

حسین شبان آيینین اۆچونده مکه‌يه چاتیب اورادا دوشرگه سالدی و حؤکومتین اصل ماهیتینی آچیب سؤيله‌مه‌يه مشغول اوْلدو.حسینین يئزیدین حؤکومتینه قارشی موخالیفتی و اونون مکه‌ده دوشرگه سالماسی خبری ایراقا چاتدی. تخمیناً ایگیرمی ایل قاباق حضرت الینین عدالتلی حاکمیتی يادیندا قالمیش، او حضرتین تعلیم-تربیيه‌سی هله تامامیله يادلاریندان چیخمامیش کوفه اهالیسی، او حضرتین بؤيوتدويو يئتیملر و حمایه‌سینه آلدیغی دول قادینلار بیر يئره توپلاشاراق وضعیتی يوخلادیقدان سوْنرا قرارا گلدیلر کی، يئزیدین حاکمیتینه قارشی چیخاراق ایمام حسینی کوفه‌يه دعوت ائدیب اونا اطاعت ائتسینلر.

بو موزاکیره‌دن سوْنرا کوفه شیعه‌لری‌نین باشچیلاری، او جومله‌دن، سولئيمان ابن سورد، موسييیب ابن نجبه، روفاه ابن شددادی بجه‌لی و حبیب ابن مظاهیر حسینه مکتوب يازیب اونو دعوت ائتدیلر کی، ایراقا گلیب اونلارا رهبرلیک ائتسین. ایلک مکتوب هیجرتین آلتیمیشینجی ایلی رامازان آيینین اونوندا حسینه چاتدی.

هر گون کوفه‌نین موختلیف شخصیت و دسته‌لری طرفیندن مکتوبلار گلمکده داوام ائدیردی. بئله کی، حسینه تکجه بیر گونده آلتی يوز مکتوب گلیب چاتدی. مکتوبلارین عومومی سايی تخمیناً اون ایکی مینه چاتیردی. حسین جاماعتین موسبت رئاکسیيا گؤسترمه‌سینی، مکتوبلارین آخینینی و ایستکلری نظره آلاراق ایراقلیلارین دعوتینه موسبت جاواب وئرميی قرارا آلدی. بونا گؤره ده، عمیسی اوْغلو موسلیم ابن اقیلی اورانین وضعیتینی آراشدیریب نتیجه‌نی اونا خبر وئرمک اۆچون ایراقا گؤندردی. اگر (ایراق) کوفه جاماعتی عملده، يازدیقلارینا وفالی قالاجاقدیلارسا، حسین اؤزو ده اورا يولا دوشه‌جکدی.

گؤروندويو کیمی حسینین کوفه‌لیلرین دعوتینه قارشی موناسیبتی و موناسیبتین ماهیتی موسبت اوْلموش و ایراقلیلارلا بیر نؤو همکارلیق خوصوصیتی داشیمیشدیر. تاریخی فاکتلاردان معلوم اولور کی، ایمام حسینین مکه‌ده يئزیدین حؤکومتینه بئيت ائتمه‌مکدن باشقا وظیفه‌سی يوخ ایدی. اونو دا يئرینه يئتیرمیشدی. (یعنی، بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمیشدی.) آنجاق کوفه جاماعتی‌نین دعوتی حادثه‌يه تزه بیر جهت وئردی و حسین اۆچون يئنی بیر مسئولیت اورتايا چیخدی. ائله بیل حسین بئله بیر نتیجه‌يه گلدی کی، اگر کوفه جاماعتی بۇ جور هوسله منی دعوت ائدیرسه، اوندا من ده ایراقا گئتمه‌لیيم. اگر وعده‌لرینه وفا ائتسه‌لر، چوْخ ياخشی، اگر وفا ائتمسه‌لر، اوندا يئنه ده مکه‌يه قايیدارام، يا دا باشقا بیر ایسلامی منطقه‌يه گئده‌رم.

بونا اساساً، زامان نؤقطه‌ی-نظریندن حسینین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمه‌سی کوفه‌لیلرین دعوتیندن قاباق اوْلموشدور. کوفه‌دن گلمیش ایلک مکتوب حسین مکه‌يه چاتدیقدان قیرخ گون سوْنرا يئتیشمیشدیر. مسئله بئله دئيیل کی، کوفه جاماعتی ایمامی دعوت ائتدیگی اۆچون حسین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمیشدی و کوفه اولماسايدی، جاماعت مکتوب گؤندرمسيدی، ایمام يئزیده بئيت ائده‌جکدی. خئير، حتی يئر اوزونو داریسقال ائتسيدیلر ده، يئنه حسین يئزیده بئيت ائتمه‌يه‌جکدی.

اؤنجه ده قئيد ائتدیگیمیز کیمی بۇ اوچ سببین هر بیری‌نین حسینین اینقیلابیندا رولو اوْلموش، اونلارین هر بیری حسین اۆچون يئنی بیر تکلیف و وظیفه ایره‌لی چیخارتمیشدی. حسینین بۇ اوچ عامله نیسبت مؤوقئيی بیر-بیریندن فرقلی اوْلموشدور.

بیرینجی عامل باخیمیندان حسین مۆدافیعه رولونو اوينايیردی. چونکی اوندان زورلا بئيت ایسته‌يیردیلر، او دا بوندان ایمتینا ائدیردی.

ایکینجی عامل باخیمیندان حسین کؤمکچی رولونو ایفا ائدیردی. چونکی اونو (کوفه جاماعتی) همکارلیغا دعوت ائتمیش، او دا بۇ دعوته موسبت جاواب وئرمیشدی.

اۆچونجو عامل باخیمیندان ایسه حسین اعتراض ائده‌رک هوجوما کئچمیشدی. چونکی حسیندن هئچ بئيت ایسته‌مسيدیلر ده او، حؤکومته قارشی اینقیلاب ائدیب اونو قئيری-ایسلامی حؤکومت آدلاندیراجاقدی.

هر اوچ عاملین اؤز ديَری ایندی گلین گؤرک بۇ اوچ عاملدن هانسی بیری داها چوْخ اهمیت داشیيیر؟

شوبهه‌سیز کی، کوفه جاماعتی‌نین دعوتینی قبول ائتمک عاملی‌نین اهمیتی واردیر. چونکی حسین يئزیدین قانونسوز حاکمیتینه اعتراض ائدیب هوسئيی رهبر اولماغا دعوت ائدن جاماعتا اؤز حاضرلیغینی بیلدیردی. اگر شرایط ياخشی اولسايدی، شوبهه‌سیز، ایمام ایسلامی حؤکومت قوراجاقدی. لاکین حسینین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمه‌سی عاملی بوندان داها چوْخ اهمیت داشیيیر. چونکی حسین دفعه‌لرله اعلان ائتمیشدی کی، نَيین باهاسینا اولورسا اولسون، بوتون تضییقلره دؤزوب يئزیده بئيت ائتمه‌يه‌جک. بو، حسینین تضییقه و زوراکیلیغا قارشی دؤزوم و مقاومتینی گؤستریر.

سوننه‌نین مهو اولماسی، بیدتلرین يايیلماسی حسین مکه‌يه گلدیکدن سوْنرا بسره شهرینده‌کی قبیله‌لرین باشچیلارینا مکتوب يازدی. او، مکتوبدا بئله يازیر:




#Article 135: ایمام رضا (ع) (242 words)


علی بن موسی (امام رضا، ابوالحسن، ابوعلی، صابیر، زکی، ولی، وفی، صدیق، رضی، شمس‌الشموس، معین‌الضعفا و الفقرا، غریب‌الغربا، سیراج‌الله، نورالهدا، قره‌عین‌المومنین، مکیده‌المولححیدین، کفوالملیک، رب‌السریر، ریاب‌التدبیر، شمس‌الطوس، مارال ضامینی، عالم آل‌محممد، ثامین‌الحوجج) شیعهلرین سککیزینجی ایمامیدیر کی ۱۴۸اینجی هیجری ایلینین رمضان آیینین ۱۹اونجو گونونده مدینه شهرینده آنادان اوْلوبدور. اونون آتاسی کاظم -شیعه‌لرین یئددینجی امامی- و آناسیدا ام‌البنین‌دیر. ایرانین رضوی خوراسان اوستانینین مرکزی -مشهد شهری- ایمام رضانین مقبره‌سینی اؤزونده یئرلشدیریب و ایلده چوخلو زاییرلری اؤزونه جذب ائدیر.

ریضا آتاسی -کاظیم- اوله‌ندن سوْنرا، ۲۰ ایل موددتینده ایمامت ائتدی کی اونون ۱۷ ایلی مدینه‌ده و اوچ ایلیده خوراساندایدی. او مدینه‌ده صادیقین عئلمییه حوزه‌سینین تکمیلینده چالیشدی و چوخلو اویرنجیلری تربییه ائتدی. او هارون‌الررشید و مأمونون خیلافتلری دووره‌سینده یاشاییردی. مأمون کی ایرانلیلارین شیعه اماملارینا اوْلان علاقه‌لرینی گوردی، رضانی جبریله مدینه‌دن خوراسانا گتیریب، اوز ویلایتعهدی عونوانیندا ائعلان ائتدی.

مأمونون دستوریله اونون حوضوروندا بیر پارا موناظیره‌لر برپا اولدی. بۇ موناظیره‌لرین بیرینده، ریضا آیری مذهبلرین عالیملریله دانیشیغا مشغول اولدی. هربذه اکبر (زرتوشتی)، رأس‌الجالوت (یهودی)، جاثلیق (مسیحی) و عمران (صاییبی) رضایله اوْلان موناظیره‌ده، رضانین عقیده‌لر و سوزلرینه مغلوب اوْلوب، مسلمان اوْلدولار.

رضادان چوخلو حدیثلر نقل اوْلوبدور کی اونلارین ان اونملیسی «سلسله‌الذهب» حدیثیدیر کی او نئیشابوردان گئده‌نده اونو دئدی: «منه آتام کاظم آتاسیندان صادق آتاسیندان باقر آتاسیندان سجاد آتاسیندان حسئین آتاسیندان علی دئدی: عزیزیم و گوزلریمین ایشیغی، محمد دئدی: جبرییل منه دئدی ائشیدیب که آلله بویورور: لااله‌الاالله کلمه‌سی منیم داواملی قالامدیر، پس هرکس اونا داخل اولسا، منیم عذابیمدان آماندادیر». رضا بیر نئچه قدم حرکت ائدیب، سوْنرا قاییدیب دئدی: شرطلریله و منده او شرطلردن بیری‌ام».




#Article 136: ایمام عسکری (ع) (260 words)


حسن بن علی (ایمام حسن عسکری، ابومحمد، هادی، ابن‌الرضا و زکی) شیعه‌لرین اون‌بیرینجی ایمامیدیر کی ۲۳۲ اینجی هیجری ایلینین ربیع‌الثانی آیینین سککیزینجی گونونده مدینه شهرینده آنادان اولوبدور. اونون آتاسی ایمام هادی -شیعه‌لرین اونونجو ایمامی- و آناسیدا ام‌ولدی (حدیث، سوسن و سلیل) ایدیر.

ایمام عسکری اوچ عباسی خلافتی ائیله  هم‌دووره‌یدی. معتز عباسی، مهتدی عباسی و معتمد عباسی بو خلیفه‌لریدیرلر. او ۲۵۴ اینجی هیجری ایلینده ایمام هادینین شهادتیندن سونرا، ۲۶۰ اینجی ایله‌جن -۶ ایل مودتینده- ایمامت ائتدی. عباسی خلیفه‌لری، ایماملار هادی و عسکرینی سامرادا اؤز عسکرلرینین یانیندا موحافظیتده ساخلامیشدیرلار و بوناخاطیر، بو ایکی ایمامی «عسکریلر» آدلاندیریبلار. خلیفه‌لر بیلیردیرلر کی حضرت مهدی (عج) عسکرینین اوغلودور و بو دلیل اۆچون، اونو محدودیتده ساخلاییب و چوخلو زامانلار حبسه محکوم ائتمیشدیرلر.

ایمام عسکرینین ۱۰۰دن آرتیق اؤیرنجیسی واریدی کی ابوعمر عثمان بن سعید عمری (حضرت مهدینین بیرینجی ناییبی)، احمد بن اسحاق قمی، ابراهیم بن مهزیار، ابوهاشم داوود بن قاسم جعفری، محمد بن حسن صفار، محمد بن عثمان بن سعید عمری (حضرت مهدینین ایکینجی ناییبی)، عبدالله بن جعفر حمیری، احمد بن محمد بن مطهر، ابوسهل اسماعیل بن علی و محمد بن صالح بن محمد همدانی، اونلارین ان اؤنملی و آدلیملارینداندیرلار.

ایمام عسکری سونوندا ۲۶۰ اینجی هیجری ایلینین ربیع‌الاول آیینین سککیزینجی گونونده -۲۹ یاشیندا- معتمد عباسی دستوریله مسموم اولونوب و شهادته چاتدی. اونون جنازه‌سی سامرادا آتاسی -ایمام هادی-نین قبرینین یانیندا تورپاغا تاپیشیریلدی. ایمام عسکرینین شهادتیندن سونرا، ایمامت باره‌سینده شیعه‌لرین آراسیندا ایختیلاف ایجاد اولدو. بیر سیرا دئییردیلر کی او عوروج ائدیبدیر و قاییداجاغدیر. بیر سیرا دئییردیلر کی اونون قارداشی -جعفر- ایمامته چاتیبدیر. آما اون‌ایکی‌ایمامی شیعه‌لرین عقیده‌سینه، حضرت مهدی (عج) آتاسینین جنازه‌سینین اوستونده ناماز قیلیب و اوز ایمامتینی هامییا اعلان ائتدی.




#Article 137: حضرت مهدی (105 words)


حجت بن حسن (حضرت مهدی، قایم، بقیه‌الله، حجت‌الله، منتظر، غایب، صاحب‌الامر، موعود، ولیعصر، اباصالح و منصور) شیعه‌لرین اون‌ایکینجی ایمامیدیر کی ۲۵۵ اینجی هیجری ایلینین شعبان آیینین آراسیندا سامیرا شهرینده آنادان اولوبدور. اونون آتاسی ایمام عسکری -شیعه‌لرین اون‌بیرینجی ایمامی- و آناسیدا نرجیسیدیر.

ایمام عسکرینین شهادتیندن سونرا، شیعه‌لرین آراسیندا ایمامت موضوعسوندا بؤیوک ایختیلاف یاراندی. اون‌ایکی‌ایماملی شیعه‌لرین عقیده‌لری اساسیندا، مهدی بئش یاشیندا ایمامته چاتدی. او ۲۶۰ اینجی هیجری ایلیندن ۳۲۹ اونجو هیجری ایلینه قدر، شیعه‌لریله ناییبلرین توسوطیله ایرتیباطدایدی و بو دووران، صوغرا غیبتی آدلانیر. صوغرا غیبتیندن سونرا ظوهور زامانینا قدر، او کوبرا غیبتده‌دیر.دییلیب دیر بو حضرت بیر، گون کیبی دیر کی بولوت لارین دالیسیندادیر و بیر گون ایشیخلاناجاخ.




#Article 138: ایمام کاظم (230 words)


موسی بن جعفر (ایمام کاظم، باب‌الحوایج، عبدالصالح، امین، صابر و صالح) شیعهلرین یئددینجی ایمامیدیر کی ۱۲۸ اینجی هیجری ایلینین صفر آیینین یئددینجی گونونده ابوا منطقه‌سینده (مکه و مدینهنین آراسیندا) آنادان اولوبدور. اونون آتاسی ایمام صادق -شیعه‌لرین آلتینجی ایمامی- و آناسیدا حمیده موصفاتیمیش.

ایمام صادقین شهادتیندن سونرا، ایمام کاظم اؤز ایمامتینی شیعه‌لره اعلان ائتدی و ۳۵ ایل بویوندا، اونلارین تربیتلرینی عؤهده‌دار اولدو. او نئچه‌لر دفعه عباسی خلیفه‌لرینین توسوطیله توتولوب، حبس اولوندو؛ اوراجان کی هارون‌الرشید اونو ۴ ایل حبسه محکوم ائتدی. ایمام کاظم سونوندا ۱۸۳ اونجو هیجری ایلینین رجب آیینین ۲۵ اینجی گونونده -۵۵ یاشیندا- هارون‌الرشیدین دستوریله شاهک زیندانیندا زهر ایله مسموم اولونوب، شهادته چاتدی. اونون مقبره‌سی عراقین کاظمین شهرینده‌دیر.

ایمام کاظم اؤز یاشاییشیندا مروان بن محمد، ابوالعباس سفاح، منصور دوانیقی، مهدی عباسی، هادی عباسی و هارون‌الرشید خلیفه‌لریله هم‌دووره‌یمیش. علی بن یقطین، ابوصلت بن صالح، اسماعیل بن مهران، حماد بن عیسی، عبدالرحمان بن حجاج، عبدالله بن جندب، عبدالله بن مغیره، عبدالله بن یحیی، مفضل بن عمر، هشام بن حکم، یونس بن عبدالرحمان و یونس بن یعقوب اونون ان اؤنملی اؤیرنجیلریدیرلر.

ایمام کاظمین ۳۷ ائولادی واریمیش کی اونلارین اون‌سککیزی اوغلان و اون‌دوققوزودا قیزیمیشلار. ایمام رضا، ابراهیم، عباس، قاسم، اسماعیل، جعفر، هارون، حسن، احمد، محمد، حمزه، عبدالله، اسحاق، عبیدالله، زید، حسین، فضل و سلیمان اونون اوغلانلاری و حضرت معصومه، فاطمه، رقیه، حکیمه، ام ابیها، صغری رقیه، کلثوم، ام جعفر، لبابه، زینب، خدیجه، علیه، آمنه، حسنه، بریهه، ام سلمه، میمونه و ام کلثوم اونون قیزلاریدیرلار.




#Article 139: اینجه‌صنعت (156 words)


اینجه صنعت یا دا هۆنر — اینسان حیسّلری‌نین تصویری پروسه‌سی دیر. همچینین ایسته‌نیلن فعالیت ساحه‌سینده اینسانین گؤستردیگی یوکسک باجاریق ، مهارت ده نظرده توتولور.

اینجه صنعت مدنیتین ترکیب حیصّه‌سی اولان ایجتیماعی شوعور فورماسینین بیر نؤعو دور.
اینجه صنعت دینله ییجی و یا تاماشاچی یا اینفورماسی یانین گرافیکا ، و یا موسیقی ، و یا رقص و یا دا بونلارین بیر نئچه سینین توپلومودان عیبارت اولان تئاتر ، بالئت ، کینموتوگرافیا (فارسجا: سینما) ایله وئریلمه اوستالیغی دیر. ادبیات اینفورماسی یانی یازی یولو ایله اؤتورمه یه اساسلانان  اینجه صنعت نؤعو دور. او مکتوب لارین مؤوجود اولدوغو دؤورده ن بللی دیر. اینجه صنعت اینسانین مدنی فعالیتینه عاید اولدوغوندان اونون کؤکو اینسانلار آراسیندا دیلله کوممونیکاسی یا یاراتدیغی دؤورلره  گئدیب چیخیر.سونرالار اینکیشاف نتیجه سینده او سربست مدنی استاتیک پروسسه چئوریله ره ک اؤز صیرف دیلله باغلی ماهیتیندن کنارا چیخیر.

نه یین اینجه صنعت آدلاندیریلماسی بو و یا دیگر جمعیتین اینکیشافی دؤورونده مالیک اولدوغو استئتیک نورما و دیرلندیرمه درجه سیندن آصیلی دیر.




#Article 140: اینگیلیس دیلی (270 words)


اینگیلیسجه (اینگیلیسجه: English language، ساده‌جه English) هیند اوروپا دیل عاییله سینین ژرمن دیللرینین باتی قولونا باغلیدیر. ۴۱۰ میلیون اینسانین آنا دیلیدیر و ایکینجی دیل کیمی ۱ میلیارد اینسان طرفیندن دانیشیلیر(۲۰۰۷). بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین آلتی رسمی و ایشچی دیلیندن بیریدیر. اینگیلیس‌لرین طبیعی دیلی، اینگیلیس، بؤیوک بریتانیا، آمریکا (۳۱ ایالتی)، ایرلند، کانادا،  مالت، اوتریش و یئنی زلانددا رسمی دیلدیر. بو دیل، آسیا (مثلاً هیندوستان، پاکیستان و …) و آفریقانین بعضی دؤورلرینده رسمی دیل کیمی ایستیفاده ائدیلیب. لینقویستیکادا اینگیلیس دیلینده دانیشانلار آنقلوفون آدلانیرلار، کانادادا بۇ ایصطلاح سیاسی معنادا ایشلدیلیر.

حاضیردا اینگیلیس دیلی دۆنیادا ان گئنیش یاییلمیش دیللردن بیریدیر. اینگیلیس دیلی دۆنیادا دیپلوماسی، تیجارت، دنیزچی‌لیک، علم-تکنیک و بیلیشیم دیلی کیمی مشهوردور. زمانه‌میزده نشر اوْلونان ادبیاتین و مطبوعاتین اکثریتی اینگیلیس دیلینده درج اوْلونور. بۆتون بۇ دییلنلره گؤره اینگیلیس دیلی‌نین اؤیرنیلمه‌سی هر کس اۆچون حیاتی ضرورت کیمی قارشیدا دورور. اینگیلیس دیلی‌نین فونتیک قۇرولوشو بیر سیرا اینکیشاف مرحله‌لریندن کئچمکله اؤزونه مخصوص اوریژینال سس ترکیبی یارادا بیلمیشدیر.

اینگیلیس دیلی دونیادا تقریباً ۳۷۵ میلیون اینسانین آنا دیلی‌دیر.  چین و ایسپانیادان سونرا اینگیلیس دیلی دونیادا ان چوخ دانیشیلان دیل‌دیر. اینگیلیس دیلی دونیادا ان چوخ ایستیفاده اولونان دیل‌دیر.
۲۰۰۶ رقملرینه گؤره، اینگیلیس دیلی دانیشانلارین ان چوخ یاشادیغی اؤلکه‌لر ان بؤیوک‌دن ان کیچیکینه قدردیر: آمریکا ۲۵۱ میلیون، اینگیلیس ۶۱ میلیون،  کانادا ۱۸.۲ میلیون، اوسترالیا ۱۵.۵ میلیون  نیجریه ۴ میلیون،  ایرلند ۳،۸ میلیون،  جنوبی آفریقا ۳،۷ میلیون  و یئنی زلاندیا ۳،۶ میلیون دور.

اینگیلیس دیلی‌نین اینکیشافی اۆچ مرحله‌یه بؤلونور: قدیم اینگیلیس دیلی (۴۵۰—۱۰۶۶)، اوْرتا دؤور اینگیلیس دیلی (۱۰۶۶—۱۵۰۰)، یئنی دؤور اینگیلیس دیلی (۱۵۰۰-جی ایلدن ایندیکی دؤوره قدر).

اینگیلیس دیلی‌نین چوْخ سایدا لهجه‌لری واردیر. لهجه‌لر اینگیلیسده داها چوْخ‌دور. آمریکا-دا لهجه لر اوْلسا دا، ادبی دیل کیمی اوْرتا-آتلانتیک لهجه‌سی ایشلنیر.

اینگیلیس الیفباسیندا ۲۶ حرف وار.




#Article 141: اینی (125 words)


اینی کندی اردبیل اوستانی نده یئرلشیب. بو کند موغان بولگه سی نین ان بویوک کندی دیر. اینی کندینین اوزو اوچ کنده بولونور. یوخاری اینی، آشاغا اینی و اورتا اینی. اورتا اینی، اینی قصبه سینین مرکزی دیر.

بو کند 38درجه و 59 دایاقا قوزئی ائنلملرینده و 48 درجه و 9 دایاقا دوغو بویلاملاریندا یئرلشیب. 
اینی کندی گئرمی شهری نین گونئی دوغوسوندا، 10 کیلومتر فاصیله ایله یئرلشیب. ا
ینی کندی، باغیمسیز آذربایجان جمهوری سی ایله قونشودور. 
قوزلو، آلای له و چلک کندلر ايني كندي نين او بیری قونشولاری دیر لار.

اینی نین کندلری 1365، 1370 و 1375 اینجی ایللرده ترتیب له 360، 361 و 373 عائیله سی، هابئله 2314، 2361 و 3365 نفر جاماعاتی وار ایمیش.

پژوهشی در جغرافیای مغان، سید محمد ابراهیمی، انتشارات نیک آموز 1385




#Article 142: ایواز طاها (646 words)


ایواز طاها ـ چاغداش آذربایجانلی یازار، ژورنالیست و فیلوسوف.

ایواز طاها موغاندا آنادان اوْلوب. او، ایختیصاصینا گؤره فلسفه ایله مشغول اولور و بدیعی نثر یازیر. ا. طاها ۹۰-جی ایل لرده «یول» درگی‌سی‌نین قوروجوسو و باش‌یازاری اوْلموشدور. سوْنرالار آذربایجان جومهورییتینده «جهان» درگی‌سی‌نین تمل داشینی قویموش، او ژورنالین باش یازارلیغینی اؤز اوزه‌رینه گؤتورموشدور. هابئله او، ۲۰۰۴-جی ایلدن «یارپاق» قزئتینی چیخارماغا باشلامیشدیر. «یارپاق» میلّی حؤکومت دئوریلدیکدن بری تام آذربایجان تۆرکجه‌سینده بوراخیلان ایلک قزئت اوْلموشدور.

طاهانین ایندییه‌دک ایکی یوزه یاخین ایری‌لی-خیردالی یازیسی (مقاله‌لری، اؤیکولری، رومان‌لاری، تنقیدلری، ائسسه‌لری و ترجومه‌لری) آیری-آیری درگی‌لر و قزئت‌لرده چاپ ائدیلمیشدیر. آذربایجان تۆرکجه‌سینده، فارس و اینگیلیس دیل‌لرینده یاییم‌لانان بۇ یازی‌لاردا، داها چوْخ فلسفه و ادبیات و سیاست قوووشاغیندا یارانان مسئله‌لر آراشدیریلمیشدیر.

ایواز طاهانین هر بیر فلسفی آختاریشیندا «دیل وسوسه‌سی» و یا «دیل دویارلی‌لیغی» گؤزه چارپیر. «دیل» فئنومئنی‌نین بئله‌جه قاباردیلماسی بلکه ده آذربایجان تۆرکجه‌سی‌نین تاریخی دورومو ایله باغلی‌دیر. او، واخت‌آشیری بۇ مسئله‌یه قاییدیر. بعضاً بئله نظره چارپیر کی، او، دوشونجه گئدیشینی و تفککورون گئرچکلشمه شرطینی دیلدن آسیلی سانیر. اونون سؤزویله دئسک «اینسانین دوشونجه‌سی دیلده باش وئریر. هابئله، اینسانین وارلیغی دیلده گئرچکلشدییی زاماندان او، باشقا جانلیلاردان سئچیمله‌یه باشلاییر. أرسطو اینسانین حئیوان‌لارا اوستونلویونون باشلیجا سببینی «نیطق» ده گؤردوکده، یانیلمیر. چونکی اینسان دانیشان حئیوان‌دیر.» او هایدگئردن ایلهام آلاراق «دیل نه اینکی اینسان دوشونجه‌سی‌نین، بلکه وارلیغی‌نین دا ائوی‌دیر» سؤیله‌ایر. طاها حتتا أدبی-بدیعی یارادیجلیغیندا دا بۇ وسوسه‌دن یاخا قورتارا بیلمیر. اؤرنه‌این، کیچیک حجملی رومان ژانریندا یازدیغی «قورشون هاردان آچیلیدی» أثرینده تکنیکی و بدیعی اؤزه‌للیک‌لره رعایت‌له یاناشی، ساغلام و آخیجی بیر دیل سرگیله‌مه‌یه قورشانیر. گونئی آذربایجان بدیعی نثری‌نین قیتلیغیندا بئله بیر کیتاب نثر مدنیتی‌نین گلیشمه‌سینده ائتکی‌سیز اولمایا بیلمزدی.

طاها گؤزه‌للیک فلسفه‌سینه کؤکلنمیش «شعر وارلیغین ائوی‌دیر» کیتابیندا دا بیر چوْخ مسئله‌لرله یاناشی یئنه ده دیله قاییدیر. همین کیتابدا گئتمیش کیچیک بیر جومله، سانکی عؤمور بویو بیر فعالیتین اؤزه‌اینی عکس ائتدیریر: «من آذربایجان تورکجه‌سینی تفککور ساحه‌سینده دیللندیرمک ایسته‌ایرم.» اوسته‌لیک، فلسفی نظریه‌لر ایشیغیندا گونئی‌ده شعر مدنیتی‌نین یایغین اولماسی‌نین سرّینی آچماق اۆچون نظری سبب‌لر آختاریر. کیتابدا شعریمیزین نثره اوستونلویو، شعرله نثر دیلی‌نین کؤک‌لو فرق‌لری، شعرله ایلگیلی ایدئولوگییانین ائتکی‌لری، شعرین آماج و یا آراج اولماسی، و شعرله فلسفه‌نین ایلگی‌لری گئنیش آراشدیریلیر.

سیاست فلسفه‌سینه‌گلدیکده، طاها پولیتیکانی پولیسدن فرقلندیریر. اونون سؤزو ایله دئسک، «سیاست اساساً تکذیب‌چی‌دیر. محض بۇ اؤزه‌للیییندن دولایی صنعت‌له ده عئینی جبهه‌ده دایانیر. سیاستی گوج قورولوش‌لاری (پولیس) ایله قارشی قارشییا قویمالیییق. پولیتیکانی پولیسدن آییرمالیییق.» پولیس کیملیک‌لری نیظام‌لی بیچیمده پایلاییر؛ توپلومون هر بیر آیرینتیسی‌نین، هر بیر اویه‌سی‌نین یئرینی دقیق معینلشدیریر. سیاست بۇ سیستئمی داغیتما گیریشیمی‌دیر. یارادیجیلیق، یالنیز بۇ داغیدیجیلیقدادیر کی، سیاست‌له الاله وئریر. طاها بۇ فرقلندیرمه‌نی ژاک رانسیئردن آلیر. سیاست بوردا The political تئرمینی‌نین قارشلیغی‌دیر. طاها اونون قارشیلیغی اولاراق «سیاسال» سؤزونو سئویر، آمّا قاوراییشدا چتینلیک تؤره‌نمه‌سین دئیه هله‌لیک سیاست سؤزونو قوللانیر.

پولیس ایندیکی دورومون گودوکچوسودور؛ دوزگون سیاست ایسه ایندیکی دورومو سورغویا چکمک. بونلاری بیربیریندن آییران سینیر، تیترک و سیویق اولسا دا آنلاملی‌دیر. سیاستین پولیس یؤنو ایجتیماعی گئدیش‌لری اداره ائدیب، جیلوولاییر. بیرئی‌لری [فردلری] بللی چرچیوه‌لرده صینیفلندیریر، باشقا سؤزله اونلاری گؤرونرده ساخلاییر. پولیس بوتون اولای‌لارا اینتیظام باغیشلاییر، هرنه‌ای قانون چرچیوه‌سینه سیخناشدیریر، آیریم‌لارا [ایستئثنالارا، موخالیف دوشونجه‌لره] یاغی، یابانجی گؤزله باخیر، اونلاری دیشلاییر؛ ایستبلیشمئتی establishment خائوسا تام حاکیم قیلماق. بوتون بونلارا قارشی چیخماق ایسه دوزگون سیاستین ایشی‌دیر.

طاها بۇ دوغرولتودا ایکی اؤنملی مسئله‌نی چؤزومله‌مه‌یه [آنالیز ائتمه‌یه] گیریشیر. کیملیک [هویت] و عامیلیت. یازاری ماراقلاندیران مسئله بودور: بوتؤو کیملیک و دمیر عامیلیت همیشه دیکتاتورایا یول آچیب. فرانسه  اینقیلابیندا دا بئله اوْلوب، سووئت‌لر بیرلیینده ده، ایراندا دا. پوست‌مودئرنیزمین اورتایا آتدیغی سارساق اؤزنه نین ایسه بیر توکو دبرده‌جک قده‌ر گوجو قالماییب. بۇ ایکی اوچورومون آراسیندا قیل کؤرپوسو سالماق گرکدیر. بۇ ایکی ضدیت آراسیندا ایجتیماعی چالیشقانلیغین هم یارارلی، هم ده اینسانی بیچیم‌لرینی آختارماق. جاواب نه ساوادسیز باغیرغان سوبیئکت‌ده‌دیر، نه ده اگزیستانسیالیزمین ایضطیرابلی فاعیلینده. مارکسین دا سئویملی ایشچی طبقه‌سی بیلگی پاتلاییشی [انفجار اطلاعات] نتیجه سینده داغیلمیشدیر. یازار عرب باهاری دئوریم‌لرینده بئله بیر اؤزنه‌نین باش قالدیراجاغینی گؤزله‌ایردی. آمّا، میصرده ۶ آوریل حرکاتی‌نین آرتیق طاماهلیغی، اخوان المسلمین‌ین سیاسی مونوپولیاسی و اوردونون خاریجی گوج‌لره باغلیلیغی اومودلاری قسمن ده اولسا پوچا چیخاردی. «کیملیکچی سیاست باره‌سینده پاتولوژیک تئزلر» کیتابی بۇ آختاریشین بیر محصولودور.

ایواز طاها آیری آیری قزئت‌لر و درگی‌لرین قورجوسو و یا باش یازاری اوْلموشدور:
یول درگی‌سی (۱۹۹۰–۱۹۹۲)
جهان درگی‌سی(۱۹۹۷–۱۹۹۹)
یارپاق قزئتی (۲۰۰۴ـ)




#Article 143: ایپار (217 words)


ایپار خان ـ بؤیوک تورک اویغور افسانه‌لشمیش قهرمان قیزی، عیففت سیمگه‌سی.

اييده قوخولو جارييه اولاراق بيلينن ايپارخان بو عينادينا دوام ائتمکده دير بو دوروم هم اؤزونو هم ايمپاراتورو چوخ اوزمکده دير.ايمپراتورون آناسي طرفيندن ايمپراتورون ايشلري نين اوزونتو ندنييله آخساديغي اۆچون يا ايمپراتورون قوينونا گيرمه سي يادا اؤزونو اؤلدورمه سي اۆچون ايقنا ائديلن ايپارخان سونوندا جانينا قييماغا قرار وئرر، اصلا ايمپاراتورلا اولاماياجاقدير.هم موسلومان اولمايان همده اؤز اؤلکه سيندن اولان اينسانلاري دوستاق ائدن بيرييله هئچ واخت ائولنمه يه جکدير. ايمپراتورون دوستاقلارلا ياخشي داورانديغيني ايثبات ائتمک اۆچون ياپديقلاري دا ايشه ياراماميشدير.ايمپراتورو اؤلدورمک اۆچون گييسيسي نين جيبينده سورکلي خنجر داشييان ايپارخان اؤز حياتينا سون وئره جکدیر.

جانينا قييماغا تصميم توتان ايپارخان سونوندا زهر ايچه رک بو قراريني حياتا گئچيرير، اونو اؤزونو اؤلدورمه يه ايقنا ائدن ايمپراتورون آناسي ايسه اوغلو بو دورومو اؤيره نيب ده اونو قورتارماسين دييه ايمپراتورون اوتاغيني کيليدلر. ايپارخان زهري ايچميشدير ، آرتيق کيمسه نين قوينونا گيرمه يه، دينيني دئييشديرمه يه گرک قالماياجاقدير. آرتيق اؤلومه اییيجه ياخينلاشان ايپارخان اؤلورکن، ايمپاراتور آناسي نين اينصافا گليب اوغلونو اوتاغي نين قاپيسيني آچماقلا سون نفسينده ايپارخاني گؤرمه شانسينا ائريشر.

ايپارخانين اؤلومو هرکه سي ياسا بوغموشدور، اونون آنيسينا پورتئره لر ياپيلير.اؤزونون هاردا ياتديغي تام اولاراق بيلينمه سه ده ايکي دنه توربه سي واردير .بيري کاشغاردا بيري چين ايمپراتورلوق موزوله سينده. ايپارخان تورک جومهورييتلرينده عيفت سيمگه سي اولاراق تاريخده کي افسانه قادينلار آراسيندا يئريني آلميشدير.




#Article 144: ایکینجی تورک دیلی اورتوقرافی سمیناری (1973 words)


ایکینجی تورک دیلی اورتوقرافی سمیناری آذربایجان تورکجه‌سینین عرب الیفباسیندا ایستانداردلار قورماق اوچون کئچیریلن بیر سمیناریدی.
بو سمینار ۱۳۸۰ اینجی گونش ایلی شهریور آیینین ۱۴، ۱۵ و ۱۶ سیندا ایرانین تهران شهرینده کئچیریلمیشدیر. سمینارین باشقانی دوکتور جواد هئیأت اولموشدور.
بو سمینار کئچیریلدیکدن سوْنرا اورتوقرافی سمینارینین آلدیغی قرارلار عونوانیندا موکمّل قایدالار جوزوه شکلینده یاییلمیشدیر.

بو مقاله‌ده بۇ قرارلارین هامیسی یازیلمیشدیر.

الیفبامیزین آدی تۆرک الیفباسی-دیر. آنجاق فرقلندیمه زامانی عرب کؤکلو تۆرک الیفباسیدا دئییله بیلر.

صاییتلرین یازیلیشی اۆزرینه قئیدلر:

بو سسین یازیلیشی عئینی نتیجه‌نی تؤره‌دن ایکی قایدا اساسیندا تنظیملنیر: موْرفم قایداسی، هیجا قایداسی.

الف – موْرفم قایداسینا گؤره، بۇ سسین یازیلیشی کلمه‌لرین باشلانغیجینا و موْرفملرین سوْنونا محدودلاشیر و موْرفملرین اوْرتاسیندا یازیلمیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی:

ایزله‌مک ← ایزلنمک، ایشله‌مک ← ایشلتمک

بیر هیجادان آز اوْلان موْرفم منسوبیت شکیلچیسی اوْلسا، یئنه ده مۆستقیل موْرفم کیمی چیخیش ائده‌جک: دده‌م، اؤنرگه‌ن، وظیفه‌م.

ب- هیجا قایداسینا گؤره، بۇ سسین یازیلیشی کلمه‌لرین باشلانغیجینا و هیجالارین سوْنونا محدودلاشیر و هیجالارین اوْرتاسیندا یازیلمیر، کلمه‌لرین باشلانغیجیندا ا بیچیمینده، هیجالارین سوْنوندا ایسه ـه، ه حرفی‌نین موافیق فوْرمو ایله یازیلیر.

قئید ائتمک لازیمدیر کی:

هر حالدا بۇ سسین یازیلمادیغی یئرلرده چاشقینلیق احتمالی اوْلسا، فتحه حرکه‌سی (__َ_) علامتیندن فایدالانماق اوْلار. اَیری، دَیَر، دَوه.
آشاغیداکی جدولده گؤروندوگو کیمی بۆتون کلمه‌لرین یازیلیشی هر ایکی قایدا اساسیندا عئینی بیچیمده اوْلور:

بیر کلمه‌نی کسینلیکله موْرفملره آییرماق اوْلماسا، ایملا هیجا اساسیندا قۇرولمالیدیر: گؤبه‌لک، چییه‌لک، کپه‌نک، یئلپه‌نک، کؤنده‌لن، کلبه‌جر، چته‌نه، گؤره‌لیم، گؤزله‌یه‌لیم، بیله‌رک، گله‌نک.

ائـ ئـ ئ

میثال اۆچون:

ائشیدیرم، دئمه‌میشم، گئدیرم، یئ، دئ

انرژی، اِلِمِنت، تلویزیون، تکنولوژی، تِست، احسان، علم، حکایه، فاتح، قانع، نهضت، عشق

تسبئح، قبئح، سفئه، بئچارا، بئساواد، پئشواز، پئشکش

I سسی‌نین دیاکریتیک علامتینی یازماغا گرک یوْخدور: آغیز، قاییق. آنجاق فرقلندیرمه ضرورتلرینه گؤره اوْنون ساده‌جه اۇشاق درسلیکلری، یاد سؤزلر و فوْلکولورا عایید اوْلان متنلرده یازیلماسی تؤوصیه ائدیلیر.

سس‌سیز فوْنملری تمثیل ائدن حرفلر آشاغیداکیلاردان عیبارتدیر کی، کلمه‌نین هر یئرینده اؤزونه مخصوص فوْرمدا یازیلیر:

میثاللار: بۇلود، توْپ، جام، چرچی، خاچ، دره، سوْن، زور، ژاله، شانس، آغا، قاییق، گۆنش، لاله، من، نئجه، هارا، ائو، یاشار.

ایضاح: پارانتز ایچینده گؤستریلن حرفلر آنجاق عرب کؤکلو سؤزلرده، بعضاً ده فارسجا سؤزلرده یازیلیر، میثال اۆچون:

ظالیم، اذیّت، ضربه، ثۆریا، صاباح، صۆلح، حۆریت، مدّاح، صرّاف، طلیعه، گۆذشت، ایصفاهان.

صامیتلرین یازیلیشی اۆزرینه قئیدلر

۱/۳-عربجه سؤزلرین یازیلیشیندا عرب دیلینه مخصوص اوْلان صامیتلر قوْروناجاق:

طلیعه، ثۆریا، صاباح، ظارافات، مدّاح، ضربه، ظۆلم، صرّاف

۵/۳- ایکی İ آراسیندا گلن Y سسی «گ» (یۇمشاق گ) ایشارهٔ ایله یازیلمالیدیر، میثال: ایگید، ایگیرمی، چیگین، گتیردیگیم.

۶/۳-کلمه‌نین گؤرونوشونو ساخلاییب، کؤکونو ایتیرمه‌مک اوچون «ک» حرفی ایکی سسلی آراسیندا قالیب «ی» سسینه چئوریلدیگی زامان «گ» ایله یازیلمالیدیر، میثال: چؤرگیم، گله‌جگیم، گؤروندوگو، شاعیرلردرنگی.

۸/۳- عرب کؤکلو کلمه‌لرین سوْنوندا اصلینده ع حرفی ایله ایفاده اوْلان و بیزده H سسینه دؤنموش اوْلان فوْنم ح حرفی‌نین موافیق فوْرمو ایله یازیلاجاق: ماتاح، طاماح. همین سس کلمه‌لرین اورتاسیندا هـ حرفی‌نین موافیق فوْرمونا چئوریله‌جک: فهله

۹/۳- تلفّوظوندن آسیلی اوْلمایاراق، یابانجی کلمه‌لرین باشلانیشیندا و بعضاً اوْرتاسیندا «ق» کیمی سسلنن «غ» حرفی اوْلدوغو کیمی یازیلاجاق:

غریب، غزل، غم، افغان

۱۰/۳-فارس کلمه‌لرنده‌کی «گ» حرفی بعضاً «ق» کیمی تلفّوظ اوْلدوغونا باخمایاراق اوْلدوغو کیمی یازیلاجاق:

کارگاه، آگاهی، دانیشگاه، آبگوشت، گۇماشتا

۴/۱ - خارجی کلمه‌لرده İU و İO و İA قۇرولوشونون ایچینده عمله گلن بیتیشدیریجی صامیت «ی» حذف ائدیلیب؛ کلمه ساده‌جه بیر «ی» ایله یازیلاجاق:

۴/۲ - SK و ŞT و ŞP و ST و SP قوْشاسسلر ایله باشلانان کلمه‌لرین اوّلینه «ای» حیصّه‌سی آرتیریلمالیدیر.

ایسپورت، ایستالین، ایستانسیا، ایستیراسبورق، ایستئیک، ایستکر، ایشتوتقارت، ایشنیتسل.

عرب کؤکلو کلمه‌لرده تشدید علامتی قوْرونمالیدیر، آنجاق تۆرکجه سؤزلرده و اۇروپا سؤزلرینده تشدید ایشلنمز:

مۆکمّل، ادبیّات، موفّقیّت، مدنیّت، دوْققوز، اوْتللوْ.

عربجه سؤزلرین یازیلیشیندا لازیم اوْلان یئرده تنوین علامتیندن ایستیفاده اوْلمالیدیر و تنوینین یازیلیشی آشاغیدا گؤروندوگو کیمی اوْلاجاق:

مثلاً، اعتیباراً، قصداً، سهواً، قطعیاً، عملاً.

۷/۱ - کلمه‌نین سوْنوندا گلن ساکین همزه Ə سسیندن سوْنرا گلسه، «أ» بیچیمینده یازیلاجاق:

منشأ، مبدأ، ملجأ.

۷/۲ - همین نؤوع همزه U سسیندن سوْنرا گلسه، «ء» بیچیمینده یازیلاجاق:

سوء.

۷/۳ - همین نؤوع همزه A سسیندن سوْنرا گلسه، تلفّوظده غیر-فعال اوْلدوغونا گؤره یازیلمایاجاق:

اینشا، ایملا، ایجرا، ایبتیلا، انبیا، اؤولیا.

۷/۴ - A سسی ایله سسلنن همزه «آ» بیچیمینده یازیلاجاق، آنجاق مدّ علامتی‌نین یازیلماقی چاشقینلیق احتیمالی اوْلان یئرده گرکلیدیر:

سۇال، مۇاخیذه، مبدآت، اینشاآت، مآل، مآب.

۷/۵ - Ə سسی ایله سسلنن همزه «أ» بیچیمینده یازیلاجاق:

جۆرأت، تأسّوف، هئیأت، مسئله، نشأت.

۷/۶ - آنجاق بۇ Ə سسی کلیمه‌نین سوْن سسی اولسا، همزه «ئ‍» بیچیمینده یازیلاجاق:

نشئه، تؤوطیئه.

۷/۷ - İ سسی ایله سسلنن همزه «ی‍» حرفی ایله ایفاده اوْلاجاق:

رئیس، فدایی، جرایید، ایسراییل، کایینات، داییر.

قئید: منشأ، اینسانین منشأیی، مبدأ، سفریمیزین مبدأیی کیمی کلمه‌لر گؤروندوگو کیمی یازیلمالیدیر.

۷/۸ - همزه O و U و E سسلری‌نین بیری ایله سسلنیرسه، «ئ‍» بیچیمینده یازیلاجاق:

ناپلئون، ژئوْپوْلیتیک، زئۇس، دۇئل، سۇئد، نوْئل، شۆئۇن، کلئوْپاترا، مائوْ، رۆئۇس، ایدئوْلوژی، نئوْن، آئوْرت، مسئول، آرکئولوژی، رئۇف، داخائۇ، ایشترائۇس، سئول، چائوشسکو، تئولوژی.

۷/۹ - E سسیندن سوْنرا گلن همزه، «ئ‍» بیچیمینده یازیلاجاق:

تئاتر، رئال، نئاندرتال، پروتئین (پروتیین).

۷/۱۰ - Ö و Ü سسیندن سوْنرا گلن همزه یازیلمایاجاق:

مؤمین، لؤلؤ، مۆدّب، مۆنّث، مۆلّیف، مۆسّیس، مۆثّیر.

۷/۱۱ - اۇروپادان آلینما کلمه‌لرده‌کی ae سسلری بیزده «آی‍» بیچیمینده ایفده اوْلمالیدیر:

aeroport آیروپورت، aeroplan آیروپلان.

۷/۱۲ - تنوین قبول ائدن همزه بۇرادا گؤروندوگو کیمی یازیلمالیدیر:

جوزئاً، ایستیثناً.

۸/۱-شکیلچیلر عۆمیتله کؤکلره بیتیشیک یازیلیر: گلمیشم، گلدیلر، ائللر، گؤزلدیر.

۸/۲- «می» و «مو» سۇال شکیلچیلری اوْرتادا بیتیشیک، سوْندا ایسه یان-یانا یازیلمالیدیر: گلدی‌می؟ گئتدی‌می؟

ای بیقرار سینه‌ده، نشترمیسن، نه‌سن؟ پیکانمیسان، کؤنولموسن، اخگرمیسن، نه‌سن؟ (قؤوسی تبریزی).

۳/۸- «دا» و «ده» نیطق حیصّه‌لر شکیلچی کیمی ایشلندیگی زامان بیتیشیک، یوْخسا آیری یازیلیر: بۇ سۇالین جاوابی منده‌دیر. حسن ده گلدی، من ده.

۴/۸/ کلمه‌لری بیتیشدیرجی صامیتله باشلانان شکیچیلردن قاباق پارچالاماق تؤوصیه اولور: موسیقی‌سی، قالمالی‌یام، قالمالی‌ییق، دئمه‌لی‌یم، دئمه‌لی‌ییک، فیضولی‌یه.

باشقا میثاللار:

۵/۸-اۇزون کلمه‌لرین یازیلیشینی آسانلاتماق اوچون دؤرد و داها چوخ هیجالی کلمه‌لر سسلی ایله بیتن موْرفمندن سوْنرا پارچالانا بیلر، آنجاق آرالاریندا فاصیله اوْلمامالیدیر: مۇسیقی‌چیلر، بیزیمکی‌لر.

۶/۸ بیر کلمه‌ده عئینی صامیت یا بنزر صامیتلر آردیجیل شکیلده اۆچ دؤنه تیکرار اوْلورسا، کلمه ایکی موْرفم آراسیندا پارچالانا بیلر، آنجاق بیر کلمه‌نین موختلیف حیصّه‌لری یان-یانا یازیلمالیدیر، میثال اۆچون: سس‌سیز

۷/۸- موْرفملرین قوْووشماغیندا عئینی حرف یا اوْخشار حرفلر تیکرار اوْلورسا و اوْ ایکی حرفین بیرینجیسی ساغدان موتّصیل یازیلمیشسا، کلمه‌نی همین یئرده پارچالاماق تؤوصیه اولور:

نسیل‌لر، منیم‌میش، دیل‌لنمک

آشاغیداکی میثاللاردا صامیتین ساغ طرفدن آیری یازیلدیغینا گؤره سوْل طرفدن مۆتصیل یازیلماسی تؤوصیه اوْلونور:

اللر، داممیش، آشسیز، گؤللنمک

۸/۸- باشقا دیللردن آلدیغیمیز بۇ حیصّه‌لر قوْشولدوغو سؤزه بیتیشیک یازیلاجاق:

۹/۸- باشقا دیللردن آلدیغیمیز آشاغیدا قئید ائدیلن حیصّه‌لر موستقیل و قوْشولدوغو سؤزه یاخین یازیلاجاق:

۱/۹-مدنیّت، ادبیات، سویه، قیمت، صحیه، ویئتنام و کیئف کیمی آلینما سؤزلرده ایشلنن İYY سس ترکیبی و İY سس ترکیبی بۇرادا گؤروندوگو کیمی ییغجام شکیلده و ساده‌جه بیر ی ایله (و لازیم گلسه، بیر تشدید علامتی آرتیرماقلا) ایفاده اوْلاجاق.

۲/۹-اۇروپا دیللریندن آلینمیش کلمه‌لر عۆمومیتله فرانسیز تلفّوظو ایله یازیلاجاق: رداکسیوْن، ناسیونال، انرژی

۳/۹- تۆرک سؤزلری‌نین باشلانیشینداکی I فوْنمی قوْروناجاق (İسسینه چئوریلمه‌یه‌جک):

اێشیق، اێلدیریم، اێلیق، اێلغیم، اێلخی

دیقّت: ایراق، ایلان، اینام کیمی کلمه‌لر بۇ قایدادان قیراقدا قالیر.

۵/۹-بۇ قرارنامه‌ده‌کی قئیدلری نظرده تۇتماق شرطی ایله بۆتون یابانجی کلمه‌لر فوْنتیک شکیلده یازیلاجاق:

۶/۹-صاییتلری تمثیل ائدن دیاکریتیک علامتلرین یازیلیشی ساده‌جه کلمه‌نین بیرینجی هیجاسیندا گرکلیدیر:

گؤرونوش، اوْغوز، دۆیون

آنجاق مۆبتدیلر اۆچون بۇ علامتلرین هر یئرده یازیلیشی تؤوصیه ائدیلیر: گؤرونۆش، اوْغۇز، دۆیۆن

۷/۹- فارسجا و عربجه شخص آدلاری‌نین یازیلیشیندا اۇرژینال ایملا قۇرونمالیدیر: محمّد، حسین، ابوالقاسم، منوچهر، کاظم، عبدالناصر، سعودالفیصل، کبری، ساعد، هئیأت.

۸/۹- دۇغمالاشمیش عرب و فارس منشألی شخص آدلاری اؤز ایملامیزلا یازیلا بیلر: علسگر، فاطما، حوسئن، ایرضا، ممّد.

۹/۹- جۇغرافی آدلاری ایراندا ایشلندیگی کیمی، آنجاق ایمکان داخیلینده اؤز تلفّوظوموزه اۇیغون شکیلده یازیلاجاق:

لهیستان، اؤزبکیستان، هیندوستان، لۆبنان، اۇتریش، تۆرکیه، کۆردوستان

۱۰/۹- سۇن عصرده غرض اۆزوندن یا بیلگی چاتیشمازلیغی سببیندن دَییشدیلمیش یئر آدلاری ایمکان داخیلینده اۇریژینال شکیلده یازیلاجاق: تۇفارقان، سئییدآوا، سایین‌قالا، سۇلدوز، آخماقایا.

۱۱/۹- فارسجادا ایشلنمکده اۇلان تۆرک سوزلری اوز ایملامیزلا یازیلاجاق: بۇشقاب، اۆتو، شۇلوق، اۇمود، قۇلدور.

۱۲/۹- سیرا سایلار و ایسمین مۆختلیف حاللاریندا و منسوبیت فۇرموندا چیخیش ائدن سایلار آشاغیدا گؤروندوگو کیمی یازیلمالیدیر:

۱۳/۹- دۇغمالاشمیش خارجی کلمه‌لر اۇرتوقرافیده تۆرک سؤزلری کیمی چیخیش ائده‌جک: مۇغایات، هامبال، باریت، مێزی، آبیر.

بۇ کیمی کلمه‌لرین یازیلیشی اۇرتوقرافی سؤزلوگونده وئریله‌جکدیر.

۱۰/۱ - مۆرکّب کلمه‌لری ترکیب حیصّه‌لری مۆستقیل، آنجاق یان-یانا یازیلمالیدیر:

آغ‌ساققال، آغ‌بیرچک، ککلیک‌اوْتو، قانۇنااۇیغونلوق، گؤزوگؤتورمزلیک، دیک‌باشلیق.

۱۰/۲ - یابانچی مۆرکّب کلمه‌لر بیر لکسیک واحید کیمی دئییل، مۆرکّب کلمه کیمی نظرده تۇتولاجاق؛ باشقا سؤزله اوْنلارین حیصّه‌لری مۆستقیل، آنجاق یاخین یازیلاجاق:

مؤحنت‌افزا، دیل‌آرام، وطن‌پرست، شؤهرت‌طلب.

قئید ائتدیگیمیز کیمی، آشاغیداکی ترکیبلر مۆرکّب سؤز حئساب ائدیلیر:

شۆناس (آذربایجان‌شۆناس)، پرست (وطن‌پرست)، طلب (شؤهرت‌طلب)، فۆروش (فضل‌فۆروش)، آنتی (آنتی‌کوْمونیست)، پرور (قوْناق‌پرور)، پان (پان‌عربیزم).

۱۰/۳ - فارسجا سؤز بیرلشمه‌لری‌نین آزی بیر حیصّه‌سی دیلیمیزده تکلیکده معنایا مالیک اولسا، اوْنلارین علاقه‌سی «-» اشاره‌سی ایله افاده اولاجاق؛ یوخسا بۆتون ترکیب بیر لکسیک واحید کیمی قبول اوْلاجاق:

سیمای-شمس، زولف-پریشان، سوء-قصد، باده‌ی-ناب، پنبه‌ی-داغ-جونون، غیر-مۆمکون، ضیدّ-اینقیلاب، چشم-گیریان.

۱۰/۴ - فارس و عرب دیللریندن آلدیغیمیز بیرلشمه‌لرده‌کی «و» باغلاییجیسی اوْلدوغو کیمی و یا موافیق دیاکریتیک علامت قبول ائده‌رک ایملادا چیخیش ائده‌جک:

گشت و گۆذار، درد و غم، ناله و افغان.

گشت ۆ گۆذار، درد ۆ غم، ناله ۆ افغان.

۱۰/۵ - عربجه عیباره‌لر، سؤز بیرلشمه‌لری، آتالار سؤزو و آیه‌لر اوْریژینال ایملایلا یازیلاجاق:

علی‌الخصوص، سهم‌الهضم، میزان‌الحراره، نعوذبالله، استغفرالله، انشاالله، ماشاالله، الی‌آخر.

اوْرتوقرافی. دیلین دۆزگون یازی قایدالارینی آراشدیران بیلیم ساحه‌سی اوْرتوقرافی آدلانیر.

بیتیشدیریجی صامیت. تۆرک دیلینده ایکی صاییت آردیجیل ایشلنمز و بۇ کیمی دۇروم اوْرتایا چیخینجا، ایکی صاییتین آراسیندا «بیتیشدیرجی صامیت» دئییلن بیر فوْنم چیخیش ائدر. بیتیشدیریجی صامیت داها چوْخ اۆچ شکیلده تظاهور ائدیر: س (آتا، آتاسی)، ن (مۇسیقی، مۇسیقی‌نی)، ی (ماهنی، ماهنی‌یا)

دیاکریتیک علامت. فوْنملرین سس اوزللیگینی تمثیل ائدن و اوْنلاری بیر-بیریندن فرقلندیرن علامتلردن عیبارتدیر کی، حرفین اۆستونه یا آلتینا آرتیریلار. میثال: اۇن، اوْن، اؤن و اۆن کلمه‌لری‌نین تلفّوظ فرقینی تمثیل ائتمک اۆچون «و» حرفی‌نین اۆستونده قوْیولان آیری-آیری دیاکریتیک علامتلردن ایستیفاده اوْلونموشدور.

سسلیلر و سس‌سیزلر (صاییتلر و صامیتلر). فوْنملر سسلی (A,I,O,U,Ə,E,Ö,Ü,İ) و سس‌سیز (میثال اۆچون P,T,Ş,K,L و باشقالاری) اوْلماق اۆزره ایکی قوْلا آیریلیر: سسلیلرین تلفّوظونده بۇ خۆصوصیت وار کی، هاوا جریانی آزاد شکیلده و هر هانسی مانعه‌لره راست گلدیگی اساسیندا فوْرمالاشیر.

فوْنم. ایکی کلمه‌نی فرقلندیرن ان کیچیک سس حیصّه‌سیندن عیبارتدیر. میثال اۆچون گؤز و کؤز کلمه‌سینی نظرده تۇتاق، بۇ ایکی کلمه‌نی فرقلندیرن جهت اوْنلارین بیرینجی سس حیصّه‌سی‌نین تلفّوظ طرزیندن عیبارتدیر. باشقا میثال: اۆز و اؤز کلمه‌سی.

لکسیک واحید (سؤزجوک). سؤزلوکده قئید ائدیلمگی ضروری اوْلان و ساده بیر معنانی ایفاده ائدن کلمه بیر لکسیک واحید یا سؤزجوک آدلانیر. میثال اوچون گلمک فعلی گؤرندوگو شکیلده سؤزلوگه داخیلدیر، آنجاق گلمیشدیر سؤزونو سؤزلوگه داخیل ائتمگه گرک یوْخدور.

موْرفم. هر ساده کؤک یا شکیلچی بیر موْرفم آدلانیر و موْرفم عۆمومیتله ان کیچیک معنا واحیدلری یا قراماتیک وظیفه‌نی تمثیل ائدن حیصّدن عیبارتدیر. میثال اۆچون گتیرمه‌میشم سؤزونو بۇ موْرفملره بوْلمک اوْلار: گتیر+مه+میش+ام. موْرفم آنلاییشی هیجا آنلاییشی ایله دَییشیک سالماماق لازیمدیر. میثال اۆچون همین سؤزو هیجالارا بۇ شکیلده بؤلمک اوْلار: گه+تیر+مه+می+شم. گؤروندوگو کیمی موْرفملر همیشه معنالی حیصّه‌لردیر. آنجاق هیجالار معناسیز دا اوْلا بیلر.

هیجا. صامیتلر تکلیکده تلفّوظ ائدیله بیلمز. اوْنلاری تلفّوظ ائتمک اۆچون یاناشی گئدن صاییتلردن فایدالانماق گرکلیدیر. بئله‌لیکله هر هیجانین اؤزگینده بیر صاییت دایانیر. بیر کلمه‌نی صاییتلرین اساسیندا تلفّوظ ائدیله بیلن مینیموم حیصّه‌لره آییرماقدان هیجالار اورتایا چیخیر. میثال اۆچون اوْد بیر هیجا، قوْچاق (قو+چاق) ایکی هیجا و گلمیشم (گل+می+شم) اۆچ هیجادان تشکیل اوْلموشدور.

کؤک و شکیلچی. ان کیچیک لکسیک معنا حیصّه‌لرینه کؤک و ان کیچیک قراماتیک معنا حیصّه‌لرینه شکیلچی دئییلیر، میثال اۆچون اؤنلوک سؤزو اؤن و لۆک حیصّه‌لرینه بؤلونمک اۆزره بیر کؤک و بیر شکیلچیدن تشکیل اوْلور.

درگیلر و قزئتلر: وارلیق، مهد آزادی، نوید آذربایجان، آوای اردبیل، شمس تبریز، ارک، چیچک

نشریاتچیلار و مدنیت اوْجاقلاری: چیچکلر قۇرولوشو، میشوْو کۆلتور درنگی، گۆنئی مدنیت اوْجاغی، اندیشة نو نشریاتی، صابر درنگی، آذربایجانلی بیلی‌یۇردلولار توْپلومو

دوْکتور جواد هئیأت

مۆهندیس ابراهیم رفرف

موْرفم و هیجا آنلاییشی و یازی قایدالاری، شکیلچیلر، دخیل کلمه‌لر، مۆرکب سؤزلر و سؤزبیرلشمه‌لری، قیسالتمالار، عۆمومی اوْرتوقرافی مسألری

اکبر آزاد، دوْکتور جمال آیریملو، فریبا ابراهیمی (آفاق)، عادل ارشادی‌فر، حسن ارک، توحید اسدزاده، رسول اسماعیل‌زاده، محمد اشراقی، فریده اصغرنیا، نادرالهی، بهروز ایمانی، بهزاد بهزادی، یوسف بهنمون (دالغین)، دوْکتور غلامرضا بوداغی، دوْکتور حسین پناهی، حسن م. جعفرزاده، میرهدایت حصاری، بهرام حق‌پرست (ائلچین)، علیرضا حمیده‌خو، علی حسین‌زاده (داشقین)، حسن خدائی (تایماز)، بابک دانشور، عبدالرحمن دیه‌جی، حسن راشدی، مصطفی رزّاقی، مهرشید رهنما، ابراهیم رفرف، محمد تقی ستاری، داود سعید خانلو، حسن مسلمی، دوْکتور حسینقلی سلیمی، حسین طهماسب‌پور، یحیی شیدا، علیرضا صرّافی، کیان صفری، دوْکتور هوشنگ عطاپور، دوْکتور محمدعلی فرزانه، مسعود فیوضات، دوْکتور حسین فیض اللهی وحید، دوْکتور م. قاسمی (آغشین آغکمرلی)، حبیب قنبرپور، رسول کامران، کشتیبان، محمدرضا کریمی، علی محمدزاده فارسی، توحید ملک‌زاده، عزیز محسنی، حسن مجیدزاده (ساوالان)، حسین محمدخانی (گونئیلی)، دوْکتور حسین محمدزاده صدیق (دۆزگون)، دوْکتور یوسف معماری، عباد ممی‌زاده (آغداشلی)، نصر منظوری، علیرضا مقدم، اسدالله مردانی، کریم مشروطه‌چی (سؤنمز)، صدیار وظیفه (ائل اوْغلو)، اسماعیل هادی، دوْکتور جواد هئیأت، محمدرضا هئیأت




#Article 145: ایکینجی ویلهلم (267 words)


ایکینجی ویلهئلم (آلمانجا: Friedrich Wilhelm Viktor Albert von Preußen) آلمان ایمپراتورو اوچونجو فریدریخین (III Fridrixin) اوغلو، 1888 – 1918 – جی 
ایللرده آلمان ایمپرییاسینین ایمپراتورو اولموشدور.

او پروسسیا ایمپراتورو فریدریخین (1831-1888) و اونون خانیمی ویکتوریانین (1819 – 1901) اوغلو کیمی دونیایا گلیر. او بئله کی ، ایمپراتور بیرینجی ویلهلمین و بؤیوک بریتانیا کرالیچاسینین (سلطان) نوه سی ایدی. او آنادان اولاندا آلدیغی خسارتدن الینین بیری شیکست ایدی. شکیل لرده او همیشه بو الینی باشقاسی ایله گیزلتمه یه ، و یا فوتوآپاراتا یان طرفدن باخاردی.

ایکینجی ویلهلم (İİ Vilhelm) اونون باباسی بیرینجی ویلهلم (I Vilhelm) و آتاسی اوچونجو فریدریخ (III Fridrix) وفات ائتدیکدن سونرا 29 یاشیندا ایمپراتور اولور.

ایکینجی ویلهلم آلمان تاریخینده داها چوخ گوجلو خاریجی سیاستی ایله یاددا قالمیشدیر.

اونون ایمپراتورلوغو دؤورونده آلمان ایمپریاسینین موستملکچیلیک (مستعمره) سیاستی گئنیشلنیر کی ، بو دا آفریقادا و چین ده حربی توققوشمالارا سبب اولور.

ایمپراتورون بریتانیا دونانماسی ایله رقابت گیره بیلجک حربی دنیز دونانماسینی یاراتماق جهدی لندن ده منفی قارشیلانیر و XX عصرین اولینده اینگیلیس-آلمان دنیز سیلاح لانماسیندا یاریشمایا سبب اولور.

اونون اساس متفیقی اتریشیا – مجاریستان مونارخ یاسینین (monarxiyasının) بالکانداکی ائکسپانسیا (ekspansiya) سیاستینی و اونون عثمان ایمپریاسینی دستکلنمه سی روسیه ایله اولان مناسیبتلرینی حددن آرتیق کسکینلشدیریر.

آوروپانین نهنگ (nəhəng) دؤولت لری آراسیندا اولان کونفلیکتلر (konfliktlər) ، ویلهلمین بؤیوک بریتانیا و روسیه ایله شخصی قوهوملوق و دوستلوق مناسیبتلرینین اولماسینا باخمایاراق  دونیا محاریبسینین باشلانماسینی دایاندیرماق ممکون اولمامیشدیر.

آلمان اؤز موستملکه لریندن (مستمعره لریندن) محروم اولدوقدان سونرا ایکی جبهه ده مۆحاریبه آپارمالی اولور. نتیجه ده آرخا جبهه ده ایقتصادی دوروم (وضعیت) پیس لشیر. مۆحاریبه ده مغلوبیت آلمانداکی اینقیلاب لا پارالئل (paralel) باش وئرمیشدیر. بوندان سونرا ویلهلم آلمانی ترک ائدره ک طرفسیز هولند ده کؤچور.




#Article 146: بؤیوک پارتلاییش (108 words)


بؤیوک پارتلاییش – کایناتین تقریبا 7/13 میلیارد ایل اول سیخ و ایستی ماده دن نئجه یارانماسی ایله باغلی نظریه. چوخ ساده اولاراق بئله ایزاح ائدیله بیلر: یئردن باخان مشاهیده چیه گؤره کاینات دا کی بوتون اولدوزلار ، اولدوز سیستم لری و قالاکتیکالار (فارسجا:کهکشان) بیر بیریندن اوزاقلاشماقدادیر. یعنی کاینات گئتدیکجه گئنیشله نیر. بونون بئله اولماسی اوچون چوخ اوزون زامان اول کاینات سیخلیغی و تمپراتورو چوخ یوکسک اولان بیر نقطه دن باشلامالی ایدی.

بؤیوک پارتلاییش نظریه سی کایناتین یارادیجی ماده لری حاققیندا ملاحیظه یوروتمه ییمیزه ایمکان وئرسه ده ،  هله لیک بیر چوخ سوال جاوابسیز قالمیشدیر چونکی فیزیکا قانون لارینین و زامانین اولمادیغی زاماندان اول کی زامانی تصور ائده بیلمیریک.




#Article 147: بابارشانی (127 words)


بابارشانی شهری کوردوستان اوستانین و بیجار شهرستانین چنگ الماس بخشین شهرلریندن دیر و ۱۳۸۵ جی ایلین آمارلاری اساسیندا ۵۷۹ نفر جمعیتی واریدی. بو شهرین خالقی آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار. 

بابارشانی شهرین خالقی کوردجه و تورکجه ده دانیشیرلار. هابئله ۱۳۳۱ جی ایلده بابارشانی نین ۳۶۰ نفر جمعیتی اولاراق شیعه و دیل لری کوردجه و تورکجه دیر.

بابارشانی شهری‌نین آسفالت یوْلو یوْخدور. بیجار-گل‌تپه‌نین قوُم یوْلو بوُ شهردن گئچیر.

بابارشانی شهری‌نین تکجه بیر درین قوُیوسو وار. بیجارین کند سوُ ایداره‌سی، منطقه‌نین ۲۵ کندی‌نه سوُ یئتیرمگه گؤره، بوُ قوُیونون یاخین‌لیغیندا نئچه درین قوُیو قازاراق قوُیونون سوُیون بوُلاندیریب‌دیر. بوُ درین قوُیولار کی شهرین اکین یئرلرینده قازیلیب، اکینچیلری شیدّت‌لی سوُسوزلوق‌لا موواجِه ائله‌ییب‌دیر. بهداشت مرکزی اوّل‌ده شهرین سوُیون سالیم بیلمیشدی، آمّا ایندی اوْنو بوُلاشمیش تانیر.

شهرین آیری بیر مۆشکوللریندن ده درمانگاهی‌نین گئجه گوُنوز ایشله‌مه‌مزلیگی دیر.




#Article 148: بار (105 words)


بار – اساسا آلکوقوللو ایچکی لر (چوخ واخت کوکتیل شکلینده) تقدیم ائدیلن ، داخیلینده ایچکی وئرمک اۆچون هوندور ستولا و ستول لارا مالیک گوشه نظرده توتولان ایستیراحت یئری دیر. بار سؤزو اینگیلیس منشاءلی اوْلوب. باریئر سؤزوندن عمله گلمیش دیر. بورادا ایچکی لر ساخلانیلان شکافلار نظرده توتولور. مقصده آمریکانین مسکونلاشمادیریلماسی زامانی ایچکی لری قوروماق ایدی. بارلارین اکثریتی آخشام و یا گئجه آچیق دیر.

آرالیق دنیزی حوزه سینین اؤلکه لرینده بار بیر آز معنا داشیییر. مثلا ایتالیادا بوکافه یه اوخشایان کیچیک قاسترونومی یا شکلینده فعالیت گؤسته ریر و اونلارا هر کوچه ده راست گلمک اولور. بئله ائسپرسو (بیر قیسم قهوه) بارلارا آرتیق باشقا اؤلکه لرده راست گلینیر.




#Article 149: باریت (175 words)


باریت (باروت)، سولفور، کؤمور و پوتاسیوم‌نیتراتدان اولوشان بیر پارتلاییجی ماده‌دیر. باریت مرمی‌لرین آتیلماسینا و راکتلرین حرکت ائدیلمه‌سینه و یاشقا مقصدلر اۆچون ایستیفاده ائدیلیر.

پارالئل لایلارلا یانما زامانی ایستی لیک بیرلایدان باشقاسینا اؤتورولور. بونونلا یانما زامانی گاز عمله گلمه سینی تنظیم له مک اولور. بۇ دنجیین پلچوسوندان و یانما سرعتیندن اصیلی اولور. دنجیین اؤلچوسو اونلارین فورماسی، هندسی اؤلچولری ایله تعیین اولونور. یانما زامانی بۇ اؤلچولر کیچیله و یا بؤیویه بیلر. بئله یانمایا دئقرئسیو و یا پروقرئسسیو دئییلیر. گاز عمله گلمسینده معین قایدا اویغونلوق الده ائتمک اۆچون دنجیکلر علاوه یانمایان ماده لرله اؤرتولورلر. باریتین یانما سۆرعتینه اونون ترکیبی، باشلانغیج دما و تزییق تأثیر ائدیر.

ایکی نوع باریت مؤوجوددور: تۆتونسوز (نیترو سئلولوز) و تۆتونلو (قاریشیق). راکت لرده تطبیق اولونان باریت لارا برک راکت یاناجاغی دا دئییلیر. نیتروسئلولوز ترکیبلی باریت لاردا اساس کومپونئنت نیتروسئلولوز و حل لئدیجی مایع دیر. بوندا علاوه باریت لارین ترکیبینده چوکونتولر ده واردیر.

اننوی اولاراق باریت پارتلاییجی ماده کیمی تانینیر. اصلینده ایسه او بئله دئییل. باریتی اوزون مدت ساخلادیقدا او بریزانت پارتلاییجی ماده یه چئوریلیر. بۇ آتما زامانی سیلاحین لوله یینی زده له یه بیلر.




#Article 150: بازار (121 words)


بازار، آلیش وئریش (تیجارت) یئری. تورکیه‌ده اصلی بؤیوک بازارلار چارشی آدلانیر؛ بازار (پازار) مۆتحرّیک بازارلارا و تعطیل گۆن‌لرین بازارلارینا (یِکشنبه بازاری) و یِکشنبه گۆنونه دئییلیر.

بازار اسکی تورکی لغتده وازار گلیب کی آچار  یا همان آجماق یری معناسیندا گلیب آوز یا واز اسکی تورکی دیلدن سامی فاس لغتینده باز گلیب

بازار یاهمان آچار بیر یردی کی جماعت اوردا اوز یوکلرین آچیب و آل وئر ائدللر اسکی تورکی لغتده آوچار ایشه گلیب و آل وئر آچیلان یرین ادی اوْلوب

اسپانیائی وایتالیائی و پرتغالی و ایری دیلرده تورکی دیلدن گلیب و اولار همان بازار یا واچار کلمه سین اوز دیلرینده ایشه گتیریبلر واچار همان تورکی لغتدی یانی بیر یر کی آل وئر اچیلار و  یوک لر آچیلار بازار-واچار-آچار بیر یر کی یوک آچیلار




#Article 151: بالتا (155 words)


بالتا متالیک کسیجی تیله مالیک اولان ، ساپاقدا برک اوتوردولموش آلت دیر. بالتالارین موختلیف نؤع لری واردیر. بالتالار عادتا دولگرلیک ایشلرینده آغاجلارین یونولوب فورمایا سالینماسیندا و کسیلمه سینده ایستیفاده ائدیلیر. قدیمده بالتادان هم ال ، هم ده آتیلان سیلاح کیمی ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

بالتالارین کسیجی حیصّه‌سینی ساپاقلا بیرلشدیرمک اۆچون ، اونون توتقاج حیسسینده دئشیک نظرده توتولور ساپاق بو دئیشیه کئچیریلدیکدن سونرا او پازلا برکیدیلیر.

ایلک بالتا هله قدیم داش دؤورونده مؤجود اولومموشدور. آغاجا باشلانمیش ، ایتی کسیجی  تیللری اولان داش پارچالاریندان بالتا کیمی ایستیفاده ائدیلمیشدیر. بو گونکو بالتالارا اوخشاری اولانلار مئزولیت (6000 ایل اول) دؤرروندن میدانا گلمیش‌دیر. اونا قدر اینسان لار اوج حیصّه‌سی ایتی لنمیش داشلاردان ایستفاده ائدیردیلر. ایلک بالتالارین تیللری داشلا برابرسوموکدن ده حاضیرلانیردی. بالتالاردان آغاجلارین کسیلمسینده و اونلارین اعمالیندا ایستیفاده اولونوردو. او دؤوردن بالتالارین فونکسیالاریندا ائله بیر دئیشیکلیک اولمامیشدیر. سونراکی نئولیت دؤورون باشلایاراق دوزبوجاقلی تیله مالیک داش بالتالاردان ایستیفاده ائدیلمیشدیر.داها سونرالار بالتالارین اوج حیصّه‌سی میس دن حاضیرلانماغا باشلاییر. بورونج بالتالارا بورونج دؤورونده تصادوف ائدیلیر.




#Article 152: باکی (2184 words)


باکی ( – ) — آذربایجان جومهوریتنین باشکندی، قافقاز بؤلگه‌سینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، خزر دنیزینده ان بؤیوک لیمان.

شهرین ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰ km²-دیر. باکی آبشرون یاریم‌آداسی‌نین گونئی ساحلین‌ده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضی‌سینین بؤیوکلویونه و اهالی‌سینین سایینا گؤره شرقین ان ایری شهرلرین‌دن بیریدیر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلونوب. شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی، ایچری شهر و قیز قالاسی ۲۰۰۰-جی ایلده یونسکو-نون عوموم‌دونیا ارثی سیاهی‌سینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.

باکی آذربایجانین علمی، مدنی و صنایع مرکزی‌دیر. آذربایجانین بیر چوْخ ایری شیرکت‌لرینین باکی‌دا باش دفترلری وار. اونلارین آراسین‌دا آردنش ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکت‌لرین‌دن بیری‌دیر. باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینین باشلانغیج نقطه‌سی باکی‌دا یئرلشیر.

آبشرون یاریم‌آداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریال‌لار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. پیراللاهی، زیغ گؤلو اطرافی، شوولان، مردکان، بینقدی، امیرجان و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مین‌ایللیکلره عایید آرخئولوژی عابده‌لر تاپیلمیش‌دیر.

باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییل‌دیر. بعضی تدقیقات‌چیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینی‌لشدیریرلر. باکی‌دا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید ساسانی دفینه‌سی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگه‌سی اوْلدوغون‌دان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا (۱۰. یوز ایل) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا (۱۵. یوز ایل) «باکا»، صفوی‌لر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی شرقین ایری شهرلرین‌دن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین (۱۰. یوز ایل) معلوماتینا گؤره، باکی‌داکی ایکی نفت یاتاغین‌دان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین دیرهم گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبت‌لرین، آل وئرین و صنعت‌کارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمه‌سینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یول‌آیریجین‌دا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسین‌داکی تیجارت علاقه‌لرین‌ده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، سلاویان، بیزانس ایمپیراتورلوغو، چین، عراق، سوریا، گئنویا، ونسیا، ایران، هیندیستان تاجیرلری گلیب. باکی‌دان ایران، عراق و س. اؤلکه‌لره نفت ایخراج اوْلونوب.

I۱۰. یوز ایلین ۲-نجی یاریسین‌دا عباسی‌لر خیلافتینین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزی حاکمیت‌دن اوزاقلاشماق میل‌لرینین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده شیروانشاهلار دؤولتی ایدی. باکی ۱۰. یوز ایلین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی ۱۰. یوز ایلدن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، ۱۳. یوز ایلین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. ۱۱۹۱-نجی ایلده قیزیل آرسلان شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه I آخسیتان موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

قیز قالاسی دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. ۱۲۳۲-۱۲۳۵ ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

۱۳. یوز ایلین ۳۰-نجو ایللرین‌ده مونقول‌لار باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. ۱۴. یوز ایلین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. ۱۴. یوز ایلدن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، اورتا آسیایا و خزرلرین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. ۱۴. یوز ایلین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – بوخارا کاروانساراسی (۱۴. یوز ایل)، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-۱۶. یوز ایللر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه I خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده (۱۴۱۷-۱۴۶۲) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. ۱۵. یوز ایلین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری I طهماسیب ۱۵۳۸-نجی ایلده باکینین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی صفوی‌لر دؤولتینه بیرلشدیردی. صفوی-عثمانلی محاربه‌لری زامانی ۱۵۷۸-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. ۱۶۰۷-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی ۱۷. یوز ایلین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X۸. یوز ایللرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X۸. یوز ایللره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X۸. یوز ایلین اول‌لرین‌دن اعتباراً روسیه‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری I پیوتر خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. ۱۷۲۳-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، روسیه و ایران آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه (۱۷۳۵) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X۸. یوز ایلین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن باکی خان‌لیغی یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X۸. یوز ایلین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین آغا محمد شاه قاجارین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. ۱۷۹۶-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. ۱۷۹۷-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. ۱۹. یوز ایلین اولین‌ده I آلئکساندر خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. ۱۸۰۵-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. ۱۸۰۶-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی حوسین‌قولو خانلا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. ۱۸۰۷-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. ۱۸۱۳-نجو ایلده باغلانمیش گولوستان صولحو ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. ۱۸۴۷-نجی ایلده باکینین بیبی‌هیبت ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. ۱۸۷۹-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، ۱۹۰۰-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.

؛ قئید

باکی جنوبی قافقازین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. ۱۸۴۸-جی ایلده باکی‌دا، بیبیهئیبت یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «قارا قیزیلین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر. بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. ۱۹. یوز ایلین سونو و۲۰. یوز ایلین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.

۱۹۴۹-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان نئفت داش‌لاریندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولاراق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. ۱۹۹۹-جو ایل ۱۷ آوریلده باکی-سوپ‌سا نئفت کمری و گورجوستانین قارا دنیز ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «چیراق» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین سوپ‌سا لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق آذربایجان نئفتی قوزئیا یوخ، باتیه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، ماشینقاییرما، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده گولوستان سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده عصرین موقاویله‌سی آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور. ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:

باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:

باکی فوند بیرژاسی- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان ماناتی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.

باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو، ایقلیم علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی، آویا-آقرئقات زاوودو، سنایئجیهاز علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی، رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو، تئلئمئخانیکاً زاوودو، آلوو زاوودو و دیگرلری وار.

باکی آذربایجانین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، آبشئرون یاریماداسی ایله داغ‌لیق شیروانی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و دمیریولو ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق هاوا لیمانی و دنیز لیمانی یئرلشیر.

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی آذربایجاندا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان آوروپایا، یاخین شرقه، گونئی- شرقی و اورتا آسییایا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده آذربایجانین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان موسکویا، کیئوه، تیف‌لی‌سه، سانکت-پئتئربورقا، خارکووا، تومئنه، روستوو-نا-دونویا، آغستافایا، بالاکه‌نه، هورادیزه، گنجهیه، آستارایا قاتارلار گئدیر. باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی آچیلدیق‌دان سوْنرا قارسا و ایستانبولا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

باکی فونیکولیورو ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.

شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. پرئمیئر-لیقادا شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:

یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

باکی آذربایجانین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.

دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر. گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، ۱۹۸۵-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.




#Article 153: بایاتی (429 words)


بایاتی لار تورک فولکولوروندا، چوخ دویغولو درین معنالی ،فلسفی ، اخلاقی ، اجتماعی فیكیرلر ایفاده ائدن قیسا ، ییغیجام كیچیك شعر پارچالاریدیر. بایاتی ان چوخ حس له ، هیجان‌لا اینسانلارین داخلی اضطرابلاری ایله علاقه دار یارانیر.

عاشیغین هاراییندان

ائل یاتماز هاراییندان

گونده بیر كرپیچ دوشور

عؤمرومون ساراییندان

یاتمیش ایدیم اویاندیم

درده ، غمه بویاندیم

داش اولسایدیم ، اریردیم

اینسانیدیم دایاندیم

بو داغین قاری منم

گون وورسا اریمنم

یوز ایل تورپاقدا یاتسام

عاشقم چورو منم

عاشقانه بایاتی لار

آراز اوسته ، بوز اوسته

كباب یانار كؤز اوسته

قوی منی اؤلدورسونلر

بیر آلا گؤز قیز اوسته

حیطلری گولبسر

دولانایدیم سربه سر

من سنی چوخ سئویرم،

سن منی بیر موختصر.

گئدیرم اوًلكه سندن،

قورخورام یول كسندن.

قوللارین سال بوینوما ،

آیریلدیم بلكه سندن.

بو گلن یار اولایدی،

الینده نار اولایدی

ایكیمیز بیر كوًینكده ،

یاخاسی دار اولایدی.

عزیزیم وطن یاخشی

كؤینگی كتان یاخشی

گزمگه غربت اؤلكه

اؤلمگه وطن یاخشی

عزیزیم خان ائیلر

خان دیوانین خان ائیلر

بیر باشا ایكی یومروق

اونو آنجاق خان ائیلر

باشقا موضوعلاردا غربت دن و فلك دن شكایت ، حكمتلی سؤزلر ، حقیقی دوستدان تعریف ، مرد اینسانلاری اؤیمك ، نامردلری ، یاغی دوشمنلری قارغیماق و ... دیر.

بایاتی دؤرد میصراع دان تشكیل اولموش بیر شعردیر . بایاتینین هر میصراعی 7 هیجا دیر. اوٍچونجو میصراعین قافیه سی آزاد دیر. آنجاق بیرینجی ، ایكینجی و دؤردوجو میصراعلار بیر - بیر لریله قافیه لنیرلر.

هارای ارشه لی یاندیم،

گول –بنؤوشه لی یاندیم.

بو عالمه اود دوشدو،

من تاماشالی یاندیم

من بو باغا گلمیشم،

یاغا-یاغا گلمیشم.

گتیرمیشم دردیمی

آغلاماغا گلمیشم

بیر چوخ بایاتیلاردا جیناسدان استفاده اولور. بایاتینین اصل سؤزو ایكی سون میصراعدا دئیلیر. ایلك ایكی میصراعدا بیر یا ایكی تصویر یاخود مستقل بیر سؤزلر وار كی ، اودا سون میصراعلار اوٍچون زمینه یارادیر . بایاتی فورموندا باشقا فولكلور نوعلاری دا وار ، ماهنیلاریمیزین بیرچوخو بایاتیدان عیبارتدیر. لایلالار آغیلار ، سایاچی سؤزلرینده ده بایاتی فورموندان ایستیفاده اولونموشدور.

گیردیم باغا گیلاسا،

الیمده گوموش كاسا.

من اوخورام بایاتی

یار گله قولاق آسا.

حیتینده موو گولو،

آلما گولو موو گولو.

ییخیلسین آرا دووار،

سنلن اولاق سووگولو.

باغیندا آلما گوزل،

نار گوًزل ، آلما گوًزل.

آختاریب ،تاپاجاقلار،

گیزلینده قالما گوًزل.

آغ آلما ، قیزیل آلما،

یوللارا دوزول آلما.

چیركین آل اصیل اولسون،

بد اصیل گوًزل آلما.

عزیزیم آلما قالا،

بوشقابا آلما قالا.

من سنی گیزلی سئودیم

كیم سالدی قال ماقالا؟

من عاشیغام اویان گول

اویان بولبول، اویان گول..

قوربان اوخومار گوًزه

آچ گوًزلرین،اویان گول.

آلمایام خورجوندایام

قارالار بورجوندایام.

ائل بیلیر،عالم بیلیر،

من سنین آردینجایام.

عزیزینم آلمادی،

یاناخلاری آلمادی.

قویما دوسلاریم دئسین :

بیر یار سئودی آلمادی.

یار گولون تئله باغلار،

كمرین بئله باغلار.

بولبول اوخور،گول آچیر،

یاشاسین بئله باغلار.

تورک خلق ادبیاتی - یازان: علیرضا صرّافی




#Article 154: بایاتی فالی (280 words)


توركلرده فالا باخماق قدیم تاریخه مالیكدیر، اونون یازییا آلینمیش ان اسگی نومونه‌سی ایرق بیتیكدیر. یارپاق اوسته اورخون حرفلریله یازیلمیش بو اثر بو گون چینده ساخلانیلیر .شاعیرانه نثری اولان بو فاللار بلكه ده سونرالار تدریج ایله بوگونكو بایاتیلاریمیزا چئوریلمیشدیر.

میر علی سیدنیا خوراسان تورکلرینده موتداویل اولان بایاتی فالینی بئله ایضاح ائدیر :

دَرَگزده بایراما یاخین سمنی پیشیررلر .سمنی پیشیرن ائوده قیزلار ییغیلار باشی گئن بیر كوزه‌نی سویلا دولدورار، اونون ایچینه نیشان اولاراق، كیمی اوزوك كیمی تئل سانجاغی كیمی مینجیق، كیمی سكه سالارلار. بیر قیز اوشاغی كوزه‌نین باشیندا ایلشر، دونیا گورموش قادینلاردان بیری باشلار بایاتی اوخوماغا، هر بایاتی اوخوناندا قیز نیشانلاردان بیرین چیخارار، او نیشان كیمین اولورسا بایاتی اونون وصف حالیدیر.میثال اۆچون:

قرنفیل اویوم-اویوم
دریم قوینووا قویوم
یاغیش یاغار، یئر دویماز
من سندن نئجه دویوم.
معناسی بودور كی ایكی سئون عاشیق بیر-بیریندن آیریلانماز.
قیزیل گولو دررلر،
مخمل اوسته سررلر.
خوش اوقیزین حالینا،
سئودیگینه وئررلر.
معناسی بودور كی اؤز مورادینا یئته جكسن.
قرنفیل قوتودادی،
خومار گؤز یوخودادی.
غم یئمه غمخار گؤیلوم،
مطلب وئرن خودادی.
معناسی بودور كی آللاهین عئینایتینه اومود باغلامالییق.
همین بایاتی فالی آذربایجاندا دا واردیر.
اوتورموشدوم سكیده،
اورگیم سك-سكیده .
اوچ قیزیل آلما گلدی،
بیر گوموش نلبكیده.
معناسی بودور كی خوش خبر گله جك.
آناسی یانار آغلار،
حریفی قانار آغلار.
آنادئیر گؤرچین
تابوتا قونار آغلار.
معناسی بودور كی قیزین آداخلیسینا یامان حادیثه اوز وئره‌جك.
عزیزیم وطن یاخشی،
كؤینگی كتان یاخشی.
غوربت یئر جنت اولسا،
یئنه ده وطن یاخشی.
معناسی بودور كی سفره گئدن قاییداجاق.
جان قارداش،جانیم قارداش،
آغلادیر جانیم قارداش.
باش قویوم دیزین اوسته،
قوی چیخسین جانیم قارداش.
معناسی بودور كی اؤره‌یینده‌كی نیتی یئرینه یئتیرمك چوخ چتیندیر.
آپاردی تاتار منی،
قول ائیلر ساتار منی.
وفالی یاریم اولسا
آختاریب،تاپار منی.
معناسی بودور كی غوربته دوشه‌جكسن. 

تورک خالق ادبیاتی - یازان: علیرضا صرّافی




#Article 155: بایرام یئلی (130 words)


بایرام یئلی یا وعده یئلی آذربایجاندا، بایرامدان قاباق اسـَن یئل دیر. بو یئلین اسمه‌سی اؤنملی بیر حادیثه سانیلیر. آذربایجان فولکلوروندا، بو یئلین اسمه‌سیندن اون‌یئددی گون سونرا ایلین تحویلی (کؤهنه ایلین تزه ایله دَییشیلمه‌سی) سانیلار. اونا گؤره ده، اونو بایرام یئلی و یا وعده یئلی (موژده وئرن یئل) آدلاندیریرلار.

بایرام یئلی‌نین، باشقا یئل‌لر (آغ‌یئل و مئه) کیمی اولسون دئیه، معیّن بیر کاراکـتئری یوخ دیر آنجاق اونون حادیثه‌لنمه‌سی اؤنملی ساییلار. نيیه‌کی، قاسیرغالی اودوقدا هرزادی دَییشـَر. خالق اینانیر کی، بو یئل اسنده حلال اوشومز آما حرام اوشویـَر (حلال أتلی حئیوان‌لار اوشومز آما حرام اتلی حئیوان‌لار اوشویر.) انسان دا حرام اتلی اولدوغو اۆچون بو یئل اسنده اوشویـَر.

بورادا، اؤرنک اولاراق، شهریارین حئیدرباباسیندان بیر بند وئریلیر:

نوروزگولو قارچیچه‌یی چیخاندا

آغ بولودلار کؤینک‌لرین سیخاندا

بیزدن ده بیر یاد ائلیـیه‌ن ساغ اولسون

دردلریمیز قوی دیکـَلسین داغ اولسون 




#Article 156: بحرئین (126 words)


بحرئين (عربجه: مملكة البحرين) آسیادا یئرله‌شمیش بیر عرب دولتی‌دیر. رسمی اولان بحرئین پادیشاه‌لیغی آدلانیر. بۇ دولتین باشکندی منامه شهریدیر.

بحرئین پادیشاه‌لیغی، آسیانین جنوب-غربینده فارس خلیجی‏ده یئرلَشن کیچیک آدا-دؤلتیدیر. 3 بؤیوک و چوْخلو سایدا خێردا آدالاردان عبارتدیر.

بحرئینده موسلمانلار 85 % تشکیل ائدیرلر. یاریدان چوْخو شیعه لر، قالانی سۆننولردیر. شیعه‌لر بعضی عربلر و فارسلاردیر. شیعه‌لر آراسیندا ایسماعیلیلره (پاکیستانلیلار و فارسلارین بیر حیصه‌سی) راست گلیر. بحرئین سۆننولری اساساً مالیکی مذهبلیدیرلر، دیگر طرفدن کیچیک قروپ حالیندا سعودیه عربیستانیدان گلن وهابیلر ده واردیر. سۆننو مذهبینه هم ده پاکیستاندان گلیب اوْردا یاشایانلار دا اعتیقاد ائدیر. سۆننو و شیعه‌لر آیری-آیری کندلرده، شهرلرده ایسه خۆصوصی بلوکلاردا یاشاییرلار. مسیحیلر اهالی‌نین 7 فایزینی (26 مین نفر) تشکیل ائدیر. اوْنلارین بؤیوک حیصه‌سی اؤلکه‌ده یاشایان اینگیلیس و آمریکانلاردیر. آز سایدا ایندویستلر (اساساً هیندیستاندان گلنلردیر) و ایۇدایستلر واردیر.




#Article 157: بختیار وهابزاده (808 words)


بختیار وهابزاده آذربایجانین خالق شاعیریدیر.

بختیار محمود اوْغلو وهابزاده(1925-2009) 1925-جی ایلده شکی شهرینده آنادان اولموشدور. 
آذربایجان ادبیاتی نین، بوتؤولوکده آذربایجان ادبی فیکری نین گؤرکملی نوماینده سی اوْلان خالق شاعیری بختیار وهابزاده نین آدی تکجه قوزئی آذربایجان جومهوریتینده دئییل، اونون حودودلاریندان چوخ-چوخ اوزاقلاردا تانینیر.
بختیار وهابزاده شاعیر، دراماتورق، ایستعدادلی عالیم و پوبلیسیست اولماقلا یاناشی، غئیرتلی و جسارتلی ایجتیماعی خادیم، ساده و صمیمی اینسان کیمی ده تانینیر و سئویلیر. تصادوفی دئییل کی، اونون اثرلری - شعر کیتابلاری، دراملاری و پوبلیسیستیک یازیلاری دونیانین چوْخ دیللرینده، او جومله دن اینگیلیس، فرانسیز، آلمان، فارس، پولیاک، ایسپان، ماجار و کئچمیش سووئت بیرلیگی نین بیر چوْخ خالقلارین دیللرینه ترجومه ائدیلمیش و بۇ اثرلر چوْخ بؤیوک ماراق و سئوگی ایله قارشیلانمیشدیر.

بختیار وهابزاده بدیعی یارادیجیلیغا ایکینجی جهان موحاریبه سی ایللرینده باشلامیش، 1945-جی ایلده یازیچیلار ایتتیفاقی نین عوضولوگونه قبول اولونموشدور. محصولدار بدیعی یارادیجیلیقلا یاناشی، ب.وهابزاده، 1940 ایلدن آرتیق اونیوئرسیته ده درس دئمیش، 1990-جی ایلدن تقاوده چیخمیشدیر. 1980-جی ایلده آذربایجان علملر آکادئمییاسی نین مخبر عوضوو سئچیلمیشدیر.
ب.وهابزاده 70-دن آرتیق شعر کیتابی نین، 2 مونوقرافییانین، 11 علمی پوبلیسیست کیتابین و یوزلرله مقاله نین مؤلیفیدیر. باکی آکادمیک دؤولت درام تئاتری نین صحنه سینده اونون  ویجدان  ،  ایکینجی سس  ،  یاغیشدان سوْنرا  ،  یوللارا ایز دوشور  ،  فریاد  ،  هارا گئدیر بو دونیا ؟  ،  اؤزوموزو کسن قیلینج  ،  جزاسیز گوناه  ،  دار آغاجی  پیئسلری تاماشایا قویولموشدور. او، تاریخی و موعاصیر موضوع دا 20-دن آرتیق ایری حجملی پوئمانین مؤلیفیدیر.
او، 1974-جو ایلده امکدار اینجه صنعت خادیمی، 1975-جی ایلده رئسپوبلیکا، 1984-جو ایلده ایسه سسری دؤولت موکافاتی لاورئاتی آدلارینا لایق گؤرولموشدور. 1985-جی ایلده اونا  خالق شاعیری  آدی وئریلمیش، 1995-جی ایلده ایسه آذربایجان خالقی نین میلّی آزادلیق اوغروندا موباریزه سینده خصوصی خیدمتلرینه گؤره  ایتقلال  اوردئنی ایله تلطیف ائدیلمیشدیر.
ب.واهابزادنین شعرلری اوبرازلارین کامیلّیگی و اوریژیناللیغی ایله سئچیلیر. اونون بوتون اثرلرینده دونیایا فلسفی باخیش اساس یئر تۇتور.
سون 30-40 ایلده آذربایجان ادبیاتیندا ب.وهابزاده قدر عوموم خالق محبتی قازانمیش ایکینجی بیر شاعیرین آدینی چکمک چتیندیر.
بدیعی، علمی، پوبلیسیستیک یارادیجیلیغینی ایجتیمای-سیاسی فعالیتله عوضوی صورتده علاقه لندیرن ب.وهابزاده 4 دفعه آذربایجان عالی سووئتی'ن(1980-1995)، 1 دفعه ایسه آذربایجان جومهوریتی میلّی مجلیسی'نه میلت وکیلی سئچیلمیشدیر (1995-2000).
او، هله 60-جی ایللردن باشلایان میلّی آزادلیق حرکاتی نین اؤنجوللریندن بیری اولموشدور. 1959-جو ایلده یازدیغی  گولوستان  پوئماسی ایله ایکی یئره پارچالانمیش آذربایجانین تاریخی فاجیعه سینی دیله گتیرمیش، روس و فارس ایمپئرییاسی نین پنجه سی آلتیندا اینله ین آذربایجان خالقی نین آزادلیق و ایستیقلال اوغرونداکی عدالتلی موباریزه سینه قوشولموشدور.
بو پوئمایا گؤره 1962-جی ایلده شاعیر  میللتچی  دامغاسی ایله آذربایجان دؤولت اونیوئرسیته سیندن چیخاریلمیش، یالنیز 2 ایلدن سوْنرا یئرینه قایتاریلمیشدیر. سووئت رئژیمینده میلّی وارلیغی تاپدانان، هر جور محرومیتلره معروض قالان میلتین دردلرینی رمزلر و موختلیف ادبی اوسوللارلا ایفاده ایتمیش، ایری حجملی پوئمالاری و پیئسلرینده حادیثه لری یا تاریخه، یا دا باشقا اؤلکه لره کئچیره رک اؤز میلتی نین دردلرینی دیله گتیرمیشدیر. بیرباشا سووئت دیکتاتوراسینی ایفشا ائدن اثرلرینی ایسه شاعیر، سوویئتلر ایتتیفاقی داغیلاندان سوْنرا  صاندیقدان سسلر  باشلیغی آلتیندا نشر ائتدیرمیشدیر.
بو واختا قدر قودرتلی سؤز اوستاسی، کسکین پوبلیسیست، ادبی-بدیعی پروسسین تشکیلاچیسی کیمی تانینان ب.وهابزاده سون واختلار خالقی دوشوندورن بیر چوْخ مثله لرده، او جومله دن اویدورما قاراباغ پروبلئمی ایله علاقه دار مساله لرده آغساققال کیمی جیددی فعالیت گؤستریر. هابئله او، آنا دیلیمیزین صافلیغی، تمیزلیگی اوغروندا دایم، یورولمادان موباریزه آپاریر.
ب.وهابزاده نین ائوی بیر نوع، میلتین اومید قاپیسینا دؤنموشدور. بئله کی، رئسپوبلیکانین موختلیف کند و رایونلاریندان هر گون اونلارلا مکتوب آلیر، نئچه-نئچه شیکایتچینی ائوینده قبول ائدیر، اونلاری دینله ییر و ایمکان داخیلینده هر بیری نین دردینه علاج ائتمه یه چالیشیر. جومهوریت عالی سووئتی نین سئسسییالاریندا، ایجتیماعی-سیاسی مجلیسلرده، کوتلوی اینفورماسییا واسیطه لرینده کی چیخیشلاریندا او، خالق منافعیی نین اصل مودافیعه چیسی، حاقیقی وطنپرور و ایجتیمای خادیم کیمی هامی نین درین حؤرمت و محبتینی قازانمیشدیر. یارادیجیلیغی بویو خالقین ایستک و آرزولارینی ترنم ائدن، بۇ آرزولارین حیاتا کئچمه سینه چالیشان وطنداش شاعیر اۆچون خالقین منافعی اونون شخصی منافعیینه چئوریلمیشدیر.

بختیار وهابزاده 2009جو ایلینین فئوریه آیینین 13ونده 84 یاشیندا دونیاسینی دییشدی و فخری خیابانیندا دفن اولدو.

آللاه
ایدراکدا یول آچمیش گئجه دن گوندوزه آللاه،

گولدورمه سه ن اؤز کؤنلونو، گولمز اوزه آللاه

دونیایا شفقلر کیمی تانریم سپلنمیش،

قلبین گؤزو یانماسا، گؤرونمز گؤزه آللاه.

آللاه! بیلیریک جیسم دئییل، بس ندیر آللاه؟

ان یوکسک اوْلان حاقدا، حقیقت ده یر آللاه.

دوندونسا تکامل و گؤزللیک قاباغیندا،

درک ائت بو، تعجوبده، بۇ حئیرتده دیر آللاه.

بیلدیک، بیلیریک، گیزلیدیر اینسان داکی قدرت،

هر کس اونو فهم ائتمه سه ، عاجیزدیر او، البت.

اینسانین ازل بورجودور اینسانلیغا حؤرمت،

اینسانلیغا حؤرمتده، لیاقتده دیر آللاه.

گئرچک ده بودور: گیزلیدیر هر ذره ده وحدت.

بیر ذره ایکن کله قوووشماق اولو نیت.

گؤردوکلریمیز ظاهیردیر، بطنه نفوذ ائت!

باطنده کی ، جؤوهرده کی فیطرتده دیر آللاه.

فیطرت ده یاتیر سؤزده، سؤزون اؤز یوکو فیکریم.

سئچمیش، سئچه جک دایما توکدن توکو فیکریم.

من بیر آغاجام، یارپاغی سؤزلر، کؤکو فیکریم،

سؤزلرده دئییل، سؤزده کی حیکمتده دیر آللاه.

اینسان! تپه دن دیرناغا سن آرزو، دیلکسن،

نفسینده دویومسوز، فقط عشقینده ملکسن.

ظولمون اوزونه حاق دئییلن شیلله نی چکسن،

شیللنده مؤهورلنمیش او غئیرتده دیر آللاه.

جاهیل ائنر آلچاقلیغا، اؤز قلبینه یئنمز،

ویجداندان اگر دؤنسه ده، خیریندن او دؤنمز.

ظولمتده، جهالتده، عداوتده گؤرونمز،

ایلقاردا، صداقتده، محبتده دیر آللاه.

صمد وورغون




#Article 158: برجسته (101 words)


اؤز، گؤزل، لطيف، اينجه آنلاملي، آسانجا خاطيرلانان، قورولوشو مؤحکم سطير يا دا بئيت. سطير اۆچون داها چوخ ميصراعي برجسته، بئيت اۆچون ده بئيتي برجسته تعيين ائتمه لري ايستيفاده ائديلر. عومومي آنلامدا بير شئير (شعر)ده کي  ان گؤزل سطير يا دا بئيت ده دئييله بيلر. بعضي برجسته نومونه لري:

اويغون گلديک ديلي ديوانه يه ديل پئيک هئوايا

روحي

سو اویور دوشمن اویور خسته ي هيجران اویوماز

شئيخ قاليب

چئشميني گؤردوم اونوتدوم دردي ده درماني دا

شئيخ قاليب

اولمایا دؤولت جیهانیندا بير نفس صحت کيمي

موهيببي (قانوني

شيرلر پنجسني قهريمده اولورکئر لرزان

مني بير گؤزلري آهويا زئبون ائتدي فلک

ايي. سليم

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 159: برلین (597 words)


برلین  آلماندا یئر آلان بیر ایالت و شهر دیر. ۲۰۱۵-جی ایلین نۆفوس ساییمی سوْنوچ لارینا گؤره نۆفوسو ۳۴۶۹۰۰۰ و ۸۹۲ کیلومتر موربع ساحه‌سی وار. آلمانین ۱۶ ایالتی آراسیندا ساحه‌یه گؤره ۱۴ -جی، اهالییه گؤره ۸ -جی ان بؤیوک ایالت دیر. اهالی سیخلیغی ۳۸۹۰ نفر کیلومتر موربّعه ده دیر. .

برلین آلمانین باشکندی و ان بؤیوک شهریدیر. شهرین شومالینداندان جنوبونا دوغرو اوْلان مسافه ۳۸ کم-، شرقیندن غربینه قدر اوْلان مسافه ایسه ۴۵ کم-ه برابردیر.
اؤز تاریخی دؤورونده برلین بیر نئچه دفعه آلمان دؤولتلرینین (براندنبورگ کورفورستلوگو، پروس کراللیغی، آلمان ایمیپراتورلوغو، وایمار رسپوبلیکاسی، اوچونجو رایش) باشکندی اوْلموشدور. ۱۹۹۰-جو ایل‌دن، آلمانین بیرلشمه‌سیندن سوْنرا برلین یئنه ده باشکند سئچیلمیشدیر.

برلین آوروپادا ان مؤهوم سیاست، مدیا، مدنیت و علم مرکزی‌دیر. متروپول آوروپادا ان مؤهوم نقلیات دۆیومو ساییلیر و قیطه نین ان چوْخ توریست گلن شهردیر. بۇرادا یئرلَشن عالی مکتبلر، علمی ایداره‌لر، تئاتر و موزه ییلر بینلخالق عالم‌ده تانینمیش‌دیلار. بۆتون دۆنیادان اینجه صنعت و مدنیت ساحه‌سی ایله مشغول اوْلانلار اۆچون برلین چوْخ جازیبداردیر. برلینین تاریخی، گئجه حیاتی و چوخسای‌لی آرخیتکتور تیکی‌لیلری هر یان‌دا مشهوردور.
تخمیناً ۱۲۰۰-جو ایلدن ایندیکی برلینین اراضیسینده کؤلن و برلین آدلانان ایکی تیجارت مرکزی مؤوجود ایدی. اوْنلارین شهر ایستستوسو آلمالارینین دقیق تاریخی معلوم دئییل. کؤلنون شهر اوْلماسی ایلک دفعه ۱۲۳۷-جی ایلده، برلینینکی ایسه ۱۲۴۴-جو ایلده قئید ائدیلمیشدیر. ۱۳۰۷-جی ایلده هر ایکی شهر بیرلشیر و عۆمومی شهر ایداره‌سینی تشکیل ائدیر. ۱۴۰۰-جو ایلده بیرلشمیش برلینین اهالی‌سی ۸۰۰۰ نفر ایدی.
برلین پروسیانین باشکندی ایدی و آلمان ایمپراتورلوغونون یارانماسیندان سوْنرا دا اوْنون باشکندی اوْلور.
ایکینجی دۆنیا ساواش‌سیندن سوْنرا یالتا کوفران‌سینین قرارینا اساساً برلینین شوروی-نین ضبط ائتدیی اراضی‌ده یئرله‌شمه‌سینه باخمایاراق دؤرد غالیب اؤلکه آراسیندا دؤرد قیسمته بؤلون‌دو. سوْنرالار اۆچ قیسمت بیرلشه‌رک غربی برلینی تشکیل ائده‌رک اوْنا اؤزل دؤولت دۇروم وئریلدی. غربی برلین واختی‌له آفر ایله سیخ علاقه‌ده اوْلموش‌دو. برلینین قیسمتلاری آراسیندا گدیش-گلیش ایلک واختلاردا سربست اوْلسا دا، سوْنرالار آلمان دموکراتیک جومهوریتی قراری ایله اهالی آخینینین قارشی‌سینی آلماق مقصدی‌له ۱۳ آگوست ۱۹۶۱-جی ایلده برلین دیواری تیکیل‌دی. سوْیوق ساواشین رمزی اوْلان برلین دیواری ۱۹۸۹-جو ایله قدر مؤوجود اوْلوب

۱۸۷۱-جی ایلده برلین یئنی یارائدیلمیش آلمان ایمپراتورلوغونون باشکندی اوْلدو.
بیرینجی دونیا ساواشی قورتاردیق‌دان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلده برلینده آلمان (ویمار) جومهوریتی یارادیلدی. ۱۹۲۰-جی ایلده اطراف‌داکی شهرلری اؤزون‌ده جملشدیرن بؤیوک برلینین یارادیلماسی حاقیندا قرار قبول ائدیل‌دی. بۇندان سوْنرا برلینین اهالیسینین سایی ۴ میلیونا چاتدی.
۱۹۳۳-جو ایلده حاکمیّته «ناسیونال سوسیالیستلر» گلدیک‌دن سوْنرا برلین اۆچونجو ریخین باشکندینا چئوریلدی. ۱۹۳۶-جی ایلده برلینده بینلخالق اولمپیک‌دا اوْیونلاری کچیریل‌دی. ایشپرین رهبرلییی آلتیندا «مینیی‌لیک ریخین» باشکندی برلینین یئنی‌دن قۇرولماسی پلانی ایشلندی. آنجاق بۇ پلان ایکینجی دۆنیا ساواشی نتیجه‌سینده دارماداغین ائدیل‌دی.

ایکینجی دۆنیا ساواشی و اوْندان سوْنرا برلینین بؤیوک حیصّه سی بومباردمانلار و کوچه دؤیوشلری نتیجه‌سینده داغیدیلمیش‌دی. شهرین قیرمیزی اوْردو طرفیندن تۇتولماسیندان سوْنرا و آلمانین شرط‌سیز تسلیمین‌دن سوْنرا بۆتون آلمان کیمی بئرلینده اؤنجه ۴ حیصّه یه بؤلونه‌رک خاریجی دؤولتلرین ایداره‌سینه وئریلدی. غرب موتتفیقلری‌نین (آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، فرانسه و اینگیلیس) اراضیلرینده سوْنرا غربی برلین تشکیل اوْلون‌دو. سووت حیصّه سینده ایسه شرقی برلین فعالیّت گؤسترمه‌یه باشلادی.
غرب دؤولتلری و سووت اؤلکه‌سی آراسیندا یارانان قارشیدورما اوْنا گتیریب چیخارتمیش‌دی کی، ۱۹۴۸–۱۹۴۹-جو ایللرده غربی برلینین بلوکاداسی باش وئردی. بۇنون اۆچون غرب دؤولتلری طرفیندن برلینه «هاوا کؤرپوسو» تشکیل اوْلون‌دو. بۇ قارشیدورما عئینی زاماندا ایشغال اوْلونموش اراضیلرده ۱۹۴۹-جو ایلده ایکی دؤولتین یارانماسینا سبب اوْلدو: اوّلجه آفر سوْنرا آدر
غرب و شرق آراسیندا گۆج‌له‌نن کونفلیکت ۱۹۶۱-جی ایلده یۆکسک حده چاتیر و بۇ شهری ایکی حیصّه سه آییران برلین دیوارینین تیکیلمه‌سی ایله نتیجه لندی. وطنداشلارین بیر اراضی‌دن دیگرینه کئچید اؤزل بوراخیلیش ورقه‌لری‌نین کمکی ایله آپاریلیردی.
برلین دیواری یالنیز ۱۹۸۹-جو ایلده آدر اهالیسینین تضییقی نتیجه‌سینده اۇچورول‌دو، بۇ شوروی-نین ضعیفلمه‌سی فونون‌دا باش وئریردی. ۳ اۇکتوبر ۱۹۹۰-جی ایلده آدر آفر-ین اساس قانونلارینین فعالیّت گؤستردیی زونایا داخیل اوْلدو. آلمان بۇندان سوْنرا واحید دؤولت اوْلور. ۱۹۹۱-جی ایلده بوندستاق برلینین باشکند اوْلماسی حاقیندا قرار قبول ائتدی. ۱ سپتامبر ۱۹۹۸-جی ایلده حؤکومت و مجلیس برلینه کؤچور.




#Article 160: برندق (160 words)


 

 برندق  کندی خالخال بؤلگه‌سینین، خوروش روستم بؤلومو و گونئی خوروش روستم قصبه‌سینده یئرلیشیب. برندق خالخالین بؤیوک کندلریندن ساییلیر.

بو کند خالخال بؤلگه‌سی‌نین گونئیینده یئرلشره‌ک، هاواسی قیش دا مؤعتدیل اولاراق یای‌دا ایسه ایستی دیر. بو کندین یوکسکلیگی دنیز سویه‌سیندن تخمیناً ۱،۰۰۰ مئتر دیر.

۱۳۸۵–جی هیجری گۆنشلی ايلين نوفوس سایی‌سی اساسیندا بو کندین ۱۴۸۸ نفر اهالی‌سی واریمیش. بو کندین بوتون اهالی‌سی تورکلر اوْلاراق، آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار‌ و شیعه مذهبینه اینانج‌لاری وار.

اهالی‌نین چوخ حیسه‌سی اکینچیلیک ، پَتَکچیلیک و داوار ساخلاماغا مشغول‌دورلار.

بال ، دویو ، اریک ، قوز ، آلما ، اوزوم و نار بو کندین اساس یئتیشدیردیگی محصول‌لاری‌دیر.برندقین عنعنوی یئمک‌لریندن شوربا ، گؤیرتی قوورما و کابابین آدین چکمک اولار. کیلیم ، ججیم ، خالچا ،  پاپاق ، یون جوراب لار و عنعنوی قادین‌ گئیم‌لرینین ایستحصالی دا بو کندین ال ایشلری ساییلیر.

سید احمد معراجی نین توربه‌سی ، مهاجر و پیرحاجی ائولری ، آق داغ و پلنگا داغلاری ، بؤیوک باغلار و قیزیل اؤزن چایی بو کندین گزمه‌لی و گؤرمه‌لی یئرلری ساییلیر.




#Article 161: بروکلین کؤرپوسو (168 words)


بروکلین کؤرپوسو ۱۸۸۳– جو ایلده نیویورک دا رؤبلینگ طرفیندن سالینمیش ان قدیم آسیلقان (معلق) کؤرپولردن دیر. او، نیو یورک سیتی ده ایست ریور چایینین اوزه ریندن کئچره ک  شهرین منهتن و بروکلین اراضی لرینی بیرلشدیریر. تیکلدییی دؤورده بروکلین کؤرپوسو دونیانین ان بؤیوک کؤرپوسو ایدی. بو کؤرپو او دؤورده مؤوجود اولوب بوتون کؤرپولری اوزونلوغو و ائنینه ۵۰% کئچمیشدیر. تیکیلندن سونرا او تئزلیک له نیو یورک اۆچون عظمت رمزینه چئوریله‌ره‌ک  گؤزل حیاتی سیموولیزه ائدیردی.

بروکلین کؤرپوسو آلمان اصیللی معمار جوهن آوقوست رؤبلینگ طرفیندن لایحه له ندیریلمیشدیر. تیکینتی یه  باشلایاندان آز سونرا بیر قضا (حادثه) نتیجه سینده رؤبلینگ خسارت آلیر و اوچ هفته سونرا وفات ائدیر. بوندان سونرا لایحه نین رهبرلی ینی اونون اوغلو موهندیس واشینقتون رؤبلینگ داوام ائتدیریر. او آتاسینین ۱۸۶۷- جی ایلده باشلادیغی کؤرپوسو تیکیب باشا چاتدیریر. بو کؤرپونون ازونونلوغو ۱۵/۱کیلومتر ، ائن ایسه ۴۸۶متر – دیر. بروکلین کؤرپوسو او دؤورده دونیادا پولاد مفتیل لردن حاضیرلانمیش ان بؤیوک آسیلقان (معلق) کؤرپو ایدی. بروکلین کؤرپوسو نیویورک لا منهتنی (بیر محله آدی دیر) بیرلشدیره‌ره‌ک نقلیه شبکه سینین  اینکیشافیندا اؤنملی رول اوینامیشدیر.




#Article 162: برکتلی هیلال (135 words)


برکتلی هیلال (اینگیلیسجه: Fertile Crescent)، اورتا شرقده، قرب و اورتا شرق سیویلیزاسییالارینین دوغولدوغو بولگه دیر.ترمینی ایلک دفعه آمئریکالی شرقشوناس و آرخئولوق جئیمز هئنری برئستئد ایستیفاده ائتمیشدیر..

برکتلی هیلال، قیشلاری یاغیشلی، یایلاری قوراق کئچن آرالیق دنیزی ایقلیمینین سووئرئن اولدوغو، آیپارا فورماسیندا، اولدوقجا بیتک بیر ساحه دن عیبارتدیر.گونئی ده عربیستان چولو ایله قوزئی ده شرقی آنادولو داغلیق بولگه سی آراسیندا یئر آلیر. کوهنه بابیل توپراقلاری ایله درحال یاخینینداکی ائلامدان (بو گون ایرانین گونئی-باتی سی) دجله و فرات چایلاری ایله آسسورییا توپراقلارینا قده ر اوزانیر.زاقروس داغلاریندان، قربده سورییا اوزه رینده آرالیق دنیزینه، گونئی  قده ر  ایستیقامتینده ده فلسطینین گونئییینه اولان توپراقلاری ائحاطه ائدیر. میصیرین نیل وادیسینی ده بو بولگه ایچینه سوخانلار واردیر؛ چونکو بوراداکی سینا چولو، مئزوپوتامییا و سورییادا داواملیلیغی پوزان دیگر چوللردن داها بویوک دئییلدیر.بولگه ده یاخشی محصول آلا بیلمک، حتتا اکینچیلیک ائده بیلمک اۆچون سووارما ضروریدیر.




#Article 163: بستان‌آباد (299 words)


اوجان یا دا بوستان آوا (حال‌حاضیرده رسمی آدی: بُستان‌آباد) — شرقی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری‌دیر. بو شهرین آدی کئچمیش‌ده اوجان اولوب. اوجان تبریز شهری‌نین گونئی‌دوغوسوندا، تهران-تبریز و اردبیل-تبریز یولوندا یئرلشیب. سینیرلاری قوزئی‌دن هئریسه (قاراداغ ماحالی)، گونئی‌دن  سراسکنده (هئشتری ماحالی)، دوغودان آلان بیراوغوش ماحالی و سارابا باتی دان تبریزه، گونئی دوغودان مییاناو تورکمنچایا و گونئی باتی دان ماراغایا قاویشیر.

اوجانین فاصله‌سی تبریزدن ۵۰ کیلومئتیر، اردبیل‌دن ۱۵۵ کیلومئتیر و مییانادان ۱۰۰ کیلومئتیر دیر.

اوجانین هوندورلوگو دنیزلر سطحیندن ۱۶۷۹-۱۷۴۰ مئتیر و ساحه‌سی  ۲۹۶۹-۳/۲۸۵۰ کیلومئتیر مربع دیر کی دئمه‌لی اوستان ساحه‌سی‌نین یوزده ۴/۶ فاییزینی شامیل اولور. ۱۳۹۵–جی ایلین نوفوس سایی‌سی‌نا اساساً اوجان شهری‌نین ۲۱٬۷۳۴ باش اهالیسی وارایمیش.

بوگونکو بوستان‌آوا شهری، اسکی اوجان شهرینین حودود لاریندا تیکیلمیش دیر. اوجان شهری تخمینا ۹۰۰ ایل بوندان اونجه تورک سلوجقلار طرفیندن سالینیب و سونرالار موغول ائلخانلاری اونو یایلاقلیق باشکند کیمی سئچمیشلر. اوجان شهری زامان زامان، تورک و موغول حوکومدارلارینین، هابئله بَی‌لرینین و خاتون‌لارینین ان سئودیکلری یئرلردن بیری اولموشدور.
دئمه لی اوجان گئچمیشده محتشم و شانلی بیر شهرجیک اولوب؛ آنجاق سونرا لار صفوی دوورونون ایلک چاغ لاریندا، عوثمانلی لار هوجومو و زلزله نتیجه سینده، قاباقکی وارلیلیغینی ایتیریر و بیر داها اونو الده ائده بیلمیر.
بوگونکو بوستان آوا آدلانان شهریسه، آدلیم اوجان شهرینین تام شیکلده ییخیلماسیندان تقریباً یوز ایل سونرا، آفشار چاغیندا، بیر کند اولاراق تورک قاراداغلی و سارابلی (شقاقی) کوچری طایفالارینین طرفیندن، اوجان چایی‌نین جیواریندا تیکیلیبدیر. گئچن اون ایللیک‌لرده ده بوستان‌آوا کندی گئدگئده قاباغا گئتمیش و آرتیق شهره چئوریلمیشدیر.

اوجان داغلی و سویوق منطقه ده یئرلشیب‌دیر. اونون آرخاسیندا نئچه داغ وار. قوزای دان بوزقوش داغی و موروداغ داغی، باتی‌دان سهند داغی (۳۷۷۲ متر)، بوزداغ
(۳۶۰۵متر)، بویوک‌داغ (۲۹۶۰ متر)، دروانه‌داغ (۲۹۵۴ متر)، قاباق‌داغ (۲۹۰۴ متر)، آلتی (۲۵۶۰ متر)، شبلی(۱۶۵۴ متر) و حیدربابا، شهرستانین اؤنملی اوجالیقلاری ساییلیرلار.

اوجان بؤلگه‌سی (فارسجا؛ شهرستانِ بُستان‌آباد)، ایران ایسلام جمهوریتی‌نین ۱۳۸۲–جی ایلینین سیاسی بؤلمه‌لر اساسیندا ایکی
بؤلوم، ۹ قصبه، ۲ شهر و ۱۷۵ کنده بؤلونور.




#Article 164: روحی بغدادی (108 words)


بغدادلی روحی تۆرک دیلینین دیوان ادبیات شاعیرلریندن دیر. اونۇن اصلی آدی عثمان دیر و سلطان قانۇنی‌نین بغدادا گئدن آنادولۇلی عسگرلریندن اولدۇغی بللی‌دیر. بغدادلی روحی ترکیب بندی اۆچون بؤیوک آد قازانیبدیر کی ایلک بیتی بئله دیر:

بغدادلی روحی شعرلرینده محمد فضولی‌دن چوخلی تاثیر آلیب‌دیر.

 یانماغا آتش عشقینله ازلدن موموز / غیره معلوم دگیلسه سنه خود معلوموز

صحبتینله قانی اول دم کی اولوردوق مسرور   /   
اول صفان نئچه دمدیر گؤزلیم محروموز

نه قدر قادر ایسک چکمه‌یه عشقین المین      /
یئنه یانیندا سنین شئی دئییلیز معدوموز

قاچمازیز اولمادان ای مه غم عشقینله هلاک      /
او شهادتله گئدرسک بیلیریز مرحوموز

صاف‌طبعیز نوله بغدادی ایسن ای روحی / پیرو نکته گذاران دیار روموز




#Article 165: بلقراد (485 words)


بلقراد ( ;  / Београд, معناسی آغ شهر, ; شهرى  صربیستان اؤلکه‌سینین پایتختی و ان بویوک شهری دیر. بو شهر ساوا و دانوب چایلارینین بیرلئشمه یئری دیر او یئر کی پانون دؤزئنلیی بالکانا یئتیشیر. بلقراد شهرینین شهرلیک یئرلرینین اهالی‌سی ۱٫۲۳ میلیون نفر دیر.

اورتا و غربى اوروپايى  غربى آسيا اؤلكه‌لرينه  باغلايان آنا يوللر بلقراددن گچر. بۇ سببله اسكيدن  برى مهم بر اسكان مركزيدر. آوروپا و غربى آسيانین صنايع و تجارت بؤلگه‌لرينده قاوشاق نقطه سى اولمه سى حسبيله  مهمدر. آيريجه تاريخى اهمميتى اوْلان يوللرین نقطه ِ تقاطُعدر.  داش دورى  يرلشمه لرينین قالنتيلرينه راستلانان شهر, (قلعه ميدان) بورنى اوزه رنده كى اسكى  قلعه نین دوره سنده گليشدى. كلتلرین ميلاد دن اوّل 4نجى عصرده تأسس ايتديگى ايلك قلعه روماليلرجه  سيگيدينوم آديله بیلینیر. قلعه  قوملرگوچى  صيره سنده استيلالره  اوغرادى, ميلادى ۴۲۲ سنه سنده خونلرڭ دها صوڭره ده  اوصتروغوتلرڭ صالديريسيله خراب اولدى. ميلادى ۶نجى عصرده 1نجى يوستينيعنوس طرفندن  اطرافى سور چكيله رك تعميرات  ايتدى. عئينى آصرده  آوارلر و اسلاولر شهره حاكم اولديلر, آما بيزانسليلر شهرى گرى آلديلر. ۹نجى عصرده شهر بلغراد اسمنى آلدى.  خاچلى سفرلرى صيره سنده  اوغراق  بر مكان  اولدى و خاچليلر طرفندن تخريب ايديلدى. صوڭره كى دويرلرده ده  صرب, ماجار و بولغار آراسنده  أل دگيشديردى. صرب قيرالى  سيتپهان دوشان  1354 ده شهرى ضبط ايتدى.  1389 قوصووا مۆحاریبه سندن صوڭره عثمانليلرڭ نفوس ساحه سنه گيره ن  صرب دولتى, باش شهرينى بلغراده نقل ايدى 1404. آنجق آرتان  عثمانلى  باصقيسيله شهر ماجارلره براقيلدى. عثمانليلر بلغرادى ايلك دفعه 2نجى مراد زماننده (1441) قوشاتديلر. آنجق 2نجى مراد ڭ ده اشتراك ايتديگى آلتى آى سورن قوشاتمه باشاريلى  اولمادى. بلغراد ايكنجى دفعه فاتح سلطان محمد طرفندن  1456 ده قوشاتيلدى. ويدين ده كى  عثمانلى دونانمه سى بلغراد اوڭلرينه گلدى. آنجق اوردونڭ يغمايه اركن باشلامه سى و داغينيق اولمه سى سببيله موفقيت الده ايديله مه دى. عثمانلى  عسكرى گرى چكيلدى و قوشاتمه قالديريلدى.  2نجى بلغراد سفرى قانونى  دورنده در. قانونى سلطان سليمان , 1 آغستوس 1521 ده بلغراد اوڭلرنده كى اوردوگاهه گلدى. گونلرجه سورن حربدن صوڭره 8 آغستوس ده بلغراد فتح ايديلدى. قانونى 30 آغستوس ده بلغراده گيردى و شهريڭ اڭ بويوك كيليسه سنى جامعه چويردى. آيريجه بلغرادڭ  اعمارينى امرايتدى. عثمانلى حاكميتنده كى بلغراد, 16نجى و 17 نجى عصرلرده گيده رك گليشدى, عئينى زمانده مهم بر عسكرى اُس  و تجارت مركزى اولدى. 2نجى وييانا قوشاتمه سنڭ مغلوبيتنى فرصت بيلن آووستورياليلر بلغراده قادار ايلرله ديلر و عثمانليلرڭ  طوپارلانمه سنه  فرصت  ويرمه دن شهرى قوشاتديلر. بلغراد قلعه سى  8 ايلول 1688 ده آووستوريانڭ النه گچدى. عثمانلينڭ  يوغون باسقيسيله شهر گرى آلنديسه ده تخريباتڭ آچديغى يارالر چوق بويوكدى. عثمانلى قيصه سوره ده شهرى اعمار ايتدى ايسه ده 1717-1739 و 1789-1791 سنه لرى آراسنده كى آووستوريا صالديريلرى ايله  يڭيدن تخريب ايديلمشدر. بلغراد دوير دوير آووستوريا يه ( پاساروفجه معاهده سى), دوير دوير ده عثمانلى حاكميتنه گيرمشدر. ( زيشتووى معاهده سى). 1521 ده قانونى دورينده عثمانلى طوپراقلرينه داخل ايديلن بلغراد 1878, بلغراد معاهده سنه قادار عثمانليده قالدى. بۇ تاريخدن صوڭره صربستان استقلالنى قازاندى و بلغراد  با شهر اولدى. 2005 تاريخنه گوره نفوسى 1.373.651 ايدى. شهر حدودى ايسه 3.223 كيلو متره قاره در




#Article 166: بلوچ دیلی (166 words)


بلوچ دیلی ،بلوچ دیلی(بلوچی)بلوچ خالقی نین دانیشیلان دیلی دیر.

بلوچی (بلوچ دیلی) فارسجا، کوردجه، تالیشجه و تاتجا ایله هیند_آوروپا دیل عائیله سینین ایرانی دیللری قولونو تشکیل ائدیربو دیل ائتنولوگا گؤره اوچ بوداغا بؤلونوربلوچی: پاکیستان اؤلکه سینده بلوچیستان اوستانینین شیمالیندا، سند و پنجاب اوستانلاریندا و هابئله هیندوستان دا دانیشیلیر. ۱،۸۰۰،۰۰۰ دانیشانی واردیر.

جنوبی بلوچی: ایران، عومّان، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری، و پاکیستانین بلوچیستان اوستانینین جنوبوندا، سند و کراچی اوستانلاریندا یاشان بلوچلارین دیلی دیر. توپلام ۳،۴۰۵،۰۰۰ دانیشانی واردیر کی ۱،۷۷۰،۰۰۰ نفری پاکیستاندا یاشاییرلار. ساحیل بلوچیسی، کئچی، و مکرانی دیالئکتلرینه مالیکدیر.

غربی بلوچی: ایران، افقانیستان، تورکمنیستان، تاجیکیستان، و پاکیستانین بلوچیستان اوستانینین شیمالیندا، سند و کراچی اوستانلاریندا یاشان بلوچلارین دیلی دیر. توپلام ١،٨٠٣،٠٠٠ دانیشانی واردیر کی ١،١٢٠،٠٠٠ نفری پاکیستاندا یاشاییرلار. لاشاری، رخشانی، و سراوانی دیالکتلرینه مالیک دیر. غربی بلوچ دیلی چوخ میقداردا فارسجادان تاثیر آلمیش، آمّا اونونلا قارشیلیقلی آنلاشیما مالیک دئییلدیر.

بلوچلارین سایی ١٠ میلیون نفره قدر تخمین اولونور، آمّا بو هئچ ده قطعی دئییلدیر.

اون دوققوزونجو عصرده بلوچ دیلی اۆچون اردو خطی اساسیندا الیفبا یارادیلمیش و بوگونه قدر اینکیشاف ائتمیشدیر.




#Article 167: بلژیک (1302 words)


بلژیک شومال-غربی اوروپادا بیر دؤولت دیر. اوروپا ایتیحادیه سی و ناتونون عوضوودور. فدراتیو دؤولت قورولوشونا صاحیبدیر و اوچ حیصّه‌یه بؤلونور: نیدرلاند دیلینین رسمی دیل اوْلدوغو فلاندریا، فرانسه دیلینین رسمی دیل کیمی قبول ائدیلدیگی والونیا و بروکسل.

شیمال‌دا هولند، شرق‌ده آلمان، جنوب-شرق‌ده لوکسمبورق و جنوب-غرب‌ده فرانسه ایله همسرحددیر. شیمال-غرب‌ده شیمال دنیزینه چیخیشی وار. ساحه‌سی ۳۰ ۵۲۸km²، اهالی‌سی ۱۰،۸ میلیون نفردیر. اؤلکه سلت طایفه لاریندان اوْلان بؤلگه‌لرین اتنونیمینه گؤره آدلاندیریلمیش‌دیر.

بلژیک ایلک یئرلشنلر بلگلر اوْلوب، ۵. عصره قدر روم ایمپیراتورلوغو ایداره‌سی آلتیندا ایدیلر. بشینجی عصرده ایسه فرانکلار این ضبطینه معروض قالدیلار. داها سوْنرا اؤلکه چارلز (شارلکن)ین غرب ایمپراتورلوغونا داخیل اوْلدو. ۱۴۷۷-جی ایلدن سوْنرا، شارلک‌نین قارداش اوْغلو ماخیمیلیانین الینه کئچدی. بۇندان سوْنرا ۳۰۰ ایل قدر بلژیک خاریجیلر طرفیندن ایداره ائدیلدی. ۱۷۱۳-جو ایلده اوتریش ایمپراتورلوغونون الینه کئچدی و اوتریش هولندی دیه خاطیرلاندی. فرانسه ۱۸۱۳-جو ایلده بلچیکانی ایشغال ائتدی. ۱۸۱۵ ده ناپولون مغلوب اوْلونجا، بلژیک هولندلیلارین ایداره‌سینه گیردی. ۱۸۳۰-جو ایلده بلژیکلیلار بیرلشه‌رک فرانسه و اینگیلیس‌نین ضمانتی آلتیندا موستقیل بیر دؤولت قوردولار. ۴ ژۇئن ۱۸۳۱ تاریخینده بیر کراللیق حالینا گلن بلژیک، آفریقادا موستملکه‌چی‌لیک آرزولارینی‌دا رئالاش‌دیرا بیلمیشدیر. موستملکه‌لریندن ان سوْن کونقو، ۳ ژۇئن ۱۹۶۰ دا موستقیللیینی قازاندی. بلژیک، بیرینجی و ایکینجی دۆنیا ساواش‌لرینه قاتیلمیش و هر ایکی دؤیوش‌ده ده آلمان طرفیندن ایشغال ائدیلمیش، آلمانین مغلوب اوْلماسی اۆزرینه ایشغال‌دان خلاص اوْلموش‌دور. بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی و ناتو عضوودور.

بلژیک جوْغرافی باخیم‌دان اۆچ بؤلگه‌یه آیریلیر. غرب‌ده آشاغی بلژیک، اوْرتا وادی و جنوب-شرق‌ده آردن پلاتوسودور. آشاغی بلژیک، دۆز بیر اراضی اوْلوب، هولند و شیمال دنیزی طرفیندن تخمیناً ۶۴km2 ایحاطه لنمیش‌دیر. آشاغی بلژیکداکی غربی فلاندری ایالتی‌نین ۵۰۰km2-لیک ساحل بؤلگه‌سی پولدر آدلی قۇرو اراضیلری ایله ایحاطه لنمیش‌دیرکی، بۇ دا ساحل اراضیلرین اوقیانوس سوییه‌سینین یوکسلمه‌سینه قارشی قورونماسینا یاردیم‌چی اوْلور. شیمال‌داکی کامپنلاند و شرق حیصّه لری قوم‌لو و اکین‌چی‌لییه الوریش‌لی اوْلمایان توْرپاقلارا مالیک‌دیر. آنجاق اهمیت‌لی کؤمور یاتاقلاری بۇرادا یئرلشیر. آنتراسیت کؤمورو بلژیکین باش‌لیجا گلیر قایناغی‌دیر. کاولین، دمیر و اهنگ داشی دا چیخاریلیر.

اهالی‌نین بؤیوک بیر قیسمی اوْرتا بلژیکدا یاشاییر و بورا یۇمشاق دالغالی وادیلرله بؤلونموش‌دور. بۇ بؤلگه سوْن درجه مونبیت بیر اراضی اوْلوب، سوْن زامانلارا قدر بلژیکین باش‌لیجا کؤمور قایناغی ایدی. شل‌دا چایی بلژیکین شیمال-غربینده یئرلشیر. اؤلکه‌نین مرکزی، طبیعی گئنیش کاناللارا صاحیب دییل.

آردن یایلاسی، مرکز وادییه سامبره و مااس چایلاری ایله باغ‌لانیر. ان یۆکسک یئری بوترانژ اوْلوب، هوندورلویو ۶۹۴ متردیر. بلژیکین اوْرتا یۆکسک‌لییی ۱۶۰ متردیر. اؤلکه‌نین ۱۸%-i مشه‌لرله اؤرتولموش‌دور و تاختا-شالبانی چوْخ مشهوردور.

آخار سولاری: بلژیک سرحدینده ایکی آخار سۇ قوْلو واردیر. شل‌دا چایینین ایکی یوز کیلومتر لیک حیصّه سی بلژیک سرحدین‌دن آخیر. چایین آلمان سرحدینه یاخین حیصّه سینده لیمان شهری آنتورپن یئرلشیر. دیگری ایسه مااس چایی‌دیر. ۱۸۳ کیلومتر لیک حیصّه سی بلژیک توْرپاقلاریندان کئچیر.

۱۰ ایالت و بۇنلارا باغلی محل وضیّعت بلدییه‌لر واردیر.

بلژیک اهالیسینین ۹۷،۳%-i شهرلرده یاشاییر، اؤلکه‌ده‌کی ان بؤیوک شهرلر:

بلژیکدا یاشایان اینسانلار اتنیک باخیم‌دان ایکی قروپا آیریلیر. اؤلکه‌نین شیمالیندا یاشایان فلاماندلار، جنوبوندا یاشایان واللونلاردیر. اهالی‌نین بؤیوک بیر اکثریتی بروکسلده یاشیییر. فلاماندلار قرمان، واللونلار ایسه رومان منشلیدیرلر. آوروپادا اهالی‌نین ان آز آرتدیغی اؤلکه‌لردن بیریدیر. اهالی سیخ‌لیغی ان یۆکسک اوْلان آوروپا اؤلکه‌لریندن‌دیر. مربّع کیلومتر ه ۳۲۳،۷ نفر دۆشور. بلژیکلیلار ساده حیاتی سئویرلر. خالق عومومیت‌له فستیوال، ولوسیپد یاریشی، ایدمان و سینما کیمی ایلنجه‌لره دوشکون‌دور. آوروپادا حیات ایستانداری ان یۆکسک اؤلکه‌لردن‌دیر. عائله‌ده دینی باغلار چوْخ قوت‌لیدیر.

اهالیسینین بؤیوک اکثریتی کاتولیک کلیساسیدیر. بیر قیسمی ایسه پروتستانت کلیساسینه عبادت ائدیر. وطنداشلارینین اکثریتی شهرلرده یاشاییر.
اهالی‌نین ۶۷%-نی کاتولیکلر، ۲۷%-نی دین‌سیز، ۶%-نی موسلمانلار تشکیل ائدیر.

بلژیکدا تحصیل چوْخ اینکیشاف ائتمیشدیر. گنجلرین تحصیلینده کلیسانین بؤیوک بیر یئری واردیر. ۱۴ یاشینا قدر تحصیل مجبورودور. کلیسانین و یهودیلرین ایداره‌سینده اوْلان مکتبلر مشهوردور. مکتبلرده عومومیت‌له فلاماندجا و فرانسه بیرلیکده اؤیره‌دیلر. مۆختلیف ساحه‌لرده و بیر چوْخ شهرده بیلیم یوردولر قۇرولموش‌دور.
بلژیک کراللیغیندا عالی تحصیل

بلژیکدا عالی تحصیلین بولونی پروسسینین پرینسیپلرینه اۇیغونلاشدیریلماسی آماچ‌له آپاریلان اصلاحاتلار بۇ ساحه‌ده جدی دییشیک‌لیکلره سبب اوْلوب. اؤلکه‌نین ۲۰۰۳-جو ایلده قبول اوْلونموش عالی تحصیل آکتینا اساساً عالی تحصیلین درجه‌لری مویینلشدیریلیب. ۲۰۰۴-۲۰۰۵-جی تدریس ایلین‌دن اعتباراً عالی تحصیل‌ده باکالاوریات، ماگیستراتورا و دوکتورانتورا پیل‌له‌لری اۇیقولاما ائدیلمه‌یه باشلاییب.

باکالاور درجه‌سینه ییلنمک اۆچون ۱۸۰ آوروپا اعتیبار ترانسفر ی (آکت) الده ائتمک طلب اوْلونور. ماگیستر درجه‌سی اۆچون ایسه ان آزین‌دان ۶۰ آکت قازانماق لازیمدیر. بۇ طلبلری اؤدین مزونلارین دیپلوملاری آوروپا عالی تحصیل مکانینین ۴۶ اؤلکه‌سینده تانینیر.

عالی تحصیلین کیفایت قدر اینکیشاف ائتدیی بلژیکین ان بؤیوک عالی مکتبی لورن بیلیم یوردو حساب اوْلونور. بۇ بیلیم یوردو ۱۴ فاکولته‌دن عبارت‌دیر. تحصیل موس‌سی‌سه‌سینده هومانیتار فن لر، طبیعت علملری، تکنولوژی، بیو-علم و طیب ایختیصاصلاری اۆزره متخصصلر حاضیرلانیر. تدریس پروقراملارینین هوللاند و اینگیلیس دیللرینده آپاریلدیغی بیلیم یوردوده ۲۶۰۰۰-دن چوْخ طلبه تحصیل آلیر. اوْنلارین ۲۳۰۰ نفری دۆنیانین ۱۰۰ مۆختلیف اؤلکه‌سیندن اوْلان اجنبی طلبه‌لردیر. زنگین مادی-تکنیکی بازاسی اوْلان عالی مکتبین دۆنیا شؤهرت‌لی کیتابخاناسیندا دؤرد میلیون‌دان چوْخ کیتاب و ۱۵۰۰۰-ا یاخین دؤوری نشر وار.

بلژیکدا بیلیم یوردولرله یاناشی، بیلیم یوردو کالجی ده فعالیّت گؤستریر. بیلیم یوردو و بیلیم یوردو کالجینده عئینی ایختیصاصلار اۆزره تدریس پروقراملاری فرق‌لیدیر. یالنیز بیلیم یوردولرده دوکتورلوق درجه‌سی وئریلیر. بیلیم یوردو کالجینده ایسه بللی پشه ایستیقامتی اۆزره باکالاور پروقرامی تکلیف ائدیلیر.

بیلیم یوردولر و بیلیم یوردو کالجلری بیر-بیری ایله یاخین‌دان ایشداش‌لیق ائدیرلر. بۇ ایشداش‌لیق علمی آراشدیرما ساحه‌سینده داها چوْخ اؤزونو بوروزه وئریر.

اؤلکه‌نین عالی تحصیل موس‌سی‌سه‌لری‌نین فعالیّتی اساساً حؤکومت طرفیندن تنظیم‌لنیر و اوْنلارین اینکیشافی اۆچون لازیم اوْلان تدبیرلر حیاتا کچیریلیر. اوْدور کی، عالی تحصیل موس‌سی‌سه‌لری داها چوْخ تشکیلاتی موستقیل‌لییه مالیکدیرلر. بۇ موستقیل‌لیک مالییه مسئله‌لرینده ده اؤزونو گؤستریر.

بلژیک ایدمانین مۆختلیف بوداقلاریندا اؤزونو گؤسترن بیر اؤلکه‌دیر. آتلتیزم، فۇتبول، ولوسیپد، بسکتبال ان باشاری‌لی ایدمانلاری‌دیر. بۇ واخت گولش ان چوْخ ماراق گؤرن ایدمانلار آراسیندا دیر.

آوروپانین گۆج‌لو دؤولتلری طرفیندن، ۱۸۳۰-جو ایلده، تامپون بؤلگه اوْلاراق قۇرولان، اینگیلیسده یاشایان بیر آلمان شاه‌زاده‌نین کرال‌لیغینا وئریلن و کونقو موستملکسی‌له زنگینلشه‌رک، احتیاجلارینین بؤیوک قیسیمینی آرادان قالدیران بلژیک، هولند طرفیندن دانیشان فلامانلار و فرانسه دانیشان والونلاردان میدانا گلیر. اهالی‌نین ۵۸%-نی فلامانلار، ۳۱%-نی واللونلار، ۱۱%-نی فرانسهلار و آلمانلار تشکیل ائدیر.

اؤلکه‌ده آلمانجا دانیشان کیچیک بیر خالق قروپو دا وار. ۹۰%-i فرانسه دانیشان بروکسلین جوت دیل‌لی بؤلگه حساب اوْلونور. فلاماندلار فلاماندجا، واللونلار فرانسه دانیشیر. بعضی بؤلگه‌لرده آلمانجا دا دانیشیلیر.

بلژیکلیلار، ۱۹۸۰-جی ایللرین باشیندا، موْدل اوْلماق ایددیاسییلا یؤنلدیکلری فدرال سیستم‌له یئرلی مجلیس و اداره لرین صلاحیتلرینی گئنیشلت‌دیلر. والونیا، فلاندر و بروکسل بؤلگه‌لرینده فرقلی حؤکومتلر قۇرولارکن، آیری‌لیق‌چی‌لیق (سپراتیسمه) اؤلکه آنا یاساسینین تمل قانونلاری آراسیندا ایشتیراک ائتدی. بۇ دۇروم، والونلار، فلامانلار و بروکسل‌لیلر آراسینداکی قوپوق‌لوغو آرتیرارکن، منفت قارشیدورمالارینی دا سورعت لندیردی.
سیاسی پارتیلاری دا فلامان و والون اوْلاراق بؤلونن اؤلکه‌ده، آیری-آیری قۇرولموش اوْلان لیبرال، موحافیظه کار و یا سوسیالیست فلامان پارتیلار ایله والون پارتیلارین، ایدولوژی مئیللری عئینی گؤروندویو حال‌دا، تماماً فرقلی گؤروشلر ایچینده قارشیدورمالاری دا هیز قازاندی. سیاست‌چیلر، تشکیلاتلار و وطنداشلار آراسیندا دیالوق گده‌رک قوپدو، جمعیتلر آراسی منفت دؤیوشلری آرت‌دی. بلژیکلی سؤزو، گده‌رک یئرینی فلامان، والون و بروکسل‌لییه بوراخدی.
سیاست‌چیلر، بؤلگه پروبلملری آشماق و اؤز سئچیجیلری‌نین طلبلرینی جوابلاماق اۆچون دؤولت بودجه‌سینی کیچیلدیب، بؤلگه بودجه‌لره آغیرلیق وئردیلر. فدرال تشکیلاتلار دؤولتین اوْرتاق ماللاری، دَیَرلری، منفتلری اۆچون قرار آلا بیلمز دۇرومه گلدیلر. دمیریوللارینی، وئرگی سیستمینی و سوسیال سیغورتالاری دا رگیوناللاش‌دیرماق هدفی اؤن پلانا چیخدی.

بلژیک مطبوعاتی و سیاسی عالیملری، والون و فلاماند سیاست‌چیلرین اۇزلاشمازلیغین‌دان قایناقلانان، ۵ آیدیر داوام ائدن بحرانین صونعی اوْلدوغونو، بۇ بحرانین، ایجتیمایتی، اؤلکه‌نین بؤلونمه‌سی گریینه رازیسالما مقصدیله یارادیلدیغینی مۆدافیه ائدیر.

حؤکومت قورماقلا وزیفلندیریلن، فلاماند سقمنتی‌نین گۆج‌لو آدلارین‌دان کریستیان دموکرات پارتی (جدو) عضوو یوس لترمه، والون پارتیالارییلا کوالیسی آختاریشلاریندا باشاری‌لی اوْلا بیلمه‌دی. موذاکیره‌لری تئز-تئز تخیره سالان و شخصاً دؤوره‌یه گیرن بلژیک کرالی ایکینجی آلبرتین تماسلاری دا بتون نتیجه لندیرر گتیرمه‌دی.

متخصصلر، موستقیل‌لیک اعلانینا حاضیر اوْلان فلاماندلارین، بلژیکین سوْنونو گتیرمه‌نین مسئولیّتینی تک باشینا بوْینونا گؤتورمک ایستمدیکلرینی، والونلاری دا بۇ مسئولیّتی پایلاشماغا ایتلدیکلرینی ایفاده ائدیر. بلژیکین خریطه‌دن سیلینمه‌سی احتیمالینین گده‌رک آرتماسی، گلجیی مجهول بیر حال آلان کرال عائله‌سینی ده ناراحات ائدیر.

سیاسی پارتیلارین، اجتماعی و ایقتیصادی ایشلری ایجرا ائده‌جک کچیجی بیر کوالیسی حؤکومتی قورماسی، اؤلکه‌نین بؤلونمه‌سی و پایلاشیلماسی موذاکیره‌لری‌نین آیری بیر پلاتفورمادا داوام اتدیریلمه‌سی تکلیفی اؤن پلانا چیخیر. بلژیکین کؤهنه باش ناظیرلریندن، بۇ گونکی دؤولت ناظیری مارک ایسکنس، سیاسی بحران اۆزون‌دن اؤلکه ایقتصادیاتینین آغیر ضربه یدیینی، ایللیک اینفلیاسیانین یوزده ۱،۵-دن یوزده ۵-ا آتیلا بیلجیینی سؤیله‌دی.

بلژیک شبکه کیمی هؤرولموش بیر قۇرو و دمیریولونا مالیک‌دیر آوروپا قاره‌سینین ایلک دمیریولو بلژیکدا دؤشنیلمیش‌دیر. دمیریوللارینین هامیسی الکتریک‌لیدیر و بۆتون قونشولارییلا علاقه‌لیدیر. بروکسل‌ده توتومو بؤیوک بیر هاوا لیمانی قۇرولموش‌دور. دۆنیا اؤلکلری‌له علاقه بروکسل‌دن تامین ادیلر.
بلژیک، چؤله، کیمیوی ماده‌لر، ماشین تۆره لری، یئیجک ماده‌سی، میوه، چیچک ساتار; چؤل‌دن نفت، خام و کیمیا صنایعسینده ایستیفاده ائدیلن خاملار ساتین آلار. ایخراجاتینین ۴۰% اینی صنایع محصوللاری تشکیل ائدیر.




#Article 168: بناب (137 words)


بیناب دوغو آذربایجان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر بیناب بؤلگه‌سینین مرکزی‌دیر و۲۰۱۶-نجی ایلده  ۸۵،۲۷۴ نفر جمعیتی واریمیش. بو شهرین خالقی تورک‌دورلر و آذربایجان تورکجه‌سی ایله دانیشیرلار.

بو شهرین ان مهم سوغاتی کبابی دیر. بیناب کبابی بو شهرین جهانی و مشهور سوغاتلاریندان دیر. اوندان علاوه بینابین قوروتمالی‌لاری اکینچیلیکده اوزوم میوه‌سی ده مشهوردور. ساخسی قابلار، قالی، منبت کاری اؤلموش وسیله‌لر، قلم زنی اؤلموش میس قابلار و گیلیم ده اونون ال ایشلری دیر. باقلوا دا بینابین یئملی دادلی‌لاریندان ساییلیر. بیناب دوغو آذربایجانین یوزدن ۲۴ سوغانین تولید ائدیر و اونون اوزوم، خیار، بوغدا و قورو اریگی ده معروف‌دور.

لاله هوْتلی، اوچ اولدوزلو بیر هوْتلدیر کی بینابین موعلیم میدانینا یاخین‌دیر و ۴ طبقه‌سی واردیر. بو طبقه‌لرده ۳۶ اتاق یئرلشیب‌دیر. بو هوْتلده ۷۵۰ نفره یئر وار و اونون تقریبی مساحتی ۳٬۳۵۰ متر مربع‌دیر.

ایمکاناتی:

مسافر لر ائلیه‌بیلرلر بینابا گئدن‌ده بو هوْتل‌ده اقامت ائلیه‌لر.




#Article 169: بنتلی (120 words)


بنتلی ، بیر اینگلیس لوس اوتوموبیل ایستحصال چی سی دیر. بنتلی اینگیلته ره ده 18 ژانویه 1919 – جو ایلده والتر اوون بتنلی () طرفنیندن قورولموشدور. باشلانغیجدا یالنیز مۆحریک و شاسسی ایستحصال ائدن شیرکت بیرینجی دونیا مۆحاریبه سینده طیاره مۆحریک لری ایستحصالینین آردیندان ، لوس اوتوموبیل لر چیخارماغا باشلامیشدیر. 1931 – جی ایلده رولز-رویس طرفیندن ساتین آلینان بنتلی ، 1998 – جی ایله قدر عئینی تکنیکی حیات ایله بیر-بیرلرینه اولدوقجا بنزه ین مدل لر ائتمیشدیر. 1998 – جی ایلده ، فولکس واگنه 430 میلیون فوندا (پوندا) ساتیلان بنتلی ، 2005 – جی ایلده 3654 – Ü آمریکا دا اولماقلا ، جمعی 8627 اوتوموبیل ساتمیشدیر. له مانز () یاریشلاریندا 6 بیرینجیلیک قازانان فیرمانین مرکزی و فابریکای منچستر یاخینلاریندا کی چئشیرده دیر




#Article 170: بنقلادش (303 words)


بنقلادش آسیادا دؤولت. پایتاختی داکادیر. جنوبی آسیادا یئرلشیر. کئچمیش غربی پاکیستانین اراضیسینده یارائدیلیب. ۱۹۷۱-جی ایلین مارتیندان موستقیل دؤولتدیر. رسمی اولاراق ۱۶ دسامبر ۱۹۷۱-جی ایلده دؤولت کیمی تشکیل اولونوب.
بنقلادش خالق جومهوریتی () بنقلادش বাংলাদেশ - آسیادا دؤولت، باشکندی داکا شهری‌دیر.
گونئی آسیادا یئرلشیر، کئچمیش غربی پاکیستانین اراضی‌سین‌ده یارائدیلیب. ۱۹۷۱-جی ایلین مارتین‌دان موستقیل دؤولت‌دیر، رس‌می اولاراق ۱۶ دسامبر ۱۹۷۱-جی ایلده دؤولت کیمی تشکیل اولونوب. اینضیباطی اراضی قورولوشو اونیتاردیر.

بنقلادش ۱۹۷۱-جی ایله کیمی پاکیستانین «شرقی پاکیستان» آدلی اوستانی ایدی. داها اوللر ایسه اینگیلیسلرین بنگال اوستانی اوْلموشدور.
۱۲-جی عصردن ۱۷۵۷-جی ایله کیمی موسلمانلارین ایداره‌سین‌ده اوْلموشدور. ۱۷۵۷-۱۹۰۵-ا کیمی ایسه اینگیلیسلئرینهاکیمیتی آلتینا دوشموش‌دور. ۱۹۴۷-جی ایلده پاکیستانین «شرقی پاکیستان» اوستانی اوْلدو. بۇ ۱۹۶۹-جو ایله کیمی داوام ائتدی. داها سوْنرا ۱۹۷۱-جی ایلده هیندوستان - پاکیستان ساواشی باشلاییر. ۱۹۷۱-جی ایل دسامبردا مۆحاریبه باشا چاتدیق‌دان سوْنرا هیندوستان آرتیق شرقی پاکیستانین بؤیوک بیر حیسه‌سینی ایشغال ائتمیش‌دی. ۱۹۷۱-جی ایل ۲۲ دسامبردا موجیبور رحمانین باش‌چی‌لیغی ایله بنقلادش موسلمان خالق جومهوریتی یارادیلیر و هیندوستان بورانی ترک ائدیر. ۱۵ آوقوست ۱۹۷۵-جی ایلده موجیبور رحمان عائله‌سی ایله بیرلیک‌ده اؤلدورول‌دو. ایداره‌نی قندهار موستاک احمد اله کئچیردی.

بنقلادشین ساحه‌سی ۱۴۷٬۵۷۰ km²-دیر.

بنقلادشین دؤولت قورولوشو مجلیس‌لی رئسپوبلیکادیر.

۶۴ دایره‌نی (زیلانی) اؤزون‌ده بیرلش‌دیره‌ن، باشکند داکا شهرینین ده داخیل اوْلدوغو ۷ اینضیباطی رایونا (داکا، چیتاقونق، کخولنا، نارایانقانج، راجشاهی، سیلهت، باریسال و رانقپور) بؤلونور.

بنقلادش، دونیانین ان کاسیب، ان چوْخ میلّت‌لی و ان آز اینکیشاف ائتمیش اؤلکه‌لرین‌دن بیری‌دیر. ایقتیصادیاتینین اساسینی کند تصروفاتینین یئگانه اؤنملی ساحه‌سی اوْلان دویو ایستئه‌سالی تۇتور. پول واهی‌دی «تاکا» دیر.

۹۸ فایز بنگال، ۲۵۰٫۰۰۰ بیهاری، ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ نفره یاخین یئرلی ایجمالار.

بنقلادش خالق جومهوریتینده اهالینین اکثریتینی (۸۵ فایزینی) موسلمانلار تشکیل ائدیر. اساساً سوننولویون حنفی مذهبی طرفدارلاری‌دیر. آز سای‌دا شیعه‌لر، او جمله‌دن ایسماعیلی لر واردیر. اؤلکه‌ده چوخ‌لو هیندویست یاشاییر (۱۳٬۵٪). بونونلا یاناشی بوددیستلر (۴۳۹ مین نفر) و خریستیانلار (۱۵۰ مین نفر)، پروتئستانت و کاتولیکلر (۱۵۰ مین نفر) واردیر. بوددیستلره تیبئت-بیرما خالقلاری، خریستیانلارا قارو قبیله‌سی عاییددیر. اؤلکه‌نین بیر سیرا رایونلارین‌دا قبیله دینلری قورونوب ساخ‌لانیر.




#Article 171: بنؤوشه (263 words)


بنؤوشه Bənövşə ـ بیر بیتکی دی کی دنیادا سرین هوا و سولی هاوادا گویه‌رر. بو بیتکی‌نین گوللری ایلی و گؤزه‌لدی.

اونون گول یاپراقلاری ساری یا آبی و قیرمیزا اوخشار بنوشه رنگینده دی بنوشه رنگی آدلیم و خوشاگلیم رنگی دی . بو بیتگینین یره یاتار یاپراقلاری وار و گول یاپراقلاری قلب شکیلنده و ایلی دیلر اونون یاشیل یاپراقلاری یره یاتیم و قیسسادی کی اونون آراسیندان بیراوزون قول اوسته گوللری و چیچکلری بئجریب و اوسته قالخار بو گولون ایی و رنگی سومه لی دی و چوخلی یرلرده بزک اۆچون باغچالارا اکیلر.

بو گول اسهال گتیرندی و برک اولان آداما وئریلر کی راحت اشیه گئتسین بو گولون یاپراقلارین یا گوللرین یا میوه سین دیب و دملیب اوندان داوا دوزلدللر .اونون دم اولموشی رماتسم داواسی و ایشاماق گتیرندی و اونی چوخ ایچن تئز تئز اشیه گئدر اونون عراقی سویوقلوقدی وشیشی  آرادان آپاراندی . اونی بوغاز آغریسیندا و چیرکلی شیشده و اوزون و درینین سپمه سینده و آغزین یاراسیندا ایشله دیللر آمّا ایه اونی چوخ یه سن استفراغ و اسهال گتیرر .

اونون گیرده و توکلی میوه سی وار و ساری رنگده کی آق خالاری وار و بیر کیسه ده گیزلیندیلر .اونون میوه لرین دیب و قیشین اخرینده و قار گئدن زمان اکللر اونا گوره بو گوله قارآلتی گولوده دئیلیب .

چوخلی باغچالاردا اونی بزک اۆچون اکه للر و آداخلی لار اونی بیر بیرینه وئرللر اوروپادا اونی وئرن ایستیر کی آداخلی سی اونی هئچ واقت یاددان چیخاتماسین و بوگولی وئرماق یانی منی یاددان چیخاتما و منه فکرائله .

خیارین موزائیک ویروسی کی بوگولون یاپراقلارینا دوشه ر و اونی سارالدیب وقورودار .

گورنتیلر و گویلر تزئینی نشریه سی فاسدلینده




#Article 172: بنگ و باده (223 words)


بنگ و باده ـ محمد فضولینین مشهور منظومه‌سی دیر. بو مثنوی 450 بیت‌دیر. بورادا فضولی بیر تمثیلی حکایت گتیریب افیون ایله شرابی مقایسه ائدیر. بنگ و باده مضمونو ایلک دؤنه تورک ادبیاتیندا، امیری هروی جغتایی طرفیندن نظمه چکیلمیشدیر.

کتاب تحمیدیه، نعت و حضرت علی‎نین مدحی ایله باشلیر. سونرا شاه خطایی اۆچون یازیلمیش بیر مدحیه گلیر. اؤنجه شرابین وصفی گئدیر. شراب بیر گنجدیر. بو گنج بیر مجلسده کئفله‎نیب اؤزونو اؤگنده، ساقی بنگدن خبر وئریر که اودا اؤزونو اؤگورموش. باده، بنگ اۆچون بیر ائلچی یوللاییر، ائلچی باده‎یه خیانت ائدیر. باده بنگه ساری قوشون چکیر، و ماجرانین سونوندا بنگه غلبه ائدیر. بعضی یازانلار دئمیشلر که فضولی‎نین باده‎دن قصدی شاه خطایی و بنگدن قصدی سلطان بایزیددیر.

اثرده هم باده و همده بنگ غرور و خودبینلیگه دچار اولموشلار و هر زمان اؤزلرینی اؤیورلر.

دوکتور حسین محمدزاده صدیق «بنگ و باده» مثنویسی‌نین الده ائدیلن الیازمالارینی قارشیلاشدیراراق، علمی- تنقیدی متنینی حاضرلاییب، 1389 ـنجو ایلده تبریزده نشر ائتدیرمیشلر.

بوکتابین شعرلری فعلاتن .مفاعلن .فع لن وزنینده گلیب .

بحر خفیف مسدس مخبون اصلم

فعلاتن، مفاعلن، فع‌لن

بوراخان جام عشقه نشئه‌ی حق.

عشق مِیخانه‌سین قیلان معمور،

سونان آندان جهانا جامِ غرور.

کیم، ائدیب اول غرور جامینی نوش،

اهلِ نطق اولا واله و مدهوش.

جمله‌دن مخفی اولا اسراری،

اولمایا هئچ کیم خبرداری.

فی‌التوحید

ما عَرَفناکَ حقّ مَعْرِفَتِکْ.

نشئه‌ی دانشین مفرّحِ جان،

عاری اول کِیفدندیر اهل جهان،

مِی عشقینده، آفرینش مست،

بزمِ شوقوندا، جمله باده‌پرست.




#Article 173: بهایی‌لیک (1017 words)


بهایی‌لیک حال-حاضیردا دونیانین 235 اؤلکه‌سینده 6 میلیوندان چوخ آردیجیلی اولان بیر دین.     
بهایی دینی 19نجو عصرین ایکینجی یاریسیندا ایراندان آذربایجان، تورکیه، اورتا آسییا، روسیه، اوروپا و شیمالی آمریکایا، 20نجی عصرین 30-50-جی ایللرینده ایسه جنوبی آمریکا، آفریقا، اوستورالیاو اوکئانییا آدالارینا یاییلمیشدیر. بو دینی قبول ائتمیش شخصلرین نوماینده سی اولدوغو میلتلرین، خالقلارین و ائتنیک قروپلارین سایی 2100 کئچمیش، بهای دینی ادبیاتی 802 دیله ترجومه ائدیلمیشدیر.

    
بهایلر واحید بین‌الخلق تشکیلاتدا – بهایلرین خلق آراسی بیرلیگینده بیرلشمیشدیر. بو خلق آراسی دین  قورومون عالی روحانی و تشکیلاتی،   آللاهین اوجا عدالت ائوی (بیت العدل اعظم الهی)  و موقدس زیارتگاهلاری ایسرایلین حیفا و عکا شهرلرینده یئرلشمیشدیر.   
    
بهایلرین خلق آراسی  بیرلیگی– صولحو، جماعت اۆچون اینسان حاقلارینی قوروماق، خالقلارین ایقتیصادی، سوسیال و مدنی اینکیشافی نا نایل اولماق یوللاریندا بمت-نین بیر سیرا اورقانلاری– ئکوسوس(Ecosos)، یونیسئف(UNISEF)، یونئپ ایله امکداشلیق ائدیر. بیرلیک هر ایل دونیانین موختلیف یئرلرینده تحصیل، صحیییه، ائکولوگییا، اینسان حوقوقلاری ساحه سینده 1500-ه قدر لاییحه حیاتا کئچیریر. آمریکا، کانادا، اوستورالیاو بعضی اوروپا، آسیا و آفریقا اؤلکه‌لرینده بهای ایجماعلاری نفوسو  آزلیق ساییلیرلار.   
    
بهای دینینین تاریخی، علی محمد باب، حسینعلی نوری (بهاء الله) و عبدالبها دؤورونون دراماتیک ایشلرینه گوره چوخ کیتابلار یازیلمیشدیر. بو کیتابلاردان بعضیلرینین آذربایجان دیلینه ترجومه‌سی وار:

    

       

    
همین ایللر خریستیان دونیاسیندا دا اینسانلار هیاجان ایچینده ایدی: آسیادا  یوزئف وولف، اینگلیس ده  ائدوارد ایروینق، پئنسیلوانییادا ویلیام میللئر، آلمانییادا لئونارد کولبئر بیر-بیریلریندن خبرسیز – تؤورات و اینجیل یازیلارینین تدقیقیعصاسیندا 1844-جو ایلده (1260) عیسی ناصری ایکینجی گلماقین باش وئره جگینیسؤیله ییردیلر.   
    
و. آ. سپایسئر «جویوتلر پئیغمبرلیکلر ایشیغیندا» کیتابیندا یازیردی: «موقددس یازیلارین تدقیقاتچیلاریعومومیبیر ره یه گلیبلر کی، دانییئل پئیغمبرین بشریت اۆچون تعیین ائتدیگی2300 ایل سونا چاتیر و اورادا 1844-جو ایل قییامت گونو کیمیگؤستریلمیشدیر».  
    

    
شیخیه طریقتینین 18 نفر عوضوو باب مسلکینه چونوب، یئنیدینین موژده سینی اینسانلارا چاتدیرماق اۆچون ایرانین شهر و کندلرینه سپله نیرلر. بابین، اؤز گؤروشونه گؤره، معنوی دیرچه لیشه، خورافاتدان، مؤوهوماتدان اوزاقلاشماغا، عدالته و قارداشلیغا، قادینلارین عصارتدن آزاد ائدیلمه سینه دایر آلوولو چاغیریشلاری ایراندا یاخین و اورتا شرقی لرزه یه گتیرن بابیلر حرکاتینا سبب اولور (باخ: نبیل زرندی، دان یئرینین شفقلری). بیر سیرا قرب تدقیقاتچیلارینین فیکرینه گؤره بابین سوسیال ایدئیالاری اؤز قاباقچیللیغینا گؤره 19 نجو آوروپا ایجتیمای فیکرینی دفعه لرله آرخادا قویوردو (باخ: فرانسه سفیرلیگینین مأمورو ل. م. نیکولا و آوسترییانین حربی آتتئشئسی آلفرئد فون قومئنسین اثرلری). بابیلر حرکاتینین گئنیش ووسعت آلماسیندان قورخویا دوشموش شاه حؤکومتی و روحانیلر بابی محو ائتمک قرارینی وئریرلر. باب تبریزه گتیریلیر و 1850-جی ایل 9 اییولدا جاماعات قارشیسیندا اعدام ائدیلیر. حؤکومت قوشونلاری150 مین اینسانی اؤلدوردوکدن سونرا بابیلر هرکاتییاتیریلیر.   
    

    
آذربایجاندا بو حرکاتا بابین ان یاخین آردیجیلی، آذربایجانلی شاعیره-قادین طاهیره قوررتولئین (طاهره قُرّت اُلعین) باشچیلیق ائدیردی. طاهیره خانیم بابین گتیردیگی  یئنی ایلاهی  قایدالارا اویغون اولاراق ایسلام شرقینده چادراسینی آتمیش ایلک موسلمان قادینی ایدی. (باخ: ه. جفرزاده «آذربایجانین عآشیق و شاعیر قادینلاری»، باکی، «گنجلیک» نشریاتی، 1991؛ ه. جفرزاده «زرین تاج طاهیر»، باکی، گؤی تورک، 1996).  حرکات یاتیریلارکن طاهیره قوررتولئین اؤلدورولموشدور.   
    
زنجاندا 1850-جی ایل بابی عوصیانی زامانی عوصیانچیلار آراسیندا زئینب آدلی گنج آذربایجانلی قیز دا اولموشدور. تاریخ علملری دوکتورو، پروفسور ظولفعلی ایبراهیموو بو قیز حاقیندا یازمیشدیر: «سون درجه شوجاعتلی اولدوغونا گؤره زنجانلیلار بو قیزا «شاهنامه»نین قهرمانی روستمین آدینی وئرمیشدی. خالق اونا روستمه دئییردی». باشقا تدقیقاتچی، تاریخ علملری دوکتورو، پروفسور صابیر گنجه‌لی یازیر: «شاه قوشونلاری دفعه لرله هوجوم ائدیب، روستمه نین مودافیعه  ائتدیگی ایستحکامی توتماغا جهد گؤسترمیشدیلرسه ده بونا مووففق اولا بیلمه میشدیلر. روستمه دؤیوشده دئییل، یاتدیغی یئرده جاسوس الییله اؤلدورولموشدور».  
    
همین واختلاردا بابی‌لیک حرکاتی شیمالی آذربایجاندا دا اؤز آردیجیللارینی تاپیردی. باب اؤز میسسیاسینی اعلان ائتدیگی واخت اونون شاگیردلریندن بیریموللا صادیق ونندلی اوردوبادین ونند کندینین و اطراف کندلرین آداملارینی اؤز اطرافینا توپلایاراق بو تعلیمی اونلارا چاتدیریر.  قیسا واخت عرضینده بوتون ناخچیوان و زنگزور ماحالیندا اون مین نفره قدر اونون طرفداری یارانیر. روس حؤکومتی گئنئرال بئهبودووو بئش مین نفرلیک اوردو ایله موللا صادیق ونندلییه قارشی گؤندریر. او زامان آرتیق حکیمیتدن سالینمیش ناخچیوان خانی و اونون نایبی شئیخعلی بی ده بو تعلیمین طرفدارلاریندان ایدیلر (باخ: م. س. اوردوبادی«حیاتیم و موحیطیم»، آذرنشر، باکی، 1996).  
    
ایراندا بابیلیک حرکاتی یاتیریلان زامان حرکاتین فعال عوضوی میرزه حسینعلی– بهاالله (عربجه – «اللاهین نورو») عثمانلی دؤولتی نین اراضیسینه سورگون اولونور. بهاالله 1863-جو ایل آپرئلین 21-ده بغداد شهرینده اؤزونو بابین اؤنجه دن موژده له دیگی  ایلاهی زوهور   ائلان ائدیر و بشریته آللاهدان   یئنی ایلاهی تعلیمین   (دینین) نازیل اولدوغونو بیلدیریر.  
    
او، بیان ائدیر کی، اونون گلیشیله   یئرده ابدی صولح ائراسی  قورولاجاق. بو   یئنی ائرادا   بشریت واحید وطنده، دینلر واحید دینده بیرلشه جک، پلانئتیمیزده عدالت، امین-آمانلیق، قارداشلیق برقرار اولاجاق، مؤوهوماتلارین، خورافاتلارین، ظولمون کؤکو کسیله جک، قادین و کیشی حوقوقلاری برابرلشه جک، علمله دین هارمونییا الده ائده جک، بشریت یاخین مین ایلده قودرتلی اینکیشافا نایل اولاجاقدیر.    
    
بهاوللاهین بغدادداکی فعالیتیندن ناراحات اولان ایران شاهیعثمانلی حؤکمدارینا موراجیعت ائدیر. سولطانین گؤستریشی ایله بهاوللاه باغداددان اوزاقلاشدیریلیراق ایستانبولا، اورادان ادیرنه یه، سونرا اککا شهرینه (فلستین) گتیریله جک حبسخانایا سالینیر. رسمن ایکیحؤکمدارین – تورکیه سولطانینین و ایران شاهینین محبوسو اولدوغو حالدا، او، حبسخانادان فرانسه ایمپیراتورو 3نجو ناپولئونا، روس ایمپیراتورو ایآلئکساندرا، آلمان کایزئریویلهئمه، آوسترییا ایمپیراتورو فرانس ایوسیفه، اینگلیس کرالیچاسیویکتورییایا، تورکیه سولطانینا  و ایران شاهینا مکتوب گؤندره رک، اونلارا   میسسیاسینی  تانیماغیتؤوسییه ائدیر.  
    
بهاالله خریستیان دینی روحانی باشچیلارینا، او جومله دن روما پاپاسی ایخ پییه موراجیعت ائده رک بیلدیریر کی، مسیح اونون شخصینده ظوهور ائتمیش و او، اینسانلارین معنوی جهتدن تمیزلنمه سی اۆچون قانونلار گتیرمیشدیر.   
    
بهاالله 40 ایل محبس و سورگون حیاتینی یاشادیقدان سونرا 1892-جی ایلده دونیاسینی دییشیر. اؤلومدن اوّل بؤیوک اوغلو عبدالبها عابباسی(1844-1921) امرین مرکزی و بهایی یازیلارینین سحوسیز و قوصورسوز شرحچیسی تعیین ائدیر. عبدالبها عابباس رهبرلیگی دؤورونده بهایی دینی دونیانین 37 اؤلکهسینه یاییلیر و ایجماعلاردا بهای اینظیباطی قورولوشونون اؤزولو – یئرلیشورالارین (محفیللرین) یارادیلماسینا باشلانیلیر.  
    

    
بهایی ایجماعلاری آذربایجاندا یارانان گوندن هر جور دینی فاناتیزمی، مؤوهومات و جهالتی پیسله میش، موعاریف چیلیگی، اوشاقلارا، خوصوصن ده قیزلارا دونیوی تحصیلین وئریلمه سینی، قادینلارین جمعیتده و عاییله ده حوقوقلارینین قورونماسینی تبلیغ ائتمیش، دینلر و خالقلار آراسیندا دیالوق و امکداشلیغا جان آتمیشلار. ایلک دفعه  آذربایجانلی قیزلارا تحصیل وئریلمه سی بهایی لر طرفیندن ائدیلمیشدیر. بو جور فعالیتلر روحانیلرین خوشونا گلمه میش، نتیجه ده باکی، مردکان، بالاخانی، بردع و شاماخیدا بهایلره قارشی جیدی تزییقلر اولموشدور. مردکان مسجیدینین آخوندو ایبراهیم خلیل بیلنده کی، یئگانه اوغلو موللا صادیق بهای دینینی قبول ائدیب و اونون ان فعال تبلیغاتچیسی اولوب، غضبلنه رک اونون اؤلومونه فتوا وئریر. 1901-جی ایلده باکی قوچولاری موللا صادیقی نئفت قویوسونا آتاراق قتله یئتیریرلر. حاضیردا موللا صادیقین قبری مردکان قبیرستانلیغیندادیر (باخ: عزیزه جفرزاده، «یشیغا دورو»، باکی، شیرواننشر، 1998).

بهایی‌لرین ایلک قوتسال کیتابلاری‌نین هامیسی فارس و عرب دیلینده یازیلیب و قفقاز اهلینه بیله «اصیل پارس دیلی» ایله خطاب ائدیلیر.




#Article 174: بهروز دهقانی (264 words)


بهروز دهقانی (دوغوم: ۱۳۱۸؛ اؤلوم ۹ قیزاران ۱۳۵۰) و یا بهروز تبریزی آذربایجانلی یازیچی، چئویرمن و خالق پارتیزانی. بهروز دهقانی گونئی آذربایجانین تبریز شهرینده دونیایا گلیبدیر. صمد بهرنگینین ان یاخین دوستلاریندان اوْلوب و آذربایجان فولکورونو توپلاییب یایماقدا بویوک یاردیمی اوْلوبدور. او نهایت ساواک زیندانلاریندا شیکنجه آلتیندا اؤز جانین الدن وئریبدیر.

بهروز دهقانی، آتا-آناسی‌نین ایکی اؤلموش اوشاقلارین نظرده آلماساق، ائوین دؤردونجو اوشاغی اوْلوبدور. او دونیایا گلن چاغدا، آتاسی قویو قازماق ایشیله یاشاییش سورورموش. اوچ بویو قارداشی‌نین عکسینه اولاراق بهروز آناسی تربیه‌سی آلتیندا اولاراق بۇ ایشه گیرمیر و قارداشی‌نین دئدیکلری اساسیندا، بۇ باره‌ده اوْلان یازیلار حقیقتدن اوزاقدیرلار. بونا باخمایاراق او اوشاقلیغدا قارپیز و قورو چای ساتماق و داروخانادا ایشله‌مکله مشقول اوْلوبدور.

بهروز ایلک اوخولا گئدنده اوز آنا دیلی اوْلان تورکجهده اویرتیم آلدی. 1324-جو ایلده او 6 یاشیندا بیر اوشاق ایدی. 16 یاشیندا تبریزین دانیشسراسینا گیردی. اوردا صمد بهرنگی ایله تانیش اوْلدو و بۇ تانیش اولماق یاخین بیر دوستلوقلا سونوجلاندی. 

بهروز دهقانی ساواک الیله توتاقلاناندان سوْنرا، شیکنجه آلتیندا، 1350-جی ایلده دونیادان گئتدی.

بهروز 16 یاشیندان یازماغا باشلاییبدیر. ایلک دفعه خنده / گولوش آدلی درگیده یازیبدیر. سوْنرالار مهد آزادی آدینه آدلی درگی‌نین داشین قویانلاریندان اوْلوبدور.  افسانه‌های آذربایجان / آذربایجان افسانه‌لری کیتابین صمد بهرنگی ایله بیرلیکده یاییبلار.

بهروز صمد بهرنگی ایله تانیش اولاندان سوْنرا، اونونلا بیرلیکده آذربایجانین کندلرین گزیب و اونون فولکولورون توپلاماغیندا بویوک چالیشمالارلا مشغول اوْلوبدور. او بعضی چاغلاردا خیردا قارداشیندا اؤزو ایله یولداش آپاریردی. او قاراداغ ماحالی‌نین فولکولورون توپلایاندا احمدزاده آدلی بیریسی‌نین قروپو ایله بیرگه ایش آپاریردی. بۇ چالیشمالاری پهلوی حوکومتی‌نین گؤزوندن اوزاق اولمالی‌ایدی. بهروزون قارداشی بۇ مساله‌ده اونا گؤزتچی کیمین یاردیم ائدیردی. بۇ چالیشمالار آذربایجان افسانه‌لری آدلی کیتابلا سونوجلانیبدیر. قاراداغدا چکیلن زحمت هله‌ده ایشیق اوزو گؤرمه‌ییبدیر.




#Article 175: بوخارا خانلیغی (105 words)


بوخارا خانلیغی (اؤزبک تورکجه‌سی: Buxoro Xonligi) تاریخده آلتین اوردو خانلیغینین ییخیلماسیندان سونرا ۱۶-نجی میلادی عصرین اورتالاریندان ۱۸-نجی عصرین سون‌لاریناجا اورتا آسیا دا گوج صاحیبی اولان خانلیق ایدی. بو خانلیق تاریخی ایکی قیسم دیر، شیبانی‌لر عایله‌سینین خانلیقی و اشترخانی‌لر (جانی‌لر) عایله‌سینین خانلیقی. بوخارا خانلیقی ایکینجی عبد الله خان چاغیندا اورتا آسیانین ان گوجلی دؤولتی ایدی.

بو خانلیغین باش‌کندی ۱۵۳۳-نجی میلادی ایله‌جه سمرقند ایدی. عبید الله خان چاغیندان سونرا باش‌کند بوخارایا کؤچورولوب خانلیق اؤز آدین بو شهردن آلدی.

بو دؤنمده دینجلیک چوخالیب، ادب ایله صنعت اینکیشاف ائتدیریلیب و تورک ادبیاتی گوجلندی. شیبانی‌لرین تورکجه‌یه توجه‌لری اثرینده، بو دیلده یئنی اثرلر یازیلیب و فارسجادان نئچه تاریخ کیتابی تورکجه‌یه چئویریلدی.




#Article 176: بوسنی و هرزقووین (1147 words)


اوروپانین جنوبوندا یئرلَشن بیر اؤلکه دیر.
بوسنییا و هرزقووین (، ) — بالکان یاریماداسینا یئرلَشن کونفدراتیو دؤولت.اؤلکه بیر بۆتونو میدانا گتیره‌ن اۆچ ائتنیک قروپا ائو صاحب‌لیگی ائتمک‌ده‌دیر: بوشناکلار، صربلر و کروْواتلار. اینگیلیسجه‌ده و داها بیر چوْخ دیل‌ده ائتنیک شخصیت گؤز قارشی‌سین‌دا تۇتولمادان بۆتون بوسنییا-هرزوقووینا خالقینا بوسنییالی دئییلیر. آنجاق تورکجه‌ده تاریخ‌دن گلن یاخین‌لیق‌دان اؤتری بوسنییالی دئییلدیی وا بوشناکلار یعنی بوسنییالی موسلمانلار لوغتی نظرده توتولار. آیریجا اؤلکه‌ده بوسنییالی و یا هرزوقووینالی اوْلماق دا آیری ائتنیک شخصیتی وورغولاماق اۆچون ایستیفاده ائدیلر. بوسنییالییام دئمک موسلمانام دئمک‌دیر. هرزوقووینالی دئمک کروْواتام دئمک‌دیر. اؤلکه اداره باخیمین‌دان ایکی عئینی دؤولت‌چی‌لییه بؤلونموش وضعیت‌ده‌دیر. بونلار، بوسنییا-هرزوقووینا فدراسییاسی و صرب جومهوریتی‌دیر.

اؤلکه‌نی، شیمال، غرب و جنوب‌دان کروواسی، شرق‌دن صربیستان، یئنه جنوب‌دان مونتنقرو چئویرمک‌ده، آدریاتیک دنیزینه ایسه نم شهرینین تاپیلدیغی یئرده یالنیز ۲۰ km-لیک (لیمانی اوْلمایان) بیر ساحلی واردیر. اؤلکه‌نین جوغرافیاسی مرکز و جنوب‌دا داغ‌لیق، شیمال-غرب‌ده تپه‌لیک، شیمال-شرق‌ده دوزلوک بیر خصوصیّت سرگیلییر. دؤولتین باشکندی و ان بؤیوک شهری سارایبوسنا، بیر چوْخ یۆکسک داغلا اترافلانمیش‌دیر. بۇ جوغرافی خصوصیتین‌دن اؤتری شهر قیش توریزمینه الوئریش‌لی‌دیر و ۱۹۸۴ قیش اوْلیمپیادالارینا ائو صاحب‌لیگی ائتمیش‌دیر.

اؤلکه‌نین اکثریتینی اؤرته‌ن بوسنییا بؤلگه‌سین‌ده ایلیمان یئر ایقلیم گؤرولر، بۇ بؤلگه‌ده یایلاری ایستی، قیشلاری قار یاغمورلو و سویوق‌دور. اؤلکه‌نین جنوب ساحللرین‌ده‌کی داها کیچیک هرزوقووینا بؤلگه‌سین‌ده ایسه تیپیک آرالیق دنیزی ایقلی‌می گؤرولر. بوسنییا-هرزوقووینا طبیعی قایناقلار باخیمین‌دان دا زنگین بیر اؤلکه‌دیر.

بوسنا چایینین و ماجار دیلین‌ده هئرسئق (بویئوودا دئمک‌دیر) سؤزون‌دن یارانمیش‌دیر.

آرالیق دنیزی ساحلین‌ده‌کی دیگر شهرلر کیمی بوسنییادا تاریخ سهنه‌سین‌ده‌کی یئرینی روم ایمپراتورلوغو ایچریسینده ‌ گؤتورموش‌دور. روم ایمپئراتورلوغونون چؤکوشون‌دن سوْنرا بوسنییانین رهبرلیگی ۱۲۰۰-جو ایللرده موستقیللیینی الده ائد‌نه قدر مۆختلیف روللارا ال دییشدیرمیش‌دیر. موستقیللیینی ۲۶۰ ایلده‌ن چوْخ بیر مدت قورویان بوسنییا کرال‌لیغی بۇ مدت بویونجا ماجارلار و صربلره قارشی تورپاقلارینی مۆدافیعه ائتمک مجبوریتین‌ده قالمیش‌دیر.

۱۴۶۳-جو ایلده عثمانلی ایداره‌سی آلتینا کئچه‌ن بوشناکلار عئینی زامان‌دا موسلمان‌لیغی دا منیمسمیش‌دیر. موسلمان‌لیغی قبول ائد‌ن بوشناکلارین دینی عهده ‌چی‌لیکلرینی یئرینه یئتیرمه‌سینه ایجازه وئره‌ن عثمانلی ایداره‌سی بوسنییا تورپاقلارین‌دا تیکدیی یاپیسال(ساختار)لار و مسجیدلرله عئینی زامان‌دا بوشناکلارین عنعنه‌لری ایله مدنیتینه ده تأثیر ائتمیش‌دیر. ۱۸۷۸-جی ایله قدر داوام ائد‌جک اوْلان عثمانلی ایداره‌سی آلتین‌داکی دؤورده چوْخ چوْخ بوشناک عثمانلی ایداره‌سین‌ده، دؤولت رهبرلیین‌ده اهمیت‌لی وظیفه‌لره گتیریلمیش‌دیر. ضعیفله‌یه‌ن عثمانلی ایمپراتورلوغوسینی پارچالاماغا قرار وئره‌ن موتتفیقلرین مالی چتین‌لیکلر ایچری‌سین‌ده‌کی ایستانبولا نشر تضییقی نتیجه‌سینده بوسنییاداکی عثمانلی ایداره‌سی دؤیوشولمه‌دن، ایستول باشین‌دا سوْنا چاتاراق اوتریش-ماجاریستان ایمپئراتورلوغونون ایداره‌سینه کئچمیش‌دیر.

۱۹۱۸-جی ایله قدر سوره‌جک اوْلان اوتریش-ماجاریستان ایمپراتورلوغو ایداره‌سی آلتین‌داکی دؤورده اؤلکه یئنی‌دن قۇرولوشلان‌دیریلاراق چؤکمک‌ده اوْلان عثمانلی ایمپراتورلوغو ایداره‌سی آلتین‌داکی دؤورون سوْنلارین‌دا یاشادیغی چتین‌لیکلردن اۇزاقلاشاراق ریفاها قوووشاجاق. بۇ اینکیشافلارین بؤیوک صربیستان قۇرولماسینی مقصد قویان روسیه نین مالی دستیی ایله رئاللاشدیغی شوبهه‌سیزدیر. بوسنییاداکی موسلمان  نۆفوس ون عثمانلی ایداره‌سی آلتین‌داکی دیگر تورپاقلارا کؤچو و اوْنلارین ترک ائتدیی یئرلره صربلرین یئرله‌شمسیله بوسنییاداکی ائتنیک قۇرولوشون دییشمه‌سی بۇ دؤورده یاشانمیش‌دیر.

۱۹۱۸-۱۹۴۱-جی ایللر آراسینداکی دؤور یوقوسلاوییانین ایچ قاریشیق‌لیقلاری و دؤیوشله کئچمیش‌دیر. ۱۹۴۱-۱۹۴۵-جی ایللری آراسینداکی ایکینجی دونیا دؤیوشو اثناسیندا نازیلار یوقوسلاوییانی ایشغال ائد‌رک سلووئنیانی آلمان، کروواسینی، ایتالیایا و ماکئدونییانی بولقاریستانا باغلایاراق خصوصیله یهودی و قاراچیلارا قارشی بیر ائتنیک تمیزلیک حرکتینه گیریشه‌رک توْپلاما دوشرگه‌لرین‌ده مینلرله اینسانی اؤلدوردولر.

۱۹۴۵-۱۹۹۰-جی ایللر آراسینداکی سویوق دؤیوش دؤورونون ۳۵ ایللی تیتونون رهبرلیگی آلتیندا کئچدی. بۇ دؤورده بوسنییا – هرزوقووینانین سرحدلری ۱۹۱۸ اوّلی دؤن‌دو و بوشناکلار مدنی شخصیتلرینه یئنی‌دن قوووش‌دولار. غربین دستیی ایله یوقوسلاوییادا دؤیوشون ایزلری تئز سیلین‌دی. غرب‌لی اؤلکه‌لر یوقوسلاوییانی یالنیز ایقتیصادی دئییل عئینی زامان‌دا عسگری و سیاسی ساحه‌ده ده دستکله‌دی. ۱۹۷۰-جی ایللرده سووت موداخیله‌سی ریسکی ایله قارشیلاشیلدیغین‌دا آمریکا بیرلشمیش دؤولتلری یوقوسلاوییانی مۆدافیعه ائتمک اۆچون نۆوه گۆجه مراجعت ائده بیلجیینی آچیقلادی. سویوق دؤیوشون سوْنا چاتماسی و سوْنا چاتان کومونیست رژیمله بیرلیک‌ده پارچالانان سووتلر بیرلیین‌دن یوقوسلاوییادا تأثیرله‌ن‌دی.

۱۹۸۶-۱۹۹۲-جی ایللر آراسیندا یاشانان قان‌لی وطنداش محاربه‌لرینین سوْنراسین‌دا یوقوسلاوییا پارچالان‌دی. حَددیندن آرتیق میللیت‌چی سلوبودان میلوسهئویجه و اوْنون دستکلدیی خادیملر طرفین‌دن بؤیوک سئربیاس(ن)ı قورما خیاللاری ایله سیستئماتیک بیر سویقیریم رئاللاشدیریل‌دی. بۇ دؤورده ۱۰.۰۰۰ین اۆزرینده بوشناک حیاتینی ایتیردی. صربلرین باشدا سارایبوسنا اوْلماق اوزره ایحاطه ائتمه آلتیندا توتدوغو شهرلری بومبالاماسینا، سنیپئر آتشی ایله گوناه‌سیز وطنداشلاری اؤلدورمه‌سینه، باشدا ضیالیلار اوْلماق اوزره سئچیلمیش کسلرین توْپلاما دوشرگه‌لرین‌ده اؤلدورولمه‌سی ایله رئاللاش‌دیریلان ائتنیک تمیزلیک حرکتینه غرب‌لی اؤلکه‌لر اۇزون مدت لازیم اوْلان تئپکینی گؤسترمه‌یه‌رک سویقیریما تاماشاچی قالدی.

۱۹۹۲-جی لین فوْریهین‌دا موستقیللیینی اعلان ائد‌ن بوسنییا – هرزوقووینا ۷ آوریل ۱۹۹۲-جی ایلده ده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و دیگر غرب‌لی اؤلکه‌لر طرفین‌دن تانین‌دی و ۲۲ مئی ۱۹۹۲-جی ایلده بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینا قبول ائدیل‌دی.

بوسنییاداکی دؤیوش ۱۹۹۲-جی ایلین یازین‌دا باشلادی. بوسنییانین قوزئینی هدف آلان هوجوملارین آماچ بۇ بؤلگه‌لردن بوشناک و کروْواتلاری اۇزاقلاش‌دیراراق صرب دؤولتینی قورماق ایدی. صربلرین بۇ هوجوملاری بؤلگه‌ده‌کی دیگر ائتنیک قروپلار اۆچون تام بیر فلاکته چئوریلدی.

دؤیوشون ایلک آیلارین‌دا شرق‌ده‌کی چوْخ چوْخ بوشناک شهری صربلرین هوجوملاری نتیجس(ن)i آسانجا دۆشدو. آنجاق شهری چئویره‌ن تپه‌لرین‌ده کؤمییله سرئبرئنیزکا هوجوملارا قارشی اؤزونو موفقیتله مۆدافیعه ائتدی.

۱۹۹۳-جو ایلده بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی آلتی مسکونلاشما واحیدینی اعتیبارلی بؤلگه اعلان ائتدی، سرئبرئنیت‌سادا بونلاردان بیری ایدی. مقصد سرحدلری قورونا بیلر حالا گتیره‌رک باریش اۆچون گؤروشوله بیلر بیر زمین یاراتماق ایدی. کؤمکلرین اعتیبارلی بؤلگه‌لره چاتدیریلماسی گون‌ده‌مه گلینجه بۇ تطبیق ایشغال‌چی-تجاووزکار گۆجلرله بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی عسگرلرینین ایشداش‌لیق ائتمه‌سینی طلب ائد‌رک آماچ ایله تام بیر تزاد میدانا گتیرر حالا گلدی

۱۹۹۵-جیلین مئی یاین‌دا صربلر سارایبوسناداکی ایحاطه ائتمیی شیددتلندیردی و ناتو صربلره قارشی هاوا هوجومو تشکیل ائدیل‌دی. بونا میسسیللئمئ اوْلاراق صربلر ۶ اعتیبارلی بؤلگه‌نی بومبالایاراق ۳۰۰ بیرلشمیش میللتلر عسگرینی گیروو گؤتوردو. جۇلای ۱۹۹۵-جی ایلده گئنئرال ملادیج امرین‌ده‌کی صرب گۆجلری سرئبرئنیزکاداکی هولندلی بیرلشمیش میللتلر گۆجلرینی تسیرسیز حالا گتیره‌رک شهری هدف آلدی. تخمیناً ۲۵،۰۰۰ بوشناک صرب حده‌سی اۆزرینه شهری ترک ائد‌رک بیر باشقا اعتیبارلی بؤلگه اوْلان پوتوجارییه چات‌دی. ۵۰۰۰ موهاجیرین دوشرگه‌یه گیرمه‌سینین آردین‌دان هولندلی باریش گۆجو عسگرلری دوشرگه‌نین دولدوغونو بیل‌دیره‌رک دوشرگه‌نین گیریشینی باغلادی. بۇ حادثه، دوشرگه‌نین یاخینلارین‌داکی تخمیناً ۲۰،۰۰۰ بوشناغین صربلرین اؤلوم حده‌سینه قارشی ساوونماسیز قالماسینا یولاچتی. صربلر بؤلگه‌ده‌کی بوشناکلاری چیخارماغا باشلادیغین‌دا هولندلی بیرلیکلر موداخیله تاپیلمادی، حتی عملیّاتلارین دوز بیر شکیل‌ده رئاللاشدیریلماسی اۆچون تشکیلات‌دا کؤمک‌چی بئله اوْلدو. قادین و اۇشاقلار آیریلدیق‌دان سوْنرا عسگرلیک چاغینا گلمیش اوْلان کیشیلر آوتوبوسلارا میندیریلدیک‌دن سوْنرا دوشرگه‌نین یاخینین‌دا گولله‌یه دوزوله‌رک اؤلدورول‌دو. ایکینجی دونیا دؤیوشون‌دن سوْنراکی بۇ ان بؤیوک سویقیریم‌دا ۱۰ – ۱۵ مین بوشناکین قتل ائدیلدیی ادعا ائدیلمک‌ده‌دیر. قیزیلخاچ صلاحیت‌لیلری بۇ حادثه‌لر اثناسیندا ۷.۵۰۰ آدامین ایتدیینی بیلدیرمیش‌دیر.

بوسنا-هرزوقووینادا یئرلی ایقلیم حاکم‌دیر. هاوا ایستی‌لیکلری، ان ایستی آیلار اوْلان جۇلای و آگوست‌دا ۳۰ درجه‌یه قدر چیخارکه‌ن، ان سویوق گونلر ایسه، دسامبر
 و ژانویه آیلارین‌دا یاشانماق‌دا و ایستی‌لیک -۲۰ درجه‌یه قدر دۆشمک‌ده‌دیر. عومومیتله ۴ فصل بول یاغیش آلان/ساحه اؤلکه‌ده ان یاغیش‌لی آی ژۇئن (۱۱۰-۱۱۵ مم)، ان قوراق آی ایسه دسامبر
دیر (۴۰-۷۰ مم). اؤلکه‌نین جنوب-غرب سئقمئنتین‌ده و نئرئتوا وادی‌سین‌ده آرالیق دنیزی ایقلی‌می گؤرولر. بۇ بؤلگه‌لرده مئیوه-تروز باغچالاری، اۆزوم باغلاری واردیر. حئیواندارلیق ایسه، اؤلکه‌نین بۆتونون‌ده ائدیلمک‌ده‌دیر.

باش‌لیجا چایلاری اۇنا، سنه، درینا، سووا، بوسنییا و موستار کؤرپوسونون آلتین‌دان آخان نئرئتوادیر.

باش‌لیجا طبیعی قایناقلاری کؤمور، دمیر، بوکسیت، مانقان، مئشه‌لر، میس، خروم، سینک، گولله، دۇز، باریت، آسبست، کاولین و گیپس‌دیر.

اؤلکه‌ده‌کی الاوس(ن)ایله بیلر تورپاقلارین نیسبتی %۱۴، اوْتلاق و مئرالارین نیسبتی %۲۰، مئشه و آغاج‌لیق ساحه‌لرین نیسبتی %۳۹، دیگر تورپاقلارین نیسبتی ده %۲۷'دیر. سولانا بیله‌ن اراضی ۲۰ کم۲دیر.

دؤولت آیری فعالیّت گؤستره‌ن بوسنییا و هرزقووین فدراسییاسی،صرب جومهوریتی و برچکو دایره‌سین‌دن عبارت‌دیر.

بوسنییا و هرزقو

صرب جومهوریتی ۷ بؤلگه و ۶۳ بلدییه‌دن عبارت‌دیر.

عالی قانونوئریجی اوْرقان – میلّی پالاتا؛ خالق پالاتاسی.

سیاسی پارتییالار: 

برچکو دایره‌سی عئینی زامان‌دا هم بوسنییا و هرزقووین فئدئراسییاسینین هم ده صرب جومهوریتی ترکیب حیصّه ‌سی‌دیر.

۲۰۰۷-جی ایلین ژۇئن آیینین ۳۰ – نا اوْلان رسمی تخمینلره اساساً اؤلکه‌ده ۳.۸۴۲.۹۴۲ نفر اهالی یاشاییر.

بوشناک دیلی، صرب دیلی، کروْوات دیلی

موسلمانلار – ۴۰%     
پراووسلاولار – ۳۱%    
کاتولیکلر و پروتئستانتلار – ۱۹%




#Article 177: بوکان بؤلگه‌سی (124 words)


بوکان بؤلگه‌سی یا دا بوکان شهریستانی و یا بی‌کندی بؤلگه‌سی () _ غربی آذربایجان اوستانی'ندا یئرلشیب. بوکان شهری بو بؤلگه‌نین مرکزی‌دیر.

۱۳۸۵-اینجی هیجری شمسی نۆفوس سایی‌سی اساسیندا بو بؤلگه‌‌ده ۲۰۴٬۳۰۸ نفر اهالی یاشاییرمیش‌لار. 

بو بؤلگه‌نین اهالی‌سی‌نین چوخونلوغو کورد دورلار و کورد دیلینده دانیشیرلار، کوردلردن سوْنرا تورکلرده آز سایی‌دا بو بؤلگه‌ده یاشاییرلار و تورکجه دیلینه دانیشیرلار. بوکان کوردلری چوخو کوردجه دیلی‌نی سورانی لهجه‌سینده دانیشیرلار.
بوکان بؤلگه‌سی‌نین اهالی‌سی، چوخونلوغو موسلمان سنی شافعی دیلار، آما بیر آزینلیق اولاراق، شیعه موسلمانلاری دا بو شهرده آز سایی‌دا یاشاییرلار. 
تخمینی آمارلارا گؤره بوکان بؤلگه‌سی‌نین ائتنیک ترکیبی بئله‌ایمیش؛ اهالی‌نین ۸۸٪ی کوردلردن عبارت‌ایمیش، و اهالی‌نین ۸٪ی تورکلردن عبارت‌دیرلار، هابئله اهالی‌نین ۴٪ی ده باشقا ائتنیکلردن‌ایمیشلار.

ایرانین اینظیباطی بؤلوم‌لری اساسیندا، بو بؤلگه‌ ۲ بؤلوم، ۷ قصبه و ۲ شهردن تشکیل تاپیب‌دیر. بونلارین آدلاری بئله‌دیر:




#Article 178: بولت بیرلشمه سی (244 words)


بولت بیرلشمه سی ایکی و داها آرتیق ماشین حیصّه‌لرینین  برکیدیلمه سینه خیدمت ائدیر. بیرلشمه ده تطبیق اولونان بولتون اساس حیصّه‌سی اوزه رینده موختلیف ییو (yiv) پروفیل لری اولان سیلیندریک گؤوده دن و باشلیقدان (فارسجا: پیچ و مهر) ایعبارت دیر. ییو حیصّه‌سی قایکانی باغلاماق اۆچون ، باشلیق ایسه بیرلشمه زامانی دایاق رولونو اویناییر و آچار توتماغا خیدمت ائدیر.

بولت لارین کونستروکتیو (konstruktiv) پارامترلری استاندارت لاشدیریلمیش دیر. ان گئنیش یاییلمیش 6 تیللی بولت لار دیر. بیرلشمه نی حیاتا کئچیرمک اۆچون حیصّه‌لرده دئشیک  آچیلیر. بو زامان بولت لا حیصّه آراسیندا بوشلوق نظرده توتولور. بو بوشلوغون قیمتی بیرلشمه نین دقیق لییین دن (dəqiqliyindən) آصیلی اولاراق تعیین ائدیلیر.

بیرلشمه نی حیاتا کئچیرمک اۆچون بولتون اوج حیصّه‌سینه قایکا باغلانیر. قایکا اورتا حیصّه‌سینده ییولی (yivli) دئشیک اولان برکیدیجی الئمنت دیر. اونلار موختلیف فورمالارا مالیک دیر لر. ان گئنیش یاییلمیش فورماسی 6 تیللی دیر. بیرلشمه یه دوشن یوکون بیر حیصّه‌سینی قایکا داشیییر . بورادا اونون هوندورلویو اساس رول اویناییر. قایکانین  هوندورلویو (m) ییوین خاریجی دیامتریندن (d) تجروبه لر اساسیندا معین اولونموش آصیلی لیق لا حسابلانیر. m=0,8 d.

بیرلشمه ده حیصّه‌لرین دئفورماسیاسینین  و اؤز – زؤونه آچیلمانین قارشیسینی آلماق اۆچون حلقه لردن ایستیفاده اولونور.

بیرلشمه ده تطبیق اولونان حیصّه‌لر – بولت ، قایکا و حلقه نین ماتریال لاری تطبیق ساحه سیندن آصیلی اولاراق لئگیلرلی (legilrli) پولادلاردان حاضیرلانیر (ISO 898/1-78).

ایش زامانی اطراف محیطین تاثیریندن باش وئره بیله جک آشینمانین  () قارشیسینی  آلماق اۆچون بولت بیرلشمه سینین حیصّه‌لرینه الوان متال قاریشیق لاریندان ایعبارت (میس ، نیکل ، کروم (xrom) و غیره ) اوز چکیلیر.




#Article 179: بولغاریستان (553 words)


بولغاریستان اوروپانین شرقینده یئرلَشن بیر اؤلکه‌دیر. بۇ اؤلکه اوروپا بیرلیگی و قوزئی آتلانتیک آندلاشماسی تشکیلاتینین عوضوودور.
بولغاریستان جومهوریتی () — آوروپا اؤلکه‌سی و آوروپا اتفاقی، قوزئی آتلانتیکا موقاویله‌سی تشکیلاتی (ناتو) عضوودور.

بئش اؤلکه ایله – شیمال‌دان رومانی، غرب‌دن صربیستان و مقدونیه جومهوریتی، جنوب‌دان یونان و تۆرکیه ایله همسرحددیر.

حال-حاضیردا بولغاریستان‌دا ۹ بؤلگه و ۲۵۵ بلدییه واردیر. 

بولغاریستان میلّی آمار اینستیتوتونون ۳۱ دسامبر
 ۲۰۱۱ (میلادی)-جی ایله اوْلان معلوماتینا اساساً اؤلکه اهالی‌سی ۷،۳۲۷،۲۲۴ نفردیر .

۲۰۰۱-جی ایل اهالی سیاهییاالینماسینا اساساً پوماکلار ائتنیک آنلام‌دا بولغار اوْلاراق سیاهییا آلینمیشدیرلار. سایلارینین سیاهییاالمایا اساساً ۱۳۱،۵۳۱ نفر اوْلدوغو معلوم اوْلموش‌دور. آنجاق غیری-رسمی تخمینلره اساساً سیاهییاالینما زامانی پوماقلارین سایی تخمیناً ۱۶۰،۰۰۰-۲۴۰،۰۰۰ نفر آراسیندا اوْلموش‌دور.

تورک اصیل‌لی طایفه لرین بولغاریستان جومهوریتی اراضی‌سینده مسکونلاشماسی تاریخی تخمیناً ۳-جو عصرین سوْنو ۴-جو عصرین اوّللرین‌ده باشلانمیش و عثمانلی ایمپراتورلوغونون بولغاریستانین اراضی‌سینین فتح یندک داوام ائتمیش‌دیر .

بولغاریستان بئش عصر عرضین‌ده عثمانلی ایمپیراتورلوغونا داخیل اوْلوب. بونا باخمایاراق، بۆتون بۇ دؤور عرضین‌ده بولغاریستان‌دا پراووسلاو عنعنه‌لری گۆج‌لو اوْلوب.

بیرینجی دونیا ساواشینده آلمان ایمپیراتورلوغو طرفین‌ده دؤیوشه‌ن بولغاریستانین وضعیتی محاربه‌ده‌کی مغلوبیت‌دن سوْنرا داها دا پیسلش‌دی. ۱۹۱۹-جو ایلین اوّلی اۆچون اؤلکه‌ده‌کی ۳۰۰ ایری صنایع موسسی‌سه‌سین‌دن آنجاق ۷۴-اۆ ایشلییردی. ۱۹۱۹-جو ایلین آگوستون‌دا و ۱۹۲۰-جی ایلین مارسین‌دا کئچیریله‌ن سئچکیلرده بولغاریستان خالق ‌اکینچی‌لیک اتفاقی (بخی) و بولغاریستان کومونیست پارتییاسی (تئسنیاکلار) غلبه قازاندیلار. بخی رهبری A.Stanboliyskinin باشچی‌لیغی ایله حؤکومت تشکیل اوْلون‌دو. حؤکومت بیر سیرا دموکراتیک اصلاحاتلار کئچیردی. ۱۹۲۲-جی ایلده بولغاریستان‌دا خالق آنلاشماسی و حربی جمعیت کیمی فاشیست تشکیلاتلاری میدانا گلدی. اوْنلار ۱۹۲۳-جو ایلین ژۇئنون‌دا دؤولت چئوریلیشی ائد‌رک ایستانبولیسکی حؤکومتینی دئویردیلر. اوْنون اؤزو فاشیستلر طرفین‌دن وحشیجه‌سینه اؤلدورول‌دو. اؤلکه‌ده فاشیست دیکتاتوراسی یارادیل‌دی. ۱۹۳۱-جی ایلده خالق مج‌لی‌سینه کئچیریله‌ن سئچکیلرده موخالیفت‌ده اوْلان بورژوا پارتییالارینین تشکیل ائتدیی خالق بلوکو غلبه قازاندی. مالینووون باشچی‌لیغی ایله اوْنلارین نماینده‌لرین‌دن عبارت کوالیسیون حؤکومت یارادیل‌دی. حؤکومت‌ده اساس رولو واختیله فاشیست چئوریلیشین‌ده ایشتیراک ائتمیش دموکراتیک پارتییا اوْیناییردی. ۱۹۳۲-جی ایلده فاشیست تیپ‌لی یئنی ناسیونال-سوسیالیست حرکات پارتییاسی و زوئنو تشکیلاتلاری میدانا گلدی. ۱۹۳۴-جو ایلین مئیین‌دا K.Georgiyevin زوئنو قروپو طرفین‌دن دؤولت چئوریلیشی ائدیل‌دی. ۱۹۳۵-جی ایلده تشکیل اوْلونموش یئنی دؤولت چئوریلیشی نتیجه‌سینده ایتالیا کرالینین قیزی ایله ائولنمیش چار بوریس حاکمیّته گلدی. بئله‌لیکله، بولغاریستان‌دا مونارخیست فاشیست دیکتاتوراسی برقرار اوْلدو. فاشیست آلمانسینین و ایتالیانین کمکی ایله اؤلکه‌ده سۆرعت‌لی سیلاحلانما باشلان‌دی. ایکینجی دونیا ساواشیندن سوْنرا، بولغاریستان دئمک اوْلار کی، یاریم عصر سووت اتفاقینین الالتی‌سینا چئوریلدی. اؤلکه‌نین ۲۰۰۴ (میلادی)-جو ایل مارس آیین‌دا ناتو-یا داخیل اوْلماسی غرب دونیاسینا اینتقراسییا یولون‌دا بولغاریستانین ان بؤیوک اۇغورو اوْلدو.

کوم‌مونیزمین داغیلماسین‌دان سوْنرا بولغاریستانین دموکراتییا و بازار اقتصادیاتینا کئچی‌دی آسان اوْلمادی. ۹۰-جی ایللرین بیرینجی یاری‌سین‌دا سیاسی غیری-ایستابیل‌لیک و تتیللر داوام ائتدی. اؤز پارتییالارینین آدینی سوسیالیست کیمی دییش‌دیره‌ن کومونیستلر یئنه ده بؤیوک تأثیره مالیک ایدیلر. ۹۰-جی ایللرین ایکینجی یاری‌سین‌دا ایسه اؤلکه‌ده داها چوْخ ایستابیل‌لیک، ایقتیصادی اصلاحاتلارین حیاتا کئچیریلمه‌سینده اینکیشافین حیس ائدیلمه‌سی مۆشاهیده اوْلونوب. ۲۰۰۱-۲۰۰۵-جی ایللر آراسیندا باش ناظر وظیفه‌سینی کئچمیش چار ۲-جی سیمئون توتان‌دا، اؤلکه اقتصادیاتینی آوروپا بیرلیگی مئیارلارینا اۇیغونلاش‌دیرماق آماچله فعّال بازار اصلاحاتلاری کئچیردی. نتیجه‌ده، بولغاریستان اینفلیاسییانین و همین واختا قدر ۲۰ فایزه چاتان ایشسیزلیین آزالماسی ایله ایقتیصادی اینکیشافا نایل اوْلدو. بونا باخمایاراق، اهالینین حیات سوییه‌سی و گلیری هله ده آشاغی اوْلاراق قالیر. ۲۰۰۴-جو ایلده بولغاریستان آوروپا بیرلیینه (آب) نامیزدلر آراسینا دۆشمه‌دی. اما آرتیق ۲۰۰۵-جی ایلین آوریل آیین‌دا اؤلکه بیرلییه داخیل اوْلماق باره‌ده موقاویله ایمضالادی و ۲۰۰۷-جی ایل ژانویهین ۱-دن آوروپا بیرلیگینین ترکیبینه داخیل اوْلماسی ایله علاقه دار راضی‌لیق الده ائتدی.

ایللیک حربی خرجلر ۳۵۶ ملن. دول. (۲۰۰۲)

ایخراجات

ماشینقاییرما محصوللاری، ارزاق محصوللاری، چاخیر، توتون، یاناجاق، خام، آیاققابی، دمیر.

ایدخال

انرژی داشیییجیلاری، آوتوموبی‌لیلر، خالق ایستهلاکی ماللاری.

بولغار دیلی.

۲۰۰۱-جی ایل سیاهییا آلماسینین نهاییلارینا اساساً بولغاریستان‌دا ۹۶ دینی جریان قئیده آلینمیش‌دیر .




#Article 180: بولود قاراچورلو (1545 words)


بولود قاراچورلو سهند 1926-جی ایلده آذربایجانین قدیم علم و مدنیت مرکزی اوْلان ماراغا شهرینده آنادان اوْلموش‌دور. والیدئین‌لری حاقدا سهندین تعبیرینجه دئسک، آتاسی ایری-اویرو بیر خطله اؤز آدینی جیزمالاردی، طایفادا آغ-قارادان باشی چیخان تکجه آناسی ایدی کی، اودا دوز-غلط، فقط قوران اوخویاردی. آزساوادلی زحمتکش آتا و آناسینین اوخشامالاری، ناغیل‌لاری، صحبت‌لری، اؤیودلری اونون قانینا، یادداشینا هوپور، ائلینی، اولوسونو سئون بیر گنج کیمی یئتیش‌دیریردی.

ایلک تحصیلینی ماراغا و تبریزده الان بولود 17 یاشیندا ایکن رازی، آز مدت کئچدیک‌دن سوْنرا ایسه سهند تخللوصو ایله شعرلر یازماغا باشلاییر.

سهندین گنج‌لیک ایل‌لری ایراندا آذربایجان خالقی‌نین میلّی ایستیقلالیتی اوغروندا اپاردیغی چتین موباریزه دؤورونه – 40-جی ایل‌لردن باشلایان میلّی-آزادلیق حرکاتینا تصادوف ائدیر.

او، میلّی حرکات‌دا فعال ایشتیراک ائدیر. 1945-جی ایلده پیشه‌ورینین رهبرلیگی ایله گونئی آذربایجان میلّی حکومتی‌نین قورولماسی، اؤلکه‌ده آپاریلان میثلی گؤرونمه‌ین موترققی ایصلاحات‌لار اوندا بؤیوک روح یوکسک‌لیگی یارادیر. سهند همین ایل‌لرده سئوینج و ایفتیخاردان دوغان شعرلر یازیردی. لاکین اوته‌نین آزادلیغی اوزون سورمه‌دی.

او زامان آذربایجان آمریکا، بؤیوک بریتانیا و سووئت‌لر بیرلیگی کیمی ایری دؤولت‌لرین سیاسی، ایقتیصادی ماراق‌لاری‌نین توققوشدوغو بیر مکان اولدوغوندان شرق و غرب قارشی‌دورماسی‌نین سیناق مئیدانینا چئوریلمیشدی. بئله‌لیک‌له، دونیانین باشی اوزرینی یئنی بیر فلاکت – ایکینجی دونیا ساواشینین باشلانماسی تهلوکه‌سی آلمیشدی. یارانمیش تهلوکه‌نی آرادان گؤتورمک اۆچون بۇ ایکی قارشی‌دورمانین مئیدانینا چئوریلمیش اۆچونجو طرف قوربان وئریلمه‌لی ایدی. بۇ قوربان ایسه هله‌لیک ایلک موستقیل آددیملارینی آتان و زنگین مدنیته، گئنیش جوغرافی اراضییه، بؤیوک نفت احتیات‌لارینا مالیک اوْلان آذربایجان اولدو...

اوزون ایللر آذربایجان میلّی حکومتی‌نین سوپر دؤولت‌لر آراسینداکی سیاسی اویونلارا قوربان وئریلدیگی سیاست‌چی‌لر طرفین‌دن آچیقلانمیر، مخفی ساخلانیردی. بعضن سیاست‌چی و تاریخ‌چی‌لرین آچیق سؤیله‌یه بیلمه‌دیگینی یازیچی و شاعیرلر بوینونا گؤتوروب ادبی اوصوللارلا خالقا چاتدیرماغا نايیل اولورلار.

اؤمرو خالق و وطن اوغروندا موجادیله‌لرده کئچن، بۇ یولدا هم قلمی، هم ده توفنگی ایله چارپیشان سهندین شعرلرینده سیاسی حادیثه‌لرین گئدیشی ایله باغ‌لی بیر نؤو خوروزون قویروغو گؤرونوردو:

گرک‌دیر شرقده بوغولا بۇ سس،

دئیه کؤهنه دونیا وئردی ال-اله.

لوندوندا باشلادی گیزلی حرکات

واشینقتونداکی قوْشون، تداروکات

خلیجه یوللاندی حربی گمی‌لر.

تاریخده وطنه، هدفه یولا

جان قوربان ائدن‌لر هئچ ده آز دئییل...

آمّا بیر میلّتین قوربان اولماسی

تاریخ گؤسترمه‌میش هئچ واخت، هئچ زامان

قوی بیر ده سؤیلییم دونیالار بیلسین،

صولحه قوربان اولدو بۇ آذربایجان!؟

و ایل‌لرده یارانمیش بیرلشمیش میلّت‌لر تشکیلاتی‌نین ایلک حلل ائدجیی موناقیشه‌لی پروبلم گونئی آذربایجان مساله‌سی اولور.

قیسا بیر مدت‌ده ایستیقلالینی یاشایاراق چیچکلنیب دیرچه‌لن دیار یئنی‌دن زیندانا چئوریلیر. سهند هایقیراراق خالقی‌نین باشینا گتیریلن‌لری بوتون دونیایا چات‌دیریردی.

قارغیش زمانه‌نین قانون‌لارینا،

قارغیش اورک‌لری آییران‌لارا

قارغیش اینسان‌لاری قفسه سالیب

بشر حوقوقوندان دم ووران‌لارا.

میلّی حکومت قان ایچینده بوغولدوقدان سوْنرا اونون قوروجولارینا، مودافیه‌چی‌لرینه دیوان توتولدو، بیر چوخو دار آغاجلاریندان آسیلدی، ساغ قالان‌لار زیندان‌لارا آتیلدی، وطن‌دن سورگون اولوندو. میلّی حکومتین سوقوطوندان سوْنرا آذربایجان دیلینده مطبوعات و کیتاب نشرینه قاداغا قویولدوغو اۆچون 40-جی ایل‌لرین سونو، 50-جی ایل‌لرین اول‌لرینده گیزلی چاپ اولونان نشریه‌لر آنا دیلی‌نین قورونماسیندا بؤیوک رول اوْیناییردی. و دؤورده‌کی اثرلرین اکثریتی زیندان‌لاردا، سورگون‌لرده یازیلیر، گیزلی یول‌لارلا چوخالدیلیب خالق آراسیندا یاییلیردی. تصادوفی دئییل کی، او زامان‌لاردان باشلامیش، تا 1978-1979-جو ایل‌لر ایران اینقیلابینا قدر اؤلکه‌ده آذربایجان تورکجه‌سی ایله چاپ اولونان کیتاب‌لاردا چاپ یئری او ایلی گؤستریلمیردی. بولود قاراچورلو سهندین 1951-1953-جو ایل‌لرده زیندان‌دا یازدیغی اراز و خاطیرهشعرلری دا ائله بۇ اثرلرین سیراسیندادیر. بۇ ایکی اثرده 1945-1946-جی ایل‌لرده‌کی میلّی-آزادلیق حرکاتی و اونون‌لا باغلی آرزولاری، عومومیتله خالقین آزادلیغی ایله بیرگه فیکیرلرینی بدیعی دیل‌له قلمه آلمیشدی.

پهلوی شووینیزمی‌نین فارس دیلینی سیلاح گوجونه قافالارا یئریتمک سیاستی ایله هئچ جور باریشا بیلمه‌یه‌ن عوصیان‌کار شاعیر یاساق شعرینده یازیردی:

طالئییمه سن باخ!

دوشونجه‌لریم یاساق،

دویغولاریم یاساق،

کئچمیشیم‌دن سؤز آچماغیم یاساق،

گلجه‌ییم‌دن دانیشماغیم یاساق.

لیریک شعرلر یازان شاعیر آرزو، ایستک و آغریلارینی خالقا چاتدیرماق اۆچون دده قورقود داستان‌لارینا اوز تۇتور. خالق یارادیجیلیغیندان یارارلانیب مشهور سازیمین سؤزو اثرینی یازیر. ایل‌لر بویو رژیمین فارس‌دیل‌لی علم و تحصیل سیستمی‌نین طلب ائتدیگی، بئیین‌لره یئریتدیگی آذربایجان تورکجه‌سی دیل دئییل، لهجه‌دیر ایدئیاسینی اونون یاراتدیغی سازیمین سؤزو اثری آلت-اوست ئدیر.

و ایل‌لرده تورک خالق‌لاری‌نین ان بؤیوک آبیده‌سی اوْلان دده قورقود داستان‌لاری‌نا هم سسری-ده، هم ده ایران‌دا قاداغا قویولموشدو. سهندین بو داستان‌لا ایلک تانیش‌لیغینین دا ماراق‌لی تاریخچه‌سی وار. سهند تانینمیش ضیالی‌لار – م.فرزانه، صباحی، م.شهریار، دوکتور ج.هئیت‌له سیخ دوستلوق علاقه‌سی ساخلاییردی. سهند دده قورقود داستان‌لاری ایله یاخین دوستو و مسلک‌داشی م.فرزانه واسیطه‌سی‌له تانیش اولور. کیتابخانادا ایشله‌یه‌ن م.فرزانه‌نین الینه تصادوفن زیان‌لی ساییلدیغی اۆچون محو اولونماغا محکوم آدی آلتیندا دامغالانمیش، عصرین اول‌لرینده تورکییه‌ده چاپ ولونموش دده قورقود کیتابی کئچیر، فرزانه و گون‌دن باشلایاراق تورکییه‌ده‌کی همکارلاری واسیطه‌سی‌له داستان‌لا باغ‌لی منبع‌لری توپلاماغا باشلاییر. م.فرزانه تهران‌دا کیرایه‌لدیک‌لری ائوده دوستو سهندله قالیردی. بیر گون تورکییه‌دن گؤندریلن نؤوبتی کیتاب باغلاماسی سهندین ده دیققت‌ینی جلب ئدیر.خالقی‌نین زنگین کئچمیشینی اؤزونده عکس ائتدیرن قدیم داستان‌لارا و قدر وورولور کی، 10 ایل داستان‌لارداکی سوژئت اوزرینده ایشله‌ییب یئنی وا وریجینال سازیمین سؤزو آدلی اثر یازیر.

دؤرد جیلددن عیبارت اوْلان بۇ اثرین ایکی جیلدینی سهند ساغلیغیندا چتین‌لیک‌لر باهاسینا چاپ ائتدیره بیلیر. بۇ کیتاب اؤزون‌دن سوْنرا بیر چوْخ اثرلرین (و جمله‌دن سؤنمزین عیسانین سون شامی، باریشمازین نغمه داغی، ساوالانین آپاردی سئل‌لر سارانی و بۇ کیمی باشقا پوئمالارین) یارانماسینا سبب ولدو.

سهند 1967-جی ایل‌ده ایلک دفعه دونیا شؤهرت‌لی عالیم-شرق‌شوناس روستم علی‌يئوله تانیش اولور. پروفسور واسیطه‌سی‌له بۇ تای‌داکی قان قارداش‌لاری ایله علاقه یارادیر. اونلارا شعر ارمغانلارینی گؤندریر. اوزینده بیر-بیری‌نین آردینجا م.راحیم، س.روستم، ب.واهابزاده، قابیل‌دن و باشقا شاعیرلردن جاواب منظومه‌لری گلیر. اؤزونده ایکی قارداشین نیسگیل و حسرتی‌نی داشییان بۇ چوخ‌سای‌لی مکتوب‌لار اونون پوئتیک ارمغان‌لاری‌نین بیر سیلسیله‌یه چئوریلمه‌سینه سبب اولور. او، روستم علی‌يئوه خیطابن یازدیغی اۆچونجو ارمغان شعرینده حاکیم پهلوی رئژیمی‌نین قدیم و زنگین تاریخه، ادبیاتا مالیک اوْلان خالقین دیلینه قارشی آپاردیغی قاداغا سیاستینی پیسله‌ییردی:

ضحاک‌لار، فیرعون‌لار، هیتلئرلر دونیادا،

نئیله‌سه، نئیله‌سه، نئیله‌سه، نئیله‌سه،

آچگیلان تاریخی، واراق‌لا، باخقیلان،

شاعیرین یاخین دوستو گنجه‌لی صباحی سهندی وورغونا اوخشادیردی. بۇ چوْخ یئرینه دوشموش بنزتمه ایدی. سهند هم ظاهیرن، هم ده داخیلن ص.وورغونا بنزه‌ییردی. سهند اؤزو داهی شاعیرین پرستیش‌کاری ایدی. ائله شعرلرینده‌ده اونون تأثیری حیسسا ولونوردو. اودا ص.وورغون کیمی 30-جو پوئتیک شعر اوسلوبونو داوام ائتدیریردی. و، تک ص.وورغونون دئییل، اوستاد شهریارین، گؤرکم‌لی سؤز اوستالاریمیز م.ا.صابیرین، م.ایبراهیم‌اووون، ص.روستمین اثرلرین‌دن بیر اؤرنک کیمی ایستیفاده ائدیب، فورمالاشمیش ادبی عالم‌ده اؤزونه مخصوص یئرینی تاپمیشدی.

عومرو باغ‌لی دؤیوش‌لرده کئچن اه‌ییلمز سهند اؤزونه جیبهه‌داش آدلاندیردیغی، علی‌نین خلف اوغلو دئیه‌رک اؤیوندوگو خومئینی‌نین اونون اومیدلرینی دوغرولتمادیغینی، شؤهرت عدل ایسلامین قورو سؤز اولدوغونو و بیر واخت‌لار دوداق دانیشارسا اود توتار یانار، گرک‌دیر زخمه‌لر-ال‌لر سؤیله‌سین دئیه‌ن شاعیر آرتیق حاکیم رئژیمین تکجه انا دیلینده سؤزه دئییل، سازا، موسیقییه‌ده قاداغا قویدوغونو گؤرمه‌دن اؤلدو.

سهندین باشقا بیر اثرینده – 1978-جی ایل 29 بهمن عوصیانینا حصر ائتدیگی شعرینده اؤز تبددولات‌لارینی، داخی‌لی ترددودلرینی دیله گتیرمه‌سی ده دیققتی چکیر:

بیلمیرم، آغلاییم، بیلمیرم گولوم،

بیلمیرم، آچیلیب، یا سولوب گولوم.

دانیشماغا توتمور آغزیمدا دیلیم،

آخی، دوستلار، من تبریزدن گلمیشم...

وطن قفسده‌دیر، وطن داردادیر.

گؤزلری یول چکیر، اینتیظاردادیر،

شهریار قارداشیم گؤرون هاردادیر،

آمان، دوست‌لار، من تبریزدن گلمیشم.

عومرونون سون ایل‌لرینده بؤیوک اورک یانقی‌سی ایله یازدیغی بۇ پوئتیک پارچالار سهندین سون اوچ ایلده اوزه چیخاری‌لان شعرلرین‌دن‌دیر.

زامان-زامان تورک‌لره قارشی گاه گیزلی، گاه دا آچیق دؤولت سویه‌سینده آپاریلان تبلیغات، رئپرئسسیا، تئررورلار آز دا اولسا، تاثیرسیز قالمامیش‌دیر. فداکار شاعیر خالقین آزادلیق حرکاتینداکی مغلوبیتی‌نین بیر سببینی ده میلّی روحون زیفلیگینده، میلّی تعصصوب‌سوزلوکده گؤروردو. شاعیر سؤندورولموش میلّی روحو و شعورو اویاتماغا چالیشیردی.

بو شرف، بۇ شؤوکت، بۇ قودرت، بۇ شان

بوسا، دوغرودان دا، بیزه عار اولسون

حیاتین بیر آمان‌سیز قانونو وار،

تعصصوب‌سوز بیر میلّت گرک خوار اولسون.

تورکچولوک آوازی ایله یازیب-یارادان شاعیر بۇ گون تورکولوق‌لارین ان اکتوال مؤوضوسونا چئوریلدیگی 12 تورک سویونا 40 ایل اؤنجه شعرینده آبیده اوجالتمیش‌دیر:

داشدان-داشا چالدیم اورک چاخماغین،

باغریمی قوو ئدیب، تونقال یاخمیشام.

آلیشدیریب ائلین سؤنن چیراغین،

گئجه‌نین باغرینا مشعل تاخمیشام.

سو گتیریب هاردان، داش ییغیب هاردان،

بیر حصار سالمیشام قلبی داغلاردان.

اون ایکی بورج تیکیب، اون ایکی سویدان،

شعریم‌له قورموشام یئنی بیر دؤوران.

او یالتاق‌لانمادی، مجاز یازمادی

اؤزون ایتیرمه‌دی، یولون آزمادی.

وطن خاطیرینه، دیل خاطیرینه

داستان‌لار یاراتدی، نغمه‌لر قوشدو.

اونون حاق‌دا همچینین ادبی یازی‌لار، خاطیره‌لر چاپ اولوندو. بۇ یازی و شعرلر ده سهندین حیاتیندا، یارادیجیلیغیندا قیمت‌لی ساییلان کئیفیت‌لری اؤنه چکیردی.

بو ایستعدادلی شاعیر هله‌ده موکممل تدقیق اولونمامیش، خیدمت‌لری اوبیئکتیو ده‌یرلندیریلممیش‌دیر. صابیر سهند آنجاق آنا دیلینده یازیردی و بۇ یول‌دا نه قدر تعقیب‌لرله، تضییق‌لرله اوزلشسه‌ده هئچ بیر قاداغا، مانیعه اونو یولوندان دؤندره بیلمیردی. اثرلری چاپ اولونمادیغیندان گئنیش اوخوجو کوتله‌سی ده سهندی اولدوغو کیمی تانییا، قیمتلن‌دیره بیلمیردی. صمد بهرنگی بۇ مساله‌یه ديققت‌ی جلب ائده‌رک یازیردی: شهریار حیدربابایه سلام اثری ایله بوتون شرقده یاخشی تانیندیغی حالدا سهندین خیدمت‌لری ديققت‌دن کناردا قالمیش‌دیر.

ایستر شهریاردان قاباق، ایسترسه‌ده اوندان سوْنرا چوخ‌لاری هئجا وزنینده شعرلر یازسالار دا دؤورون پیس‌لیگی اوزون‌دن تانینمامیش، شعرلری ایله بیرلیک‌ده اؤزلری ده گیزلی قالمیش‌لار. وارلیق درگی‌سی‌نین ایلک ساییندا گؤرکم‌لی یازی‌چی گنجه‌لی صباحی شاعیرین یارادیجیلیغینداکی میلّی وطن‌پرورلیک روحونو یوکسک قیمتلن‌دیره‌رک نومونه‌لر اساسیندا تحلیل ائدیب. و یازیردی:  او اؤز یارادیجی‌لیغی و ایستعدادی ایله آذربایجان ادبیاتینا ان قیمت‌لی و اؤلمز اثرلر وئره بیلدی.

گؤرکم‌لی علم خادیمی، دوکتور جاواد هیئت سهندین سازیمین سؤزو اثرینه چوْخ یوکسک قیمت وئره‌رک اونو فیردووسی‌نین شاهنامهسی ایله موقاییسه ائدیر و بو اثری گونئی آذربایجان تورک‌لرینین زنگین لوغت خزینه‌سی، میلّت‌نامه‌سی آدلاندیریر. موهاجیرتده عومرونو باشا ووران دوکتور قولام‌حوسئین ساعدی (غلامحسين ساعدی)ده سهند یارادیجی‌لیغینین خالق کوتله‌لرینه چاتدیریلمادیغی، آنجاق آذربایجان مدنیتی تاریخینده خوصوصی حادیثه ولدوغونو قئید ائدیردی: بولود قاراچورلو عومرو بویو اوجوز آدین، شؤهرتین داشینی آتاراق چاپ ایمکانی اولمادیغی حالدا یئنه یازدی... سهندین اثرلری گئنیش اوخوجو کوتله‌لری آراسیندا یاییلماق ایمکانی تاپمادی، بونا باخمایاراق او، یئنی ترکیب، تصویر و ایفاده واسیطه‌لری تاپماقدا بؤیوک اوغور قازاندی.

سهند شهریارین اؤزونو بئله آنا دیلینده شعرلر یازماغا چاغیراراق:

بو گون من سهندم، سن شهریارسان،

گل باشین اوجالداق قوجا تبریزین.

بیر کره یادلارین داشینی آتاق،

چکک قایغی‌سینی اؤز ائلیمیزین

سؤیلمه‌سی شهریارین اونا سس وئرمه‌سینه و بؤیوک سئوگی ایله سهندیه پوئماسینی ایتحاف ائتمه‌سینه سبب اوْلموشدو. قئیدا ئتمک لازیم‌دیر کی، سهند یارادیجیلیغینا دا ان بؤیوک قیمتی بیر شعرینده او ائله بیر شاعیر ایدی کی، من شهریاردان باج آلیردی سؤزلری ایله شهریار اؤزو وئرمیشدی. شهریارین اونا بؤیوک سئوگی ایله ایتحاف ئتدیگی سهندیه پوئماسی سهندی ادبی موحیطین ان گؤرکم‌لی شخصیت‌لرین‌دن، اوستادلاریندان بیرینه چئویرمیشدی. قطعیت‌له دئمک اولار کی، گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریاردان سوْنرا اثرلرینه ان چوْخ شعرلر، نظیره‌لر یازیلان شاعیر سهند ایدی.




#Article 181: بولینگ (264 words)


بولینگ بیرجور اویوندی کی اوندا اویونچی بویلینگ توپون بیر صاف یرده آتیر کی او بویلینگ میله لرین یخیب و او امتیاز آلسین.بویلینگ توپی نئچه جوره وصاف توپدی کی اونون آغیرلیقی 6 دان 16 پونداجان(هر پوند452گیرم) اولار کی اونی صاف بیر میدانا آتاللار و او میله لری یخیب وهر کیم چوخ امتیاز آلسا اویونی آپارار.بویلینگ دونیادا بویلینگ امتیازلارین اتوماتیک مونیتورلار وبیلگی سایارلار وئریب وامتیازلار اتوماتیک سایلار و اونا گوره هئچ کیمین بو اویوندا امتیازی گتمئز بویلینگ توپوندا نئچه باجا وار کی اوباجالاردان یاپیشیب وتوپی بوروب آتاللار.بویلینگ اویونی ایکی حالت اولار کی بیری استریک دی کی هر میله بیرامتیاز دی آمّا ایه بوتون میله لر بیر توپدا یخیلسا اوبیری ایکی توپون امتیازلاری ایکی برابر سایلار واسپیر حالتده ایه ایکی توپدا میله لر هامی سی یخیلسا آخیر توپون امتیازی ایکی برابر حساب اولار.

بو اویونا اوخشار اویون بیزیم اؤلکه ده تاریخده واریدی و اونا مازی آتماق دیلیب البته مازی آتماق یا اشیق اویناماق بو اویندان آیریدی آمّا بو اوینون چوخلی آشیق اتماق ومازی آتماقا شباهتی وار اونا گوره تورکلر ایچره بعضی اؤلکه لرده اونا فرنگی مازی دیلیب .میصر تاریخینده اورپالایرین ادعاسینا گوره 3000 یا 5000 ایل قاباخ بو اویون واریدی و روم امپراطوریسینده بو اویون واریدی و هردوتون یازدیقینا گوره بویل (bowll) اویونی تاریخده واریدی آمّا بو اویون ایندیکی بویلینگ اویونونا اوخشاریدی. بیرینجی استاندار میله لر نیویورک سیتی ده 1895اینجی ایلده سپتامبرین 9 ی  ایشلندی و بو تاریخدن بوطرفه بو اویون یئنی اولدی ونئچه ایللر سونرا بو اویون ایندیکی شکیلده ایشلندی و اوندا اوتوماتیک بیلگی سایار ایشلندی و یاخچیلاندی 
ایندی 95 میلیون نفر دۆنیادا بو اوینی تجروبه ائدیبلر و ایندی ویدیوئی وبیلگی سایار اوینلاریندا بویلینگ اوینویان چوخدی




#Article 182: بویوک هون خانلیغی (169 words)


بؤیوک هون خانلیغی اسکی‌رک تانیلمیش تورک خانلیغی دیر . بۇ خانلیغین قوروجوسو تومه‌ن خان ، اوچ یوز ایل میلاددان اؤنجه بۇ خانلیغی بیرلشتیریب ، قوروبدور . هون خانلیغینین ئه‌ن بؤیوک خاقانی مئته تانری قوت ( باغاتور خان ) دیر . چینلیلر بؤیوک چین دووارینی بۇ خانلیغی قارشیلاماق اۆچون یاپیپلار .

هونلارین کؤکون تانیماق اۆچون ، هونلارین دیلین تانیمالیییق . بیلگه‌لرین بیلگیسی هونلارین دیلینه گؤره چوخ آزدیر ، آمّا آز اولسادا گؤره‌ر دیر . هونلارین دیلیندن چینلی یازیچیلارین کیتابلاریندا چوخ آز سؤز قالیپدیر :

بو سؤزلر هامیسی گونوموزون تورکجه‌سینده ایشله‌نیرلر .

بو بؤلومده ده‌یه‌رلی کیتابلارین بیری ایاتکار زریران آدلی کیتاب دیر .بو کیتابدا ایرانین اسکی آدی خون یئرث گه‌لیبدیر کیم هون یئری معنیسینده دیر . بۇ گؤستریر کیم ایرانین گئچمیش اوتورانلاری هونلار ایدیلار و شاهنامهده گه‌له‌ن تورانلیلار دا ائله بۇ هونلار دیرلار .

نوین اولا قورقانلاری و سئلئنگا چایینین یاخینلیقلاریندا تاپیلان داش یازیلاری هونلارین اؤزله‌رینه اولان یازی سیستئمین گؤستریر آمّا بۇ یازی سیستئمیندن یالنیز 20 حرف بۇ گونه یئتیشیپدیر . بۇ یازیلار اورخون تورک یازیلارینا چوخ یاخین یازی دیرلار .




#Article 183: بویوک چیلله (119 words)


بؤیوک چیلله  - آذربایجان میلّی تقویمینده قیش آیی‌نین ایلک 40 گون.

ایلین یاغی فصلی ساییلان قیش فصلی ایبتیدای تصووور و اعتیقادلاردان باشلانغیج گؤتورمک‌له ایندی‌نین اؤزونده ده اوچ خوصوصی چیلله‌یه بؤلونور. بیرینجی بویوک چیلله قیش‌ین باشلانغیج گونون‌دن، یعنی دئکابرین ایگیرمی ایکی‌سین‌دن (چیلله آیی‌نین 1-ندن) فئوریهین اوولیندک (دوندوران آی / بهمنین 10-و) اولان قیرخ گونلوک واخت‌دیر. بؤیوک چیلله‌نین یاری‌سی قدر - ایگیرمی گون اولان و ائل آراسیندا قیش‌ین اوغلان چاغی دا آدلانان کیچیک چیللهنین عومرو فئوریهین ایگیرمی ایکی‌سینه قدردیر. فئوریهین ایگیرمی ایکی‌سین‌دن (بایرام آیی /ایسفندین 1-سی)، ایلین اوزون-قیسالیغین‌دان آسی‌لی-اولاراق، مارسین ایگیرمی، ایگیرمی بیر، ایگیرمی ایکی‌سینه (آغلار گولر آیی/فروردینین 1-ی) قدر اولان و بوز آی آدی ایله تانینان مۆدت  ایسه هر بیری یئددی گون‌دن عبارت دؤرد بالاجا چیلله‌یه، باشقا سؤزله، چیلله‌بئچه‌یه بؤلونور. 




#Article 184: بيت (101 words)


بيت , ادبيات ديلنده بر اصطلاحدر. بیر وزنده  اولان  ايكى مصراعدن تشكل ايده‌ن نظمدر. وزنى عئينى اولمايان ايكى مصراعدن تشكل ايده‌ن نظمه بيت دئيلمز. 
مثلا  روح البيان صاحبى  اسماعيل حقى نن

نجه كيم شمس اعظم ِ قونيه ايدوب
أيله دى ملا جلالى ارشاد
   
سوزى ايكى مصراعدن تشكل ايتمش ايسه ده مصراعلر فرقلى وزنلرده اولديغندان بيت ساييلماز. بونا بناءً  تعريفنده  ايكى مصراعدن مركب نظم ديمك اكسيك قالير.
بر بيتى تشكل ايده ن  مصراعلرين  بیربیرلريله قافيه لى  اولماسى شرط ده دیلدر
مثلا

چوق میدر اولديسه  مهرندن  سويداء غرق ِ نور
سن كسيلدم من وار اولسه م  سراپا غرق ِ نور
  
نظمى بر بيتدر.




#Article 185: بيچيملی – ئوتمه (157 words)


بیچیملی – ئوتمه (موزون سجع)-ایکی کلیمه کی هیجالارین سایی و نؤوعو بیرگه ولور،آنجاق «روی» حرفینده آیری اوْلا،دئییلیر.«اوچـماق» ایلـه «اوْلسون» کلیمـه لـری کیمـی، کی هرایکی کلیمه ایکی هجالی،هجالارین نووعو هر ایکی سینده ترتیب ایله «باغلی هجا» و «بویوک هجا» دیرلار.اما «روی» حرفلری فرقلیدیر.

هابئله «آسیب» ایله «آزار» کلیمه لری کی هر ایکی سی ده،ایکی هجالی و هجالارینین نووعو ترتیب ایلـه «قیساهجا» و «بویوک هجا» دیر اما «روی» حرفی بیربیرینـدن فرقلـه نیرلر:

                                                        

ائلـه اوجوردا «یاس» ایله «یاش» آراسیندا موزون سجع واردیر، چونکو هرایکی کلیمه تک هجـالی دیر و هر ایکـی هجا نووعودا«بویوک هجا» دیر.اما«روی» حرفلری بیر بیریندن فرقلنیرلر.

وفاسیز کپه نه گین اوچوشون

بیر سوْن باهار آخشامی 

یاسلی یاشلی گؤزلرله

تعقیب ائده ن چیچکلری  - (حمید نطقی)

خاطیرلاماق لازیمدیرکی، شعریده موزون سجع ایله، قافیه قورولماز اما موازی سجع هابئله مطرف سجع لرایله،قافیه قورماق اوْلور،چونکو بونلاردا«روی»بیرگه دورور،بوقافیه شرط لریندن حساب اوْلونور.

جومله لرآرا سجع لر قارشیلادیقجا،ایکی جومله نی هماهنگ لشدیریر.جومله نی هماهنگ لشدیرن سجعلرین ان  اهمیت لی سی بونلاردان عبارتدیر:




#Article 186: بی ام و (316 words)


بی ام و  اوتوموبیل و موتوسیکلت ایستحصالچی سی.

شیرکتین آلمانجا دویزی Freude am Fahren کیمی سسله نیر. آذربایجان دیلینه بونو ترجمه ائتسک تخمیناً سورمکدن حظ آل کیمی سسله نیر.

بی ام و شیرکتی مونخن ده طیاره مۆحریک لر زاوودو (zavodu) کیمی کارل فریدریخ راپ (Karl Fridrix Rapp) ، کامیلو کاستیلیون (Kamillo Kastilyon) ، ماکس فریتس (Maks Frits) طرفیندن 1916 – جی ایلده تاسیس ائدیلیب. ایلکین دؤورده قبول اولونموش و حال – حاضیردا دا ایستیفاده اولونان آغ – ماوی رنگلی نیشان (emblem) فیرلانان طیاره ملخ ینین (propellerinin) تصویری بی ام و – نین ایلکین تعینات ینین نیشانه سی دبر.

ایلکین دؤورده شیرکت اتریش – مجاریستان اۆچون وی 12 (V12) تیپلی مۆحریک لر ایستحصال ائتمیه باشلاییر. تئزلیکله  راپ علاوه پولا احتیاج دویور و کومپانی یانی ترک ائدیر. اونون یئرینه اتریش لی سرمایه چی فرانس جوزف پوپ (Frans Cozef Popp) فیرمایا رهبرلیک ائتمه یه باشلاییر.

بیرینجی دونیا مۆحاریبه سیندن مغلوب چیخمیش آلماندا حربی قوووه لره محدودیت قویولور. بوندان سونرا  آلمان دا طیاره ایستحصال ائدیله بیلمزدی – بئله لیکله بی ام و – نین مۆحریک  ایستحصالی آلمان اۆچون یاراسیز اولدو.

ایکینجی دونیا مۆحاریبه سی دؤورونده بی ام و اساسا آلمان اوردوسو اۆچون راکتیو موتورلار ایستحصال ائدیردی. 1945- جی ایلده مۆحاریبه دن سونرا اونون بو فعالیتی غالیب طرفین گؤزوندن یایینمادی ، بی ام و – یه 3 ایللیک ایستحصال موراتوریسی (moratorisi) تدبیق ائدیل‌دی.

بوندان علاوه مۆحاریبه دن سونرا بی ام و – نین دئمک اولار، بوتون زاوودلاری () بمباردمانلار نتیجه سینده محو اولموشدو. هر شئی یئنی دن باشلاماق لازیم ایدی..

حال – حاضیردا بی ام و دونیانین ان ایری اوتوموبیل ایستحصال ائدن شیرکت لریندن بیری دیر. مینی ، رولز رویس شیرکت لرین سهم لرینه مالیک دیر. تکجه اؤتن 2005 – جی ایلده دونیادا 1,3 mln. بی ام و اوتوموبیل لری ساتیلمیشدیر. بونون نتیجه سینده عمومی گیلیری 55,3 mlrd ، خالیص گلیر ایسه 2,7 mlrd. اولموشدور.

حال – حاضیردا بی ام و – ده 106 مین اینسان امک فعالیت ایله مشغول دور.




#Article 187: بیت میش (190 words)


بیت‌میش یا پیش‌پیشی بیر آغاجدی کی اونا بیت میش دییلر چون بیر پیداغین کسیب یره تاخسان اوزی ریشه سالیب و بیترو بیر آغاج اولار.

علمی آدی :salix aegyptiaca دوْققوز متره جان اوجالیقی اولا بولر

بو آغاج فروردین ویا اردیبهشت ایندا گول آچیب ومیوه وئرر گوللری پامبیخ کیمی و یوموشاق وتوم اولار گوللرین دیب واوندان عرق چکیب و اونون عراغی چوخ دادلی اولار   و چوخ فایدالی داوادی بیت میش ایستلیق دی قلب دوینمه سی گتیرر اونا گوره فشاراولان آداملار گرک اوندان آز ایچسین لر بو عراقی سویوخلوق ائدن آداما وئرللر و بیت میش عراقی سوموکلرین آغریسینا وروماتسم نوخوشلارینا داوادی بو اعصابی ضعیف آداملارادا یاخشی اولار .

بو آغاج ائله آدیندان بللی دی کی چوخ راحت توتار و ایه بیر پیتاغین کسیب ویره تاخیب اونا سووئرسن کوکلنیب و اوزی بیر آغاج اولار اکینچیلر اونون شاخه لرین ارماقینان ویره قورلاماقینان اونی آغاج ائدللر و بوآغاجین میوه لریندن عراق چکللر

بیدمجنون یا تورکی دیلده مجنون بیتگی بیر اغاجدی کی یل ویراندا پیتاخلاری تل کیمی تولانار و پیتاخلاری چوخ نازیک و آسلانان دی و بوپیتاخلار یل قاباغیندا تل و اوزون توک کیمین تولانیب و هر طرفه گئدللر اونا گوره اونا عاشیق بیتگی یا مجنون آدوئریبلر




#Article 188: بیجار (1126 words)


بیجار — بیجار شهری بۇگۆنکۆ ایران اؤلکه‌سی‌نین بۇگۆنکۆ کۆردوستان اوستانی‌ندا یئرلشن بیر شهردیر. بیجار شهری بیجار بؤلگه‌سی‌نین مرکزی‌دیر. بۇ شهر بیجار بؤلگه‌سی‌نین مرکزی اوْلاراق ۱۳۹۰-جی هیجری گۆنشلی ایلین آمارلاری‌نین اساسیندا ۵٢٬٢٨٣ نفر جمعیتی وار ایمیش. بیجار گئچمیش‌ده آذربایجان‌ین اراضی‌سینده یئرلشره‌ک، آذربایجانین تاریخی شهرلریندن ساییلیردی. بیجار شهری سنندج، اوستانین مرکزیندن ۱۴۲ کیلومِتیر و تهران، اؤلکه‌نین مرکزیندن ۴۷۲ کیلومِتیر آرالی‌دیر. بیجار اسکی زامانلاردا گروس ویلایتی‌نین مرکزی‌ایمیش. بیجار بؤلگه‌سی قوُزئی‌دن تیکاب بؤلگه‌سی‌له، گۆنئی‌دن قوروه، دوْغودان زنجان و همدان اوستانلاریلا و باتی‌دان دا دیواندره بؤلگه‌سی‌له قوْنشودور.

بیجارین آدلانماسینا گؤره مۆختلیف نظرلر وار. بعضی‌لر بیجاری همن بیدزار (سؤوودلوک) بیلیرلر کی مۆختلیف لهجه‌لی آداملارین دانیشیق‌لاریندا بیجارا دؤنوب و گئتدیک‌جه یازی‌لاردا «بیجار» یازیلیبدیر.

بیجارین آدلانماسینا گؤره آیری بیر نظر بوُدور کی بیر گئجه ناصرالدین‌شاه قاجار ایله امیرنظام گروسی گروس‌دا (بیجاردا) ایمیشلار؛ ناصرالدین‌شاه سحر بیر سؤزو جارچی ایله شهرین خالقی‌نا دئمک ایسته‌میرمیش، آمّا سحری‌سی جار چکیلمه‌میش هامی سؤزو بیلمیشدی.

بعضی بیجار کلمه‌سی‌نی «بیتکی» معناسیندا بیلیرلر؛ نئجه کی «یئددی بیجار» توُرشوسو یئددی جۆره بیتکی‌دن قوْیولور. بوُ باخیشین اساسیندا بیجار بیتکی و باغلارا صاحیب اوْلاراق کۆرد ائلات‌لارین توْی و شادلیغینا مۆناسیب ایمیش؛ بیجارین بوُلاقلاری‌دا اوْنلاری داها چوْخ جذب ائلیرمیش.

بیجار، بیجر، بایجار سلجوق‌لار فرمانده‌لری‌نین بیری سینین آدی و بیر تورک سوزجوک دور. بو قاورامین معناسی قودرت‌لی و ثیروت‌لی دیر.

آذربایجان تورکوجه سینده بئجرماق همان گؤورماق معناسیندا گلیب و بئجرماق بیر بیتگینین باشدا گؤورمه سینه آد وئریلر مثلده بیر آغاجی یئنی بیر یرده اکندن سورا او گؤورسه اونا بئجر میش آد وئریلر .

۱۵-جی میلادی عصیرده، بیجار کند اوْلاراق دئدیکلرجه شاه‌اسماعیلین‌کی ایمیش. ۹۹۹دا، بیرینجی شاه‌عبّاس زامانیندا، بیجار قالاسی شاه‌عباسین قارشیسینا قوْزانان، مزه‌بئیگ شاملی‌نین الینده ایمیش.

حودوداً ۱۰۰ ایل بوُندان قاباق، بیجارین اهالی‌سی بیر آز وارلانیب، اؤز یئر و ائولری‌نی یییه اوْلا بیلدیلر. بوُ یییه اوْلماق ایران‌دا آزادلیق علامتی بیلینیر. بیجار شهر اولدو، آما جغرافیایی یئرینه گؤره، آل - وئره اویغوندئییل ایدی و آنجاق اکین محصوللاری‌نین بازاری اوْلوب چوْخ اؤنم قازانمادی.

بیرینجی دۆنیا ساواشیندا بیجارا چوْخلو ضرر دییلدی. اوّل‌ده روسیه قوْشونو شهری توُتدو. روسلار باجاردیقلاریجا یئرلری موصادیره ائتدیلر، آمّا خالق ایله یاخشی رفتار ائله‌ییردیلر. بیجار خالقی کی روسلارین گئتمگینه اینانمیردیلار، اؤزلرینی یئنی شراییطه عادت وئردیلر؛ آمّا عثمانلی قوْشونو روسیه‌نی مغلوب ائده‌رک شهری توُتدو و خالقی روسیه‌چیلیق ایتیهامی ایله موجازات ائتدی. عثمانلی‌لار ارزاغین قالانی‌نی موصادیره ائدیب و داملارین تیرین اوْدون ائتدیلر.

۱۹۱۸-جی ایلین قوُراقلیغیندا، نئچه آیاجاق گۆنده ۲۰۰ نفر بیجار بؤلگه‌سینده اؤلوردو. بیجارین دورومو بیرینجی دۆنیا ساواشیندان سوْنرا چوْخ قوْلای ایدی. شهر تالان اوْلونوب، ۱۰٪ جمعیتی‌نی الدن وئرمیشدی.

بیجار خالقی‌نین چوخونلوغو تۆرکجه دانیشیر آنجاق کۆردجه دانیشانلار دا وار. تخمینلره گؤره اهالی‌نین یوزده دوخسان بئشی تورکجه‌نی آنلاییر و دانیشیر.

بیجار گروس کیتابی‌نین یازدیغی اساس‌دا بیجار شهری‌نین بعضی اصیل و تانیلمیش طایفا و ائللری بوُنلاردان عیبارت دیر: بايندر، ترکمندی، اردلان طایفاسی، کبودوند ائلی، اميرعلايي‌لار، رضايي‌لار، خواجه‌وند، دارجي، حسن تيموري، گاوبازه‌لر، مندمي، شيخ اسماعيلي، ورمزيار، بورکه‌لر، الوندی‌لر، حکمت‌منش، کاظمی، گروسی، محمدبيگی، محمدی، جمشيدی، خدادادلار، وکيلی و باشقالاری.

شهرین خالقی مۆسلمان چوخونلوغو شیعه دیر سانکی بؤلگه‌ده سونّو آزینلیغی دا یاشاییش‌دا دیر.

بیجار شهری ۱۳۸۵-جی ایلده ۴۶٬۱۵۶ نفر و ۱۳۹۰-جی ایلده ۴۷،۹۲۶ نفرله ایرانین ۱۷۴-جو جمعیت‌لی شهری دیر.

بیجار دنیزلر سطحیندن ۱۹۴۰ مِتیر بوْیو اوْلاراق ۷۷۰ مِتیر تِهران‌دان و ۴۲۵ مِتیر سنندج‌دن اوُجادا دیر. بوُ شهر ایرانین ایکینجی اوُجا شهری دیر.

بو شهر 47 درجه 36 دیقه دوغو اوزوناسی گرینویچ دن و 35 درجه 52 دیقه انی ایله استوا دان یئرلشیب دیر.

بؤلگه‌نین اؤنملی چای‌لاریندان قیزل اوزن و اوْنون بوُداق‌لاری تالوار و قمچقای دیر. تالوار چایی قروه داغلاریندان قایناییب خسروآباد دهستانیندان گئچندن سوْنرا و هابئله سلامت آبادین قدیمی کؤرپوسو آلتیندان گئچیب بیجار شهرین دوْغو ۳۶ کیلومتیرلیگیندن گئچیر و قیزل اوزن چایینا قاتیشیر. قمچقای چایی دا کرانی بؤلوموندن گئچندن سوْنرا گل‌قشلاق کندین یانیندا قزیل اوزن چایینا قاتیشیر.

بیجار بولگه سی و شهرین هاواسی یاری قورو هاواسی وار .هابئله بو شهرین اوجالغی بولگه نین اوبیری یئرلرینه گوره یوخاری دیر اونا گوره ایستی سویوقلوق گونو ایستی گوندن 79 درجه سانتی گیرالد آرالی دیر.هوانین دورومو منطقه لاب آز وقتی 38 درجه صیفیر دن آشاغی یئتیشیر و ان چوخ وقته تیر و مرداد آی لاریندا 41 درجه صیفیر دن یوخاری یئتیشیر یاغینتی دورومو حدی ایلده  9/439 میلی متیر دیر قورولوق آی لارین اوزونلوغو 4 آی دیر و بوز باغلامیش آی لارین گون سایی سی 107 گون دیر.

بیجار منطقه سی دپریملی بیر منطقه دیر 1297 جی ایلده آغیر دپریم گروس منطقه سین تیتردیب چوخلی کندلر داغیلدیلار.

بیجار شهرینده کوردوستانین اوبیری شهرلرینه تای سینما دان محروم دیلار و سینما نین اولماماغی بو شهرده بیر هنری معضل یارالدیب دیر.

ایندیلیکده بیجار شهرینده هر 100 نفر اۆچون 108 سانتی متیر اوخوماق فضاسی وار کی ایستانداردلار اساسیندا هر نفر اۆچون گرک 8 متیر اولا هابئله ایندیلیکده 3 مین 189 نفر بیجارین کیتابخانا لاریندا فعال عوضویت لری وار و 2 مین 345 متیر بونلار اۆچون یاخشی اوخوماق فضاسی دئییل.

ایندیلیکده علی پاشازاده بیجارین شهرداری دیر.

مشروطیت‌دن سوْنرا، مجلیس نیماینده‌سینین اینتیخابیّه حؤزه‌سی شهر تانیلیب و موختلیف ایداره‌لرین اوْردا قوُرولماسی گرک اوْلوردو. بیجار شهری ده گروس اینتیخابیه حؤزه‌سینین مرکزی اوْلدوغونا گؤره، بوُ قانونا مشمول اوْلاراق دؤلتی ایداره‌لر گئتدیکجه اوْردا قوُرولدو. بیجار اولوشچولوغو احمدشاه قاجار چاغی قوُرولاراق ایلک اولوشچوسو ( شهردار ) «مهذب تویسرکانی» ایمیش.

بیجار شهری نئچه یوکسک اوخول ایله بؤلگه‌نین اؤنملی علمی مرکزلریندن ساییلیر. بوُ اوخول لارین بیر نئچه‌سی عبارت دیر:

بیجار شهری‌نین آقالار اۆچون دینی حوزوی مکتبی ۷۰ ایل بوُندان اؤنجه اؤز ایشی‌نی باشلاییب و امام صادق مکتبی آدلانیر هابئله بوُ شهرین خانیم‌لار اۆچون ده دینی حوزوی مکتبی واردیر ایندیلیکده ۱۷۰ طلبه ۸ پایه‌ده بوُ شهرین حوزه‌سینده مکتب گؤرورلر.

بیجار شهرینده اولان موزاحیم شوغللار بو شهرین معضللریندن ساییلاراق و بو شهرده یاشانلارین حق لرین ایاقلاییب دیر موزاحیم شوغللار یاخشی یئرده یئرلشممه سی  هبئله بعضی بیر تولیدی - صنعنی و خدماتی چالیشمالار شهر فضاسیندان یارانیب دیر و شهر خالقین جیسم و روح لارینا و شهرین اوزونه پیس و کدرلری تاثیر قویوب. هابئله بو شهرده عمومی پارکینگین اولماماسی آیری معضل لردن دیر کی بیجار شهرین خالقیندا نیارانچیلیق یارالدیب.

بیجار شهرینده اولان ایدمانلی یئرلر بونلاردان عیبارت‌دیر:

بیجاردا امام حسین بیماریستانی (دؤلتی) و شفا درمانگاهی (خوصوصی) ایشله‌ییرلر.

بیجار شهری کوردوستان اوستانین اوبیری شهرلره تای رادیو ، tv نین دیجیتالی کانال لاریندان بهره آپاریرلار بو بولگه ده 20 tv کانالی و 14 رادیو کانالی پخش اولور.

بیجار شهرینده بیر اختصاصی درگی بیجار شهرین خبرلرین یایماق اۆچون یوخدور هابئله بو شهرین درگی و ژورنالیست لریندن حمایت ائتمک اۆچون مسئول لارین چالیشمالارینا و حمایت لرینه و امکانات وئرمک لرینه باغلی دیر.

بیجارین اصلی صادیراتی اهمیت ترتیبی‌جه بوُغدا و آرپا دیر. کتیرا، یۆن، دری و دنلی بیتکی‌لر ده بیجارین صادیراتی محصوللاریندان دیر.بیجار ایرانین ان بؤیوک بوُغدا اکن منطقه‌لریندن دیر. بیجار منطقه‌سینین چوْخلو اهالی‌سی اکینچی اوْلاراق ایلده ۱۰۰مین توْن‌دان آرتیق بوُغدا بیچیرلر. مالدارلیغین دا بوُ منطقه‌ده رونقی وار.

بیجار شهری اسکی تاریخ‌دن نئچه بازارا مالیک ایمیش، هابئله بونلارین بعضی‌لری هله اؤز یاشاییش‌لرینه داوام وئریرلر. بوُ شهرین قدیم بازاری بؤیوک بازار آدی‌لا تانینیر و آیری بازارلاری عیبارت دیر: ایفتخار نیظام بازاری، سالار قیصریه‌سی، سید لشکر قیصریه‌سی و امیر تومان بازاری کی اسکی و تزه سرالاری ایله اسکی زامانلاردا افغانلی، تبریزلی، همدانلی و زنجانلی تاجیرلرین تیجارت یئری اولاراق ایندیلیکده ایکی تیمچه، شهبازخان و امیرتومان تیمچه‌لری، بازارلی‌لارین توکان یئرلری دیر.
بوُ شهرین گؤرمه‌لی یئرلری عیبارت دیر:




#Article 189: بیجار بازاری (116 words)


بیجار بازاری، بیجار شهرینده یئرلشن تاریخی بیر بازار. بوُ بازار شهرین مرکزی بؤلومونده، توحید، فاضل و اردلان خیابانلاری‌نین آراسیندا یئرلشیب‌دیر. بیجار بازاری صفویه واقتیندان قالیر. زندیه زامانی کریم‌خان زند حمله‌سینده و قاجار زامانی بیرینجی دۆنیا موحاریبه‌سینده روسیه حمله‌سینده بازارا چوْخلو ضرر دَییر کی مرمّت اوْلونور. ایرانین فرهنگی میراث سازمانی، بوُ اثری ۱۳۷۸-جی ایلده ۲۵۹۱ نۆمره‌سینده ایرانین میلّی اثرلری‌نین لیستینده یازدیریب‌دیر.

بیجار بازاری اۆچ یئره بؤلونور؛ بازارین اسکی بؤلومو یوُخاری بؤلوم اوْلاراق صفویه زامانیندان قالیر و ۱۶ دوُکانا شامیل اوْلور. بازارین اوْرتا و آشاغی بؤلومو قاجار زامانیندان قالاراق، بیرینجی دۆنیا موحاریبه‌سینده اوْدلانیر. ۱۳۳۳ و ۱۳۳۴ده بازاین ییخیق سقفی گؤتورلنیب ایندیکی سقف یئرینه تیکیلیر. ایندیلیکده امیرنظام بازاری کی بیجار بازاری‌نین اهمیت‌لی بؤلوم‌لریندن ایمیش، دار کوچه‌لری اوْلاراق سقفی یوْخدور.




#Article 190: بیر قوجاق سئوگی (102 words)


بیرقوجاق سئوگی ـ آذربایجان قارداغ شاعیرلری تذکره‌سی، حسین دوستی اثرلری دیر کی تک درخت یاییم‌ائوی طرفیندن 263 صفحه ده یاییلیب. بۇ اثرده 50 قاراداغلی شاعیر تانیتدیریلیب.

عاشیق قربانی، ساری عاشیق، نباتی، عاشیق علی کلیبری، قاصر اهری، سرشار، نریمان، قاراداغی، عندلیب قره جه داغی، هیجری، سالک، عاشیق حسین جاوان، صراف، بارز، هریسی، عاشیق عزیز شهنازی، خوش خبر، خاور، ممدلی، ستار، دوزگون، رشادتی، ابوالفتح، محرم قاراداغی، عاشیق غفار ابراهیمی، ذوالفقار، رحیم، داوران، آغیارلی، آیاز ائل اوغلو، هریزلی،  اهری، ائل اوغلو، سئودا، انباز، انصار قاراداغی، سئل اوغلو، عندلیب اهری، اقبالی، جلال، خسروخان، سلطانی، فرزانه، لوائی، جوادپور، گولمه ز،  اسلامی، یورغون، آراز، عزیزپور و تورک قیزی




#Article 191: بیرینجی شاه طهماسب (7900 words)


بیرینجی طهماسب (۲۲ فِوریه ۱۵۱۴–۱۴ مئی ۱۵۷۶)، صفوی دؤولتینین ایکینجی شاهی، شاه اسماعیلین اوْغلو.

شاه طهماسب ۲۲ فوریه ۱۵۱۴ تاریخینده ایصفاهاندا دوْغدو. شاه اسماعیلین اوْغلو اوْلان شاه طهماسب، چالدیران دؤیوشوندن سوْنرا خوراسانا گؤندریلدی. بیر سۆره سبزوار و هراتدا قالدی. شیعه‌لرین و صفوی‌لرین تانیلمیش بیلگین و شئیخ‌لریندن اؤزل اؤیرنیم گؤردو. ۱۵۲۱ده سولطانیه‌ده‌کی آتاسی‌نین یانینا دؤنن طهماسب، شاه اسماعیلین اؤلومو اۆزرینه ۱۵۲۴ده ۱۰ یاشیندا تخته چیخدی.

بیرینجی شاه طهماسبین ایقتیداری دؤنمینده ۱۵۲۸ ایلینده اؤزبک‌لر خوراسانا سالدیردیلار. عئینی ایل شاه اوْردوسو ایله دوْغویا ساری یوْلا دۆشوب اؤزبکلری هرات یاخینیندا مغلوب ائتدی. شاهین دوْغویا گئتمه‌سیندن ایستیفاده ائدن لوریستان بَی‌لربَیی ذوالفقارخان عۆصیان ائدیب ۱۵۲۸ ایلینده بغدادی آلدی. بۇندان اؤتری شاه بغدادی مۆحاصیره‌یه آلیب عئینی ایل بغدادی عۆصیانچی‌لاردان آریتلاییب محمدخان تۆرکمانی بغداد بَی‌لربَیی تعیین ائتدی. ۱۵۳۱ ایلینده تبریز بی‌لربیی علماخان تکللی عسگرلری ایله بیرلیکده عثمانلی‌یا سیغیندی. داها سوْنرا علماخان سولطان سلیمانی ایرانا حمله ائتمه‌سی جهتینده تحریک ائتدی. ۱۵۳۴ ایلینده عثمانلی اوْردوسو آذربایجان سینیرلاری‌نی کئچدی. شاه طهماسب قزوینه چکیلیب سولطانلا باریش ایمضالاماق اۆچون ائلچی‌سینی گؤندردی، آنجاق علما مغلوب اوْلوب قاچدی و بئله‌جه وان و قارص صفوی طرفیندن اله کئچیریلدی. بۇنون جوابی اوْلاراق سولطان سلیمان ۱۵۳۵ ایلینده آذربایجانا گیریب تبریزی آلدی. شاه قارشی قوْیماغا قالخیشدی، آنجاق بۇ چابالاری نتیجه‌سیز قالدی.

سۆلئیمان میرزا، مۇصطافا میرزا، ماحمۇد میرزا، ایمامقۇلۇ میرزا، علی میرزا، احمد میرزا؛ قیٛزلاریٛ: گؤوهر سۇلطان، پریخان سۇلطان، خدیجه سۇلطان، حۇریخان سۇلطان، مریم سۇلطان، فاتیمه سۇلطان، شهربانۇ سۇلطان، خانیٛش سۇلطان
شاه طهماسیب و یا شاه ایطهماسیب (۳ مارس ۱۵۱۴ – ۱۵۷۶)، صفویلر دؤولتی نین ۲. شاهیٛ و شاه ایسماعیلیٛن اوْغلۇ.

شاه طهماسیب، ۳ مارس ۱۵۱۴-جۆ ایلده ایصفاهاندا دوْغۇلدۇ. شاه ایسماعیلیٛن اوْغلۇ اوْلان طهماسیب چالدیٛران دؤیۆشۆندن سوْنرا خوْراسانا گؤندریلدی. بیر مۆدت سبزیوار و هئراتدا قالدیٛ. شیعه لرین و صفویلرین تانیٛنمیٛش عالیم و شئیخلریندن خۆصۇصی تحصیل گؤردۆ.

گر شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییت دؤورۆنۆ صفوی دؤولتینی تأسیس اوْلۇندۇغۇ دؤور حساب ائدریکس، اوْندا گرک طهماسیب شاهیٛن اۇزۇن مۆددتلی حاکیمییت دؤورۆنۆ ده (۱۵۲۴–۱۵۷۶) بۇ دؤولتین مؤحکملنمه دؤورۆ حساب ائدک. طهماسیب اوْن یاشیٛندا ایکن صفوی دؤولتینین تاخت-تاجیٛنا ییلنیر. بۇ ایسه همن دؤورده صفوی دؤولتینین تاخت-تاجیٛ جیددی شکیلده قیٛزیٛلباشلار طرفیندن حیمایه اوْلۇنۇردۇ. بئله کی، اوْن یاشلیٛ بیر اۇشاغیٛن جانیشین تعیین اوْلۇنماسیٛ صفویلر اؤلکسی کیمی نهنگ بیر دؤولته هئچ بیر چتینلیک یاراتمیٛردیٛ.

معلوم مسله ایدی کی، اوْن یاشلیٛ طهماسیب دؤولتی ایداره ائده بیلمزدی؛ اصلینده دؤولتی شاهیٛن وکیلی آدیٛ آلتیٛندا دیو سۇلطان قۇملۇ ایداره ائدیردی. اوْنۇن بیر چوْخ رقیبی وار ایدی و اوْنلاریٛن باشیٛندا کؤپک سوْلتان اۇستاجلۇ دۇرۇردۇ. دیو سۇلطان ایشلری اوْنۇن اۆزرینه قوْیۇر، چوْخ کئچمدن شهرین دیگر امیرلرینی اوْنا قارشیٛ سفربر ائدیب تبریزه قوْشۇن یۆرۆدۆر. نتیجده دیو سۇلطان وضیعتی اؤز نظارتی آلتیٛنا آلیٛب مۆخالیفلرینی تبریزدن اۇزاقلاشدیٛرماغا نایل اوْلۇر. مغلۇبییته اۇغرادیٛقدان سوْنرا اۇستاجلۇ تایفاسیٛ ۱۵۲۶-جی ایلده ایکی دفه مۆباریزه مئیدانیٛنا آتیٛلیٛر و هر ایکیسینده ده دیو سۇلطان طرفیندن دف اوْلۇنۇب شرایت اؤز اوولکی وضیعتینه قایتاریٛلیٛر. اۇستاجلۇ کؤپک سۇلطان گیلانا قاچیٛر و اوْرادا بیر مۆدت قالدیٛقدان سوْنرا یئنیدن دیو سۇلطانلا مۆباریزه آپارماق قراریٛنا گلیر. بۇ سببدن ده قوْشۇن توْپلاییٛب اردبیله طرف حرکت ائدیر. اوْ، شهرین مۆدافیسینی یارا بیلیب اوْرانیٛ اله کئچیریر و بۇرادا اؤولییا شئیخ صفییددین ایسحاقیٛ زیارت ائدیر. اوْرادان تبریزه یوْلا دۆشۆر. تبریز بۇندان خبر تۇتۇب جیددی مۆباریزیه حازیٛرلاشیٛر و نهایت ایکی قوْشۇن آراسیٛندا شیددتلی دؤیۆش باش وئریر. «اۇستاجلۇ اؤز شۆجاتی ایله رۆستم و ایسفندییاریٛن داستانیٛنیٛ خاطیرلردن آپارماسیٛنا باخمایاراق، دؤیۆشده مغلۇب اوْلۇر و اۇستاجلۇ رهبرلرینین بیر چوْخۇ قتله یئتیریلیر».

بۇ قیٛزیٛلباشلار آراسیٛندا باش وئرن و اوْنلاردان بیر چوْخۇنۇن سیاسی سحندن اۇزاقلاشماسیٛنا سبب اوْلان ایلک جیددی قارشیٛدۇرما ایدی.

شاه طهماسیب اؤلۆمۆندن اۆچ ایل اوول، ینی حیجرتین ۹۸۱-جی ایلینده «الی دیوان» نازیرلیینی حسن فراهانی و خاجه جمالددین الی تبریزییه حواله ائدیر و میرزا شۆکرۇللاح ایصفاهانینی اوْرانیٛن باش ایجراچیٛسیٛ تعیین ائدیر. صفوی دؤولتینین زۆحۇر ائتدیی دؤورلردن فرقلی اوْلاراق، شاه طهماسیب داخیلی، خصوصیله ده سرحدیانیٛ اراضیلرده باش قالدیٛران عصیانلاریٛ یاتیٛرماغا چالیٛشیٛردیٛ. قئید ائتدییمیز کیمی، زۆحۇر ائتدیی ایلک ایللرده صفوی دؤولتیخوراسان و آنادوْلۇ ایله سرحدیانیٛ اراضیلرده باش قالدیٛران عصیانلاریٛ یاتیٛریٛر، شاه طهماسیب ایسه داخیلی ثابیتلیی برقرار ائتمیه و بۆتۆن سیلرینی آذربایجانیٛن بیرلیینین قوْرۇنۇب ساخلانیٛلماسیٛنا یؤنلدیردی. بۇ سببدن ده حاکیمییتینین ایکینجی اوْنیللیینده شیروان، آستارا و کۆردۆستان اراضیلرینه قوْشۇن یۆرۆدۆب یئنیدن ثابیتلیی برقرار ائدیر. بۇ کیمی چتینلیکلر صفوی دؤولتینه بیر اوْ قدر ده ائتینا ائتامین و دیگر منطقه لردن داها چوْخ مۆستقیللییه مالیک اوْلان گیلاندا دا مؤوجۇد ایدی. بئله کی، اۇزۇن مۆدت اوْرانیٛن حاکیمی اوْلمۇش احمد خان گیلانی شاه طهماسیبه قارشیٛ ائتیناسیٛزلیٛق ائتمیش و اوْنۇن حاکیمییتینه تابئ اوْلماقدان ایمتینا ائتمیشدیر. بۇ سببدن ده صفوی اوْردۇسۇ ۱۵۶۶-جیٛ ایلده مسۇم بی صفوینین رهبرلیی آلتیٛندا گیلانا بؤیۆک بیر قوْشۇن یۆرۆدۆر. احمد خان گیلانی اوول مۆقاویمت گؤسترمک ایستییر. لاکین صفویلر هجوما کئچدیکدن سوْنرا لاهیجانا قاچیٛر و بیر مۆدت اوْرادا قالدیٛقدان سوْنرا یاخالانیٛب شاه طهماسیبین یانیٛنا گتیریلیر. بئللیکل، اوْتۇز ایکی ایل گیلانا حؤکمرانلیٛق ائدن احمد خان شاه طهماسیب طرفیندن یاخالانیٛب خرسک قالاسیٛندا حبس اوْلۇنۇر. ایکینجی ایسماییٛل حاکیمییته گلدیکدن سوْنرا ایسه یئنیدن آزاد اوْلۇنۇب گیلانا قاییٛدیٛر. نهایت، داها سوْنرا شاه آبباسیٛن الیندن قاچیٛب عثمانلیٛ دؤولتینه قوْشۇلۇر.

۲٫۵۰۰٫۰۰۰صفوی دؤولتینین بیرینجی یۆزیللیینده اطراف اوستانلر منطقه ده تام ایختییارا مالیک اوْلان محللی امیرلر و یا مرکزدن گؤندریلمیش شخسلر طرفیندن ایداره اوْلۇنۇردۇ. اوْنلاردان بیر چوْخۇ اؤلکدکی سیاسی ثابیتلیین پوْزۇلماسیٛندان ایستیفاده ائدرک عصیان ائدیر و وضیعتی داها دا گرگینلشدیرمیه چالیٛشمیٛشلار. بۇ سببدن ده مرکزی دؤولت همن منطقه لره قوْشۇن یۆرۆتمک مجبۇرییتی قارشیٛسیٛندا اوْلدۇغۇ ایلک اوْنیللیکده اؤلکه اراضیسیندکی ایجتیمای-سیاسی وضیعته تام نظارت ائتمیه نایل اوْلان طهماسیب سلطنتینین سوْن ایللرینی تام امین-امانلیٛقدا باشا وۇرۇر و حاکیمییتینین سوْن اوْن دوْققۇز ایلینی قزوینده کئچیریب اوْرادان کنارا چیٛخمیٛر.

آذربایجانیکی عصر اؤز باشکندلیٛق مؤوقئیینی قوْرۇیۇب ساخلایا بیلیر. بئله کی، ائلخانیلر دؤورۆندن باشلایاراق و اوْنلاردان سوْنرا تۆرکمانلاریٛن (آذربایجان تۆرکلرینی) حاکیمییت دؤورۆنده تبریز باشکند کیمی آذربایجانیٛن بؤیۆک هیسسینه نظارت ائتمیشدیر. اردبیلدن باش قالدیٛران صفویلر ده حم بیر نئچه ایللیک تجرۆب، حم ده آنادوْلۇدان الده ائتدیی ایجتیمای گۆج باخیٛمیٛندان دفلرله ایصفاهانا گئدیش-گلیش ائدیب اوْرایا غئیری-رسمی باشکند آدیٛنیٛ وئرسلر د، تبریز هله ده باشکند اوْلاراق قالیٛردیٛ. طهماسیب شاه عثمانلیٛ سۇلطانیٛ سۆلئیمانلا صۆلح سازیشی ایمزالادیٛقدان سوْنرا آنادوْلۇدا داها چوْخ نۆفۇزا مالیک اوْلاجاغیٛندان میۇس اوْلۇب صفویلرین مرکز و شرق ناحییلرینده دیققتی اؤزۆنه جلب ائتمک فیکرینه دۆشۆر. بۇ سببدن ده دیققتینی اطراف منطقه لرده گۆجلندیرمک مقصدیله باشکندیٛ قزوین شهرینه کؤچۆرۆر. شاه تبریزده اوْغلۇ میرزا ایسماییٛلیٛن توْی مراسیمیندن سوْنرا باشکندیٛ اوْرادان قزوینه کؤچۆرمک فیکرینه دۆشۆر. قاضی احمد قۇمی ح.ق. ۹۶۲-جی ایلین (م ۱۵۵۴/۱۵۵۵)حادیثه لری حاققیٛندا یازیٛر:

گؤرمدی. چۆنکی، دؤولت اراضیسینده صۆلح و امین-امانلیٛق حؤکم سۆرۆردۆ. بۇنۇن اۆچۆن ده شاه «دارۇل-سلطنتی» بیر قدر مرکز، ینی حم قیٛشلاق اۆچۆن مۆناسیب، حم ده دیگر شهرلره یاخیٛن اوْلان قزوین شهرینه کؤچۆرمک قراریٛنا گلیر. رییت حامیٛلیٛقلا همن دییاردا مسکۇنلاشیٛب اهالینین ریفاه و تهلوکه سیزلیینی تأمین ائتمیه باشلادیٛ».

بئله نظره چارپیٛر کی، باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمه مسلسی همن تاریخدن بیر قدر اوول نزرده تۇتۇلمۇش و بۇنۇن اۆچۆن ده شاه اوْرادا یئنی دؤولت بینالاریٛنیٛن تیکیلمسینه دایر سرنجام وئرمیشدیر. اووللر آذربایجان تۆرکلرینین دیلینجه دئسک، «دؤولتخانانیٛن» (ینی باشکندیٛن) تیکیلمسی جعفراباددا و یا طهماسیب شاه اوْرانیٛ جننتاباد آدلاندیٛردیٛغیٛ یئرده نزرده تۇتۇلمۇشدۇر. ائله بیر یئر کی، اوْرادا شاه و بعضی دؤولت آداملاریٛ اۆچۆن بیر نئچه باغلار سالیٛنمیٛش و ایمارتلر تیکیلمیشدی. همن باغلاریٛن ان مشهۇرۇ صفویلر دؤولتینین اراضیسینده فعالییت گؤسترن صفیرلرین شاهلا گؤرۆشدۆکلری سادتاباد باغیٛ ایدی. سادتاباد باغیٛ ۱۵۴۴-جۆ ایلده تیکیلمیش و ۱۵۹۰-جۇ ایلین صفوی تاریخچیسی قاضی احمد قۇمینین «خۆلاستۇت-تواریخ» آدلیٛ کیتابیٛندا یازدیٛغیٛ کیمی، باغ و اوْراداکیٛ ایمارتلر صفوی دؤورۆنۆن ان گؤزل تیکیلیلریندن بیری اوْلمۇشدۇر.

قزوینین طهماسیب شاه طرفیندن باشکند سئچیلمسینین باشقا بیر سببی ده اوْلا بیلردی. بئله کی، دؤولتین مرکزینده یئرلشن بۇ شهرده هله چوْخسایلیٛ سۆننی مذهبلی اینسانلار یاشاییٛردیٛ و شاه بۇ ایستیقامتده لازیٛمی تدبیرلره ال آتمالیٛ ایدی. باشکندیٛن بۇ شهره کؤچۆرۆلمسی احلی سۆننتین آساییشینی تامعامیله پوْزۇر. قاضی محممد رازینین بۇ حاقدا یازدیٛغیٛ شئرین مزمۇنۇندا دئییلیر:

امّا بۇنۇ رۇزیگاریٛن صحنسیندن سیلیب آتدیٛلار
لقبی بابۇل-جننت (جننت قاپیٛسیٛ)، آدیٛ جعفراباد ایدی
الله بندلرینی اوْندان دیدرگین سالدیٛلار.
سۆننیلر آی ایشیٛغیٛندا چۆرۆین کتان پارچاسیٛ ایدی».

باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمسی ایله همن دؤورۆن بیر چوْخ آدلیٛ-سانلیٛ عالیم و سنتکارلاریٛ دا اوْرایا اۆز تۇتۇر و بئللیکل، قزوین ائلمی نؤقتئیی-نزردن رؤونق تاپماغا باشلاییٛر. گۆنلرین بیری شاه شئیخ بحاینین آتاسیٛ شئیخ حۆسئین ایبنی ابدۆسسمدین (۱۵۷۶) ایصفاهانا گلدیینی ائشیدیر و درحال اوْنۇ قزوینه دوت ائدیر. شئیخ حۆسئین ایبنی ابدۆسسمد قزوینه گلدیکدن سوْنرا شاه طرفیندن اوْرانیٛن شئیخۇل-ایسلامیٛ تعیین اوْلۇنۇر و یئددی ایل حمین وظیفنی ایجرا ائدیر. همن دؤورده شاه طهماسیب عثمانلیٛ دؤولتیندن آرخاییٛن اوْلۇب هراتیٛن داها چوْخ احمییت کسب ائتدیینی نظره آلیٛر و اوْغلۇ میرزا ایسماییٛلیٛخوراسانا حاکیم تعیین ائدیر. سوْنرا ایسه اوْرانیٛ شاهیٛن بؤیۆک اوْغلۇ میرزا محممد ایداره ائدیر و اوْ دا سوْنرالار اوْرادان فارس اوستانینه گئدیر.

و تۇران آراسیٛندا گئدن مۆباریزلر هله ده داوام ائدیردی و همن منطقه آذربایجان اۆچۆن جیددی تهلوکه یارادیٛردیٛ. شاه ایسماییٛل حاکیمییت دؤورۆندن سؤحبت آچارکن اوْ مۆباریزلردن بعضیلرینه ایشاره ائتمیشدیک. شاه ایسماییٛلیٛن اؤلۆمۆندن سوْنرا اوْغلۇ طهماسیبین اوْنۇن جانیشینی تعیین اوْلۇنماسیٛ اؤزبکلری خوْراسانیٛ اله کئچیرمک فیکرینه سالیٛر. بئله کی، شاه ایسماییٛلیٛن وفاتیٛندان آز سوْنرا اؤزبک اۇبئید خان ۱۵۲۴-جۆ ایلده بۇخارادان هراتا بؤیۆک بیر قوْشۇن یۆرۆدۆر. قیٛزیٛلباش رهبرلری اؤزبکلره قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤستریر و اؤزبکلر هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمییب گئری دؤنمیه مجبۇر اوْلۇرلار. یارانمیٛش ایختیلافلار ۱۵۲۵-جی ایلده اؤزبکلری بیر داها مۆباریزیه آتیٛلماغا تحریک ائدیر. اۇبئید خان بؤیۆک بیر قوْشۇنلا هراتا گلمدن تۇس شهرینه اۆز تۇتۇر و اوْرانیٛ محاصیره یه آلیٛر. تۇس اهالیسی بیر نئچه آی مۆقاویمت گؤسترسه د، کؤمک گلمدییندن تسلیم اوْلماغا مجبۇر اوْلۇر. شهری اله کئچیردیکدن سوْنرا اۇبئید خان استارابادا هجوم ائدیر و اوْنیٛ دا اله کئچیرمیه نایل اوْلۇر. اوْرایا حاکیم تعیین ائتدیکدن سوْنرا ح.ق. ۹۳۳-جۆ ایلده (م ۱۵۲۶/۱۵۲۷)یئنیدن بلخه قاییٛدیٛر.

تبریزدن یوْلا دۆشمۆش کؤمک قۆووسی اوول استارابادیٛ اله کئچیریر و بستام آدلیٛ منطقه ده اۇبئید خانلا قارشیٛ-قارشیٛیا گلیر. لاکین بؤیۆک فداکارلیٛق گؤسترسه د، دؤیۆشده اؤزبکلره مغلۇب اوْلۇر و استاراباد یئنیدن اۇبئید خانیٛن ایختییاریٛنا کئچیر. صفوی قوْشۇنۇنۇن قالان هیسسی فیرۇزکۇحا دوْغرۇ گئری چکیلیر. اؤزبکلر هر قالیبییتدن سوْنرا آدتی اۆزره تعصوبکئش عالیملرینین فتوالاریٛنا اساصلاناراق، شیعه لرین قتل‌عامیٛنا باشلاییٛرلار. هراتیٛن شیعه اهالیسینین اؤزبکلره قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤسترملرینه سبب اوْلان دا محز اوْنلاریٛن مغلۇب اوْلاجاقلاریٛ تقدیرده اؤزبکلر طرفیندن قتل‌عام اوْلاجاقلاریٛنیٛ بیلملری اوْلمۇشدۇر.

قالیبییتدن مست اوْلمۇش اۇبئید خان بیر داها هراتا هجوم ائدیر و اوْرانیٛ بیر داها محاصیره یه آلیٛر. شهر یئددی آی محاصیره ده قالدیٛقدان سوْنرا صفوی اوْردۇسۇنۇن دامغانا یئتیشدیینه دایر شاییلر یاییٛلماغا باشلانیٛر. اۇبئید خان بۇ خبری ائشیتجک درحال هراتیٛ ترک ائدیب بۇخارایا قاییٛدیٛر. اؤزبکلرین خوْراسانیٛ ایشغال ائتملری اهالینین بؤیۆک بیر هیسسینین اوْرانیٛ ترک ائدیب اطراف منطقه لره مۆحاجیرت ائتملرینه سبب اوْلۇر. اۇزۇن مۆدت قیٛزیٛلباشلاریٛن داخیلی ایختیلافلاریٛنا دۆچار اوْلان صفوی دؤولتی خوْراسان اۆچۆن هئچ بیر جیددی تدبیره ال آتا بیلمیردی. یارانمیٛش ایختیلافلار باشا چاتدیٛقدان سوْنرا صفویلر طهماسیب شاهیٛن سرکردلیی ایله ۱۵۲۹-جی ایلدهخوراسانا دوْغرۇ حرکت ائتمیه باشلاییٛر. اوْنلار خوْراسانا ایکی باخیٛمدان احمییت وئریردیلر. بیرینجی اوْنا گؤره کی، سککیزینیجی ایمامیٛن قبری اوْرادا یئرلشیر و جماعت شیعه مذهبلی شاهدان اوْرانیٛ اؤزبکلردن آزاد ائدجیینی گؤزلییردی. آئینی زاماندا منطقه یه لاییقلی شخسلر نظارت ائتملی ایدی. بئله ده اوْلۇر؛ حمین شخسلرین آدلاریٛ تاریخده زبت اوْلاراق ایندینین اؤزۆندک قالماقدادیٛر. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، خوراسان هله قدیم زامانلاردان بئله آذربایجانیٛن مۆهۆم اوستانلریندن بیری اوْلمۇشدۇر. آذربایجانیٛن مۆختلیف اوستانلری بیرلشدیریلدیی حالدا، خوْراسانیٛن دیققت مرکزیندن اۇزاق قالماسیٛ مقصده اۇیغۇن اوْلمازدیٛ. صفویلر هراتیٛ خوْراسانیٛن مرکزی حساب ائدیردیلر. بۇ سببدن ده حاکیمییتلرینین بۆتۆن دؤورلرینده اوْرایا آرخالانمیٛش و یاد قۆوولرین نظارت ائتمسینه یوْل وئرممیشلر. بۇ دا معلومدۇر کی، ناسیرددین شاهیٛن حاکیمییتینین یاریٛسیٛنادک هرات صفوی اراضیسینین بیر هیسسینی تشکیل ائتمیشدیر.

ایلکین قارشیٛدۇرمادا صفویلر اؤزبک حاکیمینی دامغاندا اله کئچیریب قتله یئتیریر و بۇنۇن آردیٛنجا اطراف منطقه لرده مسکۇنلاشمیٛش اؤزبکلری قتل‌عام ائدیر. سوْنرا مشهده امام رضانیٛن () زیارتینه گلیر و اوْرادان دا جاما یوْلا دۆشۆرلر. ائله اوْرادا دا قیٛزیٛلباشلار ایله اؤزبکلر آراسیٛندا شیددتلی دؤیۆشلر باش وئریر.

وْ بیری طرفده اوْرتا آسییانیٛن بۆتۆن منطقه لریندن ایبارت اوْلان بؤیۆک بیر قوْشۇن دایانیٛردیٛ. رۇملۇ بۇ حاقدا یازیٛر:

رۇملۇ یازیٛر:

بۇنۇنلا هر شئی بیتمیر؛ شاهخوراساندان قاییٛتدیٛقدان سوْنرا اۇبئید خان یئنیدن مشهدی ایشغال ائدیر و اوْرادان هراتا دوْغرۇ حرکت ائدیب اوْرانیٛ دا تۇتۇر. بۇ اۇبئید خانیٛن صفویلرین گئدیشیندن سوْنرا حیاتا کئچیردیی سیاست ایدی. اوْ، حسراتا هجوم ائدرک شیعه لرین بؤیۆک بیر هیسنی قتله یئتیریر. حتتا وار-دؤولتلرینی اله کئچیرمک اۆچۆن بعضی وارلیٛ سۆننیلر ده شیعه لیکده ایتهام اوْلۇناراق قتله یئتیریلیر. حیلالی شعرلرینین بیرینده همن احوالاتا ایشاره ائدرک دئییر:

کافیر اوْلۇم، اگر مۆسلمانسانسا».

شاعیر چوْخ کئچمدن بۇ بئیتلرین اۆستۆنده تۇتۇلۇر و شهرین بازاریٛندا ائدام اوْلۇنۇر. باش وئرن بۆتۆن حادیثه لرده اوْرتا آسییا اهالیسینین اؤزبکلرله ح حمریلیک ائتملرینه سبب اوْلان یئگانه عامیل سۆننی مذهبینی مۆدافیه ائتمک اوْلمۇشدۇر. بئله کی، سۆننیلر بۇ منطقه ده درین کؤکلره مالیک اوْلمۇش و شیعه لر آذربایجاندا قالیب گلدیکدن سوْنرا اوْنلار کۆتلوی شکیلده قیٛزیٛلباشلارا قارشیٛ سفربر اوْلمۇشلار. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، قیٛزیٛلباشلاریٛن آچیٛق-اشکار خلیفلره لنت اوْخۇماسیٛ یئرلی اهالینی قیٛزیٛلباشلارا قارشیٛ داها کسکین مۆباریزیه تحریک ائدیردی. معلوم مسلدیر کی، اۇبئید خان دا اؤز نؤوبسینده بۆتۆن بۇنلاردان لازیٛمیٛنجا فایدالانیٛردیٛ. قیٛزیٛلباشلار بؤیۆک قۆدرته مالیک اوْلماقلا یاناشیٛ، اؤز عقیده لرینده ده دایم سادیق قالیٛردیٛلار. نه واختسا سایجا آزلیٛق تشکیل ائتمیش اوْلسایدیٛلار بئل، تعصوبکئش اؤزبک سۆننیلره تسلیم اوْلماق فیکرینده دئییلدیلر. اوْنلار اوْ قدر بؤیۆک قۆدرت و دؤیۆش ایرادسینه مالیک ایدیلر کی، اؤزبکلر اوْنلاریٛنخوراسانا یوْلا دۆشدۆکلرینی ائشیتجک درحال اوْرانیٛ ترک ائدیب قاچماق مجبۇرییتینده قالیٛردیٛلار.

بیر قدر اوول قئید ائتدیک کی، اۇبئید خان صفویلرین ایصفاهاندانخوراسانا گلدیکلرینی ائشیتدیکدن سوْنرا هراتیٛ ترک ائدیب یئرلی جماعتیٛ سفربر ائتمک اۆچۆن مروه گلیر. لاکین اوْ، اؤز ایستعیینه نایل اوْلمۇر. بۇ سببدن ده هراتدان اۆز چئویریب یئنیدن بۇخارایا قاییٛدیٛر و بئللیکل، خوراسانیٛ قیٛزیٛلباشلارا حواله ائدیر. اوْ، ۱۵۳۲-جی ایلده یئنیدن هراتا قوْشۇن یۆرۆدۆر و بیر ایل یاریٛم اوْرانیٛ محاصیره ده ساخلاییٛر. طهماسیب شاه هراتیٛن محاصیره اوْلۇندۇغۇنۇ ائشیدیبخوراسانا دوْغرۇ حرکت ائدیر و اۇبئید خان همیشه اوْلدۇغۇ کیمی بۇ خبری ائشیتجک اوْرانیٛ ترک ائدیب بۇخارایا قاچیٛر. بیر ایل سوْنرا قیٛزیٛلباش اوْردۇسۇ قفلتن استرابادا هجوم ائدیر، اوْرادا یاشایان اؤزبکلری قتل‌عام ائدیر و بئللیکل، بیر داها شهری اله کئچیریرلر.

۱۵۳۶-جی ایلده اؤزبکلرین پراکنده هجوملاریٛ داوام ائدیر. قیٛزیٛلباشلار ایسه اوْنلارا قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤستریبخوراسانا دوْغرۇ ایرلیلمیه ایمکان وئرمیرلر. بۆتۆن بۇنلارا باخمیاراق، اۇبئید خان همن ایل بیر داها مشهده هجوم ائدیر. قیٛزیٛلباشلاریٛن هراتدان اوْنا دوْغرۇ حرکت ائتدیکلرینی ائشیتدیکدن سوْنرا اوْنلارلا مۆحاریبیه یوْلا دۆشۆر. بۇ دؤیۆشده قیٛزیٛلباشلار مغلۇب اوْلۇرلار و هرات یئنیدن اؤزبکلر طرفیندن ایشغال اوْلۇنۇر. حسن بی رۇملۇ یازیٛر:

وْ ایللرده اؤزبکلرله داخیلی امیرلیکلر، خصوصیله ده دشت قیٛپچاق آراسیٛندا بیر چوْخ ایختیلافلار مئیدانا گلیر و بۇ سببدن ده صفوی دؤولتینه گئنیش میقیاصلیٛ هجوم حازیٛرلایا بیلمیرلر.

لاکین اؤزبکلر ۱۵۵۱-جی ایلده بیر داها هراتا یۆرۆش ائدیرلر، آمّا اوْرانیٛ بیر نئچه آی محاصیره ده ساخلامالاریٛنا باخمایاراق، هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمیرلر. اوْنلار اۇبئید خانیٛن اوْغلۇ ابدۆلزیز سۇلطانیٛن اؤلۆم خبرینی ائشیتجک درحال بۇخارایا قاییٛدیٛرلار.
۱۵۵۳-جی ایلده اؤزبکلر نیشابورۇ غارت ائتمک مقصدیله بیر داهاخوراسانا هجوم ائتمک فیکرینه دۆشۆرلر. لاکین بۇ دفه ده قیٛزیٛلباشلاریٛن گۆجلۆ مۆقاویمتی ایله قارشیٛلاشیٛب بؤیۆک ایتکی وئرملی اوْلۇرلار. بۇنۇن آردیٛنجا طهماسیب شاه دؤردۆنجۆ دفه خوْراسانا قوْشۇن یۆرۆدۆر و همیشه اوْلدۇغۇ کیمی بۇ دفه ده اۇبئید خان شاهلا قارشیٛ-قارشیٛیا گلمیه رازیٛ اوْلماییٛب بۇخارایا قاچیٛر. شاه هراتا گلیر و اوْرادان سمرقندی ایشغال ائتمک اۆچۆن قوْشۇن گؤندریر. همیشه اوْلدۇغۇ کیمی قیٛزیٛلباشلار شهری ایشغال ائتدیکدن سوْنرا اؤزبکلردن قتله یئتیردیکلری شیعه لرین اینتیقامیٛنیٛ آلیٛرلار. بۇ سفرده اؤزبکلرین ایشغالیٛ زامانیٛ شیعه مذهبینه اکس تبلیغات آپارمیٛش و شیعه لرین قتل‌عام اوْلۇنماسیٛندا فعال ایشتیراک ائدن خاجه کلان قۇریانی طهماسیب شاهیٛن گؤستریشینه اساساً ائدام اوْلۇنۇر. نئجه کی، شاه ماحمۇد کنجانی اؤزبکلرین هراتا حاکیم اوْلدۇقلاریٛ دؤورده عداوت و دۆشمنچیلیک کمرینی باغلایاراق شاهیٛن آداملاریٛنیٛن بیر چوْخۇنۇ آمانسیٛزجاسیٛنا قیٛلیٛنجدان کئچیرمیش و اوْنلاریٛ قتل‌عام ائتمیشدی. ایندیسه اوْ، قیٛزیٛلباشلاریٛن الینه دۆشمۆش و اینتیقام اۆچۆن الوئریشلی ایمکان یارانمیٛشدیٛ. اوْنلار بئله ده ائدیرلر. بدنینی تیک-تیکه ائدرک امیرلره درس اوْلسۇن دئی، هراتیٛن مۆختلیف یئرلرینه گؤندریرلر.

اۇبئید خان اؤزۆنۆن سوْن حربی عملیاتلاریٛندا خارزمی ده ایشغال ائتمک فیکرینه دۆشۆر. لاکین باش وئرن حادیثه لردن آز سوْنرا ح.ق. ۹۴۶-جیٛ ایلده (م ۱۵۳۹/۱۵۴۰)دۆنیاسیٛنیٛ دییشیر و اوْنۇن اؤلۆمۆخوراسان اۆچۆن بؤیۆک قۇرتۇلۇش اوْلۇر.

واختاشیٛریٛخوراسان و استارابادا هجوم ائدن اؤزبکلر ۱۵۴۹-جی ایلده بیر داها اوْرایا، ینی استارابادا هجوم ائدیرلر. لاکین قیٛزیٛلباشلار بؤیۆک فداکارلیٛق گؤستررک اوْنلاریٛن هجومۇنۇن قارشیٛسیٛنیٛ آلا بیلیرلر

حاکیمییتینین ایلک ایللرینده طهماسیب شاهلا عثمانلیٛ دؤولت آراسیٛندا هئچ بیر قارشیٛدۇرما باش وئرمیر. بۇنۇن ایسه ان باشلیٛجا سببی عثمانلیٛ دؤولتینین آوروْپادا مۆحاریبلر آپارماسیٛ اوْلۇر. بئله کی، اوْنلار چالدیٛراندان سوْنرا صفوی دؤولتیندن هئچ بیر تهلوکه گؤرمۆر و اؤزلرینی تام آسۇده هیس ائتدیلر. البتت، بۇ ساکیتلیین صفویلر اۆچۆن چوْخ داوام گتیرمیجیی ده گؤز قاباغیٛندا ایدی. صفویلر ایکی تهلوکهلی دۆشمن اؤلکه ایله محاصیره اوْلۇنۇردۇ و اوْنلاریٛن هر ایکیسینین ان باشلیٛجا بهانه سی شیعه لیی آرادان آپارماق ایدی. بۇ سببدن ده بۇ ایکی دؤولت آراسیٛندا سیٛخ علاقه لر ساخلانیٛلیٛر و صمیمی مۆناسیبتلر یارادیٛلیٛردیٛ. ایلک قارشیٛدۇرما ۱۵۳۲-جی ایلده باش وئریر. اوْ واخت کی، آذربایجانحاکیمی سلطنتی اله کئچیرمک مقصدیله عثمانلیٛ حاکیمی سۇلطان سۆلئیمانا پناح آپارمیٛش و اللی مینلیک قوْشۇنلا گئری قاییٛتمیٛشدیٛ. هرچند کی، بئله بیر بؤیۆک کؤمکدن ده هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمیر.

۱۵۳۳-جۇ ایلده طهماسیب شاهخوراسانا یوْلا دۆشۆر و بۇندان ایستیفاده ائدن بعضی قیٛزیٛلباش عصیانچیٛلار ۱۵۳۴-جیٛ ایلده سۇلطان سۆلئیمانیٛ آذربایجانا قوْشۇن یۆرۆتمیه سؤوق ائدیرلر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاه ایستیقامتینی دییشیب تبریزه دوْغرۇ حرکت ائتمیه باشلاییٛر. سنگیمک بیلمین قار سۇلطانیییه قدر ایرلیلمیش عثمانلیٛ قوْشۇنۇ اۆچۆن بؤیۆک چتینلیک یارادیٛر. ک. ۆللی میقداردا جانلیٛ قۆووه و مینیک حئیوانلاریٛ ایتیرن عثمانلیٛلار مجبۇرییت قارشیٛسیٛندا آذربایجانیٛن ایشغالیٛندان واز کئچیب باغدادا دوْغرۇ حرکت ائدیرلر. لتیفی بۇ حاقدا یازدیٛغیٛ شعرده دئییر:

چمنین اوْ بیری طرفینه سۇلطانیییه ساریٛ گئتدیم

وه اوْرادا مینلرله کفنسیز، قبیرسیز مئییت گؤردۆم

دئدیم: بۇ قدر عثمانلیٛنیٛ کیم اؤلدۆرمۆشدۆر؟

سحر کۆلیی آرادان قالخیٛب «من» -دئدی».

عثمانلیٛ سۆلئیمان باغدادیٛ اله کئچیردیکدن سوْنرا ۱۵۳۵-جی ایلده بیر داها آذربایجانیٛ ایشغال ائتمک قراریٛنا گلیر. باش وئرمیش ایلک توْققۇشمادا آزسایلیٛ قیٛزیٛلباش اوْردۇسۇ عثمانلیٛلارا گۆجلۆ ضربه ائندیریر و اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسینی دارماداغیٛن ائدیر. بۇندان سوْنرا عثمانلیٛ سۆلئیمان قیٛزیٛلباشلارلا دؤیۆشممک و گئری قاییٛتماق قراریٛنا گلیر. طهماسیب شاه وان قالاسیٛنا طرف حرکت ائدیب اوْرادا عثمانلیٛ اوْردۇسۇنۇن بیر هیسسی ایله قارشیٛلاشیٛر و بیر داها اوْنلارا آغیٛر ضربه ائندیریر. سۆلئیمان کؤمک قۆووه گؤندرسه د، هئچ بیر نتیجه وئرمیر و بۇ دؤیۆشده مغلۇب اوْلۇرلار. بئللیکل، قیٛزیٛلباشلار آز دا اوْلسا، اؤز باتی سرحدلرینه نظارتی اله آلیٛرلار

طهماسیب شاهیٛن عثمانلیٛ دؤولتی ایله باشقا بیر چتینلیی قارداشیٛ القاس میرزا طرفیندن یارانیٛر. بئله کی، طهماسیب شاه شیروانشاهلار سۆلالسینی سۆقۇتا اۇغراتدیٛقدان سوْنرا قارداشیٛنیٛ شیروانا حاکیم تعیین ائدیر. لاکین چوْخ کئچمدن اوْ، مۆستقیللیک فیکرینه دۆشۆر. طهماسیبین هجوم خبرینی ائشیتدیکدن سوْنرا آناسیٛنیٛ و اوْغلۇنۇ اوْنۇن یانیٛنا گؤندریب اۆزۆرخاحلیٛق ایستییر و شاه دا اوْنۇ باغیٛشلاییٛر. اوْنۇن طرفیندن مئیدانا گلمیش چتینلیکلر بۇنۇنلا بیتمیردی. ۱۵۴۸-جی ایلده عثمانلیٛ سۆلئیمان بسرنی ایشغال ائدیر. ائله حمین ایل طهماسیب شاهیٛن قوْشۇنۇ ایله قارداشیٛ القاس آراسیٛندا آغیٛر قارشیٛدۇرما باش وئریر و بۇ قارشیٛدۇرمادا القاسیٛن اوْردۇسۇ مغلۇب اوْلۇب آداملاریٛنیٛن بؤیۆک بیر هیسسی طهماسیبه قوْشۇلۇر. هر شئیی الدن وئردیینی گؤرن القاس یئگانه چیٛخیٛش یوْلۇنۇ ایستانبۇلا قاچماقدا گؤرۆر. اوْ، بۇرایا گلیب باب آلیده سیٛغیٛناجاق تاپیٛر. طهماسیب شاهیٛن اوْغلۇ میرزا ایسماییٛل شیروانا حاکیم تعیین اوْلۇنۇر و آز سوْنرا صفویلرله عثمانلیٛلار آراسیٛندا گئدن دؤیۆشده شیروان صفویلرین الیندن چیٛخیٛر و یئنیدن شیروانشاهلار سۆلالسینین ایختییاریٛنا کئچیر.

ایندی آرتیٛق عثمانلیٛلاریٛن صفویلره دۆشمنچیلیک ائتمسینه کیفایت قدر شرایت یارانمیٛشدیٛ. چۆنکی، شاهزاده اوْنلاریٛن ایختییاریٛندا ایدی و اوْنلار طهماسیبه قالیب گلدیکدن سوْنرا اوْنۇ شاه تعیین ائده بیلردیلر و بئللیکل، میلّی و جوْغرافی حاکیمییت اؤز احمییتینی ایتیرمیش اوْلاردیٛ. القاس سۇلطان سۆلئیمانا سؤز وئریر کی، اگر صفویلر اۆزرینده قالیب گلرس، یئرلی اهالی اوْنۇ بؤیۆک سئوینج و حوسله قارشیٛلایاجاقدیٛر. سۇلطان سۆلئیمان القاسدان بئله بیر منوی دایاق آلدیٛقدان سوْنرا ۱۵۵۰-جیٛ ایلده تبریز قوْشۇن یۆرۆدۆر.

طهماسیب شاه اوْردۇسۇنۇ سفربر ائدیب بۆتۆن یوْل و چئشملری تۇتان چوْخسایلیٛ عثمانلیٛ قوْشۇنۇنا قارشیٛ حرکت ائدیر. اوْنلار بۆتۆن چئشملری تۇتدۇقلاریٛندان قیٛزیٛلباشلار ایچمیه بئله سۇ تاپماییٛرلاردیٛلار. باش وئرن ایلک قارشیٛدۇرمادا قیٛزیٛلباشلار سایجا قات-قات چوْخ اوْلان عثمانلیٛ قوْشۇنۇنۇن قارشیٛسیٛندا تاب گتیره بیلمییب کؤمک گؤزلمک اۆمیدیله گئرییه احره دوْغرۇ گئری چکیلیر. بئللیکل، سۇلطان سۆلئیمان تبریزی اله کئچیریر و بیر مۆدت چرنداب آدلیٛ منطقه ده قالمالیٛ اوْلۇر.

لاکین حاوا شرایتی عثمانلیٛلار اۆچۆن بیر اوْ قدر ده مۆناسیب دئییلدی. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، قیٛزیٛلباشلار تئز-تئز اوْنلاریٛن دۆشرگلرینه هجوم ائدیر و اسگرلرینی قتله یئتیریردیلر. وضیعت گئت-گئده گرگینلشیر و قیٛزیٛلباشلاریٛن هجوم خبری داها گئنیش یاییٛلماغا باشلاییٛردیٛ. گؤزلنیلمدن عثمانلیٛ اوْردۇسۇ گئری چکیلمک قراریٛنا گلیر. بۇ خبری ائشیدن تبریزین کیچیک مۆقاویمت دستلری گئری چکیلن عثمانلیٛ اوْردۇسۇنا هجوم ائدیب اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسینی قتله یئتیریرلر. سۇلطان سۆلئیمان اوْ قدر قوْرخۇ و تشویشه دۆشۆر کی، بیر گۆنده ۲۴–۲۵ کیلوْمتر یوْل گئتمک مجبۇرییتینده قالیٛر.

میرزا ایسماییٛلیٛن رهبرلیک ائتدیی صفوی اوْردۇسۇ عثمانلیٛلاریٛ تقیب ائدرک اؤلکنین باتی سرحدلرین، ینی ارزینجانادک ایرلیلییر. اوْنلار کئچدیکلری اراضیلرده عثمانلیٛلارا ساتیٛلمیٛش شخسلری یا اؤلدۆرۆر، یا دا اؤلکه اراضیسیندن چیٛخاریٛردیٛلار. صفوی حؤکمدارلاریٛنیٛن اؤلکنین باتی سرحدلرینه خصوصی دیققت یئتیرمسی میرزا القاسیٛن بئشمینلیک قوْشۇنلا کۆردۆستاندان حمدانا و اوْرادان دا قۇمادک ایرلیلمسینه سبب اوْلۇر. بۇندان سوْنرا اوْ، کاشانا هجوم ائتمک فیکرینه دۆشۆر. ایلک باخیٛشدا بئله نظره چارپیٛردیٛ کی، اوْ، بئله بیر آددیٛمیٛ یئرلی اهالینین کؤمیی ایله آتیٛر. میرزا القاس، شاه طهماسیبین هجوم خبرینی ائشیتدیکدن سوْنرا ایصفاهانا یوْلا دۆشۆر. لاکین اوْرادا یئرلی اهالینین گۆجلۆ مۆقاویمتی ایله قارشیٛلاشیٛب طهماسیب شاهیٛن گلیشیله اوْرانیٛ ترک ائدیب فارس اوستانینه قاچیٛر. اوْرادان ایسه شۇشتر و دیزفۇلا گلیر. نهایت، گئتدیی یئرلرین هئچ بیرینده دستکلنمدیینی گؤرۆب مجبۇرییت قارشیٛسیٛندا باغدادا گئدیر.

میرزا القاسدان برک ناراحات اوْلان سۇلطان سۆلئیمان اوْنۇ بۇ یۆرۆشده مۆقسسیر حساب ائدیر و باغداددان ایستانبۇلا گئری چاغیٛریٛر. لاکین میرزا القاس ایستانبۇلا قاییٛتمیٛر. بئله اوْلدۇقدا سۇلطان سۆلئیمان اوْنۇن آردیٛنجا قوْشۇن گؤندریر و گئری دؤنمسینی تلب ائدیر. القاس بۇ خبری ائشیتدیکدن سوْنرا اوْرادان کۆردۆستانا قاچیٛر و اوْرادا شاه طهماسیب طرفیندن اوْرایا ائزام اوْلۇنمۇش قوْشۇن ایله قارشیٛلاشیٛر. چوْخ کئچمدن طهماسیب شاهیٛن گؤستریشیله آذربایجانیٛن قوزئیٛندا یئرلشن قحقحه قالاسیٛندا یاخالانیٛب یانیٛنا گتیریلیر. بئللیکل، میرزا القاس حبس اوْلۇنۇر و عصیانیٛن قارشیٛسیٛ آلیٛنیٛر. آدیٛ چکیلن قالا صفویلرین حاکیمییت دؤورۆنده سلطنتین خزینسینین ساخلاندیٛغیٛ و دؤولته قارشیٛ عصیان ائتمیش شاهزاده و امیرلرین حبس اوْلۇندۇقلاریٛ یئر اوْلمۇشدۇر. بئللیکل، ح.ق. ۹۵۷-جی ایلده (م ۱۵۵۰/۱۵۵۱)لقاس ائله اوْراداجا وفات ائدیر

عثمانلیٛلارلا صفویلر آراسیٛنداکیٛ دۆشمنچیلیکلر ایلک باخیٛشدا باشا چاتمیٛش گؤرۆنۆردۆ. لاکین عثمانلیٛ امیری ایسکندر سرحدیانی شهرلره هجوم ائدیب قان تؤکۆر و درحال گئری قاییٛدیٛردیٛ. بۇ هجوملاریٛن قارشیٛسیٛنیٛ آلماق مقصدیله طهماسیب شاه ۱۵۵۲-جی ایلده همن منطقه لره قوْشۇن یۆرۆدۆر. اوْ، اؤز قوْشۇنۇنۇ کیچیک دستلره بؤلۆب عثمانلیٛلاریٛن کیچیک شهر و منطقه لرینه گؤندریر و بۇ هجوملار نتیجسینده همن منطقه ده یئرلشن بیر چوْخ قالا و آبیدلره بؤیۆک زییان دییر. ائله همن واخت صفویلر میرزا ایسماییٛلیٛن رهبرلیی ایله قیٛزیٛلباشلارا هجوم ائتمیش و اوْنلاریٛن بیر هیسسینی قتله یئتیرمیش عثمانلیٛ ایسکندر پاشانیٛن اوْردۇسۇنا هجوم ائدیر. شهر دیوارلاریٛندان کناردا باش وئرن بۇ شیددتلی دؤیۆشده رۇملۇنۇن یازدیٛغیٛنا گؤر، هر ایکی طرف ۲۵۷۶ نفر ایتکی وئریر و میرزا ایسماییٛل دؤیۆشده قالیب گلیر. سۇلطان سۆلئیمان ۱۵۵۴-جی ایلده دؤردۆنجۆ دفه اوْلاراق، سوْن درجه قۆدرتلی و تجحیز اوْلۇنمۇش اوْردۇ ایله آذربایجانا یۆرۆش ائدیر. گؤرۆندۆیۆ کیمی، بۆتۆن بۇ دؤیۆشلرین سببکاریٛ عثمانلیٛلار اوْلمۇشدۇر. صفویلرین آپاردیٛقلاریٛ مۆباریزلر ایسه سیٛرف مۆدافیه خاراکتئری داشیٛمیٛشدیٛر. بۇنۇ دا نزردن قاچیٛرمامالیٛییٛق کی، عومومیتله صفویلر عثمانلیٛ دؤولتی ایله گئنیش حربی عملیاتلار آپارماق اۆچۆن ائله بیر بؤیۆک حربی قۆوویه مالیک اوْلمامیٛشدیٛر. دیققت یئتیرمک لازیٛمدیٛر کی، عثمانلیٛلار دینده رافیزیلیک (یوْلۇنۇ آزمیٛش) آدلاندیٛردیٛقلاریٛ شیعه مذهبینی آرادان قالدیٛرماغا چالیٛشیٛر و آذربایجانیٛ اؤز اراضیلرینه بیرلشدیرمک مقصدیله واختاشیٛریٛ بۇرایا قوْشۇن یۆرۆدۆردۆ. لاکین قیٛزیٛلباشلار عثمانلیٛلار قارشیٛسیٛندا ائله بیر گۆجلۆ مۆقاویمت گؤستریرلر کی، اوْنلار نینکی بۇ اراضیلری ایشغال ائده بیلمیرلر، اکسینه صۆلح سازیشی ایله ده رازیٛلاشمالیٛ اوْلۇرلار. بۇغۇرت قالاسیٛ یاخیٛنلیٛغیٛنداکیٛ زفردن سوْنرا طهماسیب شاه عثمانلیٛ سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا یازیٛر: «وْنلارا قارشیٛ مۆحاریبه و تجاوۆز نییتینده اوْلمامیٛشلار. یارانمیٛش چتینلیکلر ایسه یالنیٛز بیر قرۇپ دلدۇز و فیتن-فساد تؤردن شخسلر طرفیندن اوْلمۇشدۇر». سۆلئیمان ایسه طهماسیب شاها گؤندردیی جاواب مکتۇبۇندا یازیٛردیٛ: «هجوملاردان ان باشلیٛجا مقصد شیعه لیک و رافیزیلیی آرادان قالدیٛرماق اوْلمۇشدۇر. طهماسیب شاه بۇ دفه اوْتۇز یئددی سحیفلیک بؤیۆک بیر جاواب مکتۇبۇ یازیٛر و اوْرادا صفویلرله عثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا گئدن دؤیۆشلرین دینی، داها دقیق دئسک، مذهبی خاراکتئر داشیٛدیٛغیٛنیٛ آچیٛقلاییٛر. اوْ، بۇرادا اؤز مذهبینی تام قتییتله مۆدافیه ائدیر و سۆننی مذهبینه قارشیٛ اوْلدۇقجا کسکین مؤوقئ تۇتۇر. شیعه لیی ایتتیحام ائدن سۇلطان سۆلئیمانا گؤندریلن بۇ ردد جاوابیٛنیٛ همن دؤورۆن شیعه لیینین باخیٛشیٛ کیمی ده قبۇل ائتمک اوْلار».

هر حالدا عثمانلیٛلاریٛن هجوملاریٛ نتیجسینده مۆختلیف منطقه لرده ایریلی-خیٛردالیٛ قارشیٛدۇرمالار باش وئریر و بۇ قارشیٛدۇرمالاریٛن بیرینده سۇلطان سۆلئیمانیٛن چوْخ سئودیی شخسلردن بیری اوْلان سنان بی اسیر دۆشۆر. صۆلح سازیشینه وده وئردیی اۆچۆن طهماسیب شاه اوْنۇ سۆلئیمانیٛن یانیٛنا گؤندریب بۇ سؤزلری اوْنا چاتدیٛرماسیٛنیٛ ایستییر. «قزب و دۆشمنچیلیک اؤلکنین ویران اوْلۇنماسیٛنا، صۆلح و امین-امانلیٛق ایسه رییتین ریفاه یٛنا سبب اوْلۇر». طهماسیب شاهیٛن بئله بیر آددیٛم آتماسیٛ سۇلطان سۆلئیمانیٛن صۆلحه مئیل ائتمسینه و طرفلر آراسیٛندا قارشیٛلیٛقلیٛ رازیٛلاشمایا سبب اوْلۇر. آپاریٛلان یازیٛشمالاردا هئچ بیر طرف اؤزۆنۆن صۆلح طرفداریٛ اوْلدۇغۇنۇ آچیٛق-اشکار ترزده بیلدیرمسه د، هر بیری بۇنۇن آرزۇسۇندا ایدی.

نهایت، ۱۵۵۴-جی ایلدن ائتیبارن صفویلرله عثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا ثابیت صۆلحۆن بۆنؤورسی قوْیۇلماغا باشلانیٛر. طهماسیب شاه سۇلطان سۆلئیمانا گؤندردیی تریف مکتۇبۇندا بیر داها دؤولتلراراسیٛ صۆلحۆن برقرار اوْلۇنماسیٛنا ایسرار ائدیر. سوْنرا حجج زیارتینه توْخۇناراق آذربایجانلیٛلاریٛن حجج زیارتینی یئرینه یئتیرملرینی یازیٛلیٛ شکیلده عثمانلیٛ دؤولتینین اۆزرینه قوْیۇر. مکتۇبۇن سوْنۇندا آذربایجانلیٛلاریٛن ایماملاریٛن قبیرلرینین زیارتیله علاقه لی اوْلدۇقلاریٛنا ایشاره ائدرک یازیٛر: «گر وزیرلرینیزدن بیری اوْو ایتلرینیزدن بیرینی ایجازسیز اوْوا آپارارسا، سؤزسۆز کی، اوْنۇن حارادا اوْلدۇغۇنۇ و اوْنۇ سیزین ساراییٛنیٛزدان کیم آپاردیٛغیٛنیٛ سوْرۇشاجاقسیٛنیٛز. دئیجکلر مسلن، فیلان وزیر. بۇ ایسه سیزین خوْشۇنۇزا گلمییب قزبینیزه سبب اوْلاجاقدیٛر. بیز ده اوْن دؤرد مسۇمۇن آیت و کؤللرییک و بۇ گۆنلر اوْنلاریٛن زیارتینه گئتمیی یئر اۆزریندکی حؤکمرانلیٛقدان شرفلی حساب ائدیریک. اوْنلاریٛن کؤلسی اوْلماق ابدی، وار-دؤولت، دۆنیا سلطنتی ایسه فانیدیر».

شاه طهماسیب اؤز خاطیرلرینده صفویلرله عثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا گئدن دؤیۆشلری ایکی مۆسلمان و قارداش قرۇپ آراسیٛنداکیٛ قانلیٛ دؤیۆش آدلاندیٛرمیٛش و مۆسلمان اۆممتینه بۇنۇ روا گؤرممیشدیر. حتتا آتاسیٛنیٛن عثمانلیٛلارلا آپاردیٛغیٛ مۆباریزلری اطرافیٛنداکیٛلاریٛن اوْنۇ بۇ ایشه سؤوق ائتملری ایله علاقه لندیرمیش و اوْنلاریٛ قتییتله محکۇم ائتمیشدیر.

وْ، اؤز خاطیرلرینده یازیٛر:

بئللیکل، عثمانلیٛ سۇلطانیٛ صۆلح سازیشینه رازیٛ اوْلۇر و آماسییادا دۆشرگه قۇردۇغۇ زامان صفوی صفیری اوْنۇن یانیٛنا گلیب طهماسیب شاهیٛن مکتۇبۇنۇ تقدیم ائدیر. رۇملۇ یازیٛر:

عثمانلیٛ سۇلطانیٛ گؤستریش وئریر کی، صفویلر صۆلح سازیشینی پوْزمایانا قدر سرحد قوْشۇنلاریٛ حربی عملیات کئچیرمسینلر. میرزا زکی اؤزۆنۆن «عثمانلیٛ تاریخی» آدلیٛ کیتابیٛندا یازیٛردیٛ:

بئللیکل، طهماسیب شاهلا سۇلطان سۆلئیمان آراسیٛنداکیٛ مۆناسیبتلر یاخشیٛلاشیٛب طرفلراراسیٛ یازیٛشمالار باشلانیٛر. مۆناسیبتلر اوْ قدر یاخشیٛلیٛغا دوْغرۇ گئدیر کی، ۱۵۵۶-جیٛ ایلده ایستانبۇلدا سۆلئیمانییه مسجیدی اینشا اوْلۇندۇقدان سوْنرا طهماسیب شاه سۇلطان سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا مسجید اۆچۆن ایستنیلن قدر خالچا گؤندره بیلجیینی بیلدیریر. معلوم اوْلدۇغۇ کیمی، طهماسیب شاهیٛن اؤزۆ ده رسساملیٛقدا خصوصی باجاریٛغا مالیک اوْلمۇش و اوْ دؤورۆن بیر چوْخ مشهۇر رسساملاریٛندان درس آلمیٛشدیٛر. سوْنراکیٛ ایللر طهماسیب شاه طرفیندن ایستانبۇلا بیر نئچه حئیت گؤندریلیر و اوْنلار عثمانلیٛ سۇلطانیٛن تاختا چیٛخماسیٛ مۆناسیبتیله باحالیٛ حدییلر تقدیم ائدیرلر.

۱۵۵۵-جی ایلده یازیٛلان صۆلح سازیشیندن سوْنرا اوْرتایا چیٛخان جیددی چتینلیکلردن بیری ده سۇلطان سۆلئیمانیٛن اوْغلۇ بیازیدین آذربایجاندا سیٛغیٛناجاق تاپماسیٛ اوْلۇر. اوْ، آز بیر مۆدت عثمانلیٛ دؤولتینه حؤکمرانلیٛق ائتمیش و اؤزۆ ایله قارداشیٛ سلیم آراسیٛندا قارشیٛدۇرما یاراندیٛقدان سوْنرا ۱۵۵۸-جی ایلده اوْرانیٛ ترک ائدیب صفوی اراضیسینده اؤزۆنه سیٛغیٛناجاق تاپیٛر. اوْ، ۱۵۶۰-جی ایلین ایلک گۆنلرینده اؤزۆنۆن بیر نئچه مینلیک طرفداریٛ ایله قزوینه داخیل اوْلۇر و اوْرادا طهماسیب شاه ترفیندن صمیمییتله قارشیٛلانیٛر. قئید ائتمک لازیٛمدیٛر کی، سۇلطان سۆلئیمان بۇندان قاباق باشقا بیر اوْغلۇ مۇصطافانیٛ دا دؤولته قارشیٛ چیٛخماقدا ایتتیحام ائدرک قتله یئتیرمیشدیر.
بیازیدین ده گئری قایتاریٛلماسیٛ سۇلطان سۆلئیمان اۆچۆن بؤیۆک احمییت کسب ائدیردی. بۇنۇن اۆچۆن ده اوْ، بیر چوْخ تدبیرلره ال آتیٛر و همن دؤورده طهماسیب شاهلا اوْنۇن آراسیٛندا اۇزۇن سۆرن مکتۇب یازیٛشمالاریٛ آپاریٛلیٛر. بیازید آذربایجاندا دا ایستدیینه نایل اوْلا بیلمیر. بئله کی، اوْ، اؤزۆنۆن غئیری-خلاقی داورانیٛشیٛ ایله شاهیٛ زحرلمکده ایتتیحام اوْلۇنۇب، طرفدارلاریٛنیٛن بیر نئچسی ایله بیرلیکده ائله اوْراداجا حبس اوْلۇنۇر.

۱۵۶۱-جی ایلده عثمانلیٛ دؤولتینین یئددی یۆز نفرلیک نۆمایندسی بیازیدی گئری آپارماق مقصدیله قزوینه گلیر. هر ایکی طرف آراسیٛندا دانیٛشیٛقلار آپاریٛلیٛر و نهایت ۱۵۶۲-جی ایلده صفویلرله عثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا سوْن صۆلح سازیشی ایمزالانیٛر و بۇ سازیشه اساساً هر ایکی طرف سیاسی سیٛغیٛناجاق ایستین شخسلرین گئری قایتاریٛلماسیٛنا رازیٛلیٛق وئریر. بئللیکل، بیازید عثمانلیٛ دؤولتینه تحویل وئریلیر و سۇلطانیٛن امری ایله ائدام اوْلۇنۇر. البتت، بیازید تحویل وئریلدیی زامان شاه عثمانلیٛلاردان اوْنا توْخۇنمایاجاقلاریٛنا دایر سؤز آلیٛر، لاکین اوْنلار بۇنا محل قوْیماییٛب بیازیدی اؤلدۆرۆرلر. قئید ائتمک لازیٛمدیٛر کی، بیازید آذربایجاندا اوْلدۇغۇ مۆددتده دایم طهماسیب شاها قارشیٛ مکیرلی تدبیرلره ال آتمیٛش، بۆتۆن بۇنلارا باخمایاراق، شاه اوْنۇنلا سوْن درجه مۆلاییم داورانمیٛشدیٛر. بۇندان سوْنرا صفویلرله عثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛنداکیٛ علاقه لر داها دا گۆجلنیر. واختاشیٛریٛ بیر-بیرلرینین نۆمایندلرینی قبۇل ائدیر و قییمتلی حدییلر گؤندریردیلر. بئله کی، عثمانلیٛ نۆمایندسی ایلیاس بی ح.ق. ۹۷۰-جی ایلده (م ۱۵۶۲/۱۵۶۳) شاه طهماسیبین گؤرۆشۆنه گلدیی زامان اؤزۆ ایله بئش یۆز مین اشرفی پۇل و قیٛرخ عرب آتیٛ گتیریر.

۱۵۶۶-جی ایلده سۇلطان سۆلئیمانیٛن وفاتیٛندان سوْنرا یی سلیم اوْنۇن جانیشینی تعیین اوْلۇنۇر و صۆلح سازیشی اوْلدۇغۇ کیمی قۆووده قالیٛر و بۇ وضیعت ۱۵۶۶-جی ایلدک، ینی قانونی سلیمانیٛن اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک بئلجه داوام ائدیر.

ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده بۇدۇر کی، سۇلطان سۆلئیمانیٛن وفاتیٛ مۆناسیبتی ایله گؤندریلن مکتۇبدا طهماسیب شاه فارس و تۆرک شعرلریندن ایستیفاده ائتمیش، اوْرادا سۇلطان سۆلئیمانیٛن آوروْپادا قازاندیٛغیٛ زفرلردن سؤز آچاراق، اؤز سئوینج هیسینی گیزلتممیشدیر. حمچینین مکتۇبدا ایکینجی سلیمین جانیشین تعیین اوْلۇنما مۆناسیبتیله صفوی باشکندیٛ قزوینین سادتاباد باغیٛندا بؤیۆک بایرام کئچیریلدیینه ده ایشاره ائدیر. مکتۇبۇن سوْنۇندا دئییلیردی: «طرفلراراسیٛ یارادیٛلان دوْستلۇق و قارداشلیٛق مۆناسیبتلری اؤزۆنۆن ان سوْن سوییسینده مۆشاهیده اوْلۇنماقدادیٛر».

وْلدۇقجا بؤیۆک متنی اوْلان بۇ مکتۇب «خۇلستۇت-تواریخ» (۱۰۸۶–۱۱۵۰) آدلیٛ کیتابدا یئتمیش سحیفده درج اوْلۇنمۇشدۇر

صفوی دؤولتی ایله هیندوستان آراسیٛندا یارادیٛلان ایلک علاقه لری توْپال تئیمۇرۇن نوسی و امیر شئیخ ایبنی ابۇ سیدین اوْغلۇ زۇحیرددین بابر قوْرقانی ایله علاقه دندیرمک اوْلار. اوْ، بیر واختلار اوْرتا آسییادا حؤکمرانلیٛق ائتمیش و اؤزبکلرین قۆدرت الده ائتمسی ایله دفلرله آمانسیٛز هجوملارا مرۇز قالمیٛشدیٛر. بئله کی، اؤزبکلر حمین دؤورلرده حمخوراسانا، حام ده بابیرین نظارتی آلتیٛندا اوْلان منطقه لره واختاشیٛریٛ هجوم ائدیردی. شاه ایسماییٛلا مغلۇب اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه اوْنۇن صفوی دؤولتی ایله بیرلشمسینه مۆناسیب شرایت یارانیٛر. شاه ایسماییٛل اوْنا کؤمک ائتمیه حازیٛر اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریر، بیر شرتله کی، شیعه مذهبینی قبۇل ائدیب اوْن ایکی ایمامیٛن آدیٛنا سیککه وۇردۇرمۇش اوْلسۇن. اوْرتا آسییادا بیر اوْ قدر ده اۇغۇر قازانا بیلمین بابیر قیٛزیٛلباشلاریٛن حیمایسی ایله کابۇلدا حاکیمییتی اله کئچیریر و سوْنرا قندحار اۇغرۇندا مۆباریزه آپاریٛب، اوْرانیٛ دا ایشغال ائتمیه نایل اوْلۇر. بابیر شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییتده اوْلدۇغۇ بۆتۆن دؤورلرده اوْنۇنلا علاقه لرینی کسمیر. تاریخی منبلره اساصلاناراق قتییتله دئیه بیلریک کی، بابیر شیعه مذهبینی قبۇل ائتمیش، حتتا قیٛزیٛلباشلاریٛن پالتاریٛنیٛ گئیرک سمرقندده اوْن ایکی ایمامیٛن آدیٛنا خۆتبه ده اوْخۇمۇشدۇر.

بابیر شاه طهماسیب شاهیٛن حاکیمییتینین ایلک ایللرینده دئهلی و آکرا شهرلرینی اله کئچیریب اؤزۆنۆ هیندوستانیٛن ایمپئراتوْرۇ اعلان ائدیر. بۇندان سوْنرا دؤولتلراراسیٛ علاقه و نۆمایندلرین گئدیش-گلیشلری داها دا گۆجلنیر و طهماسیب شاه اؤزبکلره قارشیٛ مۆباریزنی گۆجلندیرمکدن سوْنرا علاقه لر داها دا یاخشیٛلیٛغا دوْغرۇ ایرلیلمیه باشلاییٛر. ۱۵۳۰-جۇ ایلده بابۇر وفات ائدیر و اوْغلۇ هۇمایۇن تاختا چیٛخیٛر. قارداشیٛ میرزا کامران ایسه کابۇلا حاکیم اوْلماقلا یاناشیٛ، هراتا قدر نظارت ائدیردی. طهماسیب اوْغلۇ میرزا آتاسیٛنیٛن ایجازسی اوْلمادان قندحارا هجوم ائدیر و اوْرادا مغلۇب اوْلۇب یئنیدن هراتا قاییٛدیٛر. بۇنۇن آردیٛنجا طهماسیب شاه قندحارا هجوم ائدیب اوْرانیٛ اله کئچیریر و آز سوْنرا میرزا کامرانیٛن قاییٛدیٛشیٛ ایله قندحار یئنیدن موْنقوْللاریٛن الینه کئچیر. قیٛزیٛلباش دؤولتینه و شیعه مذهبینه بؤیۆک حؤرمت و ائحتیرام بسلین هۇمایۇنۇن مۆداخیلسی نتیجسینده قندحار یئنیدن صفویلره قایتاریٛلیٛر.
سرشاه افقانییه مغلۇب اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه هر شئیی الدن وئریر و سوْنرا دا دؤولتین ایکینجی درجلی شخسی اوْلان بیرامخان آدلیٛ شیعه دوْستلاریٛندان بیرینین تؤوسییسی ایله ۱۵۴۴ طهماسیب شاهیٛن ساراییٛنا گلیر. شاهیٛن گؤستریشله حۇماییٛن بؤیۆک تمتراقلا قارشیٛلانیٛر و بیر سیٛرا آبادلیٛق ایشلری آپاردیٛقدان سوْنرا باشکندا گتیریلیر. چۆنکی، بئله بیر شخسییتین سارایا گتیریلمسی تبلیغات نؤقتئیی-نزریندن اوْلدۇقجا بؤیۆک احمییت کسب ائدیردی. هۇمایۇن قزوینه گلمزدن اوول مشهده امام رضا ()-یٛن زیارتینه گئتمک اۆچۆن شاهدان ایجازه آلیٛر. زیارتینی باشا وۇردۇقدان سوْنرا ۱۵۴۵-جی ایلده قزوینه گلیر. ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده ایندینین اؤزۆندک پاکیستانیٛن یۆکسک رۆتبلی دؤولت نۆمایندلرینین ایرانا گلدیکلری زامان مشهده امام رضا ()-یٛن زیارتینه گئتملریدیر.
هۇمایۇن اووللر رسمی اوْلاراق شیعه مذهبینی قبۇل ائتمک فیکرینده دئییلدی. لاکین طهماسیب شاه بۇنا ایسرار ائتدیکدن سوْنرا شیعه مذهبینی قبۇل ائدیب ایتیردیی منطقه لری و ایختییاریٛندا اوْلان جانلیٛ قۆوونی گئری قایتارا بیلیر.
وْن دؤرد مین قیٛزیٛلباش اسگری هۇمایۇنۇن تاخت-تاجا چیٛخماسیٛنیٛ مۆشاهیده ائدیر و همن قوْشۇنلا دا اوْ، قندحاریٛ فتح ائده بیلیر. اوولکی دانیٛشیٛقلارا اساساً الده ائتدیی دؤولت خزینسینی طهماسیب شاها گؤندریر و بۇنۇن آردیٛنجا کابۇل شهرینی ده اله کئچیریر. بئللیکل، هر ایکی طرفین صفیر و نۆمایندلری بیری-بیرلرینه گئدیش-گلیش ائدیر و علاقه لر داها دا گۆجلنیر. آذربایجان اوْردۇسۇنا وئریلملی اوْلان قندحار اۆزرینده یارانان ایختیلافلار ایسه هۇمایۇنۇن اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک داوام ائدیر. حم بابیر شاه، حم ده اوْغلۇ هۇمایۇن شیعه مذهبینی قبۇل ائتسلر د، (هرچند هۇمایۇن دئهلییه دؤندۆکدن سوْنرا یئنیدن سۆننی مذهبینده اوْلمۇشدۇر) هئچ بیر مذهب تعصوبۆنه ییلنمیردیلر و طبیعی کی، ییلنه بیلمزدیلر. شیعه مذهبلی هۇمایۇنۇن مۆقابیلینده قارداشیٛ کامران قندحاریٛن تعصوبکئش سۆننیلرینین طرفینی تۇتۇر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاه هۇمایۇنا گؤندردیی مکتۇبدا قارداشیٛ کامرانیٛ دانلاق آتشینه تۇتاراق یازیٛر:

خاریجی کامران اوْلا بیلمز».

بیر سؤزل، مذهب تعصوبکئشلیینین اوْلماماسیٛ بۆتۆن فیرقلرین دؤولت ترکیبینده فعالییت گؤسترمسینه سبب اوْلۇر.
۱۵۵۵-جی ایلده هۇمایۇن وفات ائدیر و اوْغلۇ اکبر شاه دئهلیده تاختا اوْتۇرۇر و اوْنۇن حاکیمییت دؤورۆنده مذهب تعصوبکئشلیی دیگر دؤورلرله مۆقاییسده اؤزۆنۆن ان یۆکسک زیروسینه چاتیٛر. اکبر شاهیٛن حاکیمییت دؤورۆنده صفوی دؤولتینین نۆمایندلری ایکی دفه دئهلییه گلیر و اوْنۇنلا بعضی مسللر اطرافیٛندا مۆزاکیرلر آپاریٛرلار.رسۇل جعفری، صفویلر تاریخی (زۆحۇردان سۆقۇتادک)، ایکی جیلدد، «شهرییار»، ۲۰۰۷، سح. ۵۷–۵۹

ایسلام اؤلکلری ایله حمسرحد و اهالیسی مسیحی اوْلان گۆرجۆستان دایم جیحاد احوال-رۇحییلی مۆسلمانلاریٛن دیققت مرکزینده اوْلمۇشدۇر. بئله کی، تۆرکمانلارلا (آذربایجان تۆرکلری) عثمانلیٛلار آراسیٛندا گئدن مۆحاریبلرده کافیرلره قارشیٛ جیحاد شۆاریٛ ایله دایم گۆرجۆلره قارشیٛ مۆباریزه آپاریٛلمیٛشدیٛر.

طهماسیب شاه اؤلکنین باتی و شرق سرحدلرینده امین-امانلیٛغیٛن حؤکم سۆردۆیۆنۆ گؤرۆب گۆرجۆستانا طرف قوْشۇن یۆرۆدۆر. ۱۵۴۱-جی ایلده کافیرلرله جیحاد مقصدیله آتیٛلان بۇ آددیٛم دینی، سیاسی و ایقتیسادی باخیٛمدان صفویلر دؤولتی اۆچۆن بؤیۆک اۆستۆنلۆک اوْلا بیلردی. ۱۵۴۶-جیٛ ایلده گۆرجۆستانا ایکینجی دفه یۆرۆش اوْلۇنۇر و بۇ دا طهماسیب شاهیٛن آذربایجاندا مؤوقئیینین مؤحکملنمسینه سبب اوْلۇر. بئله کی، خزر دنیزینین شرقینده یئرلشن قیٛپچاق امیرلری بۇندان سوْنرا صفوی تۆرکمان (وْغۇز) دؤولتی ایله اؤز علاقه لرینی یئنیدن گۆجلندیرمیه نایل اوْلۇرلار.

۱۵۵۱-جی ایلده طهماسیب شاه اۆچۆنجۆ دفه گۆرجۆستانا هجوم ائدیر. اوْرانیٛن ایشغال اوْلۇنماسیٛ صفوی دؤولتینین همن منطقه دکی بیر چوْخ چتینلیکلرینی حلل ائده بیلردی. قئید اوْلۇندۇغۇ کیمی، گۆرجۆستانا قوْشۇن یۆرۆتمکدن ان باشلیٛجا مقصد کافیرلره قارشیٛ جیحاد ایدی. بۇ ایسه آنادوْلۇدان ائرمنیستانا و بۇ طرفدن گۆرجۆستانادک احاته اوْلۇنان اراضیلرین آسانلیٛقلا تانیٛنماسیٛ و دؤولتین ایفتیخار و باشۇجالیٛغیٛ دئمک ایدی. یۆرۆش کۆللی میقداردا قنیمتین الده اوْلۇنماسیٛ و یۆزلرله گۆرجۆ قادیٛنلاریٛنیٛن اسیر آلیٛناراق آذربایجانا گتیریلمسی ایله نتیجلندی. رۇملۇ یازیٛر: «ؤز گؤزللیکلری ایله شؤحرت تاپمیٛش و پری سیمالیٛ گۆرجۆ قادیٛنلاریٛ باش وئرن حادیثه لرین قۇربانیٛنا چئوریلدیلر».

۱۵۵۳-جۆ ایلده عثمانلیٛلاریٛن هجومۇ نتیجسینده صۆلح اۆچۆن لازیٛمی شرایت یارادا بیلن طهماسیب شاه نؤوبتی دفه گۆرجۆستانا هجوم ائتمک اۆچۆن قوْشۇنۇ سفربر ائدیر. اوْ، بۇ دفه کۆللی میقداردا قنیمت الده ائدیب اوْتۇز مین اسیرله آذربایجانا قاییٛدیٛر. بۇ قالیبییتدن سوْنرا طهماسیب شاه اسیرلرین مۆسلمانلاشدیٛریٛلماسیٛنا دایر فرمان وئریر و اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسی اؤز دینلریندن چیٛخیٛب ایسلامیٛ قبۇل ائدیر.

قئید ائتدیک کی، صفویلر دؤولتی گۆرجۆلرین مۆسلمانلاشدیٛریٛلماسیٛ اۆچۆن بیر چوْخ سیلر ائتمیش، بۇ ایشی گۆرجۆ شاهزادلردن باشلامیٛش و بۇ ساحده نظره چارپاجاق اۇغۇرلار دا الده ائتمیشدیر. هرچند کی، اوْنلاریٛن بیر قیسمی مۆسلمان اوْلدۇقدان سوْنرا دیندن چیٛخاراق مۆرتد اوْلمۇشلار. ۱۵۶۰-جیٛ ایلده ایسلامیٛ قبۇل ائتمیش، لاکین آز سوْنرا مۆرتد و بۇ سببدن المۇتدا حبس اوْلۇنان گۆرجۆستان حاکیمی ایسا خانیٛ بۇنا میسال چکمک اوْلار

شاهیٛن یئرینه دؤولت ایشلرینی ایداره ائدن وکیل ایله یاناشیٛ بۇ دؤورده آلی دیوانخانادا وزیر و نازیرلر ده فعالییت گؤسترمیه باشلاییٛر. قاضی جاحان قزوینی (۱۵۵۲) طهماسیب شاه طرفیندن «الی دیوانخانا» یا باش نظارتچی تعیین ائدیلیر و بۇندان سوْنرا اوْ، اۇزۇن مۆدت همن وظیفنی ایجرا ائدیر. رۇملۇ یازیٛر: «بۇ ازمتلی دؤولتده هله اوْنۇن کیمی ایستئدادلیٛ و باجاریٛقلیٛ وزیر اوْلمامیٛشدیٛ». باشکند وزیری ایله یاناشیٛ بؤیۆک شهرلرده ده دؤولت ایشلرینی ایداره ائدن دیگر وزیرلر فعالییت گؤستریردی. اوْردۇنۇ ایسه یالنیٛز قیٛزیٛلباش امیرلری ایداره ائدیر و ان یۆکسک رۆتبه «میرۇل-ۇمر» ایدی کی، بۇ دا آدتن ایکی نفره حواله اوْلۇنۇردۇ. بئله کی، ۱۵۳۰-جۇ ایلده بۇ وظیفیه شاهیٛن باجیٛسیٛ اوْغلانلاریٛ حۆسئین خان شاملیٛ و آبدۇللاح خان اۇستاجلۇ تعیین اوْلۇنۇرلار.

مرکزی دؤولت تشکیلاتچیٛلیٛقلاریٛ ایله یاناشیٛ، شهرلرده ده حم دؤولت، حم ده آدت-ننلرله علاقه لی اوْلان دیگر وظیفلر فعالییت گؤستریردی. اوْنلاردان هر بیری جمییتین گۆندلیک مسللرینی حلل ائدن مسۇل شخسلر ایدیلر. اوْنلاردان بعضیلرینه نزر سعلاقه:

بیلربیی - اوستان والیسی (ایندیکی ایجرا حاکیملری).
خۆلفا – مۆرشید و صوفیلرین جانیشینلری
سردار – حربی آلایلاریٛن مسۇل رهبرلری
خانلار-بیر نؤو حؤکۇمت ممۇرۇ اوْلان قبیله و تایفا رهبرلری
مۇستوْوفی- مالییه ایشلری اۆزره مسۇل
ثابیتلر – مالییه ممۇرلاریٛ
کۇتوال – یئمک، یاناجاق، سیلاح، حتتا مۆهۆم دۇستاقلاریٛن ساخلانیٛلدیٛقلاریٛ قالالاریٛن نظارتچیلری
اغساققال و کندخۇدالار – قبیله و کند بؤیۆکلری
کلنترلر – شهرلرین نیزام-ینتیزامیٛنا نظارت ائدن مسۇل ایشچیلر
یوْلچۇلار –یوْل غارتچیلری ایله مۆباریزه آپاران دؤولت ممۇرلاریٛ

زامان کئچدیکجه بۇ وظیفلرین ساییٛ آرتیٛر و یئنی-یئنی آدلارلا صفوی دؤولتینین دؤولتچیلیک قۇرۇلۇشۇ داها دا گئنیشلنیردی.رسۇل جعفری، صفویلر تاریخی (زۆحۇردان سۆقۇتادک)، ایکی جیلدد، «شهرییار»، ۲۰۰۷، سح. ۶۰–۶۱

صفوی دؤولتینین دینی تشکیلاتچیٛلیٛغیٛ شئیخ صفی سۆلالسینده تجللی ائدیردی. اوْ، اؤز نۆفۇزۇنۇ قوْرۇیۇب ساخلاییٛر و اوْنۇن ایداره اوْلۇنماسیٛ اۆچۆن سابیق اۆسۇللاردان ایستیفاده ائدرک اساس مۆرشیدین، ینی شاهیٛن «خلیفتۇل-خۇلفا» آدلیٛ نۆمایندلر دؤولتین نظارتی آلتیٛندا اوْلان اطراف منطقه لره گؤندریلیر و دینی تبلیغاتلا مشغۇل اوْلۇردۇلار.

نئجه اوْلۇرسا-وْلسۇن، دؤولتچیلیک نه قدر گۆجلنسه د، دینی مسللرین ایداره اوْلۇنماسیٛ صوفیلره دئییل، عالیم و فقیحلرین ایختییاریٛنا قوْیۇلمالیٛ ایدی.

بۇنۇن اۆچۆن ده جمییتده بۇ کیمی ایشلری ایجرا ائتمک اۆچۆن مۆیین وظیفلر تعیین اوْلۇنمالیٛ ایدی. صفوی دؤولتی بۇ مسلنی آذربایجان اراضیسینده اووللر فعالییت گؤسترمیش دؤولتلرین تجرۆبلریندن ایستیفاده ائتمکله حلل ائدیر.

دینی تشکیلاتچیٛلیٛقدا فعالییت گؤسترن ایکی مۆهۆم منسبدن بیرین، ینی سدیرلیک منسبینه طهماسیب شاه امیر قیوامۇددین حۆسئین ایصفاهانینی و امیر جلالددین محممد استرابادینی تعیین ائتمیشدی. سدر عمومیلیکده بیر چوْخ دینی-یداری مسللره نظارت و رهبرلیک ائدیردی. ۱۵۲۵-جی ایلده استرابادی وفات ائدیر. رۇملۇ اوْنۇن حاققیٛندا یازیٛر: «سترابادی حاقق درگاحیٛنا قوْوۇشدۇقدان سوْنرا خاجه نسیرددین محممد تۇسی حاقق اوْلان جعفری مذهبینه و اوْن ایکی ایمامچیٛ جماعتا رهبرلیک ائتمی، حابئله گۆناحکارلاریٛن جزالاندیٛریٛلماسیٛ، حؤکملرین ایجرا اوْلۇنماسیٛ، جۆمه نامازلاریٛنیٛن واختیٛنیٛن تعیین اوْلۇنماسیٛ، ناماز، اوْرۇج و سایر شری مسللره دایر فیتوا وئرمک اۆچۆن باشقا بیر شخسی بۇ منسبه تعیین ائده بیلمیردی».

دئییلنلردن بئله معلوم اوْلۇر کی، یۇخاریٛدا آدلاریٛ چکیلن ایشلرین نظارت و ایدارچیلیی سدرین ایختییاریٛندا اوْلمۇشدۇر. استرابادی وفات ائتدیکدن سوْنرا امیر نئمتۇللا حیللی (۱۵۳۴) قیوامۇددین حۆسئین ایله بیرلیکده سدرلیک منسبینی ایداره ائتمیه باشلاییٛر. امیر قیوامی حۆسئین وفات ائتدیکدن سوْنرا ایسه میرغایتۇددین شیرازی (۱۵۴۲) بۇ وظیفنی حیللی ایله مۆشترک اوْلاراق ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. حیللی وفات ائتدیکدن سوْنرا ایسه میرغایتۇددین مۆستقیل اوْلاراق سدرلیک وظیفسینی ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. اوْندان سوْنرا، ینی ۱۵۳۲-جی ایلده مۆحققیق کرکینین شاگیردلریندن اوْلان امیر مازددین محممد ایصفاهانی (۱۵۴۶) سدر تعیین اوْلۇنۇر. اوْ، فیقح ائلمیند، خصوصیله ده ایبادی مسللرده بؤیۆک محارته ییلنمیش و بیر چوْخ فیقحی مسللری اوْ دؤورۆن ان محشۇر مۆجتحیدی اوْلان کرکیدن اؤیرنمیشدی.

رۇملۇ اوْنۇن حاققیٛندا یازیٛر: «سککیز ایل سدرلیک ائتدی و دینین تبلیغ و یاییٛلماسیٛندا گؤرۆنمز سیلر گؤستردی و اوْنۇن کیمی هئچ بیر سدر قۇمارخانا، فاحیشخانا، شرابخانا و ائیش-یشرت مجلیسلرینین داغیٛدیٛلماسیٛندا بۇ قدر سی گؤسترمدی».
مرکزده اوْلدۇغۇ کیمی، اطراف اوستانلرده ده وزیرلر فعالییت گؤستریردی. سدیرلییه گلدیکده ده هر بیر اوستان اۆچۆن بیر سدر سئچیلمیه باشلانیٛر. بئله کی، ۱۵۶۲-جی ایلده عیراق، فارس و خۇزیستان اوستانلرینه استراباد سئییدلریندن اوْلان امیر محممد یۇسیف سدر تعیین اوْلۇنۇر. نئجه کی، همن دؤورده شیروان، خوراسان و آذربایجانا اسدۇللاح مرشینین اوْغلۇ امیر زئین الی سدر تعیین اوْلۇنۇر.

زامان کئچدیکجه سدرلرین اۆزرینه دۆشن وظیفلر آزالماغا و دینی مسللره نظارت ائتمک اۆچۆن داها یۆکسک وظیفیه ائحتییاج دۇیۇلماغا باشلانیٛر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاهیٛن حاکیمییتینین ایلک اوْنیللیینده عثمانلیٛ دؤولتینین دینی دؤولت قۇرۇلۇشۇندا اوْلدۇغۇ کیمی، شئیخۇل- ایسلام منسبی اوْرتایا چیٛخیٛر و شاه عالیملردن بیرینی شئیخۇل-ایسلام تعیین ائدیر. شئیخۇل-ایسلام بۆتۆن دینی مسللر اطرافیٛندا حؤکم چیٛخارماغا و فتوا وئرمک سلاحییتینه مالیک ایدی.

شئیخۇل-ایسلام منسبینه تعیین اوْلۇنمۇش ایلک شخس عیراقدا تحصیل آلمیٛش و میلّییتجه عرب اوْلان تانیٛنمیٛش شیعه عالیمی مۆحققیق کرکی (۱۵۳۴) لقبی ایله محشۇر اوْلان شئیخ الی ایبنی ابدۆلالی اوْلمۇشدۇر. چوْخ احتیمالا گؤر، شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییتی دؤورۆنده اوْ، آذربایجانا دوت اوْلۇنمۇش و طهماسیب شاه آتاسیٛنیٛن جانیشینی تعیین اوْلۇندۇقدان سوْنرا اوْنۇن یاخیٛن آداملاریٛندان بیرینه چئوریلمیشدیر. مۆحققیق کرکی ۱۵۳۳-جۆ ایلده طهماسیب شاه طرفیندن مۆجتحید تعیین اوْلۇنۇر و ایرانیٛن شئیخۇل-ایسلام وظیفسینی ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. ائله همن دؤوردن شئیخۇل-ایسلام منسبینه «مۆجتحیدۇز-زامان» آدیٛ دا وئریلیر. بۇ ایسه ایسلامدا دینی عالیمه یۆکسک مقام وئریلدییندن خبر وئریردی.

طهماسیب شاه مۆحققیق حیللییه بؤیۆک ائتیماد بسلمیشدیر. میرزا آبدۇللاح ایصفاهانی اؤزۆنۆن تلیف ائتدیی «رییازۇل-ۇلم» آدلیٛ کیتابدا طهماسیب شاهیٛن اوْنۇن بارده وئردیی حؤکمۆ اوْلدۇغۇ کیمی تقدیم ائدیر. «باغیٛشلایان و مئحریبان اللهیٛن آدیٛ ایل. ایمام سادیق () بۇیۇرۇر: اؤز آرانیٛزدان اوْلان، حدیسلریمیزی نقل ائدن، حالال و حارام ائتدیکلریمیزه دیققت یئتیرن شخسه باخیٛن. من اوْنۇ سیزین آرانیٛزدا حاکیم قرار وئردییم کیمی، سیز ده اوْنۇ حاکیم قرار وئرین… پئیغمبرین شریتینی قوْرۇیان مۆجتحیدلرین حؤکمۆ ایله مۆخالیف اوْلانلار سؤزسۆز کی، مۆشریکلرله آئینی درجددیرلر. بیر سؤزل، مۆجتحیدلرین سوْنۇنجۇسۇنۇن، پئیغمبرلرین، ایماملاریٛن و اوْنلاریٛن نایبلرینین حؤکمۆنه قارشیٛ چیٛخان و اوْنلاریٛن فتوالاریٛنا تابئ اوْلمایان شخسلر دیندن چیٛخمیٛش ملۇنلاردیٛرلار».

باشقا بیر مکتۇبدا شاه مۆحققیق کرکییه بیر چوْخ سلاحییتلر وئردیی و اؤلکه اراضیسینده بۆتۆن یۆکسک رۆتبلی دؤولت آداملاریٛنیٛ اوْنۇن وئردیی حؤکملره تابئ اوْلماغا چاغیٛردیٛغیٛ گؤستریلیر. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، دینی ساحلرده چالیٛشان بۆتۆن ممۇرلاریٛن تعیین و چیٛخاریٛلماسیٛنیٛ دا اوْنا حواله ائدیر. دینی ساحلره ایسه آدتن قاضیلیک، وقف، دینی ائلملرین تدریس اوْلۇنماسیٛ، مدرسلر، یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکیندیرمک داخیل ایدی. شاه وئردیی بۇ حؤکمۆ ایمام زامان ()-یٛن زۆحۇر ائتمسی اۆچۆن مۆقددیمه حساب ائدرک یازیٛردیٛ:

قاضیلیک مۆهۆم دینی منبلردن اوْلمۇش و یالنیٛز دینی عالیملرین ایختییاریٛندا اوْلمۇشدۇر. شاهیٛن حاکیمییت دؤورۆنده بۇ منسبی تۇتان ایلک شخس مۆحققیق کرکینین قیٛز نوسی سئیید حۆسئین جبل عامیلی کرکی اوْلمۇشدۇر. شاهیٛن بؤیۆک ائتیمادیٛنیٛ قازانمیٛش بۇ شخس جبل-عامیلدنآذربایجانا گلمیش و اهالینین دینی-حۆقۇقی مسللرینی حلل ائتمیشدیر. اوْنلاردان «سگر قاضیسی» آدیٛنیٛ آلان شخسلر ایسه اوْردۇدا یارانمیٛش حۆقۇقی مسللرین حللینده چالیٛشمیٛشلار.

همن دؤورده آذربایجاندا مؤوجۇد اوْلان منسبلردن بیری ده سدر طرفیندن سلاحییتلی دین عالیمینه حواله اوْلۇنمۇش «خیتابت» منسبی اوْلمۇشدۇر. بۇ ایسه همن دؤوردن تبریز و اردبیلده جۆمه نامازلاریٛنیٛن قیٛلیٛنماسیٛندان خبر وئریر.

آذربایجاندا مؤوجۇد اوْلان مۆهۆم دینی منسبلردن بیری ده صفوی سۇلطانلاریٛ اۆچۆن بؤیۆک احمییت کسب ائدن مشهد شهرینه والی تعیین ائتمک اوْلمۇشدۇر. بئله کی، بۇ منسب آدتن نۆفۇزلۇ سئییدلردن بیری و یا دین عالیمی تعیین اوْلۇنۇر. بۇ شهرده چوْخسایلیٛ عالیم و شئیخلرین یاشاییٛب فعالییت گؤسترمسینه باخمایاراق، خلیفه سئیید اسدۇللاح (۱۵۶۲) اؤزۆنمخسۇس مؤوقئیه مالیک اوْلمۇش و اوْ دؤورۆن مشهۇر عالیملری بیر چوْخ مسللرین حللینده محز اوْنا مۆراجیت ائتمیشلر. اوْنۇن یاخیٛن دوْستلاریٛندان اوْلان قاضی احمد قۇمی اؤزۆنۆن «خۇلاستۇت-تواریخ» آدلیٛ کیتابیٛندا حیات و زاحیدلیی حاققیٛندا اطرافلیٛ سؤحبت آچیٛر

طهماسیب شاهیٛن حیاتیٛنا نزر سالدیٛقدا اوْنۇن دیگر صفوی شاهلارلا مۆقاییسده حم شخسی احوال-رۇحیی، حم ده ایجتیمای باخیٛمدان دینه داها چوْخ احمییت وئردیینین شاهیدی اوْلۇرۇق. بئله کی، اییرمی یاشیٛندا اوْلارکن تؤوبه ائدیر و اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک تؤوبسینه امل ائدیر. تلیف ائتدیی «تزکیر» آدلیٛ کیتابیٛندا دا بۆتۆن گۆناحلاردان، خصوصیله ده شرابخوْرلۇقدان اۇزاقلاشدیٛغیٛنا دایر اطرافلیٛ ایزاحاتلار وئریر. اوْ، تؤوبه ائتمک قراریٛنا گلدیکده سارای آداملاریٛ ایله مشورت ائدیر. اوْنلاردان بعضیلری شاها بۆتۆن گۆناحلاردان اۇزاقلاشماغیٛ، بعضیلری ایسه شراب ایچمیین شاهلارا زرۇری اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریب بۇ ایشدن باشقا بۆتۆن گۆناحلاردان چکینمسینی تؤوسییه ائدیر. لاکین طهماسیب اوْنلاریٛن تؤوسییلرینه قۇلاق آسماییٛب شراب ایچمیی ده قاداغان ائدیر.

چوْخ احتیمال کی، طهماسیب شاه ۱۵۳۳-جۆ ایلده مۆحققیق کرکینین تسیری آلتیٛنا دۆشرک بۆتۆن گۆناحلاردان چکینرک بیردفلیک تؤوبه ائتمیشدیر. بۇنۇن آردیٛنجا تابئچیلیینده اوْلان بۆتۆن اؤلکه اراضیسینده یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکینمیه دایر رسمی حؤکم وئرمک ایستییر. حتتا ایندینین اؤزۆنده ده ایرانیٛن بعضی مسجیدلرینین گیریش قاپیٛلاریٛندا طهماسیب شاهیٛن یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکینمیه دایر وئردیی حؤکم کتیبه شکلینده ساخلانیٛلماقدادیٛر. رۇملۇ بۇ حاقدا یازیٛر:

بۇنۇ دا احتیمال وئرمک اوْلار کی، ایکی-ۆچ اوْنیللیکدن سوْنرا اؤلکه اراضیسینده بلکه ده ساراییٛن اؤزۆنده یئنه ده فیتن-فساد و پوْزغۇنچۇلۇق باش آلیٛب گئتمیش و جمییتی جیددی تهلوکه ایله قارشیٛ-قارشیٛیا قوْیمۇشدۇر. بئله کی، ح.ق. ۹۶۳-جۆ ایلده طهماسیب شاه بیر داها ایانلاریٛنا تؤوبه ائتمک امرینی وئریر. اوْ، شرابخوْرلۇغۇن قارشیٛسیٛنیٛ آلماغا خصوصی دیققت یئتیریر و بۇ ایشه هر شئیدن داها چوْخ نیفرت بسلییردی. بئله کی، بیر واختلار اوْنا قارشیٛ عصیان ائتمیش و عثمانلیٛ دؤولتینه پناح آپارمیٛش قارداشیٛ القاس یانیٛنا قاییٛتدیٛقدا اوْنا اوْلان مۆناسیبتینی بۇ سؤزلرله ایفاده ائدیر. «نه قدر کی، منیمله دوْست آیدین، نه شراب ایچیر، نه ده گۆناح ائدیردین؛ عصیانکار اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه گۆناحا و فیتن-فسادا قرق اوْلدۇن!» یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکیندیرمکله یاناشیٛ، طهماسیب شاهیٛن حیاتا کئچیردیی دینی سییاستدن بیری ده آذربایجان اراضیسینده شیعه لیی گۆجلندیرمک اوْلمۇشدۇر. آتاسیٛ شاه ایسماییٛل بۇ اؤلکده شیعه لیین بۆنؤورسینی قوْیسا دا، اوْنۇن مؤحکملندیریلمسی طهماسیب شاهیٛن اۆزرینه دۆشۆر. اوْ دا آسانلیٛقلا بۇنۇن اؤحدسیندن گلیر. طهماسیب شاه هر شئیدن اوول دؤولتین دینی مذهبی تشکیلاتلاریٛنیٛ عالیم و فقیحلرین ائلمی تجرۆبلریندن ایستیفاده ائتمکله گئنیشلندیرمک ایستییر. بۇ مقصدله ده لیواندان آذربایجانا نئچ-نئچه عالیم دوت ائدیر و اوْنلار آذربایجانا گلدیکدن سوْنرا شئیخۇل-ایسلام جماعت نامازلاریٛن، جۆمه نامازلاریٛن، جۆمه نامازلاریٛنیٛن ایمامیٛ و بۇ کیمی مسۇلییتلی وظیفلره تعیین اوْلۇنۇرلار. طهماسیب شاه عالیملری یۆکسک وظیفلره تعیین ائتمکله یاناشیٛ اوْنلارا بیر چوْخ ایختییارلار دا وئریر. بئله کی، مۆحققیق کرکینی ایمام زامانیٛن ()، اؤزۆنۆن ایسه اوْنۇن نایبی اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریر. شاه طهماسیب شیعه مذهبینی گۆجلندیرمک مقصدیله فیقح عالیملرینه بیر چوْخ سلاحییتلر وئریر. حاققیٛندا خوْش سؤزلر دئییلرکن تابئچیلیینده اوْلان دؤولت خادیملرینه «مۆتححیرات» (پاکلار) لقبی وئریلیردی. رۇملۇ یازیٛر: «طهماسیب شاه فیتوا وئریلمدن هر حانسیٛ بیر ایشی باشلامازدیٛ». ۱۵۳۱-جی ایلده بۇ مزمۇندا تلیف اوْلمۇش ایلک کیتاب محممد حموی ابحرینین «مینحاجۇل-فازیلین فی مریفتی اۆممتیل کعامیلین» آدلیٛ اسری اوْلۇر. اوْ کیتابیٛن مۆقددیمسینده طهماسیب شاهیٛ بؤیۆک بیر قسیده ایله مدح ائدیر. همن شخس ۱۵۳۲-جی ایلده «نیسۇل-مۇمینین» آدلیٛ باشقا بیر کیتاب تلیف ائدیر. محممد حموی، مۆحققیق کرکینین شاگیردلریندن بیری اوْلمۇش و اؤز کیتابلاریٛندا اوْنۇن داستان نقل ائدن شخسلر بارده وئردیی فیتوالارا ایشاره ائتمیشدیر.

بۇنۇ دا قئید ائدک کی، هئچ بیر تاریخی سند و منبلرده طهماسیب شاهیٛن سۆننی مذهبینه منسۇب اوْلان شخسلری زوْرلا شیعه لیی قبۇل ائتملرینه وادار ائتمسی گؤستریلمیر. قاضی احمد قۇمینین یازدیٛغیٛنا گؤره اوولکی دؤورلردن فرقلی اوْلاراق، باشکند قزوین شهرینه کؤچۆرۆلدۆکدن سوْنرا بئل، سۆننی مذهبینه منسۇب اوْلان اهالییه قارشیٛ هئچ بیر تزییق گؤستریلمیر.

طهماسیب شاهیٛن اؤزۆنۆن حاکیمییت دؤورۆنده گؤردۆیۆ تدبیرلردن بیری ده بیر چوْخ ایمامزادلرین اۆزرینده گؤزل مقبرلر تیکمسی و بئللیکل، اهالی ایله زیارتگاحلار آراسیٛندا سیٛخ علاقه یاراتماسیٛ اوْلمۇشدۇر. بۇ واختادک سۆننی صوفی اوْلان فارس و تۆرکلرین بیر چوْخۇ یالنیٛز اؤز صوفی شئیخلرینین زیارتینه گئدیردی. لاکین بۇندان بئله ایمامزادلرین کۆتلوی زیارتی باشلانیٛر. ایندینین اؤزۆنده ده اگر ایران اراضیسیندکی ایمامزادلرین اۆزریندکی کتیبلره نزر سالاریٛقسا، اوْرادا طهماسیب شاهیٛن آدیٛنیٛ گؤره بیلریک. البتت، صوفی شئیخلرینین ده بعضیلرینین ائحتیرامیٛ گؤزلنیلیردی. بئله کی، داها چوْخ احمییت کسب ائدن شئیخ صفییددین اردبیلینین قبری صوفیلر طرفیندن زیارت اوْلۇنۇردۇ. بیز همن دؤورۆن تاریخی آبیدلرینه نزر سالدیٛقدا شئیخ صفییددین اردبیلینین قبری اۆزرینده ده گؤزل مقبرنین اۇجالدیٛغیٛنیٛن شاهیدی اوْلۇرۇق.

ایمامزادلرله یاناشیٛ، همن دؤورده اۆزرینده طهماسیب شاهیٛن آدیٛ حکک اوْلۇنمۇش بیر چوْخ گؤزل مسجیدلر ده تیکیلیر. شیعه لیی یایماق و گۆجلندیرمک مقصدیله طهماسیب شاهیٛن گؤردۆیۆ تدبیرلردن بیری ده شیعه لیی داها تئز قبۇل ائتمیش و شیعه لیین گۆجلنمسینده لاییق اوْلان شهرلردن مالییه آلیٛنماماسیٛ اوْلمۇشدۇر. بۇ بارده فرمانلار وئریلیب شهرین جامئ مسجیدلرینین قارشیٛسیٛنا وۇرۇلۇر و شهر والیلرینه اهالیدن مالییه گؤتۆرممک امری وئریلیر. طهماسیب شاه آلمادیٛغیٛ هر ایلین مالییسینی ایماملاردان بیرینین رۇحۇنا حدییه ائدیردی. تاریخچیلرین یازدیٛقلاریٛنا گؤر، طهماسیب شاه شری نؤقتئیی-نزردن آلیٛنماسیٛ قانۇنی اوْلمایان مالییلری شیعه لره باغیٛشلاییٛر و اوْنلاردان آلیٛنماماسیٛنیٛ امر ائدیر. ۱۵۶۴-جی ایلده گۆنلرین بیری یۇخۇدا ایمام زامانیٛن () بیدت حالیٛ آلمیٛش بعضی مسللری لغو ائتمسینی بۇیۇردۇغۇنۇ گؤرۆر. سحری گۆن یۇخۇنۇ «چئحئل سۆتۇن» (قیٛرخ سۆتۇن) ساراییٛنیٛن ائیوانیٛندا نقل ائدیر و سوْنرا یوْخسۇل منطقه لردن آلیٛنان اوْتۇز مینه یاخیٛن مالیینی اوْرانیٛن اهالیسینه باغیٛشلاماسیٛنیٛ امر ائدیر.

طهماسیب شاهیٛن شیعه لییه اوْلان سیٛخ باغلیٛلیٛغیٛنیٛ اوْنۇن یازدیٛغیٛ مکتۇبلاردان دا بیلمک اوْلۇر. اوْنۇن عثمانلیٛ سۇلطانیٛ سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا احلی-بئیت و مسۇم ایماملارا بؤیۆک حؤرمت و ائحتیرام بسلمسی بۇنا باشقا بیر میسال اوْلا بیلر.
طهماسیب شاه دینی ائحکاملارا بؤیۆک حؤرمت بسلدیی اۆچۆن حجج زیارتینه خصوصی دیققت یئتیرمیش و ایستر عثمانلیٛلارلا باغلادیٛغیٛ سازیشد، ایسترسه ده سوْنراکیٛ یازیٛشمالاریٛندا اوْنلاردان یوْلۇ آچمالاریٛنیٛ و آذربایجانلا و اوْرتا آسییا زووارلاریٛن تهلوکهسیزلیینی تأمین ائتملرینی ایستییر. طرفلراراسیٛ صۆلح سازیشی ایمزالاندیٛقدان سوْنرا صفوی زووارلاریٛن مکه و مدیننی زیارت ائتملرینه شرایت یارانیٛر. زیارت مقصدیله اوْلۇنان سفرلرده صفوی دؤولتینین بعضی دؤولت ممۇرلاریٛ دا ایشتیراک ائدیر. ۱۵۶۹-جی ایلده صفوی مسۇم بیین حجج کاروانیٛنا قوْشۇلدۇغۇنۇ، لاکین عربلر طرفیندن قتله یئتیریلدیینی بۇنا میسال چکمک اوْلار. ایکینجی سۇلطان سلیم تؤردیلمیش سۇی-قسده گؤره اؤز صفیرینی طهماسیب شاهیٛن یانیٛنا گؤندریب اوْندان اۆزۆرخاحلیٛق ایستییر. اوْرتا آسییا زووارلاریٛ دا حجج زیارتینه گئتمک اۆچۆن صفوی اراضیسیندن اؤتۆب کئچملی ایدیلر. اوْنلار قزوینده شخسن طهماسیب شاه طرفیندن قارشیٛلانیٛر و سوْنرا حیجازا گؤندریلیردیلر.

بۇنۇ دا اینکار ائده بیلمریک کی، طهماسیب شاهیٛن آذربایجانا حاکیم اوْلان دینی-مذهبی سییاستی بیر طرفدن شیعه لیین بۇرادا گۆجلنمسینه و بۇنۇن دا آذربایجانا اۆستۆنلۆک وئرمسین، دیگر طرفدن ایسه همن دینی-مذهبی سییاستین اؤلکیه اؤزۆنمخسۇس تسیر قوْیماسیٛنا سبب اوْلۇر. سیاسی باخیٛمدان عثمانلیٛلاریٛن و اؤزبکلرین صفوی دؤولتی ایله دۆشمنچیلیک ائتمسی ان آزیٛ زاحیرده اؤزۆنۆ بئله گؤستریردی. مدنی باخیٛمدان دا مۆیین قدر اوْلسا تکلنیب و حم عرب، حم ده ایسلام مدلنییتی ایله علاقه سینی کسملی اوْلۇردۇ. شاعیر، طهماسیب شاهیٛن شیعه لیی یایماق اۆچۆن ائتدیی سیلر حاققیٛندا یازدیٛغیٛ شعرده دئییر:

فلکدن اؤتۆب کئچدی، دؤورۆمدن سیزلره چاتدیٛ».

ایلاحی ایصفاهانی اؤزۆنۆن «خۇلدبررین» آدلیٛ کیتابیٛندا طهماسیب شاهیٛن گؤردۆیۆ ایشلر حاققیٛندا عمومی معلومات وئررک یازیٛر:

بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، شاه شخسی ائحتییاجلاریٛنیٛ آرادان قالدیٛرماق اۆچۆن الده اوْلۇنان گلیرین حالاللیٛغیٛنا دا خصوصی دیققت یئتیریردی. بۇ مقصدله بۆتۆن شهرلره حالاللیٛق وکیللری تعیین ائدیردی. شیرازا تعیین اوْلۇنان سئیید مۇزففرددین الی انجوی شیرازینی و ایصفاهانا تعیین اوْلۇنان شئیخ بحاینین قاییٛناتاسیٛ شئیخ الی مینشاریٛ بۇنا میسال چکمک اوْلار. بۇ آدت-ننه سوْنراکیٛ صفوی حاکیملرین دؤورلرینده ده داوام ائتدیریلیر. بعضی منبلرده صفوی دؤولتینین ترکیبینده حالاللیٛق وکیللرینین فعالییت گؤسترملریندن ده خبر وئریلیر

داها سوْنرا سولطان سلیمان نۆفۇسون مۆقاویمتی و اوْردویا دۆشن آجلیق اۆزوندن آذربایجاندان چکیلدی. بۇنو فۆرصت اوْلاراق گؤرن شاه طهماسب اؤلکه‌نین بیرلشدیریلمه‌سینی سۆردورمک اۆچون ۱۵۳۸ ایلینده قارداشی القاس میرزه‌نین باشچی‌لیغی ایله ۳۰ مینلیک قوْشونو شیروانی اله کئچیرمک اۆچون گؤندردی. القاس ۱۵۳۸-ده شیروان‌شاهلار دؤولتی‌نین تۆم قلعه‌لرینی تۇتدو. بۇنون نتیجه‌سی اوْلاراق شیروانی بَی‌لربیی‌نه چئورین شاه، قارداشی القاس میرزه‌نی ده اوْرایا ایلک بی‌لربیی اوْلاراق تعیین ائتدی. آنجاق القاس میرزه تخته چیخماق ایسته‌ایردی. بۇ اۆزدن ۱۵۴۱ ایلینده قارداشی شاها ایهانت ائده‌رک تخت اۆچون ساواشا باشلادی. باغیمسیزلیق ساواشی‌نی ائشیدن شاه طهماسب حیرصلندی، شیروانا داخیل اوْلوب تۆم قلعه‌لری آلدی. القاس میرزه اؤنجه قیریما، اوْردان ایستانبولا قاچیب علماپاشا ایله بیرلیکده اؤز اؤلکه‌سینه قارشی حمله‌لرده فعّال اوْلاراق یئر آلدی. ۱۵۴۶ ایلینده دال‌خان قاجار شاهدان بۇیوروق آلاراق امرینده‌کی عسگرلرله بابۇری‌لرین حاکیمیّتینده اوْلان قندهاری صفوی سینیرلاری‌نا قاتدی. ۱۵۴۸ ایلینده سولطان سلیمان ۳ سفر صفوی‌لره سالدیریب تبریزی آلدی. آنجاق اوْردا گۆجلنه‌مه‌اینجه اؤلکه‌نی بۇراخدی. ۱۵۵۰ ایلینده شاه طهماسب سولطانا ائلچی گؤندره‌رک باریش اؤنردی، آنجاق سولطان سلیمان یئنه بۇ باریش تکلیفینی قبول ائتمه‌دی. بئله‌لیک‌له شاه طهماسب دا وان، قارص، ووْستان و ائدیلچوازی اله کئچیردی. اوْغلو شاهزاده اسماعیل ارض‌روم یاخینیندا اسکندر پاشانی مغلوب ائدیب ارض‌رومو آلدی. سولطان سلیمان ۱۵۵۲–۱۵۵۴ ایلینده سوْن اوْلاراق صفوی دؤولتی‌نه قارشی حمله ائتدی، آنجاق باجاری الده ائده‌نمه‌دی. نۆفۇسون مۆقاویمتی، قیزیلباش‌لارین آردیجیل ظفرلری سولطانا آذربایجانی اله کئچیرمگه ایجازه وئرمه‌ایب ۱۵۵۵ ایلینده آماسیه‌ده عثمانلی ایله صفوی‌لر آراسیندا باریش آنلاشماسی ایمضالاندی. بۇندان سوْنرا شاه دوْغویا دؤندو، چۆنکو افغان باشچیسی شیرخان بابوری حؤکومداری همایون شاهی مغلوب ائده‌رک هیندوستانی اله کئچیرمیش و همایون شاه صفوی‌لره سیغینمیشدی. همایون شاهین کؤمک اۆچون باش‌وۇروسونا جواب اوْلاراق شاه ۱۲ مینلیک قوْشونو دال‌خان باشچی‌لیغیندا همایونا وئردی. قیزیلباشلار افغانلاری اؤلکه‌دن سۆروب چیخاردیلار و همایون‌شاه یئنی‌دن حاکیمیّتی اله کئچیردی.

طهماسب ۵۲ ایل بوْیونجا شاهلیق ائتدی، ۱۵۷۶ ایلینده قزوین‌ده اؤلن شاه طهماسبین یئرینه اوْغلو حیدر میرزه تخته چیخدی. بیر گۆن سوْنرا اؤلدورولن حیدر میرزه‌نین یئرینه، ایکینجی اوْغلو اسماعیل تخته چیخدی.




#Article 192: بیلگه خاقان (265 words)


بیلگه خاقان ( اسکی تۆرک دیلینده  , بیلگه قایان) گؤک تۆرک لرین خاقان لارینین بیریدیر. بیلگه خاقان 683 و یا 684 دۆنیایه گَلیب و 734 دۆنیادان گئدیب. 

بیلگه خاقان کتیبه‌سینده آذربایجان تۆرکجه‌سینه چئویرلمیش بئله یازیلیب‌دیر:
تۆرک اوْغوز بَی‌لری، ائشیدین، اۆسته گؤی چؤکمه‌دیکجه، آلتدا یئر دَنیزی دئشمه‌دیکجه، ائلینی مراسیمی کیم پوْزا بیلر؟!
ای تۆرک میللتی! اؤزونه دؤن، سنی یۆکسلتمیش بیلگه خاقانا، آزاد و مۆستقیل اؤلکه‌نه قارشی سهو ائتدین، پیس وضعیته سالدین 
میللتین آدی یوْخ اوْلماسین دیه، تۆرک میللتی اۆچون گئجه یاتمادیم، گۆندوز اوْتورمادیم. قارداشیم گۆل تیگین ( کۆل تکین) و  ایکی شاد ایله اؤلَسیله بیتنه چالیشدیم.

اصل آدی بؤگو اوْلوب، تاختا چێخدیقدان سوْنرا بیلگه آدینی قبول ائتمیشدیر. قۇتلوق ایلتریش خاقانین اوْغلو ایدی. 700-جۆ ایلده تانقوتلارا قارشی يۆروشده ایشتیراک ائتمیشدی. 701-جی ایلده اوْنق تۇتوکون باشچیلیغینداکی 50.000 عسگردن عبارت تان سۆلاله‌سی اوْردوسونو مغلوبیته اۇغراتمیشدی. 703-جۆ ایلده ایسه آشینا سۆلاله‌سی طرفیندن ایداره اوْلونان لاکین خاقانا تابع اوْلمايان باسمیللارا هۇجوم ائتمیشدی. 705-جی ایلده 80.000 عسگردن عبارت چاچا سئنقون باشچیلیغینداکی تان اوْردوسونو مغلوبیته اۇغراتمیشدی. لاکین 709-جۇ ایلده يئنی سئی قێرغیزلارینا مغلوب اوْلموشدو. سوْنراکی ایل گئجه باسقینی ایله قێرغیزلار دا مغلوب ائدیلمیشدی. 710-جۇ ایلده ساکال خانین باشچیلیغینداکی تۆرگیشلرده مغلوب ائدیلدی و تابع ائدیلدی. 715-جی ایلده ایسه قارلوقلار تاماق داغیندا مغلوب ائدیلدی. 716-جێ ایلده 33 ياشیندا کۆل تئگینین خان اوْلماق ایسته‌مه‌مه‌سیله تاختا چێخدی.

حاکمیته گلدیکدن سوْنرا کۆل‌تیگین ولیعهد اعلان اوْلوندو. بیلگه خاقان اوْتوراق حیاتا کئچمک ایستسه‌ده توْنيوکوک اوْنو بۇ فیکیردن داشیندیردی. همچینین بۇدیزم و تاوْیزمه‌ده ماراق دۇيان بیلگه خاقانین بۇ دینلری يايماماسی مصلحت گؤرولدو. خاریجی سیاست کۆل‌تیگینین الینده جمع‌لنمیشدی.

خاقان بۇيروق چوْر آدلی بیر ايان طرفیندن زهرلنمیشدی. خاقان بۇندان خبر تۇتاندا گئج ایدی آمّا اؤلومدن اؤنجه بۇيروق چوْر و عائله‌‌سینی اعداما محکوم ائتمیشدی.




#Article 193: بیلیکلیک (433 words)


بیلیکلیک  – چئوره فورمالی و paideí درس، بیلیک سوزلری نین بیرلشمه سیندن یارانمیشدیر) سورغو کیتابی اوْلوب اینسان بیلیگی‌نین بوتون ساحه‌لرینی آردیجیل شکیلده و اطرافلی احاته ائدیر. اونیورسال (جهانی) بیلیکلیکلر اینسانیت اۆچون عومومی بیلیگی تصویر ائدیر، خوصوصی بیلیکلیکلر ایسه یالنیز موعین بیر ساحه اوزره محدود معلومات وئریر.

بیلیکلیگین یارانماسی قدیم زامانلار، آنتیک یونان واختلارینا گئدیب چیخیر. ایلک دفعه اولاراق سیستئماتیک بیلیکلیک یونان فیلسوفو، افلاطون قوهومو سپئوسیپپوس طرفیندن یارادیلمیشدیر. میلاددان اؤنجه ۳۷۰-جی ایلده حئیوانلار و بیتکی عالمی اوزره ده بیلیکلیک - هومویا یارائدیلیر.

باشقا فیلسوفلاردان، مثلا ارسطو اؤز دؤورونده مؤوجود اوْلان بیلیکلری توپلو شکلینه سالمیشلار، آنجاق اونلار هر هانسی بیلیکلیک یارادا بیلمه میشلر.

روم دؤورونده دؤولت آدامی مارکوس پوکیوس کاتو میلاددان سوْنرا ۱۵۰-جی ایلده دیه لیبری آد مارکوم فیلیوم die Libri ad Marcum filium (مارکوسون اوغلانلارینا کیتابلار) آدلی توپلونو ترتیب ائدیر. بۇ کیتابلار کند تصروفاتی، طیب، رئتوریکا، دؤیوش تئکنیکی کیمی ساحه لرین پئداقوقیکا باخیمیندان بیر بیلیکلیکده جمعلنمه‌سی‌ایدی.

نؤوبتی بیلیکلیک کیتاب مارکوس ترنتیوس واررو طرفیندن یازیلمیش دیسکیپلیناروم لیبری دوققوز Disciplinarum libri IX ایدی. او معلوم کیتابلاری طیب و معمارلیق‌ایله تاماملاییر. اونون ۴۱ کیتابیندان یالنیز بعضی پارچالاری بیزه گلیب چاتمیشدیر.

ان قدیم، تام بیزه قدر گلیب چاتمیش، لاتین دیلیده اوْلان سیستماتیک بیلیکلیک روم تاریخچیسی پلینیوس طرفیندن ترتیب اوْلونموشدور. اونون طبیعتین تاریخی آدلی کیتابی ۳۷ جیلدده، ۲۴۹۳ بؤلومدن عیبارت ایدی. بورادا کوسمولوژی ()، جوغرافیا، ائتنولوژی ()، آنتروپولوژی ()، پسیکولوژی ()، زوولوژی ()، بوتانیکا ()، مینئرالوژی () و متالورژی حاقیندا معلومات وئریلمیشدیر.

منبعلرین وئردیگی معلوماتلارا اساساً بۇ کیتابین ترتیب اوْلونماسیندا ۵۰۰ مؤلیف ایشتراک ائتمیشدیر. ۱۴۶۹-جی ایلده بۇ بیلیکلیک ونسیادا یئنیدن نشر اوْلونور. ۱۵۴۳-جو ایلده اونون ۱۱ جیلدی آلمان دیلینه ترجومه اوْلونور و استراسبورگدا بوراخیلیر.

اورتا عصرلرده ترتیب اوْلونان اثرلر داها یاخشی ترکیبه مالیک ایدیلر. اونلار لاتین دیلینده یازیلمیشدیلار. میلّی بیلیکلیکلر سونارلار، اوْرتا عصرین سونوندا و یئنی تاریخین اولینده مئیدانا گلیر. بیزانتیا دؤورونده یازیلمیش یئگانه کیتاب اوْلان سورا () دا یونان دیلینده ایدی. سودا کیتابیندا جوغرافیا و تاریخچی آنتیک مؤلیفلر حاقیندا ۳۲٬۰۰۰ مقاله جملنمشدیر.

یئنی دؤورون باشلانغیجیندا بیلیکلیک یارادیلماسی اوزره پیونر فرانسه فیلسوفو فرانچیز باکون ساییلیر. او ۱۶۲۰-جی ایلده اؤز کیتابیندا Preparative toward a Natural and Experimental History ۱۳۰ آددا موختلیف علملری سیرالاییر. بۇ تصنیفاتلاندیرما اوندان سوْنراکی عالیملر اۆچون اساس گؤتورولوردو. اوندان سوْنرا یاشامیش دیدروت اؤز بیلیکلیگینده باکونا ایستیناد ائدیر.

۱۷۰۴-جو ایلده ریاضیاتچی جان هاریس () لندنده  تکنیک حاقیندا بیلیکلیگی () چاپ ائتدیریر. بۇ تکنیک ساحه‌سینده ایلک الیفبا سیراسی ایله دوزولموش، اینگیلیس دیلینده یازیلمیش عومومی تکنیک بیلیکلیک‌ایدی.

۱۷۵۱-جی ایلده فرانسه‌لی دنی دیدرو و ژان لو رون دالامبر طرفیندن فرانسه دیلینده ترتیب اوْلونموش علملرین منطیقی بیلیکلیکی یا دیکشنریسی ()، ایشیق اوزو گؤرور.

آذربایجان تورکجه‌سینده ایلک بیلیکلیک ۱۹۷۶-۱۹۸۷-جی ایللرده نشر ائدیلمیش ۱۰ جیلدلیک آذربایجان سووئت انسیکلوپئدییاسی‌دیر. کیریل الیفباسی ایله چاپ اوْلونان بۇ انسیکلوپئدییا حاضیردا آذربایجان تۆرکجه‌‌سینده انسیکلوپئدیک بیلگی ساحه‌سینده ان گوجلوسودور.

ویکی‌پدیا




#Article 194: اولوسلارآراسی ایش تشکیلاتی (208 words)


اۇلوسلارآراسی ایش تشکیلاتی - امک موناسیبت‌لرینی تنظیم ائدن ب م ت-نین ایختیصاصلاشمیش قوروم‌لارین‌دان بیری.

اۇلوسلارآراسی امک تشکیلاتی  بیرینجی دونیا محاربه‌سین‌دن سوْنرا 1919-جو ایلده کئچیریلن صولح کونفرانسینین یئکون سندینه اساساً یارادیلمیش‌دیر. 1946-جی ایلدن ب م ت-نین ایلک ایختیصاصلاشمیش تاسیساتدر.

اۇلوسلارآراسی امک تشکیلاتی  سوسیال اقتصادی حقوق‌لاری مۆدافیعه ائدن نفوذلو اۇلوسلارآراسی تشکیلات‌دیر. اۇلوسلارآراسی امک تشکیلاتی-این م ب ت-نین دیگر ایختیصاصلاشمیش تاسیسات‌لاردان اساس فرقی اوندا اوچ طرف‌لی تمسیلچیلیین اولماسی‌دیر. هم حؤکومت‌لرین، هم ایشچی‌لرین، هم ده ایشه گتورولن‌لرین نماینده‌لری بئینلخالق امک تشکیلاتی-این بوتون دیرئکتیو اورقان‌لاریندا تمسیل اولونموش‌دور. بئله‌لیکله، ایشچی‌لر اؤز نماینده‌لری واسطه‌سی ایله اۇلوسلارآراسی امک تشکیلاتی-این کونوئنسیا و توصیه‌لری‌نین قبول ائدیلمه‌سینده ایشتیراک ائدیرلر.

اۇلوسلارآراسی امک تشکیلاتی-این عالی اورقانی ایلده بیر دفعه چاغیریلان اۇلوسلارآراسی امک کونفرانسی‌دیر. کونفرانسلاراراسی دؤورده اۇلوسلارآراسی امک تشکیلاتی-این سیاستینی حیاتا کئچیرن سئچکی‌لی اینظیباتی شورادیر. بت-این دایمی فعالیتینده اوْلان کاتیب‌لیی بئتنلخالق امک بوروسودور. اونون هم‌چی‌نین باشقا ایستوروکتورلاری، ساحه کومیته‌لری و قروپ‌لاری دا فعالیت گؤستریر.

اۇلوسلارآراسی امک تشکیلاتی-این کونفرانسی امک سفئراسینا دایر اۇلوسلارآراسی نورماتیو سندلرین قبولو دا باغلی‌دیر. بۇ سندلر کونوئنسیالار و توصیه‌لر شکلینده اولور. بت کونفرانسی، هابئله ایشتیراک‌چی دؤولت‌لرین تقدیم ائتدیک‌لری معروضه‌لره اساساً اؤلکه‌لرین قوشولدوق‌لاری کونوئنسیالارا عمل ائتمه‌لرینه نظارت ائدیر. بئله‌لیکله سوسیال-اقتصادی حقوق‌لار اوزره ان نفوذلو اۇلوسلارآراسی تشکیلات اوْلان بت-این اساس وظیفه‌سی امک سفئراسیندا اۇلوسلارآراسی نورمالار حاضرلاماق و اونلارا ایشتیراک‌چی دؤولت‌لر طرفین‌دن عمل اولونماسینا نظارتی حیاتا کئچیرمک‌دیر. بت-این منزیل -قرارگاهی ژنوده‌دیر، ایسوئچره.




#Article 195: بیچاق (157 words)


بیچاق: کارد، پیچاق، چاققی، کئسن، گزن (کئسگی). ایتی بیر آلات کسماق اۆچون یوخسا بؤلماق و تیکه ائدماق اۆچون. چوخلو پیچاقلار آیتی بیر فلزدن هابئله دئمیر پولاد ایستیل و پاخیر و… اولور. اسکی چاغلاردا اینسان پاخیر ایله چوخلو پیچاقلار قوشوب.

چوخلو ایستیل و پاسلانماز و قالارلی فلز اولور. ایستیل پاسلانماز و دواملی بیر فلزدیر.

کیچیک بیر فلز اولور و آزجا آیتی و کسندی. میوه قابیقین توتماق اۆچون ایشلئنیر چوخلو استیل اولور و ایندی پلاستیک ماده ایله قوشما پیچاقلار بازاردا گوروشور. میوه پیچاقی یونگول گوزل و قوناق اۆچون اونملی دوزلینیر.

چوخ آیتی و کسگین و اوجو بیز و دواملیدی قصاب نئچه جوره پیچاق ایشلئدیر.

هر ایش گورن اوز ایشلرینه گوره بیر پیچاق ایشلئدیر. باشماقچی. نجار. دمیرچی. اکینچی و…

فرش پیچاقی اوجو ایری و بؤیلوق توتماق اۆچون و ایلمک سالماق اۆچون ایشلئنیر. ایلمک سالماق ایشلئرینده حرفه ای پیچاقلار قوشولوب.

چاققی تورکجه موغول سؤزدور و چاققا سوزوندندی. چاققا یانی کسن و قوپالدان. کارد یانی کسن و قیرتان. کات (قیت) سؤزوندن. (کات:قیتماق)




#Article 196: تؤمله ج (197 words)


(اینگیلیسجه: sentence) بیرلیکده بیر دوشونجه نی یئتیرن، نئچه سؤزون توپلامینا تؤمله ج  دئییلیر. اورنک: سونا گلدی. ، یاشاییش گوزل دیر.، ائلشن یورغون دور.

تؤمله ج (تامامليق): يوکلمي تاملایان(کامیل ائدن) يا دا قوووتلنديرن سؤزلره تؤمله جه (تامامليق)  دئييلير.

بابک کيتابي جيردي. (نه‌یی جيردي؟ کيتابي - تامامليق)

تؤمله جه (تامامليق) نؤوعلري: دؤرده آيريلار:  دوز تؤمله جه- دولایی(بيلواسيته) تؤمله جه- ظرف تؤمله جه سی- ادات تؤمله جه سی

آ. دوز تؤمله جه (تامامليق): (اوبيئکت) موبتدانين ائتديگي حرکتدن دورغودان دوغرويا  تاثيرلنر:

کناردا اوشاق توپ اوينايير. (کيم اوينايير؟ اوشاق - موبتدا / نه اوينايير؟ توپ -  تامامليق)

ب. دولایی(بيلواسيته) تؤمله جه (تامامليق): (وبيئکت) يوکلمين آنلامسيني يئر/يئير، ايستيقامت، قالما، چيخما،  باخيميندان تاماملايان تامامليقلاردير

آنام ائوه گئدير. (هارا گئدير؟ ائوه - د. تامامليق)

ج. ظرف تؤمله جه سی (بؤتونله چی): يوکلمين آنلامسيني زامان، يئر/يئير، وضعيت باخيميندان  تاماملايان سؤزلردير.

آخشام اورادان کئچه رک ائوه گئتديم. (اورادان - ظرف بوتونله چي / ائوه - د.  تامامليق)

د. ادات تؤمله جه سی (بؤتونله چی):   ايله، (-لئ)، اۆچون   اداتلارييلا بيرلشه رک يوکله مي  تاماملايان سؤز اؤبکلريدير.

موبتدا ايله يوکلم آراسينداکي ادات تامامليقلاري   نه، نه اۆچون، ايله، کيم، اۆچون    سواللاري گتيريله رک اول/تاپيلار.

آتامي گؤرمک اۆچون ايش يئرينه گئتديم. (کيمي گؤرمک اۆچون؟ آتامي گؤرمک  اۆچون - ادات)

Qaynaq:  www.edebiyatogretmeni.net




#Article 197: تئلیم خان (791 words)


تئلیم خان (1729ـ1861) - «سلطان الشعرای عراق عجم» و «دده تئلیم خان» لقبی ایله آنیلان حکیم تئلیم خان، ساوه شهری‌نین تورک دیلینده یازیب یارادان شاعیرلریندن دیر. تئلیم خان ساوه، آوج، همدان، زنجان، قزوین، اراک، قوم، بویین زهرا، تاکیستان تورک‌لری آراسیندا تانینمیش شاعیردیر. قومدان قزوینه کؤچ ـ قون ائدن شاهسئون‌لر و ایران گونئی‌لرینده یاشایان قاشقای ائل‌لری آرساسیندا دا تئلیم خانین شعرلری یایقین دیر و شاهسئون اوزان‌لاری آرتیق تئلیم خانین شعرلریندن اوخویارلار.

حکیم تئلیم خان ساوانین مزلقان چای منطقه‌سینده یئرلشن مره‌غئی کندینده آنادان اوْلموش و 1176هـ ق/1763میلادی-1246هـ ق/1831میلادی ایللری آراسیندا یاشامیشدیر. تئلیم خان اؤز شعرلرینده اؤزوندن تورکمن تئلیم عنوانیلا یاد ائدیر.

بو شاعیرین 700 حدودوندا الیمیزه چاتدیقی شعرلرینین بیر نئچه‌سی‌نی بو ماحالین عاشیقلاری توی ـ دویونلرده اوخویارلار و تئلیم خان'ین اؤز حیاتی دا بیر دستان کیمی اولاراق و اونون مهری خانیما عاشیق اولدوغو و بو عشقین ماجرالاری اصلی و کرم،  عاشیق غریب شاه صنم دستانلارئ کیمی عاشیقلار طرفیندن سؤیله‌نر.

حکیم تئلیم خانین دیوانیندان چوخلو الیازمالار ساوا تورکلری‌نین اللرینده اوْلموشدور. مرحوم دکتر علی کمالی الیازمالار و بیاض‌لار اوستونده اوتوز ایل چالیشمیش و بیر مکمل دیوان ییغیشدیرمیشدیر آنجاق او نسخه‌نی چاپ ائتمه‌میشدن رحمته گئتدی. دکتر علی کمالی‌یه بۇ نسخه‌نی حاضیرلاماقدا میصیرقان‌لی اکبر خان رزاقی یاردیمچی اوْلموشدور. سون ایللرده تئلیم خانین کندلی‌سی اوْلان مره‌غئی‌لی مهندس اسدالله امیری جنابلاری طرفیندن حکیم تئلیم خان دیوانی عنوانیله بیرینجی جیلدی چاپ اولدو.

اؤلكه‌ميز عراق‌ديرشهريميز ساوا
مزلقان چاييندان گؤتوردم هاوا
عاشيقلار دردينه ائيلرم داوا
من طبيبم هندوستاندان گليرم

بيلنلر بيلسينلر من تيليم خانام
بيلميين‌لر بيلسين، گؤوهرم، كانام
مرغئی ساكينی، اصلی توركمانام
گزه‌گزه بو جهاندان گليرم

هر ایل یایین تیر آیی‌نین سون هفته‌سی‌نین جوما گونونده، حکیم تئلیم خان آدینا قورولتای کئچیریلیر. بۇ قورولتایا ایران تورکلری مره‌غئی کندینده، حکیم تئلیم خانین مزاری اوسته، ییغیشیرلار و اونون خاطیره‌سینی عزیزله‌ییرلر. بۇ قورولتایلاردا تدقیقاتچی‌لار مقاله اوخویورلار، شاعیرلر یازدیقلاری شعرلرینی اوخویورلار و اوزانلار قوپوز چالیرلار . حکیم تئلیم خان آدینا بۇ گونه کیمی ایراندا 7 قورولتای قورولوب کی تاریخ سیراسی ایله آشاغیدا قئید اوْلونور:

۱- بیرینجی قورولتای۱۳۷۰ ینجی ایلده(گونش ایلی)مهر آیینین ۴ و ۵ ینده ساوانین مرغئی ، میسیرقان و بند امیر کندلرینده قورولوب.

۲- ایکینجی قورولتای ۱۳۷۱ ینجی ایلین شهریور آیینین ۲۶ و ۲۷ تاریخلرینده ساوانین مرغئی، یئل آباد و جوشقان کندلرینده قورولوب.

۳- اوچونجو قورولتای ۱۳۸۵ ینجی ایلین تیر آیینین ۳۰ وندا ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

۴- دوردونجو قورولتای ۱۳۸۶ ینجی ایلین تیر آیینین ۲۹ ـ وندا ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

بو قورولتایا بیر چوخ شهرلردن او جمله‌دن ساوه، قم، تهران، کرج، نووران و ... تئلیم خانی سئون اینسانلار قاتیلمیش‌لار. بۇ تدقیقاتچی، تورکولوق، یازار، شاعیرلر بیر یا نئچه دؤنه بۇ قورولتایا قاتیلمیش‌لار. او جمله‌دن: دکتر جواد هیئت، دکتر غلامحسین بیگدلی، دکتر محمدتقی زهتابی، دکتر حسین محمدخانی (گونئیلی)، حجت الاسلام و المسلمین حجت الله ذاکر، غلامحسین والی گؤزه‌تن، صمد مرادی، اکبر آزاد، مهندس حسن راشدی، اسدالله مردانی رحیمی، براتعلی فتح‌اللهی، عاشیق علی رمضانی (گونش)، عاشیق مسیح الله رضایی، عاشیق تقی محیط، عاشیق حسین علی‌حسینی، عاشیق رضا گلزار، عاشیق رضا بهارلی، عاشیق علی ولدخانی، عاشیق نادر رنجبر، عاشیق رمضان باقی، بختیار فرخ، حاج علی سیفی،سید حیدر بیات، دکتر سیامک سلام‌زاده، ائلشن اوریادلی، سعید موغانلی، حیدر آقا خادملو، علی رحمتی، الیاس امیرحسینی، مهندس عسگر علیایی کلیان(یاشیل)، ابوالفضل پالیزبان (سلیم خان)، علی اسلامی، عبدالله جوان، علی اسلامی، علی رحمتی (شیدای خرقان)، مهرعلی محمدی (چنلی)، محمد رزاقی، بو دیزین تکمیل ائدیله‌جک

حکیم تئلیم خان آدینا بو گونه کیمی ایراندا ۴ قورولتای قورولوب کی تاریخ سیراسی ایله آشاغیدا قئید اولونور:

۱- بیرینجی قورولتای۱۳۷۰ ینجی ایلده(گونش ایلی)مهر آیینین ۴ و ۵ ینده ساوانین مرغئی ، میسیرقان و بند امیر کندلرینده قورولوب.

۲- ایکینجی قورولتای ۱۳۷۱ ینجی ایلین شهریور آیینین ۲۶ و ۲۷ تاریخلرینده ساوانین مرغئی، یئل آباد و جوشقان کندلرینده قورولوب.

۳- اوچونجو قورولتای ۱۳۸۵ ینجی ایلین تیر آیینین ۳۰ وندا ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

۴- دوردونجو قورولتای ۱۳۸۶ ینجی ایلین تیر آیینین ۲۹ وندا ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

تئلیم خانین مزاری ائله آنادان اولدوغو مره‌غئی کندینده‌دیر. 1385/5/13 تاریخینده تئلیم خانین مزاری‌نین داشی دییشدیریلدی و 1388 ـ نجی ایلده اونون مزاری اوسته بیر آبیده تیکیلدی.

تئلیم خان گدیگی ساوانین مرغئی و سنگک کندلرینین یاخینلیقلاریندا بیر گدیگین آدی دیر. بئله مشهوردور کی حکیم تئلیم خان بۇ گدیکده روحانی حالته چاتیب و تانرییا قوووشما جامی ایچیبدیر.

تئلیم خان حاقّیندا یازیلان کیتابلار و مقاله‌لر:

مره‌غئی کندینده ایلده خالق ییغیلیب و اورادا تئلیم خانین خاطیره‌سینی عزیزله‌دیک‌لری باغین آدی دیر.

دکتر علی کمالی‌نین بند امير کندينده آدلانديرديغي بیر يئردي. علی کمالی، تئلیم خانین بیرینجی قورولتاییندا بۇ یئری قورولتایا قاتیلان قوناقلارا گؤسترمیش‌دی.

تئلیم خانین آدینی افسانه‌لندیرن اونون دستانلی سئوگیسی‌دیر. تئلیم خانین سئودیگی مئهری خانیم آدیندا اؤز کندداشی بیر قیز ایمیش. او سئوگیلیسینین ایزینه دوشوب شیرازا گئدیر. تئلیم شیراز سفرینده چوخلو اولای‌لارا اوغراییر. نهایت‌ده او مئهری‌نی شیرازدان قایتاریر و مره‌غئی‌یه دوغرو گتیریر آنجاق مره‌غئی‌یه واریر وارماماق‌لاریندا و ائولنیب ائولنمه‌مک‌لرینده اوزانلارین روایت‌لرینه گؤره اختلاف وار.

قاشقایلی مأذون

تورکمان محمود

درویش بهروان

آشیق رضعلی

حکیم تئلیم خانین شیراز سفری

تئلیم خان اثرلری اوزه‌رینده: یازان حسین محمدخانی گونئیلی، بۇ مقاله 1386 دا چاپ اوْلان حکیم تئلیم خان دیوانی‌نین مقدمه‌سینده صص11-31 چاپ اوْلموش.




#Article 198: تار (467 words)


تار — آذربایجاندا گئنیش ایستیفاده ائدیلن مۇسیقی آلتی.

نظامی گنجوی‌نین «ایسکندرنامه» اثرینده شاعیر تاری بئله تصویر ائدیر:

مۆغننی، تک بیرجه گئجه ده چال تار،

منی بۇ دار یوْلدا عذابدان قۇرتار!

بلکه، گئنیشلنسین، آچیلسین یوْلوم،

کؤچوم، بۇ داشلیقدان آسوده اوْلوم…

اوْرتا عصر رسم اثرلرینده ده تارین تصویرینه راست گلمک اوْلور. ۱۸۱۶-جێ ایلده ابو القاسیم تبریزی‌نین یاغلی بوْیا ایله چکدیگی «تارچالان قێز» اثری بۇ باخیمدان ماراقلیدیر.

دوتار، سه‌تار، چاهارتار، پنج‌تار و شش‌تار کیمی سیملی مۇسیقی آلتلری تارین مۆختلیف نؤوعلری حساب ائدیلیر. عبدالقادیر ماراغای «مقاصد ال-الحان» اثرینده شش‌تار (۶ سیملی) باره‌ده معلومات وئرمیشدیر.

اوْن دوْققوز عصرین ایکی یاریسیندا آذربایجانلی تارزن میرزه صادیق (صادیقجان) طرفیندن تارین قۇرولوش و فوْرماسیندا دیَیشیکلیکلر ائدیلمیشدیر. اوْ، تارین تۇتما قایداسیندا دا دیَیشیکلیکلر ائده‌رک تاری دیز اۆستوندن سینه‌یه قالدیرمیشدیر. محض اوْنون تکمیللشدیردیگی آذربایجان تاری قافقازدا و اوْرتا آسییادا گئنیش یاییلمیشدیر. قۇرولوش و فوْرما اعتباری ایله باشقا مۇسیقی آلتلریندن فرقلی اوْلان تار، اساساً، اۆچ حیصه‌دن چاناق، قوْل و کلله‌دن عبارتدیر. تارین چاناق حیصه‌سی تۇتدان، قوْل و کلله حیصه‌لری ایسه قوْز آغاجیندان حاضیرلانیر. اوْنون اۇزونلوغو ۸۵۰ مم، چاناغی‌نین هۆندورلویو ۱۶ مم، ائنی ۱۸۵ مم-دیر. قوْلونا ۲۲ پرده باغلانیر. چاناگی‌نین اۆزرینه مال اۆرگی‌نین پرده‌سی چکیلیر. مۆختلیف دیامئترلی ۱۱ مئتال سیملری واردیر. سۆموک یا ائبوْنیتدن حاضیرلانمیش کیچیک میضرابلا دیللندیریلیر.

سیملر اۆچ قروپا بؤلونور:

آغ، ساری و کؤک سیملر (هر بیری بیر اوْلور).

کؤک سیم (تک قالین سیم یالنیز مۇغاملا ایفا اوْلونور).

زنگ سیملر (جینگنه؛ ایکی جۆت اوْلور).

تار سینه‌ده اۆفقی تۇتولور، ساغ الین بیله‌ای ایله چاناق حیصه‌سی دؤشه سێخیلیر، سیملر باش و شهادت بارماقلاری‌نین آراسیندا تۇتولموش میضراب واسیطه‌سی ایله احتزازا گتیریلیر. تارین قوْلو سوْل الین باش و شهادت بارماقلاری آراسیندا سێخیلیر، ساغ الین احتزازا گتیردیگی سیملر سوْل الین شهادت، اوْرتا و آدسیز بارماقلاری ایله مۆختلیف پرده‌لری سێخماقلا چالینیر. ایفا زامانی تئکنیکی و بدیعی ایمکانلاری تأمین ائتمک اۆچون ترئل و مۆختلیف میضراب‌وورما اۆصوللاریندان، ایشتریخلردن ایستیفاده ائدیلیر. اۆست‌میضراب، آلت‌میضراب، اۆست-آلت‌میضراب، آلت-اۆست‌میضراب، رۇخ (ساغ-سوْل) میضراب، سانتورمیضراب (اۆستالتوست) و دیگر ایشتریخلردن علاوه، لال بارماق، دارتما سیم (ویبراسییا)، سۆروشدورمه بارماق (قلیسساندوْ) کیمی ایشتریخ و اۆصوللاردان دا ایستیفاده اوْلونور. ایفاچی میضرابی سیمه وۇراراق تاری دؤشونه سێخماقلا سسی اۇزون مدت دالغالاندیریر. آلینمیش بۇ فاصیله زامانی یارانان افکت «خۇم» آدلانیر.

تار اۆچون نوْتلار «دوْ» سیستملی مئتسوْسوْپرانوْ آچاریندا یازیلیر. تارین سس دۆزومو کروْماتیک اوْلوب، ۲٬۵ اوْکتاوانی ایحاطه ائدیر. دیاپازوْنو کیچیک اوْکتاوانین «دوْ» سسیندن ایکینجی اوْکتاوانین «سوْل» سسینه کیمیدیر.

آذربایجانین تار ایفاچیلیق صنعتی‌نین یۇنئسکوْ-نۇن بشریتین غئیری-مادی مدنی ارث اۆزره رپرزنتاتیو سییاهیسینا داخیل ائدیلمیشدیر. آذربایجان مۇسیقیسی‌نین سۆتونلاریندان بیری اوْلان تار بشریت طرفیندن قوْروناراق غئیری-مادی مدنی ارث سییاهیسینا داخیل ائدیلیب. سوْن ایللر یۇنئسکوْ-نۇن خطتی ایله بشریتین غئیری-مادی مدنی ارث اۆزره رپرزنتاتیو سییاهیسینا داخیل اوْلان هر بیر آنلاییش بیزیم اۆچون چوْخ اهمیتلیدیر. آرتیق یۇنئسکوْ نوْوروز بایرامی، آذربایجان مۇغامی، آشیق مۇسیقیسی، خالچاچیلیق صنعتینی بۇ سییاهییا داخیل ائدیب. بۇنلار هامیسی آذربایجان خالقی‌نین یاراتدیغی یارادیجیلیق نؤوعلریدیر.
ایران بۇ ایشه اعتیراضینی بیلدیریب و ایران موسیقی ائوی‌ده یونئسکوا اعتیراض نامه‌سی گؤندردی، آنجاق اونا هئچ اثر وئریلمدی. دئملی‌ییک کی تار آذربایجان‌دان سورا ایران، تورکیه، اؤزبکیستان، تورکمنیستان و گورجوستاندا دا ایشلنیلیر.




#Article 199: تاریخ (456 words)


تاریخ یا دا اؤتک — قایناقلار اوزره اينسانين مئيدانا گلمه‌سی و اینکیشافینی، موختليف خالقلارين ان قديم زامانلاردان بيزيم دؤوروموزه‌دک نئجه ياشامالاري، اونلارين حياتلاريندا هانسي حاديثه لرين باش وئرمه‌سي، اينسان جمعيتلرينين حياتي نئجه و نييه دييشيب ايندي مؤوجود اولدوغو حالا دوشمه‌سيني اؤيرنن بیلیم دیر.

تاريخ ندير، تاريخ سؤزونون منشايي[دَییشدیر]

تاريخ ندير؟ سوالينا ايللرله، عصرلرله عالیم لر موختليف تعريفلر وئرميش، موختليف فيکيرلر سؤيله‌ميشلر. بۇ سوالين تاريخي تاريخ علمينين کئچميشي قدر قديمدير.

قديمدن بري تاريخچيلر، موتفککيرلر بۇ سوال اطرافيندا دوشونوب مولاحيظه لر يوروتموش، مسله‌يه موختليف آچی لاردان ياناشاراق جاواب وئرمه‌يه چاليشميشديلار. بۇ سوالا تاريخ کئچميشين علميدير کيمي قيسا و دوغرو بير جاواب وئرمک مومکوندور. لاکين بۇ يئترلي تؤوصيف اولماياجاقدير. بۇ سببدن ده تاريخ علمينين ماهيتي حاقيندا بير نئچه کلمه سؤيله‌مک يئرينه دوشه‌جکدير. هر بير علمين تاريخي اولدوغو کيمي تاريخ علمينين ده تاريخي واردير. تاريخه داير ايلک يازيلي اثرلر قديم يونانيستاندا مئيدانا چيخميشدير. ئپوس آدي وئريلن بۇ اثرلر لوقوقرافلار طرفيندن قلمه آلينيردي. بۇ قبيلدن اولان تاريخي اثرلر حئکايه‌چي، روايتچي خاراکتئرلي اثرلر ايدي. داها  سوْنرا اؤيره‌ديجي، عملی کاراکتئرلي تاريخي اثرلر مئيدانا چيخماغا باشلاميشدي کي، بۇ جور اثرلرين قلمه آلينماسيندا مقصد کئچميشده باش وئرميش حاديثه لردن درس آلماق، اوخويوجويا اخلاقي و معنوي دويغولار آشيلايا بيلمک ايدي.

XIX عصره گلينديگينده تاريخ علمي ساحه سينده جيدي ايره‌ليلگيش باش وئرميشدي. تاريخي حاديثه لرين ساده نقلي و عملی خوصوصيتلري ايله ياناشي مئيدانا گلمه سببلري، بۇ سببلره تاثير ائتميش موختليف عاميللر، حاديثه لرين سبب و نتيجه علاقه لري آراشديريلماغا باشلانميشدي. ايسته‌نيلن بير حاديثه نين تاريخي حاديثه ساييلماسي اۆچون شوبهه‌سيز همين حاديثه نين اينسان فعاليتي نتيجه‌سينده مئيدانا چيخميش اولماسي موهومدور. مثلا حئيوان سورولرينين کؤچو و يا هر هانسي بير طبيعي فلاکت تاريخ علمينين آراشديرما ساحه سينه عاييد حاديثه حساب اولونمور. ديگر طرفدن اينسانين دايم فعال، آکتيو اولدوغونو نظره آلاراق اونون ايسته‌نيلن فعاليتينين ده تاريخي حاديثه حساب اولونماسي مومکون دئييل. اينسانين و يا اينسان توپلولوغونون فعاليتينين تاريخي حاديثه حساب اولونماسي اۆچون همين فعاليتين جمعيت حياتينا تاثير ائتمه‌سي اساس شرطدير.مثلا بير بننانين ديوار هؤرمه‌سي تاريخي حاديثه دئييلسه ده بير معمارين يئني اينشاعات اوصولو ايجاد ائتمه‌سي تاريخي حاديثه دير. بئله کي، بۇ ايجاد نتيجه‌سينده شهرسالما ايشينده بؤيوک بير حمله ائديلميش اولا بيلر. تاريخي حاديثه لر موطلق معنادا سبب و نتيجه باخيميندان بير-بيري ايله علاقه ليديرلر. تاريخي حاديثه لرين اينکيشاف ديناميکاسي باخيميندان دئتئرمينيک بير تشککول ايچينده اولدوغو شوبهه‌سيزدير. تاريخچيلر تاريخي حاديثه لري منبع ماتئرياللارينا ايستينادن قلمه آلارکن هر شئيدن اول همين منبع ماتئرياللاريني تصنيف ائتمه، اونلارا تنقيدي ياناشما باجاريغينا، قابيليتينه ماليک اولماليديرلار. حاديثه نين مئيدانا گلديگي جوغرافي مکان و باش وئرديگي زامانين تاريخچي طرفيندن دقيق موعينلشديريلمه‌سي ده همين حاديثه يه تاريخي کيمليک، قازانديران معما خوصوصلاردان بيريدير.بئله‌ليکله، بورايا قدر سادالاديقلاريميزي آشاغيداکي کيمي خولاصه ائتسک تاريخ ندير؟ سواليني بۇ جور جاوابلانديرا بيلريک: تاريخ-اينسانلارين جمعيت حياتينا تاثير ائدن فعاليتلري نتيجه‌سينده مئيدانا گلميش حاديثه لري، سبب و نتيجه علاقه لريني موعين ائده‌رک، منبع ماتئرياللارينين تنقيدي تحليلينه اساسلاناراق، مکان و زامان بيلديره‌رک اؤيرنن ايجتيماعي بیلیم ساحه سيدير.




#Article 200: تازه‌شهر (127 words)


تازه شهر باتی آذربایجان شهرلریندن بیری دیر بو شهر سلماس بولگه سینین مرکزی بولومونده یئرلشیب 1385 جی ایلده 8,216 نفر جمعیتی واریمیش

تازه شهر سلماس دان 7 کیلومتر آرالی اولاراق بیر دوزلوق ده یئرلشیب دیر شهرین آزاد سولاردان ایرتفاسی 1,500 دیر هاواسی نسبتا قورو و سویوق هاوا دیر.تازه شهر 44 درجه 36 دیقه دوغو اوزوناسی هابئله 38 درجه 10 دیقه قوزئی انینده یئرلشیب دیر بو شهرین مساحتی 230 هکتار دیر.

تازه شهر نئچه ایل بوندان اونجه هله کوهنه شهر آدلانیردی شهرین بو آدلا آدلنماسی اۆچون بیر یقین دلیل یوخدور سانکی نظره گلیر صفویه وقتینده داغیلان سلماس شهری  بو شهریدی کی خالق اونو کوهنه شهر آدلاندیریب.

کهنه شهر خالقی 1330 جی ایلده بوتونلیکده تورک و شیعه دیر  ایندیلیکده یئنه بو شهرین خالقی آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار و شیعه دیلر.




#Article 201: تامام لاما عملیاتی (195 words)


تامام لاما عملیاتی – ماشین قاییرمادا تطبیق اولونان فینیش عملیاتی اولوب ، یوکسک دقیق لیک و تمیزلیک طلب اولونان حیصّه‌لرین سطح لرینین  سون اعمالیندا تطبیق تایر. تامام لاما عملیاتیندا اعمال اولونان سطحین خصوصیت لرینه تاثیر ائتمک اۆچون موختلیف اوصول لاردان ایستیفاده ائدیلیر. بورایا کسمه ایله مکانیکی ، الکتروشیمیایی و الکتروفیزیکی اعمال اوصول لاری داخیل دیر. ان گئنیش یاییلمیش نازیک اعمال پایی چیخارتماق لا ایشله ین  یونما ، فرئزله مه ، شئوینق له مه ، پارداقلاما ، سورتمه و چاتدیرما ، جیلالاما ، هونالاما و سوپر فینیش له مه  اوصول لاری دیر. بوندان علاوه یونقار چیخارتماماقلا ، سطحین سویوق حالدا تضیقی آلتیندا اعمالی: دیییرله مه ، دؤیمه و آیریلاری ... تطبیق اولونور. همچینین سطحین کیفیتینی آرتیرماق مقصدیله دیییرجک له سیگال لاما اوصول لاریندان ایستیفاده ائدیلر. بو اوصول لاردا سطح ده اولان ناهامارلیق لار ازیله ره ک کیچیلدیلیر و معین درجه ده باش وئرن پلاستیک دفورماسی یا سایه سینده سطحین برک لییی آرتیر.

الکتروفیزیکی و الکتروشیمیایی اوصول لاری چوخ واخت کسمه ایله چوخ چتین اعمال اولونان و مرکب هندسی فورمایا مالیک اولان حیصّه‌لرین سطح لرینین فینیش اولونماسیندا ایستیفاده ائدیلیر. بورایا آند – مکانیکی اعمال ، الکترو – قیگیلجیم لی اعمال ، الکترو ایمپولس اوصول لارینی گؤسترمک اولار.




#Article 202: تاپماجالار (363 words)


تاپماجا  آذربایجان شیفاهی خالق ادبيياتینین ان قدیم و ماراقلي ژانرلارین‌دان بیری‌دیر. بۇ ژانر اوزون ‏عصرلردن بری نسیلدن-نسله، آغیزدان-آغزا کئچه‌رک موختلیف دییشیک‌لیكلره اوغرامیش، بعضن فورما و ‏مضمونونو دییشدیرمیش، یئنی معنا، مضمون کسب ائده‌رک بۇ گونه قدر گلیب چیخمیش‌دیر.‏

بیر سیرا متخصص‌لرین فیکرینجه، کئچمیش دؤورلرده تاپماجالار اساساً میفیک سجیه داشیمیش‌دیر. مثلاً، ‏یونان میفولوگیاسیندا سفینکسین آدی ایله باغلي اوْلان ناغیل‌لارا گؤره، گویا یوکسک بیر داغین زیروه-سینده ‏افسانوی بیر قوش وارمیش. او، بیر تاپماجا دئیرمیش، اونو تاپا بیلمه‌ینی محو ائدرمیش.

تاپماجا بئله‌دیر: او ‏ندیر کی، سحر دؤرد، گونورتا ایکی، آخشام اوچ آیاقه‌لی اولور؟ نهایت، مشهور ائدیپ تاپماجانین جاوابینی ‏تاپاراق دئمیشدی: او، اینسان‌دیر. اوشاق واختی اللرینی یئره دیره‌یه‌رک ایمکلدیگی اۆچون دؤرد آياقلي، ‏جاوانلیغیندا ایکی آياقلي، قوجالیقدا ایسه، الینه عصا آلدیغی اۆچون اوچ آياقلي اولور.‏
چوخ ماراقلي‌دیر کی، آذربایجاندا دا بونا اوخشار خيلي تاپماجا واردیر. حاضردا معلوم اوْلان بئش واریانتدان ‏‏ ایکی‌سینی آشاغیدا وئریریک:‏

آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا گئنیش یاییلمیش بئله بیر افسانه واردیر: بیر کیشی مئشه‌ده گئدرکن شیره ‏راست گلیر. حئیوان اونو قووماغا باشلاییر. کیشی چوْخ قاچیر، نهایت، بیر اوچوروما چاتیر. اورادا بیر آغاج ‏گؤرور. آغاجین بوداغین‌دان یاپیشیب ساللانمیش حالدا قالیر. اطرافینا باخیب گؤرور کی، بیر آغ سیچانلا  قارا ‏سیچان آغاجین کؤکونو کسیر. کیشی‌نین اللری یورولور، یئره دوشمک ایستییر. اییلیب اوچورومون دیبینه ‏باخدیقدا، آغزینی آچیب اونو اودماق ایسته‌ین نهنگ بیر اژداهانی، یوخاریدا - باشینین اوستونده بوداق‌لار ‏آراسیندا ایسه آری پتیی گؤرور. بئله بیر وضعیتده الینی اوزادیب بارماغینی بالا باتیرماق ایستییر. تاپماجا ‏فورماسینا یاخین اوْلان همین افسانه‌نین معناسی آچیلارکن معلوم اولور کی، شیر اجل، آغ وقارا سیچان ‏عؤموردن گئدن گئجه و گوندوز، اژداها قبیر، آری پتیی ایسه دونیا مالی‌دیر.همین افسانه حاضردا آذربايجانین ‏بیر چوْخ یئرلرینده موختلیف واریانت‌لاردا یاشاماقدادیر.قئید ائتدیگیمیز افسانه‌یه کلیله و دمنهد تاجیر ‏احوالاتی حکایه‌سینده تصادف اوْلونور.‏
قدیم افسانه و روایت‌لرین ایزلرینی اؤزونده ساخلایان بیر تاپماجا حاقیندا دا اؤتری معلومات وئرمک ‏ایستردیک:‏
آغاجدا وار باغیرساق،  یئل بابانی چاغیرساق، آغزین آچیب نئی چالار، سولیمانی چاغیرساق.(کاتنان)

افسانه‌یه گؤره، گویا قارتال بیر حيوانین جمدیینی پارچالایاراق اونون باغیرساغینی جایناق‌لارینا آلیب آغاجین ‏باشینا قالدیریر. باغیرساق بوداق‌لارا ایلیشیب ایستی گون آلتیندا قورویوب نازیلیر. اسن شدّتلی کولیین ‏اوغولتوسو و بوداق‌لارین اونا توخونماسی آهنگدار سسلر چیخاریر. بۇ زامان یولدان کئچن آدام همین سسلره ‏آلوده اولور. حادثه‌نین سببینی اؤیرندیكدن سوْنرا قوروموش باغیرساقدان سیم دوزلده‌رک گویا ایلک موسیقی ‏آلتینی ایجاد ائدیر. همین افسانه یوخاری‌داکی تاپماجادا اؤز ایزلرینی ساخلامیش‌دیر.‏




#Article 203: تایتانیک (557 words)


آر‌ام‌اس تایتانیک  بیر بوْخار  گمیسی، بوْ گمی ۱۹۱۲ اینجی ایلده اینگلیسین ساوت‌همپتون لیمانیندن نیویورک شهرینه یوللاندی و یولدا بیر بوز داغینا دئیدی و سویا باتدی. ۲٬۲۲۴ نفردن تکجه ۷۱۰ نفر جان قوتاردی و ۱٬۵۱۴ نفر بوغولدولار. توماس اندروز ایرلندلی بیر مؤهندیس اونی دوزتدی و ادواردجان اسمیت اونون کاپیتانی‌دیر. وبروس ایزماری «وایت استار لاین» دنیز کمپانیسینین رئیسیدی کی قاچدی و جانین قوتاردی. 

۱۹۱۲اینجی ایلین آوریل اینین ۱۴و ساعات ۲۳:۴۰ دا یول گورسدن بیر بوز داغین گوردو و کاپیتان گمینی سول طرفه چکدی اما گمینین ۲۹ کیلومتیر ساعاتدا سورعتی واریدی و فرصت ائتمه دی کی داغدان قاچسین و گمینین ساغ بؤیو داغا چیرپیلدی.

۲۵ دقیقه سونرا ساعات ۰۰:۰۵ده آوریلین ۱۵ینده کاپیتان اسمیت بیلدی کی گمی سویا باتاجاق و گمینی بوشالدماغین امر ائتدی و ساعات ۰۰:۴۵ ده بیرینجی نجات قایقی سوا دوشدو و چون اوشاقلار وخاتونلار باشدا قورتارمالیدی اونا گوره قایقلرده اوشاقلار وخاتونلار میندی آما اوشاق وخاتون گمیده آزیدی و قایقلر ۴۵نفر یرینه تکجه ۲۰ یا ۳۰ نفر آپاردیلار

۰۱:۵۰ده گمینین باش طرفینه سودولدو سو کی ۲ ساعات گمیه دولموشدو اونو سولا چئویردی و ۰۱:۵۰ ده سو سول دالانلارین بیرینه دولدو و گمی کامیل سولا چئوریلدی.

۰۲:۱۵ ده سو بخار تانکرلرینین بیرینه دولدو و سوون باسغیسی دوربالارین بیرین یرندن چیخارتدی و دوربا دوشدو و گمیده یئنی بیر سینیق آچیلدی و سو فشارلا گمیه دولدو و بوغولماسی چوخالدی

۰۲:۱۸ ده گمینین باش طرفی آغیرلاشدی و اونو سویا چکدی گمینین با شطرفی اونو چکدی و گمی اوچونجو دوربادان سیندی و آرادان ایکیه بولوندو و تکجه گمینی آونون آلتی ساخلادی کی محکم اولونموشدو و گمی اوستدن ایکیه بولوندو ومسافیرلر  گمیدن حرکت ائدیب سویا دوشدولر

۰۲:۱۹دا گمینین سینه سی قویروقوندان آیریلدی و سویا باتدی اونون قویروقو سودا چئوریلدی و سو باش طرفدن قویروقونا دولدو

۰۲:۲۰ده گمینین سینه سی کی سوا باتیردی اونون قویروقون عمودی چئویردی و بوتون وسایل سویا دوشدولر و گمینین قویروقو سویا باتدی و بخار قازانلاری سویا دوشدولر و داهی بیر زمان گوروشمه دیلر

۰۲:۲۱ ده گمینین سینه سینده قاباق دکلی سیندی و فرماندهی اوتاقینا چیرپیلدی دوربالار یریندن چیخدیلار و گمینین قویروقو و سینه سی مخروطی اولماقا گوره ایکیسی سویا باتدیلار

اونون قویروقو بیر گیرده سودا ساعات عقربه لرینین یؤنونده فیرلانیردی و گمینین سینه سی دنیزین دیبینه گئتدی و اونون قویروقو گیرده سودا فیرلانیب و سویون دیبینه چکیلدی و چوخ سۆرعت ایله سودا بوغولدی و دیبه دَیدی و بوتون وسایلی توکولدو

گمینین سینه سی ۵۵٫۵ کیلومتر ساعاتدا سورعتله دیبه چیرپیلدی کی ۲۰ درجه زاویه سی واریدی اونا گوره پارچالاندی، اونون قویروقو دنیزین دیبینه چیرپیلدی و پارچالاندی و آرادان گئتدی

کاپیتان اسمیت گمینی دوزلدن توماس اندروزدان سوروشدی کی سو ۱، ۲، ۳، ۴، و۵ اینجی قیسمتلری توتوب بیز نه ائداق ؟ او دئدی گمی بوغولاجاق. کاپیتان دئدی سنکی دئدین تایتانیک بوغولماز او دئدی اوزمان کی تکجه ۴ قیسمت سوا باتا نه ۵ قسمت کاپیتان دئدی نقدر چکر بوغولوسن او دئدی بیلمیرم تکجه ۲ ساهات گمینین سینه سی وآنتنی باهم بوغلاجاق

۱۲:۱۵ دقیقه‌ده جک فیلیپس رادیودا بیر یاردیم ایستماق پیامی یوللادی اولارا ان یاخین گمی کالیفرنیا گمیسیدی کی اونون اوپراتوری یوخولامیشدی وبو پیامی ائشیتمه دی .کارپاتیا گمیسی بو پیامی ائشیتدی
آمّا او ۹۲ کیلومتیر آرالیدی  .تایتانیک ۱۲:۴۵ دقیقه ده ایشیق سالان موشکلری گویه آتدی و هر اون دقیقه بیر موشک آتیردی. سحرچاغی ساهات ۴ ده داهی تایتانیکدن اثر یوخودی و یاردیم گمیلری ساهات ۶دا  یتیشدیلر اولار ۵ ساهات گئج یتیشدیلر

روباتلار اقیانوسون تکیندن ۱۰۰٬۰۰۰ فوتو سالیبلار کی بو فوتولارینان گمینین لاشه سی اقیانوسون تکینده بیلینیب و تشریح اولوب و اونون بوغولان یریندن خریطه چکیلیب




#Article 204: تبریز (1645 words)


تبریز  () — ایرانین ان بؤیۆک شهرلریندن بیری‌دیر، و گونئی آذربایجانین ان بؤیۆک شهری‌دیر. تبریز دوغو آذربایجان اوستانینین مرکزی‌دیر. بۇ  شهرین نۆفۇسۇ، ۲۰۱۶-اينجی میلادی ایلده ۱٬۷۷۳٬۰۳۳ نفر ايميش و بۇ اساسدا گونئی آذربایجانین ان بؤیۆک کلان‌شهری و ان چوْخ نۆفۇسلۇ شهری‌دیر، هابئله ایرانین اۆچۆنجۇ بؤیۆک کلان‌شهری و آلتینجی ان نۆفۇسلۇ شهری ساییلیر. بۇ  شهرده چوْخلۇ فابریکالار (کارخانالار) یئرلشیب‌دیر و ایرانین ان بؤیۆک صنعتی شهرلریندن بیری‌دیر. بۇ  شهر قۇزئی‌دن عئینالی داغینا، گۆنئی‌دن سهند داغینا و باتی‌دان تربیز چؤلۇنه محدۆد'دۆر. تبریز شهری اؤز تاریخینده نئچه بؤیۆک سۆلاله‌نین پایتختی اوْلۇب، اوْ جۆمله‌دن بؤیوک سلجوق دؤولتی (آذربایجان آتابیگ‌لری)، خارزمشاهلار دؤولتی، ائلخانیلر و صفوی‌لرین باشکندی و هابئله قاجارلارین ولیعهد اوْتۇرمۇش شهری‌ایمیش.

 

 

تبریز اورتاشرق و آسیانین و حتی دۆنیانین تاریخی شهرلریندن ساییلیر. بۇ شهرده چوْخلۇ تاریخی اثرلر وار، هابئله چوْخلۇ تاریخی اثرلر ده واریمیش کی تأسوف‌له زلزله، سیل و یا اینسان الینه تخریب اوْلۇنۇب و آرادان گئدیب. 

 

تبریز شهری‌نین ائرکن دؤنمی‌ندن بللی بیر معلومات یوخدور و چوخلو بحث‌لر بو باره‌ده مطرح اوْلۇنۇب‌دۇر. بعضی تاریخچی‌لر دئییبلر کی عدن جنتی بۇگۆنکۆ تبریز مکانیندا بینا اوْلمۇش‌دۇر. تبریز باره‌سینده ایلک مؤوجۆد اوْلان یازی، آشورون پادیشاهی ایکینجی سارقونون کتیبه‌سی‌دیر. هابئله ۱۳۸۰–جی هیجری گۆنشلی ایلینده ایکتیشاف اوْلان اثرلر تبریزین مرکزی حودودلاریندا و تبریزین دمیر عصری موزه‌سی‌نین سایتیندا گؤستریر کی بۇگۆنکۆ تبریز شهری‌نین محلّینده بیر بؤیۆک تمدّون وار ایمیش کی قیدمتی ایکی مین ایل میلاددان اؤنجه‌یه یا حتی اۆچ مین ایل میلاددان اؤنجه‌یه چاتیرمیش. بۇ شهر نئچه دفعه مۆختلیف حؤکۆمت‌لر طرفیندن پایتخت عونوانینا سئچیلمیش‌دیر. اوْ جۆمله‌دن مقدونی ایسکندرین زامانیندا آتروپات آدیندا اوْلان بیر حؤکۆمدار، تبریز شهری‌نی اؤزۆنه پایتخت سئچمیشدی.

تبریز شهری آذربایجانین قدیم شهرلریندن بیری‌دیر و اوْنۇن قیدمتی ۳٬۰۰۰ ایل میلاددان قاباغا یئتیشیر.

شاردئن، ۷–ینجی یۆز ایلده تبریز حاقّیندا یازیر کی: عالمده من بیر شهر تانیمیرام کی یارانماسی و ایلک آدی باره‌ده یئنی یازیچیلار بۇ  قدر چوخ، بحث و جدل ائله‌ییبلر.

چوخلو اوروپالی توریست‌لر کی ۱۷–جی و حتّی ۱۸–جی و ۱۹–جو یوزایللیک‌لرده تبریزدن گئچیب‌لر، تبریزی همان قدیم ایکباتان سانیب‌لار. تاورانییه کی شاردئندن قاباق تبریزدن گؤروش ائله‌ییب، یازیر کی: بعضی‌لرین عقیده‌سی بودور کی تبریز همان قدیم ایکباتان ، ماد مملکتی‌نین پایتختی‌دیر.

اولئاری‌یوس کی ۱۷–جی یوزایللیگین ایلک یاریسیندا تبریزدن گئچیب، قدیم ایران شاهلاری‌نین پایتخت‌لریندن سوز ائدن زامان، بئله بویوروب کی: اونلار یایدا ایکباتانا – کی حال‌حاضیرده اورانی تبریز آدلاندیریرلار – داشیناردیلار . . .

لابولای لوگوزدا کی ۱۷–جی یوزایللیگین آرالاریندا موددت‌لرجه ایران‌دا یاشاییب، بۇ  ایناندا ایدی کی: تبریز اسکی ده اؤکباتان آدلانیردی، او یئر کی ماد شاه‌لاری‌نین کیتاب ائوی ایدی. 
گاسپار دئ ويل کی ۱۹–جو یوزایللیگین ایلک ایل‌لرینده تبریزده ایقامتی واریدی، تردیدله یازیر کی: تبریز کی تصوّور ائله‌ییرلر قدیم ایکباتاندی – باخمایاراق کی بعضی تاریخ‌چی‌لر همدانی ایکباتان بیلیرلر. . . و نهایت بیزیم روزیگاردا سئیید اسماعیل وکیلی‌دیر کی اخی سعدالدین تپه‌سینی کی ولیان (بیلان) داغی‌دا آدلانیر و تبریزین قوزئی‌دوغوسوندا بیر تپه‌دیر، ایکباتان شهری‌نین یئری سانیر.

او زامان کی ایکینجی سارقون آشوردا شاهلیق ائله‌ییردی، ایندیکی آذربایجان اراضی‌سی‌نین بیر بؤلومونده، ماننا دؤولتی و آیری بؤلومونده اورارتو دؤولتی حؤکومت ائله‌ییردیلر. او ناحییه کی تبریز اوندا قرار تاپیب، آدی چکیلن ایکی دؤولتین اراضی‌سینده نیسبی موستقیللیگی وار ایدی و دالی‌یان قبیله‌سی بۇ ناحییه‌یه تسللوط‌لری وار ایدی و گاه ایکی یاد اوْلونان دؤولت‌لره ایطاعت ائدیب و تابع اولاردیلار، نئجه کی ایکینجی سارقونون قوْشون چکمه‌سینده ایحتیمالاً اورارتولار فرمانی‌نین آلتیندایدی‌لار.

بو زاماندا سارقون، ماننانین حؤکمدارینین اؤلومو ایله یارانان هرج-و مرج‌دن ایستیفاده ائده‌رکن، ۷۱۴–جو میلاددان قاباق ایلده، همین اراضیدن اورارتویا لشکر چکیب و اؤز یولو اوستونده او یئردن کی تبریز اوردا بنا اولونوب، گئچیب و اورانین قالالارین تصروفونه چیخاردیب و یئرله بیر ائدیب. بۇ  ناحیه‌نین قالالاری‌نین بیری‌نین وصفی کی: ا . م . دياکونووون نظرینه گؤره تبریزین مووقئعیّتینده ایدی، کتیبه‌ده بۇ  قرارلادیر:

هئرتسفئلد اؤز اثرینده تاريخ باستانی ايران بر بنياد باستان شناسی کی ۱۹۳۶ میلادی ایلینده ياييليب، آدی چکیلن کتیبه و اوندان اله گلن بیلگی‌لر باره‌سینده، بیزیم نظرده توتدوغوموز مؤوضوع رابیطه‌ده بئله یازیر؛ 

آیدیندیر کی هئرتسفئلدین آنلاشماسی‌نین اساسیندا تاوراکیسا و تواریر ایکی آیری-آیری شهر ایدی‌لر؛ او حالدا کی دیاکونوو بۇ  ایکی آدی، تارویی _ تارماکیس شیکلینده یازیب و اونلاری بیر قالا سانیب.

سارقونون گوزاریشیندن کی اۆست‌ده بیر بؤلومو نقل اوْلۇندۇ، بئله آنلاشیلیر کی، تارماکیسین خالقی ایستیلاچی گۆج‌لرین قاباغیندا دایانیب، کوچه به کوچه اونلارلا دؤیوشوب‌لر. اطرافین اهالی‌سی‌نین سیغینماسی تارویی _ تارماکیس‌ده و تاخیل آنبارلارینین وارلیغی _ کی وئرگی (مالیات) و خراج عونوانیندا قالانین ساکین‌لری و دؤوره نواحی‌دن ییغیلمیش‌دی _ و ایصطبل‌لر و همده او عیمارت‌لر کی سقف‌لری سیدر آغاجیندان ایدی، و اورانین برکیتمه‌لری و ایستیراتئژیکی موقئعیّتی و اهمیّتی کی گوزاریش‌ده اوْنا وئریلیب، هامی‌سی اهمیتلی بیر شهرین وارلیغی‌نین نیشانه‌سی‌دیر. 

هر حالدا، تبریزین (تارويی _تارماکيسین) وارلیغینا لاب قدیمی سند ایکینجی سارقونون کتیبه‌سیدی (م . ق ۸–جی یوزایللیگین آخیلرینده) . گۆجلۇ ایحتیمال‌لارا گؤره، شهر، آشورون ییخیلچی گۆج‌لری‌نین حمله‌سی‌نین جریانیندا آرادان گئدیر و داها نئجه کی گئچدی، میلاددان قاباق اۆچونجو و دؤردونجو یوزایللیک‌لردن سوْنرایاجا، اوْندان بیر آد و نیشان یوْخدۇر، تا اوْ کی ائرمنی تاریخ‌چی‌لر تاوریژ آدلی بیر شهردن دانیشیرلار و ساسانی دؤورۆنده ایندیکی تبریز مووقئعیّتینده بیر شهرین وارلیغی وئریلمیش صوبوتلا اله گلیر. حدس وۆرماق اوْلار کی ویران اوْلۇنمۇش تارویی _ تارماکیس شهری‌نین اطرافیندا و کندلر توْپلۇسۇ کی اوْ حودوددا سپه‌له‌نمیشدی‌لر کی سارقونون کتیبه‌سینده‌ده اوْنلاردان سؤز دئییلیب؛ یئنه بیر شهر جانلانیر و آبادلیق و توسیعه‌یه اۆز تۇتور. سوْنرا بیر سببه گؤره، شهر یئنه تنزّوله گئدیش آچیر. نئجه کی ساسانی دؤورۆنۆن آخیرلرینده و عرب‌لرین حمله و فتح‌لرینده و تا هیجری گۆنشلی‌نین ۲–جی یوزایللیگین ایلک نیمه‌سینه‌جه اوندان بیر آد آپاریلمیر؛ و تا او واخت کی ایلک دفعه اۆچون، و بۇ دفعه تبریز آدیلا تاپیلیر. اوَّلده بیر قالادان آرتیق دگیل؛ بیر قالا کی سوْنرالار بیر بؤیۆک شهره تبدیل اوْلۇر. بیر شهر کی اؤزونو آخیر ۱۲–جی _ ۱۳–جو میلادی یوزایللیگین ایلک ایللرینده اۆزون عومرونون عرضینده آذربایجانین لاب آدلیم شهرینه تبدیل ائله‌دی. 

 

تبریز شهری دوغو آذربایجانین غربی طرفینده قرار تاپیب‌دیر. بۇ  شهر شمال طرفیندن پکه چین و عینالی داغلارا شیمال شرق طرفیندن گوزنی و باباباغلار داغینا و شرقی طرفیندن پایان گردنه سینه و جنوب طرفیندن سهند داغلارینا محدود اوْلوبدور . 
تبریز قوزئی و گونئی و دوغو طرفدن تامام داغلارا و باتی طرفدن دوز یرلره و آجی چایین دوز باتلاغلارینا محدود اوْلوب کی بیر بویوک چوخورا بنزییر . 
تبریز زلزله خیز شهرلردن دیر و تاریخ بویوندا نئچه دفعه لر بو شهرده شیدّتلی زلزله‌لر گلیبدیر، کی بونا گوره ده چوخلو تاریخی بینالار تبریز شهرینده آرادان گدیبلر و محو اوْلۇبلار.
تبریز شهری‌نین بویو دنیزلردن ۱۳۴۸ متیردی، مرند اۆچ‌یوْلۇندا ۱۵۶۱ متیر و زعفرانیه محله‌سینده چوخلو دییشیر بۇ بوی.

تبریز شهری، ایرانین ۲-جی بؤیوک صنعتی شهری‌دیر و چوخلو بؤیوک و صنعتی کارخانانی اؤزونده یئرلشدیریب‌دیر. بۇ  کارخانالاردان تیراختورقاییرما، ماشین‌قاییرما، چرخشگر، ایدم، موتوژن، بلبرینگ‌قاییرما، پیستون‌قاییرما، پمپیران، آذربنیاد و صانع کارخانالارینا ایشاره ائتمک اولار.

 

تیراختور کولوبو ایرانین بؤیوک کولوب‌لاریندان بیری‌دیر، هابئله گونئی آذربایجانین ان بؤیوک کولوبودور. ماشین کولوبو، گؤستریش‌پولات کولوبو و بلدیه‌اسپور (شهرداری تبریز کولوبو) دا تبریزین باشقا بؤیوک کولوبلاری دیرلار. ماشین فوتبال کولوبو ۱۳۴۷–جی هیجری گۆنشلی ایلینده تأسیس اوْلۇناراق، گونئی آذربایجانین ان قیدمتلی کولوبو ساییلیر.

تبریز شهری‌نین ایچیندن ایکی چای گئچیر: قورو چای و اسبه‌ریز چایی. بۇ  چای‌لار، سولارینا زیبیل (ائو زیبیلی و کارخانا زیبیلی) توکولدوگونه گؤره، نئچه ایل‌لردیر باتیق اوْلوب‌دولار و شهرین چئهره‌سین خاراب ائدیب‌لر. آما تازالیق‌دا تبریز بلدیه‌سی بیر طرح‌ده بۇ  چای‌لارین دؤوره‌سینده آغاج و چمن اکمگی‌له ایسته‌ییر اون‌لاری گوزل‌لتسین.

بو شهرده چوخلو اونملی و مؤعتبر بیلیم‌یورد واردیر کی اون‌لارین ایچیندن تبریز بیلیم‌یوردو، سهند بیلیم‌یوردو، آزاد بیلیم‌یوردو، پیام-ی نور، هونر بیلیم‌یوردو، آذربایجان‌نین شهید مدنی بیلیم‌یوردو و خوجا رشید بیلیم‌یوردونا ایشاره ائتمک اولار.

تبریز شهری‌نین چوْخلۇ گؤزل و بؤیۆک بازارلاری واردیر کی اوْنلارین لاپ اؤنملی‌سی تبریزین قدیم بازاری‌دیر کی دۆنیانین لاپ بؤیۆک سونَّتی بازاری آدلانیر. شمس-ی تبریزی، تربیت، امیر، گورجولر و دوه‌چی بازاری، تبریز شهری‌نین آیری بازارلاریندان‌دیرلار.
ایندیسه تبریزین اۆستو اورتولو بازاری، بیرله‌شمیش میللت‌لرین یونئسكو سازمانی‌نین طرفیندن ثبت اوْلونوب كی بوندان سوْنرا اوْنۇن طرفیندن داها یاخشی بیر شكیلده قوروناجاق‌دیر.

تبریز اهالی‌سی‌نین دیلی آذربايجان تۆركجه‌سیدیر. آمّا بۇ شهرین اهراب محله‌سینده آز سایی‌دا ائرمنی وطنداش‌دا یاشاییرلار کی اونلارین سایی چوْخ آزدیر و اونلارین‌دا چوخو ائرمنی دیلیندن علاوه، آذربایجان تورکجه‌سینی‌ده بیلیرلر و دانیشیرلار.

تبریز اهالی‌سی‌نین چوْخونلوغون آذربایجان تورکلری تشکیل ائدیرلر. بیر آراشدیرمادا کی شورای فرهنگ عمومی طرفیندن ۱۳۷۹–جی هیجری گۆنشلی ایلینده انجام تاپمیش‌دیر، بللی اوْلمۇش‌دور کی تبریزین اهالی‌سی‌نین ۹۶٫۵٪ تۆرک، ۱٫۸٪ فارس، ۱٫۱٪ ائرمنی و ۰٫۶٪ باشقا ائتنیک قوروپلاردان‌ایمیشلار. 

تبریز اهالی‌سی قدیم زامانلاردان موسلمان و اون‌ایکی امامین شیعه‌سی دیرلار، لاکین بۇ  شهرده موسلمان‌لاردان سوْنرا باشقا دینلره اینانج‌لاری اولان‌لاردا یاشاییرلار، او جومله‌دن؛ ارمنی مسیحیلری ٣٬٢۹۷ نفر، آشوری مسیحیلری ۵۰۳ نفر، زرتوشتی‌لار ۲۶ نفر، آیری بیر مسیحیلر ۱۷ نفر و کلیمی‌لر ۵ نفر بۇ شهرده یاشاماقدا دیرلار. 
بیرینجی شاه اسماعیل تبریز شهرینده تاج‌قویماسی‌ندان سونرا، شیعه مذهبی بۇ شهرده و بۆتۆن صفوی ایمپیراتورلوغونون اراضی‌سینده رسمی مذهب اعلام اوْلدۇ، او زاماناجان تبریز اهالی‌سی یاخلاشیق یوزدن یئتمیشی سونّی مذهبینه اینانج‌لاری واریدی.

تبریز کۆلتۆرۆ اورتاشرق منطقه‌سینده و حتی بۆتۆن دۆنیادا چوْخ موحتشم و اؤنملی ساییلیر. شعر، ادبییات، هۆنر، خطاطلیق، تاریخ، سیاست، فقه، تفسیر و فلسفه قوْنولاریندان تبریز شهریندن چوخلو مشاهیرلر قالخیبلار. ایران مملکتینده مینیاتور مکتبینده بیری تبریز مکتبیدی. مینیاتور مکتبی بۇ  شهرده ائلخانیلر، جلایرلیلر، قاراقویونلولار، آغ‌قویونلولار و صفویلر زامانی دۆزلیب‌دی. 
تبریز مشاهیرلریندن بیر تعدادی یوز اللیر قاباغلاردان الماخ اولار بولاردان آد آپاراخ کی : نظام‌الدین تبریزی فقیه شافعی سککیزیمنجی عصریده ، قطران تبریزی شاعیر بشیمینجی عصریده خطیب تبریزی عرب ادبییاتین عالیمی و حماسه دیوانین یازانی بشیمینجی عصریده و آلتیمینجی عصرین اوللرینده، تاج‌الدین تبریزی شافعی مفسیر سککیزیمینجی عصیرده ، ملا قاسم انوار عارف و شاعیر دوققوزیمنجی عصریده ، ملا رجبعلی تبریزی حکیم و عارف اونبیریمینجی عصریده، بدیع‌الزمان تبریزی خططات و شاعیر اونبیریمینجی عصریده
تبریز مشاهیرلریندن بۇ  اینی زاماندا الماخ اولار سید محمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف، شیخ عبدالحسین امینی الغدیر کتابین یازانی ، سید حسن تقی‌زاده سیاست‌مدار و مۆحقیق، ، محسن هشترودی ریاضیدان ، حسین کاظم‌زادهٔ ایرانشهر نویسنده سی و سید محمدحسین شهریار شاعیر آد آپاراخ .

بیر تعداد آثار تبریزین مینیاتوردان مکتبیندن اون‌دؤردیومینجی عصریده:

بو شهرین یوزدن آرتیق پارکی واردیر کی اونلارین لاب اؤنملی‌لری شاه گولی ، باغلارباغی و گولوستان باغی پارک‌لاری‌دیرلار.

تبریز شهری‌نین ایکی‌یوزه یاخین محلله‌سی واردیر کی اونلارین لاب اؤنملی و تاریخی‌لری مقصودیه، بازار، نوبر، خیاوان، منصور (محله)، باغمئشه، امیرخیز،اهراب، دوه چی، مارالان، سئلاب، سرخاب، ششگیلان، چرنداب و شام قازان محله‌لری‌دی‌لر.

 

بو شهر بیر تاریخی شهر اوْلدوغونا گؤره، چوخلو قدیمی و گؤرمه‌لی یئرلری واردیر کی اونلارین ایچیندن بۇ  یئرلره ایشاره ائله‌مک اولار:

بو تاریخی یئرلردن سونرا ، چوخلو تاریخی بینالار دا تبریز شهرینده واریمیش کی بیر تعدادی زلزله اثرینده آرادان گئدیبلر و بیر نئچه سی ده پهلوی حکومتی نین زامانیندا دولت توسطی ایله آرادان گئدیب و محو اولوبلار.

تبریز ۱۳ شهرینن موختلیف اؤلکه‌لرده قارداشلیق باغلانتیسی وارده و ۴ شهر تورکیه ده یئرلشیب.




#Article 205: تبریز بیلیم‌یوردو (470 words)


تبریز بیلیم‌یوردو،  تبریزده بیر بیلیم‌یوردودور کی ایران‌دا تاریخ باخیم‌دان، ایکینجی و علمی باخیم‌دان، اونونجو تحصیل اوجاغی ساییلیر کی ۱۳۲۵-جی گونش ایلینده، سید جعفر پیشه‌وری، آذربایجان میلّی حکومتینین باشچی‌سی، بویوردوغو اساسیندا قورولدو.

تبریز بیلیم‌یوردونون آد قویماسی بئله‌دیر کی ۱۳۲۵ده (قورولوش تاریخی) ترتیب ایله ،«آذربایجان میلّی دارالفنونی»، «آذربایجان خلق اونیورسیته‌سی» و نهایت‌ده «آذربایجان اونیورسیته‌سی» بو  بیلیم‌یوردا سئچیلدی. بیلیم‌یوردونون آدی ۱۳۲۶جی ایلینده  «تبریز بیلیم‌یوردو» و نئچه ایل سونرا «آذرآبادگان بیلیم‌یوردو»نا و یئنی‌دن «تبریز بیلیم‌یوردو»نا چئویریلدی کی سونرالاردا «تبریز طب علم‌لر بیلیم‌یوردو» اون‌دان آیریلدی.

ایکینجی دونیا ساواش‌یندان سونرا، آذربایجان میلّی حکومتی‌نین دؤورونده، سید جعفر پیشه‌وری‌نین بویوردوغو اساسیندا، تبریز بیلیم‌یوردونون تؤرمه فیکری باشلاندی. ۱۳۲۴-جی ایلین ۹-جو آیین ۱۰-جو گونو بو دستور وئریلدی. آذربایجان میلّی حکومتی‌نین مجلیسی تصویب ائلدی کی:

دوکتور جهانشاهلو افشار بو بیلیم‌یوردون باشچی‌لیغینا سئچیلدی و بیر ۷ نفرلیک کومیته درس‌لرین، اوستادلارین و باشقا ایشلری بیر یئره ییغیماق اؤتری قورولدو. ۱۳۲۵-۳-۲۲سینده اصلی تیکینتی‌نین تؤره‌مه‌سی اولجه بیر یادیگار داشین دانیشسرایا قویماق و چاغیریلان‌لار اصل تیکینتی‌نین تؤره‌مه یئرینه گئدمه و بیر یادگار اونون پی‌نین بئتونونا قویماق ایله باشلاندی. ۱ میلیون بیلیم‌یوردون اول مرحله تیکینتی‌سینه و ۱ میلیون جاری هزینه‌لر اؤتری نظرده توتولدو. ۱۳۲۵-۴-۱۰دان ۱۳۲۵-۵-۱۵قدر آد یازدیرما زامانی ایدی. ۱۲-ی اوخویانلار کونکورسوز و اونلار کی ۱۱-ی اوخوموشدولار و یا ایلک دانیشسرانی اوخوموشدولار کونکورلا بیلیم‌یوردونا گئتدیلر. کوکنکور ۶-جی آیدا اولدو و زامانیندا کیلاس‌لار باشلادی. اوندا بیلیم‌یوردو ۳ فاکولته‌دن تشکیل تاپمیشدی:

اوستادلارین تبریزین باش دوکتور، موهندیس و اوستادلارندان سئچیلمیشدی و بیر ریاضیات اوستادی‌دا باکی‌دان گلمیش‌دی. پیشه‌وری دیل و ادبیات اوستادلاریندان ایدی. تورک دیلی(آذربایجان تورکجه‌سی) بوتون ریشته‌لر ایجباری ایدی و بو درسین اوستادی گنجعلی صباحی ایدی. کیلاسلار ناهارچاغی ساعات ۲دن آخشام ۸قدر ایدی. تبریزذه ساکین اولمایان اؤیرنجی‌لره یاتمایئری نظرده آلینمیشدی و بوتون اؤیرنجی‌لره صبحانه، ناهار و شام یئمه‌ک‌لری موفته ایدی. وارهایت قازئت‌ین (غربی آلمان قازئتی) یازدیغی اساسیندا آذربایجان میلّی حکومتی‌نین بیلیم‌یوردا وئردیگی بوتون آزربایحانین بودجه‌سین‌دن، پهلوی دؤورونده، چوخ ایدی.

بیر ایلدن آز فعالیت‌دن سونرا، آذربایجان میلّی حکومتی‌نین آرادان گئتمه‌سی ایله، بو بیلیم‌یوردودا نئچه آی تعطیل اولدو. سونرا مصطفی حبیبی و خان‌بابا بیاتی، تهران بیلیم‌یوردونون اوستادلاری و منوچهر اقبال و شفق، ایلین 10-جو آیی تبریزه گلیب و یئنیدن بو بیلیم‌یوردو ایشه سالدیلار.
آذربایجان‌نین میلّی شورادا اولان نماینده‌لری و یوللانان هیئتین چالیشمالار اساسیندا قرار اولدو یئنیدن بیلیم‌یوردو آچیلسین. دوکتور اقبال او زمانین باشباخانی تبریز بیلیم‌یوردونون 13-جو قورولان ایل دؤنومونده دئییب:«13 ایل بوندان اول(1325-10) بیز تبریزه گئتدیک. بیر سیرا افراد اورانین باغلانماسین ایستییردیلر آمّا بیز اؤیرنجی‌لرین تکلیفین آیدین ائتمک اساسیندا  بیلیم‌یوردونون یئنیدن ایشه باشلانماسین ایسته‌دیک.»1225- اؤیرنجی‌لرین گوناه‌سیز اولماق‌لارینا اؤتری بو هیئت تصمیم توتدو کی «1325-10-14 ده بیر کمسیون دوکتور اقبال (بهداری باخانی)، دوکتور حبیبی، دوکتور کاسمی، دوکتور بیانی، صادق‌نژاد (فرهنگ باخانی) و دوکتور رضازاده شفق حضورلاری ایله تبریزده قورولدو و تبریز بیلیم‌یوردونون ایشینه دوام وئرماغی تصویب اولوندو.»

ایران اسلام انقلابیندا تبریز یئنه تبریز بیلیم‌یوردو نئچه آی تعطیل اولدو.

تبریز بیلیم‌یوردو 18,000دن چوخ اؤیرنجی‌سی وار کی 841-ی دکترا اؤیرنجی‌سی، 4,780-ی فوق‌لیسانس اؤیرنجی سی دیلر ؛ هم‌ده 500 اوستادی(علمی هیئت اوستادی) وار.

تبریز بیلیم‌یوردونون 17 فاکولته، 1 تحصیل‌یئری 1 اولوسلارآراسی پردیسی، 6 آراشدیرما مرکزی واری‌دیر.




#Article 206: تبریزین بلدییه سارایی (137 words)


تبریزین بلدییه سارایی ایران اؤلکه‌سی، دوغو آذربایجان اوستانی و تبریز شهرینده یئر‌لشن بیر بینا دیر.

بو بینا ۱۳۱۴–جو شمسی ایلینده، آلمانین موهندیسلری‌نین الی‌له، قدیمی بیر قبریستانین اۆستونده تیکیلیب. بۇ بینادا بیر بؤیۆک ساعات یئرلشیب کی هر ۱۵ دقیقه‌ده بیر سئری زامانی اعلان ائدیر. بۇ بینا ایکینجی دونیا ساواشیندان اؤنجه‌کی آلمان بینالارینا اوخشاییر. بۇ بینا تبریز شهری‌نین اوْرتاسیندا یئرلشیب و ایندیکی حالدا شهر و شهرداری آدلا بیر موزه‌یه چئوریلیب.

بۇ بینانین قاباغینا ساعات قاباغی دئییلیر. ۱۳۲۴–جو ایله کیمین بۇ بینانین قاباغی دؤردیوْل () ایمیش. ۱۳۲۴–جو ایلدن، آذربایجانین میلّی حوکومتی زامانیندان، بۇ بینانین قاباغی مئیدانا چئوریلیر. بۇ مئیداندا ایلک دفعه باغیرخانین هئیکلی قویولور. آذربایجانین ایشغالیندان سوْنرا بۇ هئیکل پهلوی حؤکومتی طرفیندن گؤتۆرۆلۆر و اوْنۇن یئرینه محمد ریضاشاه‌ین هئیکلی قوْیۇلۇر. ۱۳۵۷–جی ایلده ایراندا ایسلام انقلابیندان سوْنرا، محمد ریضا پهلوی‌نین هئیکلین بۇ مئیدان دان گؤتۆردۆلر. بۇ بینانین اوجالیغی ۳۰٫۵ مئتیر دیر.




#Article 207: تجنیس (169 words)


قافیه و ردیفینده جیناس سؤزلر ایشلنن شعره تجنیس دئییلیر. تجنیس صنعتی موختلیف شعر شکیللری ایله مئیدانا گله‌بیلر:

تجنیس یاراتماق شاعیردن بؤیوک باجاریق و اوستادلیق طلب ائدیر اونا گؤره ده هر آشیق بو مئیداندا آتینی چاپا بیلمه‌میشدیر. تجنیس عوموما بئش بنددن آرتیق اولماز.

عاشیق قوربانی، عاشیق عابباس توفارقانلی تجنیسلریندن بعضی بندلری وئریلیر.

قوربانی دئر:

بورا گلدیم یار اۆچون

کس جیگریم، دوغرا باغریم، یار اۆچون

یار اودوکی یاردان سونرا یار اۆچون

یاخا ییرتا، زولف داغیدا، یارا اۆز.

عاشیق عاباس توفارقانلی دئر:

قاباق آیدی، زولف بولوتدو، یۆز گۆندو.

حسرتیندن بیر ساعاتیم یۆز گۆندو.

هئچ دئمیرسن قول عاباسیم اۆزگوندو

غم باشیندان توتار درد آیاغیندان.

آشاغیدا عاشیق علسگرین بیر تجنیسینی اوخویوروق:

آی اۆزه اۆزه

آی نازنین دردین منیم جانیمی

آز قالیب اینجه‌لده آی اۆزه, اۆزه

آلیبسان الیمدن دین ایمانیمی

موشتاق ائیله‌ییبسن آی اۆزه، اۆزه

یار مسکنیم آستانامی، دردی می؟

کامیل باغبان گۆلو باغدان دردیمی؟

آ بی موروت دردین منیم دردیمی

آرتیریب، یئتیریب آی یۆزه، یۆزه.

یازیق علسگری اودا سالیبدی

فلک گؤزدن سالیب، او دا سالیبدی

چشمه کناریندا اودا سالیبدی

جوموب سونا کیمی آیاۆزه، اۆزه.




#Article 208: تسوج (128 words)


تسوج ایرانین شهرلریندن بیری دیر کی دوغو آذربایجان اوستانینده شبیستر بؤلگه‌سی‌نیندا واقع اوْلوب دیر.
سون ساییلمیش نفوس سایی سی اساسیندا تسوج شهر 1390 جی شمسی ایلینده 7370 نفر جمعیتی واریمیش.بو شهر 40 کیلومتر شبیستر دن آرالی اولاراق 55 کیلومتر سلماس دان هابئله اوستان مرکزلریندن اورمیه شهریندن 140 کیلومتر تبریزدن 110 کیلومتر آرالی دیر طسوج اؤلکه نین پایتختی تهران شهریندن 721 کیلومترباتی قوزئینده یئرلشیب.

شهرین گورمله لی یئرلریندن کلمبور و هابئله شهرین کناریندا اوْلان میوه باغلاریندان آد آپارماق اولار.

تسوج علمدار داغلاری نان ، اورمیه گؤلونون آراسیندا یئرلشیب دیر و اونون هاواسی قیش ده سویوخ و یای دا ایستی دیر.

بو شهرین سوقت لری : قیسی ، لوبنان آلماسی ، تسوج آرمودی ، اریک ، قوز ، بادام و آلبالی دور کی تورکیه و آذربایجان اؤلکه لرینه صادیر اؤلورو.




#Article 209: تیفلیس (165 words)


تیفلیس گورجوستانین باش کندی، قافقازین صنایع، مدنیّت و علم مرکزلریندن بیریدیر. اؤلکه‌نین دوْغو حیصه‌سینده، کۇر چایی‌نین هر ایکی ساحیلینده، ۴۰۶-۵۲۲ متر هۆندورلوکده، تیفلیس چوککلیگینده یئرلشیر.

شهر ۲۴۴ کوادرات کیلومتر اراضیده یاییلمیشدیر. «تیفلیس» توْپونیمی‌نین حرفی معناسی قدیم گۆرجو دیلینده «ایستی‌سو» آنلامینا گلیر. تاریخی قایناقلارا گؤره، شهر ائرامیزین بئش عصرینده گۆرجو سرکرده‌سی واختانق قورقاسالی طرفین‌دن سالینمیشدیر.

۲۰۰۶-جی ایلین اوّلینه اوْلان معلوماتا گوره، اهالی‌سی‌نین سایی ۱،۱۰۳،۳00 نفر و یا گۆرجوستانین جمعی اهالی‌سینین ۲۵،۱%-نی تشکیل ائدیر. اهالی‌سی‌نین تقریبا ۸۰%-ه قدری ائتنیک گۆرجولردن عیبارتدیر. حاضیردا شهرده سایجا ۳-جو ان چوْخ‌سایلی ائتنیک قروپ سایلاری ۱۸ مینه چاتان آذربایجانلی‌لاردیر.

تیفلیس ایقتیصادی باخیمدان حاضیردا گۆرجوستانین ان اینکیشاف ائتمیش بؤلگه‌سی حیساب اوْلونور. ۲۰۰۵-جی ایلده اؤلکه‌ده ایستیحصال ائدیلمیش صنایع محصولونون ۳۵، ۴%-ای، تیکینتی‌نین ۶۳، ۶%-ای بو شهرین پایینا دۆشموش، فعالیتده اوْلان موسیسه‌لرین سای اعتیباری‌ایله ۴۷، ۴%-ای بۇرادا جمعلشمیش‌دیر.

تیفلیس گۆرجوستان رئسپوبلیکاسی‌نین باشکندی اوْلماقلا یاناشی، ایری صنایع، علم، مدنیت و نقلیات مرکزیدیر. شهر ۸ رایونا بوْلونور. ایللیک اوْرتا تمپراتور ژانویه آیین‌دا ۰، ۵º س، جولای آییندا ۲۴، ۲º س اوْلور. ایللیک یاغینتی‌نین میقداری ایسه ۵۶۸ مم-دیر.




#Article 210: توفنگ (262 words)


توفنگ ()، بیر نوع اودلو سیلاحدیر.

بو گون بیزه معلوم اولان تفنگ هله 1300- جو ایلده معلوم اولان آتشلی سیلاحین اساسیندا اینکیشاف ائتدیریلمیشدیر. ایلک واختلاردا بو تؤمه یولو ایله حاضیرلانمیش بورودان ایعبارت ایدی. بو بورو کیچیک دئشیکدن آلوولاندیریلیردی.

ایلک ال بورولان چوخ گئیری ایدی. XVI عصرین اورتالاریندا حاضیرلاما تکنولوژیاسینین اینکیشاف نتیجه سینده اونلارین دقیق لی یی آرتیر. بو طرفده دوزلدیلمیش تفنگ لر آرتیق بو گون معلوم اولانلار ایله اوخشارلیق لار واردیر. اونلارین چوخوندا مکانیکی دارتما سیستمی  وار ایدی. آغیر چکییه مالیک اولدوغوندان اونلار چوخ واخت دایاق اوزرینده قویولوردولار کی ، بو ، آتش زامانی یارانان تکان لار سنگیدیردی.

XVI  عصرده دمیرچی لیک پئشه سی اینکیشاف اتئدیکدان سونرا بورولار موشکئت لرله عوض اولونماغا باشلاییر. موشککئت لر سۆرعت له اینکیشاف اتئدیریله ره ک دؤیوش میدانلاریندا گئنیش تطبیق اولونورلار. ایپله آلیشقان گئتدیکجه چاغماق داشلاری (بو فیلینت ده آدلانیر) ایله عوض اولونماغا باشلاییر. بوتون بونلار تفنگین داها دا گئنیش تطبیق ائدیلمه سینه ایمکان یارادیر.

XİX عصرده ایستیفاده ائدیلن پاترونلاردا یئنی مدل – کاپسولالار تطبیق اولونماغا باشلاییر. تفنگین تیته یی چکیلدیکجه چاخماق باشلیغی کاپسولانین اوج حیصّه‌سینه ده یه ره ک اوراداکی ضربیه حساس پارتلاییجی ماده نین آلیشدیریر و بونونلا کاپسولاداکی باریت آلوولانیر. اول کی مد ل لره نیسبتا بو مکانیزم رطوبت و یا هوا دوروموناقارشی حساس دئییلدی.

XİX عصرین اورتالارینا قدر یوخاریدا تصویر اولونان تفنگ مدل لری قاباقدان دولدورولوردولار. بودان سونرا آرخادان دولدورولان سیلاح لار میدانا گلیر. اولده کاغیذ پاترونلاردان ایستیفاده ائدیلمیه باشلاییر. 1860- جی ایله صنایع اوصولو ایله ایستحصال اولونموش متال گیلزلی پارترونلارین تطبیقینده کئچیلیر. بونونلا تفنگ لرین ایچ  پرینسی پینده ده تکمیل لشمه باش وئریر. چوخ دفعه یوک له نه ن  تفنگ لر میدانا گلیر.




#Article 211: تقی رفعت (726 words)


تقی رفعت تام آدیلا میرزا تقی خان رفعت (دوغوم: ۱۲۶۸ دوغوش تبریز - اؤلوم: ۱۲۹۹ دوغوش زومار آیی‌نین 24)، آقا محمد تبریزی‌نین اوْغلو، شاعیر، یازیچی، قادین حوقوقونون ساوونجوسو و دئوریمسل ژورنالیست. رفعت ایراندا یئنی شعرین تمل قویان ایلک شاعیردیر . رفعت تورکجهده یاییلان آذرآبادگان و فارسجادا یاییلان تجدد و آزادیستان درگیلری‌نین مودورو و باش یازاری اولوبدور.

ایلکین تحصیلاتین باشا ووراندان سوْنرا، عالی تحصیلات آلماق اۆچون ایستانبول شهرینه گئتدی. درسین قورتاراندان سوْنرا، ترابوزاندا اوْلان ناصری مکتبی‌نین مودورو سئچیلیدی. بیرینجی دونیا ساواشیندا، 1925 میلادی ایلینده، تیزاری روسیه ترابوزان شهرینی آلیر و رفعت تورکیه‌نی ترک ائتمک مجبوریتینده قالیر. تبریزه قاییدیر و فرانسه‌جه تدریس ائتمه‌گه باشلاییر. شئیخ محمد خیابانینین قیامیندا اونون یانیندا اولور و نهایت آذربایجان دموکرات نهضتی‌نین قیامی‌نین سرکوبوندان سوْنرا 31 یاشی اوْلان زامان قیزیل دیزده کندینده اوزون اولدورور و یا اولدورولور.

میرزا تقی خان رفعت، آقا محمد تبریزی‌نین اوْغلو، شاعیر و یازیچی و دئوریمسل ژورنالیست، 1268 دوغوش (1308 آیسل) ایلینده تبریز شهرینده دونیایا گلدی. ایلکین تحصیلاتین باشا ووراندان سوْنرا، عالی تحصیلات آلماق اۆچون ایستانبول شهرینه گئتدی. درسین قورتاراندان سوْنرا، ترابوزاندا اوْلان ناصری مکتبی‌نین مودورو سئچیلیدی. بیرینجی دونیا ساواشیندا، 1925 میلادی ایلینده، تیزاری روسیه ترابوزان شهرینی آلیر و رفعت تورکیه‌نی ترک ائتمک مجبوریتینده قالیر. تبریزه قاییدیر و فرانسه‌جه تدریس ائتمه‌گه باشلاییر.

اورتا سویه‌ده بوی، آریق، اویغون قیافه، ایری و قارا قاش-گؤز، درین و سحر ائدیجی باخیشی و قاچیمش رنگی وار ایدی.

بو دورده شیخ محمد خیابانی و یولداشلاری، آذربایجان موختلیف نوقطه‌لریندن گلن  480 نفرلیک بیر اوستانی کونفرانسدان آذربایجان اوستانی کومیته‌سی‌نین اویه‌لرین سئچیب و آذربایجانین دموکرات حیزبین قوردولار.

خیابانی‌نین سیاسی موباریزه‌سی ایره‌لیه‌یَن زامان رفعت اونون یانینداایدی. او توپلومسال و سیاسی شعر سؤیلمک و یازی یازماق و دانیشیق آپارماقلا آذربایجانین دموکرات نهتینین ایره‌لیله‌مه‌سینده دَیَرلی ایشلر گؤروردو. اؤرنک اۆچون 1296-جی ایل، چیله آیی‌نین ایکیسینده تجددودون بویوک و شوکتلی صحنینده، هاوانین سویوق اوْلان بیر زاماندا، 10 مین نفرده چوْخ آداما دانیشیق آپاردی.

آذربایجانین دموکرات نهضتی آرادان گئدندن سوْنرا تقی رفعت قیزیل دیزده کندینه گئدیب و گیزلندی و 1299-جو ایل، زومار آیی‌نین 24-ده (1920 – 6 سئپتامبر) اوزون اؤلدوردو و یا اؤلدورولدو. هله‌ده هاردا دفن اولوندوغو بللی دئییل.

آذرآبادگان درگیسی عوثمانلیلارین آذربایجانا گلدیکلری زامان (1918م)، تبریز شهرینده، آذربایجان تورکجه‌سینده یاییلیردی. تقی رفعت بۇ درگینین باش‌یازاری  و قارداشی محسن رفعت درگی‌نین سوروملومودور ایدی. بۇ درگی مجدالسلطنه افشار اورومی‌نین حیمایه‌سی آلتیندا یاییلیردی. دکتر علی اکبر پیشوا دا 1343 آیسل (1303 دوغوش - 1924 میلادی) ایلینده همین آدلا درگی یاییبدیر.

رفعت شئیخ محمد خیابانی، فیوضات، عبدالله زاده و امیرخیزی امکداشلیق ایله تجدود درگیسین یاییردی. ایرانین ایچینده چیخان درگیلرده، تجددود درگیسی درگی یایماق قاورامی و میصداقین داشییان بیرینجی گونده‌لیک ایدی. رفعت اینتیقادی مقاله‌لر یازماقلار اوز درین سیاسی و توپلومسال باخیشین گؤستریر و تهران اَیله‌شن گونده‌لیک یازارلارینا تجددود و آزاده‌لیک ایسته‌مک درسی وئریر.

آذربایجان دموکرات حیزبی‌نین 6 آیلیق ایش اوسته اولماسی زامان ، خیابانی هر گون تجددودو صحنینده اودلو دانشیق آپاراردی و آذربایجانین دئوریمچیلری و آزادلیق سئونلرین ایستکلرین و مراملارین مردوما ایضاح ائدردی. تورکجه‌ده گئدن خیابانی‌نین هرگونلوک دانیشیقلاری، قیسالدیلاراق تجددود درگیسینده یازیلیردی  کسروی‌نین ایدیعاسینا گؤره رفعت اونون دانیشیقلارین فارسجایا چئورینده جومله‌لرینه‌ده بعضی دَییشیکلیکلر ائدیردی.

آذربایجانین دموکرات نهضتی‌نین باشچیلاریندان اوْلان حاجی اسماعیل آقا امیرخیزی، آذربایجانین مشروطه یولوندا چکیدیگی بویوک زحمتلر و ایرانی آزادلیغی قایتاردیغینا گوره آزادیستان آدینی اوْنا قویماغی اؤنرله‌ییر. بۇ اؤنری قبول اوْلونور و آذربایجانین آدی آزادیستانا چئوریلیر. اوندان بیرآز سوْنرا 1295-جی ایل، خورداد آیی‌نین 15-ده تقی رفعت  ایداره‌چیلیگیله آزادیستان درگیسی یاییلماغا باشلاییر.

آزادیستان درگیسی اوزون ادبیات ساحه‌سینده تجددود (رونسانس-یئنیلنمک) یانداشی تانیتدیریردی و قادینلار حاقلاری و جیددی صورتده یئنی شیوه و اوسلوبو باره‌ده اوْلان گنچ شاعیرلرین بحثین یایماقلا اوز زامانیندا اوْلان درگیلره اوستونلوگه مالیک ایدی. آزادیستان درگیسیندن اوچ نومره یاییلدی و دؤردونجو نومره‌سی یاییلماق حالیندا اوْلان زامان (21 زومار 1299) آذربایجانین دموکرات نهضتی مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) الیله سرکوب اولوندو و درگی یاییلمادی.

تقی رفعتی یئنی شعرین ایلك تئوریسین، قاباقجیلی و سسله‌یَنی سانماق اولار .  نیما یوشیجدن اؤنجه اوْلان شاعیرلر یئنی شعرین قایدالارینی و فلسفه‌سینی ائله‌ده یاخشی بیلمیردیلر. بونلارین ایچینده تكجه تقی رفعت بیله‌بیله بۇ یولا آیاق باسمیشدی، اودا تئز بیر زاماندا اؤزون اؤلدوردو  . رفعت فارسجا، فرانسه‌جه و تورکجه‌نین یاخشی بیلیردی و هر اوچ دیلده دَیَرلی یازیلار و اوره‌گه یاتان غزللری واردیر. دئمك اولار رفعت بیرینی یئنی شعری یاردان و تمل داشین قویدو، گئتدی و اونودولدو. حبیب ساهر، آذربایجانین یئنی شعری‌نین آتاسی، رفعت و اونون ادبی مکتبی باره‌ده بئله یازیر:

تئز بیر زاماندا رفعت مکتبی آدلی بیر مکتب یاراندی. اوزامان موباریکه اوخولودا شاعیر چوْخ ایدی و اونلارین آراسیندان نئچه نفر او جومله‌دن  احمدخرم، تقی برزگر و یحیی میرزادانش (ایندیکی آرین‌پور) یئنی شعرین پارلاق یازارلاری اولدولار.  دئمک اولار رفعت بیرینی یئنی شعری یاردان و تمل داشین قویدو، گئتدی و اونودولدو.




#Article 212: تناسوب (204 words)


ديوان ادبياتيندا آنلاملاري آراسيندا علاقه  اولان سؤزلرين عئيني ايفاده ده ايستيفاده ائديلمه سييله ائديلن ادبي صنعت. نومونه:

 

آسيب روزيگاري گوليستاني دئهرئ

سن سئروي گولعيذاري هئوادار اولان بيلر     باقي

 

تناسوب، ايلهام و تضاد صنعتلرييله ده بيرليکده ايستيفاده ائديلر. بو ايستيقامتييله ده ايکييه آيريلار: ايلهامي تناسوب: ايلهام و تناسوب صنعتلري نين بيرليکده ايستيفاده ائديلمه سييله ائديلر. ايکي آنلامي اولان بير سؤزجويون، سطير يا دا بئيت ايچينده ايفاده ائديلمه ميش آنلامييلا ديگر بعضي سؤزلرين آراسيندا آنلام باخيميندان علاقه  قورولاراق ائديلر. نومونه:

 

نه گؤزل واکيادير بو کي آسيب جان گؤزونو

حبي غفلتده کئچن عؤمورومو يوخو گؤردوم

ذات  (جان گؤزونو آچيب قفلت يوخوسوندا کئچن عؤمورومون بير يوخو اولدوغونو گؤروب آنلامام نه گؤزل بير حاديثه دير. يوخو، دوش سؤزلري نين نظرده توتولمايان ايکينجي آنلامي نين حب و رویا سؤزلرييله علاقه سي واردير.)

 

ايلهامي تئضاد: ايلهام و تضاد صنعتلري بيرليکده ايستيفاده ائديلر. ايکي آنلامي اولان بير سؤزجويون سطير يا دا بئيت ايچينده ايفاده ائديلمه ميش آنلامييلا، آنلاملي بير سؤز آراسيندا علاقه  ياراتماق شکلينده ائديلر. ايفاده ائديلمه ين آنلام جيناس يولويلا تامين ائديلر. نومونه:

 

سرورليک ايستر ایسن اوفتادئليک شعار ائت

کيم دوشمه دن آياغا چيخمادي باشا بادئ      فوضولي

(بورادا آياق اؤنجه قدح سونرا گئرچک آياق آنلاملارييلا نظرده توتولور. فوضولي بئيتده سؤزجويون وورغولاماديغي آياق آنلامي ايله باش سؤزجويو آراسيندا تزاد ائدير.)

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 213: تهران (276 words)


تِهْران و یا تهران شهری (، ، اسکی یازیلاردا: طهران) _ ایران اؤلکه‌سی‌نین پایتختی و ان بؤیوک و ان چوخ نۆفوسلو شهری‌دیر. تهران، ایران‌ین قوزئی-باتی (شمالغرب) بؤلگه‌سینده یئرلشمیش بیر شهردیر. بۇ شهر ایران ایسلام جومهوریتی‌نین باشکندی‌دیر، هابئله تهران اوستانی'نین و تهران بؤلگه‌سی'نین ده مرکزی‌دیر. مساحتی ۱۵۰۰ مربع کیلومتر، اهالی‌سی‌نین سایی ۲۰۱۸-اینجی میلادی ایلده آپاریلمیش رسمی سیاهی‌یا آلماسی‌نین نتیجه‌لرینه اساساً ۹٬۰۳۳٬۰۰۳ نفردیر، کی بو باخیم‌دان، باتی آسیا'نین ان چوخ نۆفوسلو و ان بؤیوک شهری سایا گلیر، آیریجا تهران کلان‌شهری، اورتا دوغو'نون اۆچونجو بؤیوک و نۆفوسلو کلان‌شهری دیر. 
تهران، بیر نظره گؤره دونیانین ان بؤیوک آذربایجانلیلار یاشایان شهری

تهرانی ایلکین اولاراق، قاجار سولاله‌سی'نین ایلک پادیشاهی آغا محمد شاه قاجار ایران اۆچون باشکند سئچمیش‌دیر. اونون سوْنونجو پایتاخت تاریخی ۱۷۹۶-اینجی میلادی ایلدن باشلاییر. بوندان قاباق اؤلکه‌نین باشکندی شیراز، مشهد، نیشابور، ایصفاهان، قزوین، تبریز، مراغه، سۇلطانیه، همدان و باشقا شهرلر اوْلموش‌دور.

قاجار زامانیندان قاباق، بۇ منطقه رئی شهری (شهر-ی-رئی) آدی ایله تانینیردی؛ رئی شهری سلجوق تورکلری زامانیندا باشکند اوْلوب و قاباقجادا ساسانی دؤنمینده ایلک اولاراق «ویستام» آدلی ساسانی تورک خاقانی (شاهی) بۇ شهرده (رئی شهرینده) دؤولت قوروبدور.

تاریخ قایناقلاری اساسیندا، رئی ولایتی بیر زامان آذربایجان اوستانی‌نین بیر بؤلگه‌سی اوْلوبدور.

تهران شهری ایران باشکندی اولماغینا گؤره هر ائتنیک‌دن و هر میللت‌دن بۇ شهرده یاشایان واردیر. تۆرکلر، فارسلار، گیلکلر، مازنیلر، لورلار، عربلر، تورکمنلر، کوردلر، خلجلر و… بۇ شهرده یاشاییرلار. فرهنگ عمومی شوراسینین آراشدیرماسینا گؤره تهراندا ۶۶٪ فارس و ۲۵٪ تورک وار، آنجاق تهرانی یاخیندان گؤرنلر بیلیرلر کی بۇ دوروم ترسینه دیر. احمد داووداوغلو تورکیه‌نین اسکی خاریجه ایشلر باخانی تهران زیارتینده دئمیشدی: تهران ایستانبول‌دان سوْنرا دونیانین ایکینجی بؤیوک تورک شهری دیر، تهران‌ین آنکارادان چوْخ تورکو اولماسا اوندان آز تورکو اولماز.

امّا طرف‌سیز آمارلارا گؤره، تهران‌ین ائتنیک (قومی) ترکیبی بئله‌ایمیش؛

اهالی‌سینه گؤره ایران شهرلرینین سیاهی‌سی




#Article 214: تواریخی موسیقییون (521 words)


ته‌واریخی موسیقییون کیتابی خوته‌ن شهرینده ماللا عیصمت الله ایبن نعمت الله معجزی طرفیندن یازیلیپ دیر . بو اثرین ایلک سون قول‌یازماسی ، علی‌شیر نوایی کوللییاتی بیرله توپلانیپ ساخلانان بیر ریساله‌ده تاپیلیپ دیر . بو گۈن چین اؤلکه‌سینین ایجتیمایی فنلر آکادئمییاسینین کیتاپ‌ائوینده 909.217/149 ساییسیندا ساخلانیلیر . بو قولیازما 1338 هیجری قمری ایلنده‌ن اؤنجه یازیلیب دیر و سونوندا مۈفتی مۈحمد امین باقی آدلی بیر نفرین موهری باسیلیب دیر . مۈفتی مۈحمد امین باقی بو قول‌یازمادا ایشاره ائدیپ کی بو کیتابی آیری آدام اونا وئریب دیر .

قول‌یازما خوته‌نین سامان کاغاذیندا ، نستعلیق خططی بیله یازیلیپ دیر . بۈتۈنلۈکده اوتوز توققوز یاپراق دیر . یاپراقلارین ئه‌ن بویو 15*22 سانتی مئتیر دیر . یازیلار یاپراقلارین 9*19 سانتی مئتیرین توتوپلار . هامی یاپراقلاردا بیر بیرینه اوخشار 15 سطیر سؤز یازیلیپ دیر . قول‌یازمادا اصلی یازیلار قارا بویاقدا ، قونولار قیرمیز بویاقدا یازیلیپلار .

یازیچی اثرین سونوندا یازیلیش تاریخین ابجد سیستئمی بیرله به‌لگی ائدیپ دیر :

پۈتۈک تاریخین ، تاریخین ، ده‌پ ایدیم - بیله‌لمه‌سمیکین ده‌پ عجب غم یئدیم

تۈکه‌ت سـؤزنی معـجـیز غریب بیـنـاوا - اولوغ یولــغا کـیرگـیل بـولـوپ ماسـیـوا

تاریخین سؤزۈ ابجد سیتئمینده 1271 ساییسین گؤستریر بوندان بیلینیر کی یازیچی بو اثری 1271نجی هیجری قمری ایلده یعنی میلادی 1845نجی ایلده یازیپ دیر .

بو کیتابین یازیچی‌سیندان چوخ آز بیلگی ئه‌لده وار . بو بیلگیلریده ائله یازیچی اؤز کیتابینین موقدمه‌سینده وئریب دیر . بو کیتابین موقدمه‌سین اوخوماق ایله یازیچینین فارسجایا، عربجه‌یه تانیشلیغی به‌لگیله‌نیر نییه کی موقدمه‌ده یازیلیب دیر یازیچی تاریخی رشیدی ، ته‌واریخی روضه الصفا ، ته‌واریخی عجم آدلی فارسجا و ته‌واریخی طبری ، ته‌واریخی حوکما ، ته‌واریخی عرب آدلی عربجه کیتابلاردان ایستیفاده ائدیب دیر . بو یازیچی علی‌شیر نوایییه چوخلو ایرادتی وار ایدی ، اؤز اثرینین آیری آیری یئرلرینده نوایینی اوستازیم و پیریم سؤزلری ایله خیطاب ائلیییپ دیر و یازیپ دیر :

سن کیم کسبینگ هم موسیقی دور هم ابیات . مملکتینینگ بولبولوار سولطانی ، ادبیات مولکینینگ طوطی شیرین لیسانیدورسن . هم خوش پۈتکۈچی هم دیلکش آیتقوچی سندورسن .

بو کیتابدا 17 موسیقیچییه گؤره ایضاحلار یازیلیپ دیر . بولاردان ایکیسی یعنی قادیرخان یارکندی ایله امان خان نفیسی دوغروسوندا یازیلان سؤزلر اویغور موسیقیسینه گؤره چوخلو بیلگیلر وئریر . بو ایکی موسیقیچینین اوزاق یوردلاردان اؤگرنجیلری واریدیر .

بو کیتابدا موغاما گؤره چوخلو بیلگیلر وئریلیبدیر و موغامین موختلیف بؤلۈکلری آچیخلانیب دیر . معجزی بیزه تانیتدیران 17 موسیقیچینین اون دؤردۈ 15-16نجی میلادی یۈزلۈکلرده یاشایان شاعیرلردن دیرلر . 
بو کیتابین یازی دیلی 14نجی میلادی ایلدن 20نجی میلادی ایله‌جه ایشله‌نه‌ن اویغور جاغاتای تۈرکجه‌سی دیر . بو کیتابین دیلی جاغاتای تۈرکجه‌سی اولاراق بو گۈنکی اویغور تۈرکجه‌سینه چوخ یاخین دیر .

بو کیتاب تۈرک موسیقیسینین تاریخینین و ادبیاتینین تانیماق‌دا گۈجلۈ رول اویناییپدیر ، آمّا ایشکالدان دا بوش ده‌گیل ، معجزی بو کیتابدا چوخلو افسانه‌لیک ریوایتلری گه‌تیریب دیر مثلا دفین کشف اولماغین دئولره منسوب ائدیپ دیر .

معجزی باشقا ایسلامی تاریخچیلر ته‌ک میللتلرین تشکیلین حضرت نوح (ع)ین اۈچ اوغلونا منسوب ائدیپ دیر : حام ، سام ، یافث و یافثی تۈرکلرین بؤیۈک آتاسی تانیدیپ دیر .

ای حیکمتیدین گولغه بیریپسن بوی رنگ - بولبولنی قیلیپ چمنده خوش آهنگ

صنعونگله قیلور نـاله ریـباب و تـنبور - دوتار سه تـار ئـود ایـله قانـون یئنه چنگ

ایلاهی شه‌وقینگ چه‌مه‌نیده چه‌چه‌کله‌رنی کۈلدۈرگۈچی سه‌ن ، گۈل-غونچه‌لر عیشقیدا بۈلبۈل-طوطیلارنی سایراتقوچی ، ییغلاتقوچی سه‌ن . له‌یلی زۈلفۈن مه‌جنون کؤنگلیغه که‌مه‌ند قیلغاندیک ... 




#Article 215: توحید ملک زاده دیلمقانی (108 words)


توحید ملک زاده 1352 جی ایلده سلماس شهرینده سالماسلی آتا دان و تبریزلی آنادان دوغولوب متوسطه تحصیلاتینا قدر سالماس شهرینده اوخویوب فیزیک ایشچی لیسانسین اورمودان آلاراق ،ژئوفیزیک زلزله تانیماق فوق لیسانسین تهراندا ژئوفیزیک موهندیسلیگین آنکارا دا قورتاریب هابئله تۆرکجه‌ دیلینده دیپلماسی مدرکین آنکارا بیلیم‌یوردوندان واریدی اونون بیر چوخلو تحقیق لری فیزیک و ژئوفیزیک دن علاوه سلماسی تانیماق و آذربایجانی تانیماق ( فولکلور و عامه بیلگی لر) ده اوْلوب.

دیرلی تحقیق لری جیلولوق جنایت لری آذربایجان دا قایناق و مرجع عنوانیندا مۆحقیق لر اۆچون ایستفاده اولور و ایندییه قدر اونلارجا علمی کنفرانسلار اؤلکه نین ائشیگینده و ایچیری سینده اولاراق سونون دا تحقیق لری ائشیک و ایچری ده چاپ اوْلوب.




#Article 216: تورنا (168 words)


تورنا متال لارین و سونی (مصنوعی) ماتریال لارین کسمه ایله حاضیرلانماسیندا تطبیق اولونان تکنولوژی عملیات نؤع دور. تورنا عملیاتی کسکی لرین تطبیقی له تورنا دستگاه لاریندا آپاریلیر. باشقا عملیات لاردان فرقلی اولاراق بورادا اساس حرکتی پستاه ، کؤمکچی حرکتی ایسه آلت یئرینه یئتیریر.پستاه فیرلانیر ، کسکی ایسه سوپورتون (supportun) کؤمکی پستاه بویونجا حرکت ائتدیریله ره ک وئریش حرکتینی آلیر. بو زامان کسکی یه وئریلن ائنینه وئریش کسمه ده رینلییی نی یارادیر، بونون نتیجه سینده ده اعمال زامانی یونقار عمله گلیر. خصوصی حال لاردا آلت ده باش حرکتین آلینماسیندا ایشتیراک ائدیر.

کلاسیک تورنا عملیاتیندا فیرلانان سطح لر اولونموش لار. حال-حاضیردا معاصیر سی ان سی ایداره  ائتمه سیستمی ایله تجهیز اولونموش دستگاه لار داها مرکب سطح لرین اعمالینا ایمکان یارادیرلار.

وئریشین ایستیقامتیندن آصیلی اولاراق اوزونونا و ائنینه تورنا عملیات لاری مؤوجود دور. آلتین پستاها نیسبتا وضعیتی  ایسه خاریج و داخیلی یونما ایله سجییه له نیر (səciyyələnir) . اعمال اولونان سطح لرین فورماسینا گؤره دایره وی  مستوی ، وینت ، سونسوزوینت ، ائکسنتریک (eksnetrik,) ، پروفیل تورنا عملیات لاریندان ایستیفاده ائدیلیر.




#Article 217: توروک کی (909 words)


توروککولر (توروککو یا توروککوم) - میلاددان اؤنجه 20. و 19. نجو يوزايل‌لرده یاخین‌شرقده ایندیکی اورمو گؤلو اطرافی و گونئي آزربايجان ايله خزرين گونئي بؤلومونده ياشاميش اولان تورک بويو.

گوتي دؤولتي‌نين پارچالانماسيندان سونرا آزربايجان آراضیسينده - داها سونرا مئديا ارکین دئولئتي‌نين شکیلله‌نه‌جه‌یی يئرده ـ کیچیک شاهلیقلاريني قورموشلاردير.

بو کلیمه ایلک  سیرا آکاد و آشور اَبیده لرینده گلیب دیر.

عالیم‌لرین قناعتینه گؤره، توروک  تورک  سؤزونون ایلکین یازیلیش فورماسی¬دیر. بابل و آکاد یازی متن-لرینده آدی چکیلن توروک ترمینی نئجه و هارادان یارانمیش¬دیر؟ نییه محض توروک؟  تورک  ائتنونیمی نی الک- ولک ائده رک اونون معنا چالارینی تاپماغا چالیشان تدقیقات¬چیلار ندن سه بو سؤزدن داها قدیم اولان توروک فورماسی¬نین اوستوندن سکوت لا کئچیرلر.
ل. مینکاچی:  تورک   یارادیلیش،  انسان دئمک¬دیر.
و. تومسون:  تورک  سؤزونون معناسی  گوج، قوّه ¬دیر.
و. بارتولد:  تورک سؤزو ائتنوقرافیک دئییل، سیاسی معنا داشییر.  تورک   تورو ( قانون، عادت، تؤره) سؤزوندن عمله گلیب و خالق¬لارین قانون اساسیندا بیرلشمه سی آنلامینی وئریر.
ن. مارّ:  تورک سؤزو تارخان سؤزوندن یارانیب، بو دا  اللهی قوّه یه برابر، سئچیلمیش  آنلامیندادیر.
آ. بئرن اشتین : بوتون طایفا بیرلیک‌لری بیر یئرده  تورک  آدلانیردی.
آذربایجان تورکولوقو ف. زینالوو  تورک سؤزونون قبیله باشچیسی¬نین آدی ایله باغلی اولدوغونو بیلدیریر. عالیمه گؤره،  تورک ائتنونیمی قدرت¬لی، قوّت‌لی، هم ده یورومک معناسیندادیر.
جواد هیّت :  تورک  سؤزو گوج، قدرت بیلدیرمک‌له، هم ده مرحمت‌لی، انتظام‌لی اولماق آنلامینا گلیر. جواد هیّت یازیر کی،  تورک  سؤزو گؤگ تورک دؤلتینی قوران ( 552- جی ایل) و اداره ائدن آشینا قبیله سی¬نین آدی اولوب و سونرادان بوتون ملّته شامیل ائدیلیب.
بسیم آتالایا گؤره،  تورک  سؤزو  هر شئیین اورتاسی  دئمک¬دیر، یعنی گنج، ایگید و دلی قانلی.
فاروک سومئر ادعا ائدیر کی،  تورک  هم گوج، قوّت، هم ده دوغماق، تؤره مک، دونیا یا گلمک آنلامیندادیر. او، وامبری نین  تورک  سؤزونون  توروک ،  ائتنو نیمین دن ایرلی گلدیگی باره ده فرضیه سینی دستک‌له ییر. تورک تدقیقاتچی سی آدیله آیدین  تورکون منشایی  آدلی مقاله سینده گؤستریر کی، عرب الفباسی ایله شکیلده یازیلان  تورک  سؤزونون دؤرد جور اوخوماق ممکن دور : تورک، توروک، تورک، تؤرک.
آلتای ممد دوو  تورک  و  توروک سؤزلری¬نین یارانماسی ایله باغلی اؤز احتمالینی ایرلی سورور. او یازیر کی، میلاد دان قاباق. 14 –جو عصرده اورمیه گؤلو هنده ورینده  توروک آدلی خالق مسکون لاشمیشدی. بو کؤچری طایفا اوتوراق حیاتا کئچیردیگی اۆچون اونا کناردان  تور‌لار. یاخود  توروک‌لار آدینی وئرمیشدیلر.  تور ایسه قدیم تورک دیلینده  دورماق ، یعنی بیر یئرده دایانیب اوتورماق آنلامینی وئریر.
ایندی ده پروبلم له باغلی بیزیم تاریخ درسلیک لریمیزه نظر سالاق.

بو قایناق‌لاردان آیدین اولور کی، توروکی طایفا بیرلیگی تاریخ صحنه سینه کوتی‌لر و لولّو‌لارلا عئینی واخت دا چیخیب.
بئله چیخیر کی، توروک تلفّوظو قایناق‌لاردان هم ده  توروکی شکلینده ایشله نیلمیشدیر. بس اوندا  توروکی سؤزو نئجه و هارادان یارانمیشدیر؟ ف. آغاسی اوغلو  آذر خالقی کیتابیندا ( باکی، 2005- جی ایل، صحفه. 40) یازیر: تورک سؤزونون قدیم فورماسی توروک شکلینده¬دیر و آسّورجا اولان متن¬لرده ده همین فُرما عکس اولونموشدور. لاکین آسّور دیلی کونتکس تینده تورک آدینین فونتیک اوخونوشو تو. اوخویورلار. عالیمین فیکرینجه، بو آدین قوشا صامیت له اوخونوشو آلمان عالیمی ک. ریئم اشنای دئرین آکاد دیلی درسلیگینده ده (1975) تکرار ائدیلمیشدیر: توروکّوتوم.(Turukkutum)
نه یه گؤره میلاد دان قاباق 1800- جو ایلده عایید بابیل متنین ده ده توروک دئییل، توروکّی(Turukki) یازیلیش فورماسیندان استفاده ائدیلمیشدیر؟
ف. آغاسی اوغلونون تفسیر وئردیگی :
دقّت له فیکیر وئرسک، توروک سؤزونده اوروک شهر آدی در حال سئچیلیر. یعنی بو سؤز T و اوروک فونتیک سس‌لریندن عبارت¬دیر و TURUK ترمینی¬نین Uruk شهری سومئرین ان قدیم مدنیّت مرکزلریندن بیری اولان

معلوم اولدوغو کیمی، سومئرده هئچ واخت اهالی¬نین میلّی ترکیبی گؤستریلمه ییب. امّا بیر زومره نی باشقا زومره دن، بیر پئشه صاحیبینی باشقا پئشه صاحیبین دن فرق- لندیرن تیتو‌لار مؤجود اولموشدور. مثلاً،  اور شهری¬نین آدام‌لاری ،  لاقاش شهری¬نین تاجیرلری،  اوروک شهری¬نین دؤیوشچولری و سایر.

یوخاریدا قئید ائتمیشدیم کی، سومئر قراماتیکا قانون‌لارینا گؤره سؤزلرین اولّین ده و یا آخیریندا یوخاری کونج ده یازیلان دئترمیناتیو اوخونماسی دا، اور(u) اوخونارکن ساده جه اور کیمی تلفّظ ائدیلیر، صحبتین اور شهریندن گئتدیگینی بیلدیرمک اۆچون کلمه بئله یازیلیر: اورو، امّا کی تلفّظ اولونمور،عوضینده سؤز اور شهری کیمی باشا دوشولور.

ایندی گلین TURUKKI سؤزونون سومئر پیکتوقرامی ایله یازیلا بیله جگی ممکن واریانتا گؤز آتاق:TI.URUK. KI. لاکین شهر آدینی بیلدیرمک اۆچون بو سؤز TI.URUK ki شکلینده یازیلمالی¬دیر. سومئر قراماتیکاسینا گؤره ایکی صامت یان- یانا گلدیک ده اونلاردان بیری دوشور. بو حالدا کلمه TI.URUK کیمی یوخ، توروک (TURUK) کیمی تلفّظ ائدیله جک.
TI شرطی اشاره سی¬نین معنا چالارلارینا دقّت یئتیرک. اگر بو هجا TI. TI(L) شکلینده یازیلیبسا، سونونجو هجا تلفّظ اولونمور و TI بورادا حیات و بو سؤزدن یارانا بیله جک دیگر آنلاییش‌لار ایحاطه ائدیر. اگر TI تک یازیلیب سا OX TI)  شرطی اشاره سی ایله گؤستریلیر) بو،  دؤیوشچو،  مۆدافیعه چی آنلامینا گلیر.
بئله‌لیک‌له، TI.URUK.KI – توروک  اوروک شهرینده مسکن سالانلار ، یاخود اوروک شهری¬نین دؤیوشچولری آنلامینی وئره جک.

بو باره ده آذربایجان عالیمی ائ. علی بی زاده¬نین فیکری ده ماراقلی¬دیر. موئلیف اؤزونون

بئله‌لیک‌له، توروک سؤزونون اوروک شهری آدیندان یارانا بیله جگی باره ده اؤنملی فرضیه اورتادادیر. شخصاً من، توروک ترمینی¬نین  اوروک شهری¬نین دؤیوشچولری، مۆدافیعه چی‌لری آنلامینا گله بیله جگینه داها چوخ اینانیرام. البته، توروک تلفّظ سومئر

تورک دؤیوشچولری ایگید، جسور، قورخماز دؤیوشچولر ساییلیردی و اونلاردان اوروک شهری¬نین مۆحافیظه چیسی، مۆدافیعه چیسی، شهرین آپاردیغی دؤیوشلرده ضربه دسته سی کیمی استفاده ائدیله بیله جگی تامامیله رئال گؤرونور.
ان ماراقلی سی اودورکی، مۆستقیل توروکّی آدینا قدیم قایناقلاردا محض سومئر مدنیّتی¬نین سون دؤورلرین ده راست گلینیر.

بیر شهر آدیندان بوتون بیر ملّتین آدینین یارانماسی تاریخ ده گؤرونمه میش حادثه دئییل¬دیر. مثلاً، آکادلارین آدی، سارقونون تیکدیردیگی اقاده شهر آدیندان عمله گلیب.
بلکه ده چوخ آدام بیلمیر کی، قدیم یهودی‌لرین آدی دا نیپوّر شهر آدیندان گؤتورولموش دور. نیپوّر شهر آدی سومئر الفباسی ایله NI.BI.RU ki. شکلینده یازیلیر، امّا  نیپوّر شهری کیمی تلفّظ اولونور.




#Article 218: تورک دیل قورومو (934 words)


تورک دیل قورومو، تورکیه تورکجه‌سینی آراشدیرماق، گلیشتیرمگی اۆچون چالیشماق مقصدیله قورولان قوروم‌دور.

قوروم تورک دیلی تدقیق جمعیتی آدی ایله ۱۲ ایول ۱۹۳۲ده مصطفی کمال آتاتورکین تعلیماتیلا، بیر درنک اولاراق قورولموشدور. قورومون قوروجولاری، هامیسی دا میلت وکیلی و دؤورون تانینمیش ادبیات‌چی‌لاری اولان سامیه ریفات، روشن اشرف، جلال ساهیر و یعقوپ کادریدیر. قورومون ایلک باشقانی سامیه ریفات بیدیر. تورک دیلی تدقیق جمعیتینین گرگی، تورک دیلینین اؤز گوزل‌لیگینی و وارسیل‌لیغینی اورتایا چیخارتماق، اونو یئر اوزو دیل‌لری آراسین‌دا دگرینی یاراشیر یوکسک‌لیگی اریشتیرمک اولاراق بلیرلنمیشدیر. آتاتورکون ساغلیغین‌دا ۱۹۳۲، ۱۹۳۴ و ۱۹۳۶ ایل‌لارین‌دا ائدیلن اوچ قورولتای‌دا هم قورومون رهبرلیک اورقان‌لاری سئچیلمیس، هم دیل سیاستی بلیرلنمیش، هم ده علمی بیلدیری‌لر تقدیم ائدیلیب تارتیشیلمیشدیر. ۲۶ سپتامبر-۵ اوْکتوبر ۱۹۳۲ تاریخ‌لری آراسین‌دا دولماباخچا سارایییندا ائدیلن بیرینجی تورک دیلی قورولتایی سونون‌دا قورومون لوغت-ایصطیلاح، قراماتیکا-سئنتاکس، ییغما، لئنگویستیک-فیلولوژی، ائتیمولوگییا، یایین آدلاری ایله آلتی قول حالین‌دا چالیشمالارینی داوام ائتدیرمه‌سی قبول ائدیلمیستیر.

آتاتورکون اؤزو ده تورک دیلی اوزرین‌ده‌کی یئرلی و چؤل‌چو آراشدیرمالاری آراشدیراراق، دؤورون‌دکی عالیم‌لری تورک دیلی اوزرین‌ده آراشتیرمالار ائتمگه یؤنلندیرمیشدیر. نئجه کی تورک دیلینین ان کؤهنه آنیت‌لاری اولان گؤکتورک یازی‌لی متن‌لرین ایلک ایکی جیلدی اونون ساغلیغین‌دا یاییملانمیش‌دیر؛ ۱۹۴۰لاردا یایین حیاتینه چیخابیلن دیوان لغات الترک، قوتادغو بیلیگ کیمی یاپیت‌لار اوزرین‌ده ده یئنه اونون ساغلیغین‌دا چالیشیلمایا باشلانمیشدیر. داها سونرا بیر چوخ دری حالین‌دا اورتایا چیخاجاق اولان داراما و ییغما سؤزلوگویله الاقدار چالیشمالار دا آتاتورکون ساغلیغین‌دا باشلامیشدیر. داراما سؤزلوگو، ۱۳. یوزییل‌دا باسلایان باتی تورکجه‌سینین کؤهنه اثرلرینین تارانماسیلا؛ ییغما سؤزلوگو، آنادولو آغیزلارین‌دا ایستیفاده ائدیلن سؤزلرین ییغیلماسییلا اولوشتورولموش بؤیوک لوغت‌لردیر. چاغداش تورکجه‌نین قراماتیکا، سؤزلوگو، یاییمی و تئرمین‌لریله الاقدار چالیشمالار دا آتاتورک طرفین‌دن ماراق ایزلنمیشدیر.

تورک دیل قورومونون قورولوسویلا بیرلیک‌ده چاغداش تورکجه‌ده آتاتورکون اؤنجولوگونده اؤزلشتیرمه آغیمی باشلامیشدیر. آتاتورکون اؤلومون‌دن سونرا اؤز تورکجه آغیمی تورک آی ایدین‌لری آراسین‌دا داوام‌لی تارتیشیلان بیر مؤوضوع اولموشتور. تورک دیل قورومو بو آخامین اؤنجولوگونو ائتمگی ۱۹۸۳ه قدر سوردورموشدور.

آتاتورک، اؤلومون‌دن قیسا بیر مدت اول یازدیغی وصیت‌نامه ایله مالوارلیغینین بیر حیسه‌سی‌نی تورک دیل قورومو ایله تورک تاریخ قورومونا بیراخمیشدیر. لاکین آتاتورکون وصیتنامه‌سی ۱۹۸۳ده بو قوروم‌لار دئولت‌لشدیریله‌رک چییننمیشدیر.

تورک دیل قورومونون یاپیسیلا علاقه‌دار ایلک اهمیت‌لی دگیشیک‌لیک ۱۹۵۱ ایلینده‌کی اولاغان‌اوستو قورولتای‌دا یاپیلمیشدیر. آتاتورکون ساغلیغین‌دا میلّی اؤیرتیم ناظرینین قوروم باشقانی اولماسی‌نی ساغلایان توزوک ماده‌سی ۱۹۵۱ده دگیشتیریلمیشدیر. ایکینجی اهمیت‌لی یاپی دگیشیک‌لیگی ۱۹۸۲-۱۹۸۳ ایل‌لرین‌دا گرچکلشدیریلمیشدیر. ۱۹۸۲ده قبول ائدیلن و بو آندا دا قوه‌ده اولان آنایاسا ایله تورک دیل قورومو و تورک تاریخ قوروم، بیر کونستیتوسییا قورولوسو اولان آتاتورک مدنیت، دیل و تاریخ یوکسک قورومو چاتی‌سی آلتینا آلیناراک دئولت‌لشدیریلمیش و درنک توزلکیشی‌لیک‌لرینه سون وئریلمیشدیر.

آتاتورک، ۱ ازلم ۱۹۳۶دا تورکیه بؤیوک میلّت مجلیسینین ۵. دؤور ۲. قانونوما ایلینین آچیلیش قونوشماسین‌دا تورک دیل قورومو و تورک تاریخ قورومونون گلجگی ایله علاقه‌دار دیلک‌لرینی بو سؤزلرله دیله گتیرمیش‌دی:

باش‌لارین‌دا دگرلی اگیتیم ناظریمیز اولان، تورک تاریخ قورومو ایله تورک دیل قورومونون هر گون یئنی گرچک اوفوق‌لر آچان، جدی و آرالیق‌سیز چالیaمالارینی تعریف ایله خاطیرلاماق ایستیرم. بو ایکی میلی قورومون، تاریخیمیزین و دیلیمیزین، قورونلوق‌لار ایچین‌ده اونوتولموش درین‌لیک‌لرینی، دونیا مدنیتین‌ده باشلانغیجی تمثیل ائتدیک‌لرینی، قبول ائدیله بیلر علمی سندلرله اورتایا قویدوقجا، یالنیز تورک خالقینین دئییر، بوتون علم دونیاسینین ماراقی و اویانماسی‌نی ساغلایان، مقدس بیر وظیفه یئرینه یئتیرمک‌ده اولدوق‌لارینی اعتبارلا سؤیلیه بیلرم. (آلقیش‌لار) تاریخ قورومونون آلاجاهؤیوک‌ده ائتدیگی قاضی‌لار نتیجه‌سین‌ده، اورتایا چیخارت‌دیغی بش مین بش یوز ایل‌لیک مادی تورک تاریخ سندلری، دونیا مدنیت قهرمان تاریخینین یئنی باستان آراشدیریلماسی‌نی و درینلشدیریلمه‌سی‌نی طلب ائده‌جک. بیر چوخ آوروپالی علم آدامینین قاتیلماسی ایله توپ‌لانان سون دیل قورولتایینین آی ایدین‌لیک نتیجه‌لرینی گؤرمک‌له چوخ خوشبختم. بو میلی قوروم‌لارین آز زامان ایچین‌ده میلّی آکادئمییالارا دؤنوشمه‌سی‌نی دیله‌ییرم. بونون اۆچون، چالیشقان تاریخ، دیل و علم آدام‌لاریمیزین، علم دونیاسین طرفین‌دن تانیناجاق اوریژینال اثرلرینی گؤرمک‌له خوشبخت اولمانیزی دیلییرم.

بو گون‌کو تورک دیل قورومونون چالیشما مقصدی تورک دیلینی باغیم‌سیز بیر حالا گتیرمک‌دیر.. آتاتورکون ایفاده ائتمیش اولدوگو؛ میلی حیس ایله دیل آراسینداکی باغ چوخ قوت‌لی‌دیر. دیلین میلی و زنگین اولماسی، میلی حیس گلیشمه‌سینده باش‌لیجا فاکتوردور. تورک دیلی، دیل‌لرین ان زنگین‌لرین‌دن‌دیر. یئتر کی، بو دیل شوعورلا ایشلنسین. اؤلکه‌سی‌نی، یوکسک باغیم‌سیزلیغینی قوروماسی‌نی بیلن تورک میلتی، دیلینی ده چؤل‌چو دیل‌لر بویوندوروگون‌دان قورتارمالی‌دیر، سؤزو و دوشونجه یولو قورومون قانونودور.

تورک دیل قورومو ۱۹۵۵دن باشلایاراق موختلیف بوداق‌لاردا موکافات‌لار وئردی. موکافات‌لار هر ایل ۲۶ سپتامبر دیل بایرامین‌دا آنکارادا ائدیلن مراسیم‌له صاحب‌لرینه وئری‌لر. موکافات وئریلن بوداق‌لار فرق‌لی مودیریت‌لره گؤره زامان زامان دییشیر. ۱۹۸۳ده آتاتورک مدنیت دیل و تاریخ یوکسک قوروم بونیه‌سینه آلیندیق‌دان سونرا تورک دیل قورومو موکافات‌لاری قالدیریلدی. تورک دیل قورومو موکافات‌لارینی ساحه‌لردن اساسی‌لاری تقدیم ائتلردیر: 

بو گون تورک دیل قورومو، ۲۰سی یوکسک اؤگرتیم قورومو؛ ۲۰ی آتاتورک مدنیت، دیل و تاریخ یوکسک قورومو طرفین‌دن سئچیلن ۴۰ اصیل عوضوه مالیک‌دیر. عوضولرین بؤیوک چوگونلوگو تورک اونیوئرسیتئت‌لرین‌ده چالیشان تورکولوقلردیر. باشباخانین تکلیفی‌له جومهورباشقانینجا تعیین ائدیلیلن قوروم باشکانی و ۴۰ اصیل عوضو علم قورولونو اولوشتورور. قورومون علمی چالیشمالاری بو قورول طرفین‌دن پلانلاندیغی کیمی رهبرلیک ایش‌لرینی بوینونا گؤتورن ایجرا قورومو ایله علمی چالیشمالاری ایجرا ائدن قول و کومیسییالارین عضولری ده بو قورول طرفین‌دن سئچیلمیشدیر.

علمی چالیشمالاری ایجرا ائدن قول‌لار تقدیم ائتلردیر:

تورکیه تورکجه‌سینین چاغداش سؤزلوگونو داوام‌لی گلیشدیره‌رک یاییملایان تورک دیل قورومو، یازام قیلاووزونا دا سون توندلونو وئره‌رک ۲۰۰۰ ایلین‌ده یئنی‌دن یایین‌لامیشدیر. ۱۹۹۸ ایلی ایچین‌ده ۹. باشقی‌سی چیخمیش اولان تورکجه لوغت‌ده ۷۵.۰۰۰ اطرافین‌دا سؤز یئر آلمیشدیر.

سون دؤورده، ایل‌ده ۳۰-۴۰ علمی اثری یایین دونیاسینا قازان‌دیران تورک دیل قورومونون اوچ داوام‌لی یایینی دا اول/تاپیلماق‌دادیر. آکتوال دیل مؤوضولارینی و گئنیش کیلیدلنین آنلایاجاغی دیل‌ده یازیلمیش آراشدیرمالاری ایچینه آلان تورک دیلی ژورنالی آیدا بیر یاییملانماق‌دادیر. آلتی آیدا بیر یاییم‌لانان تورک دونیاسی دیل و ادبیات ژورنالی؛ قازاخ، قیرقیز، تاتار و سونرا تورک بیرلیک‌لرینین دیل و ادبیاتلاری‌لا علاقه‌دار آراشدیرمالارا یئر وئرر. تورک دیلی آراشدیرمالاری ایل‌لیگی-بللتن ایسه تامامی‌له علمی آراشدیرمالاری ایچینه آل/گؤتورر و ایل‌ده بیر سایی یایین‌لانار.

تورک دیل قورومو بو آندا، بو پروژه‌لری ایجرا ائتمک‌ده‌دیر:

تورک دیل قورومو ۸۰۰ه اولاشان‌سا یایینی، ۴۰ علم قورولو عوضوو، ۱۷ متخصصی، ۵۶ چالیشانی و وارسیل بیر آراشدیرما کیتابخاناسی‌لا چالیشمالارینی داوام ائتدیرمک‌ده‌دیر.

؛تورک دیلی ژورنالی
ایلک سایی‌سی اوْکتوبر ۱۹۵۱ده یایینلانمیشدیر. آیلیق دیل و ادبیات ژورنالی‌دیر.
؛تورک دونیاسی دیل و ادبیات ژورنالی
اولوسلارآراسی حاکم‌لی بیر ژورنال‌دیر. آلتی آیدا بیر یاییملانار.
؛تورک دیلی آراشدیرمالاری ایل‌لیگی بلله‌دن.
۱۹۵۳دن بری ایل‌ده ایکی سایی اولاراق یایین‌لانار. حاکم‌لی علمی بیر ژورنال‌دیر.




#Article 219: تورک دیللری (580 words)


تورک دیللری دونیادا بؤیوک سایدا اهالی‌نین دانیشدیغی دیل‌لر قروپودور.

تورک دیللری عائیله‌سی ۴۱ دیل، لهجه و یا شیوه‌دن عبارت‌دیر. آذربایجان جومهوریتی، تورکیه، قازاقیستان، قیرغیزیستان، تورکمنیستان، اؤزبکیستان، باشقیردیستان، تاتاریستان، تووا، چوواش، یاکوتیا، داغلئق آلتای و خاکاسین یئرلی اهالی‌سی‌نین، ائله‌جه ده ایران، عراق، افغانیستان، چین، بولغاریستان، رومانی، کئچمیش یوقوسلاویا و آلبانیانین بیر سیرا خالق‌لاری‌نین گئنولوژی (منشأجه) و تیپولژی جهت‌دن قوهوم دیللری. کئچمیش سسری-ده تورکدیل‌لی خالق‌لار سلاویان خالقلاریندان سوْنرا II یئری تۇتوردو و سسری-ده بو دیل عائله‌سینه منسوب 23 دیل اوْلموشدور. تورک دیللری قیسمن داغیستاندا (قوموق‌لار، نوقای‌لار)، کاباردا-بالکار، قاراچای-چرکز (بالکارلار، قاراچای‌لی‌لار، نوقای‌لار)، ایستاوروپولدا (نوقای لار، تروخمئن‌لر)، مولدوویادا (قاقاوزلار)، لیتوادا (کارایم‌لر، تاتارلار)، کریم (کریم تاتارلاری) و س. یئرلرده ده یاییلمیش‌دیر. تورک دیللری‌نین هانسی دیل‌لر عائله‌سینه داخیل اولماسی ایندیدک مویینلشدیریلممیش‌دیر. عالیم‌لرین بیر قیسمی اونلاری اورال-آلتای، دیگر قیسمی ایسه آلتای دیللرینه داخیل ائدیرلر. تورک دیللری قروپونو موستقیل دیل عائله‌سی حساب ائدن‌لر ده وار.

۲۰۱۶–جی میلادی ایلین آمارلارینا گؤره بو دیل عائیله‌سی ۱۸۰ میلیون اینسانین دوغما دیلی‌ایمیش.

تورک دیللری‌نین تاریخی اینکیشافی آشاغی‌داکی مرحله‌لره بؤلونور:

قبول اولونموش تسنیفاتا گؤره تورک دیللری غربی (غربی هون) و شرق (شرقی هون) قول‌لارینا آیریلیر: 

سؤز و جمله دورومو هر دیلده اؤزونه عایید بیر قانونا باغلی‌دیر. بو قانونلارین توپلومونا دیل قراماتیکاسی دئییلیر. قانونلاردان علاوه دیللرین آیریجا اؤزل قانونلاریدا وار کی دوزن‌لی قایدالارا باغلی دئییل‌لر. اؤرنک : موکسر جمعی عرب دیلینده، آرتیق حرفلر و قایداسیز فعل‌لر اینگیلیس دیلینده قایداسیز قراماتیکالاردیرلار. بئله قانون‌سوز قایدالارا عرب دیلینده سماعی (ائشیدمه‌لی) دئییرلر. بو دئییشین ندنیده اونلارین بللی بیر قانونا باغلی اولمادیغی‌دیر، بونا گؤره‌ده اونلاری گرک ائشیدیب و یاددا ساخلیاسان.
سماعی‌نین ترسی قیاسی (موقایسه ائتمه‌لی) اولور کی قایدالی قانونلارا باغلی‌دیر و دیلین اساس گوجو بو قایدایا دایانیر.
سماعی سؤزلر بیر دیلده آز اولدوقجا دیلین قایدالی اولماغی و گوجوده آرتار.
آچیق و عومومی دیل قایدالاری آز، بوتون، وا یایغین اولسا دیلین گوجو و دوامیدا آرتار. اؤرنک: دوزدور کی عرب دیلی ((صرف و نحو)) باخیمین‌دان چوخ گوج‌لودور اما اونون قایدا و یاسالاری او قدر بوداق‌لی و چوخ‌دور کی اونو بوتون بیر سویه‌ده اؤیرنمک چتین‌دیر.
تورک دیللری صرف و آچیق قایدا باخیمین‌دان زنگین و آسان اؤیرنیش‌لی‌دیرلر. بو قایدا و قانونلار دقت، گئنیش‌لیک و آسان‌لیق باخیمین‌دان ریاضیات قایدالارینا بنزییرلر. تورک دیلی‌نین صرف قایدالاری نئچه بارماق سایی‌لی بوتون قایدایا بؤلونور و بو مؤوضو تورک دیلی‌نین آسان اؤیرنیش‌لی و دیل گوجونون علامتی‌دیر.

تورک دیللری‌نین هامیسیندا آهنگ قانونو، صامیت‌لرین آسیمیلیاسیاسی، کؤک و شکیلچی‌لرین خصوصی قورولوشونا مالیک اولماسی، دئمک اولار کی، عینی‌لیک تشکیل ائدیر. بو تیپولوژی اویغونلوق مورفولوگیایا دا عاییددیر. تورک دیلی التصاقی دیل‌لره داخیل‌دیر. اونلاردا قراماتیک جینس کاتئقوریاسی یوخ‌دور. قوشمالار سؤزون سوْنونا علاوه اوْلونور، سؤزدوزلدیجی و سؤزدییشدیریجی شکیلچی‌لرین سیراسی مؤحکم قانون‌اویغونلوغا تابع‌دیر. حال و منسوبیت کاتئقوریالاری چوخ‌لو عومومی جهت‌لره مالیک‌دیر. کؤک سؤزلرین هئچ بیر شکیلچی قبول ائتمه‌دن ایشلنه بیلمه‌سی، واحید تصریف سیستمی، اوزلیک‌لردکی عومومی‌لیک و س. ده بئله اوخشارلیق‌لاردان‌دیر. بو دیللرین سینتاکتیک قورولوشوندا دا تیپولوژی عینی‌لیک چوخ‌دور؛ سؤز و سؤز بیرلشمه‌لری‌نین جمله‌دکی سیراسی ثابت‌دیر: تعیین اولونان‌دان اول گلیر و اونونلا اوزلاشمیر، تامام‌لیق تاماملادیغی سؤزلردن اول گلیر، تابع‌لی مورکب جمله‌لر آز، ترکیب‌لر ایسه چوخ‌دور. لوغت ترکیبینده عومومی‌لیک داها قاباریق شکیلده اؤزونو گؤسترمه‌لیکده‌دیر.

تورک دیلی‌نین قدیم یازی‌لی عابده‌لری (اورخون-یئنی‌سئی الیفباسی ایله) ۷ - ۱۱-جی عصرلره عاییددیر؛ داها قدیم عابده‌لری ایسه مانی، براهمی و سوغدی الیفباسی ایله یازیلمیش‌دیر (سینتسزیان و اورتا آسیا). سوْنرالار تورک یازی‌سی (اویغور و عرب الیفبالاری ایله) شرقده کاشقار، اورتا-آسیا و قیزیل اوردادا، قربده ایسه سلجوقی‌لر دؤولتینده (کیچیک آسیا)، آذربایجاندا، تورکیهده، مصرده، هیندوستاندا و س. یئرلرده اینکیشاف ائتمیش‌دیر.

۲۰-جی عصرین ۲۰ - ۳۰-جو ایللرینده کئچمیش سسری-نین تورک‌دیل‌لی خالقلاری لاتین الیفباسین‌دان ایستیفاده ائتمیش‌لر. ۳۰-جو ایللرین سوْنوندا بو دیللرین چوخو اۆچون کیریل قرافیکاسی اساسیندا الیفبا یارادیلمیش‌دیر. تورکیه‌ده ۱۹۲۸-جی ایلدن لاتین قرافیکالی الیفبا قبول اولونموش‌دور. لاکین سسری داغیلدیق‌دان سوْنرا آزاد اولموش تورک‌دیل‌لی دؤولت‌لر یئنی‌دن لاتین قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده ائتمیش‌لر.




#Article 220: تورک شوراسی (171 words)


تورک شوراسی، (آذربایجانجا: Türk Şurası، قازاخجا: Түрік кеңесі، قیرقیزجا: Түрк кеңеш، تورکمنجه: Türk Konseyi) یادا بوتون آدی ایله تورک دانیشان اوستانلرین امکداشلیق شوراسی، تورک اؤلکه‌لردن تشکیل تاپان بیر اولوسلارآراسی تشکیلات‌دیر. بو تشکیلات، ۲۰۰۹ ایلین ۳ اوکتوبروندا ناخچیواندا یارانیب‌دیر. عمومی مودوریتی تورکیهده ایستانبولدادیر. عوضولری آذربایجان، قازاخیستان، قیرقیزیستان و تورکیهدیر. قالان ایکی تورک اؤلکه، تورکمنیستان و اؤزبکیستان، یانسیز وضعلرینه گؤره، رسمی عوضو دئییل‌لر، البته گله‌جک اولاناقلی عوضولردیلر. بو تشکیلاتین یارانماسینین ایلک فیکیری، قازاخیستانین پرزیدنتی نورسولطان نظربایئفدن ایدی و ۲۰۰۶ ایلینده وئریلدی.

۱۹۹۲-جی ایلدن بویانا، تورک دیلی دانیشان اؤلکه‌لرین جلسه‌سی، تورک اؤلکه‌لرین آراسیندا تشکیل اولونوردو. ۲۰۰۹-جی ایلین ۳ اوکتوبروندا، بو اؤلکه‌لرین دؤردو، ناخچیوان قراردادینی ایمضالادیلار.

تورک شوراسینین اوچ مودیریتی واردیر: عمومی مودیریت، تورکیهده ایستانبولدا، تورک آکادئمیسی، قازاخیستاندا آستانادا (البته بو ۱۹۹۲-جی ایل‌ده قازاخیستانین قاباقکی باشکندی آلماآتیده یارانمیشدی و ۱۹۹۷-جی ایلده یئنی پایتاخت آستانایا گتیریلمیشدی) و تورک اؤلکه‌لرین مجلیسی آذربایجاندا باکیدا کی ۱۹۹۸-جی ایلده قورولموشدور. بو ایکی تشکیلات تورک شوراسینین ایچینه گلیبلر.

تورک شوراسی بو آلت‌یاپیلاردان تشکیل تاپیر:

پرزیدنتلر، ایل‌ده ایکی دفعه قاباقجادان بیلیندیریلمیش تورک شهرینده گؤروشرلر. بوروکراتلار و عاغیل‌لی کیشیلر مونظم اساس‌دا گؤروشمکلری اولار.




#Article 221: تورکجه (1548 words)


تۆرکجه‌ یا دا آذربایجان تۆرکجه‌سی — آذربایجان تۆرکلری‌نین آنا دیلی، ائله‌جه‌ده بۆتون آذربایجان‌لی‌لارین اۆنسیّت دیلی‌دیر. تورک دیللری'نین گونئی باتی قوروپونا داخیل‌دیر. آذربایجان جومهوریتی‌نین و روسیه‌نین داغیستان جومهوریتینده رسمی دؤولت دیلی‌دیر.

آذربایجان تۆرکجه‌سی آذربایجان، ایران، عراق، گورجوستان، روسیه، تورکیه، اوکراین و سوریه اراضی‌سینده گئنیش ایشلنیب.

آذربایجان جومهوریتینده بۇ دیلین جۆزئی فرقلنن ۴ دیالکتی واردیر:

آذربایجان تۆرکجه‌سی گنئالوژی بؤلگویه اساساً تورک دیللرینه منسوبدور. باشقا دیل قروپ‌لارین‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ قروپا داخیل ائدیلن دیللر ده بیر-بیرینه لکسیک، مورفولوژی و سینتاکتیک جهت‌دن چوْخ یاخیندیر. دیالکتلر بیر-بیریندن فونِتیک خوصوصیتلرینه گؤره فرقلنیرلر. آذربایجان تۆرکجه‌سی تۆرک، تۆرکمن و قاقاووز دیللری ایله یاناشی تورک دیللری قروپونون اوْغوز دیللری یاریم‌قروپونا داخیلدیر.

آذربایجان تۆرکجه‌سی‌نین و آذربایجان خالقی‌نین تشکّۆلو ۳–۷-جی عصرلرده باش وئرمیش، ۷–۸-جی عصرلرده باشا چاتمیشدیر. بۇ زامان آذربایجاندا گئدن دینی مۆباریزه آرتیق سوْنا یئتمیشدیر. XI عصرده آذربایجان دیلی قافقازدا و قوْنشو اؤلکه‌لرده گئنیش توسعه تاپیر. آذربایجان تۆرکجه‌سی تۆرک دیللری‌نین اوْغوز قروپونا داخیلدیر. یئرلی اهالی‌نین اساس دیلی اوْلان آذربایجان تۆرکجه‌سی ۱۱-جی عصرین اوْرتالاریندا اوْغوز طایفالاری دیلی‌نین گۆجلۆ تأثیری آلتیندا تام شکیلده فوْرمالاشمیشدیر. ۱۲-جی عصرده ادبی آذربایجان دیلی تشکّۆل تاپدی. شاعیرلر فارس و عرب دیللری ایله یاناشی بۇ دیلده ده اثرلر یازیردیلار.

ن. جعفروف آذربایجان تورکجه‌سی‌نین میلی‌لشمه‌سی تاریخی اثرین‌ده XI-XII عصرلردن باشلایاراق 
آذربایجاندا مئیدانا چیخان مؤحتشم تۆرک دؤولتلرینده رسمی دیل کیمی عرب، فارس دیللری ایله یاناشی تۆرکجه‌دن‌ده ایستیفاده اوْلوندوغونو گؤستریر.

صفویلر دؤولتینده آذربایجان تۆرکجه‌سی سارایدا و اوْردودا حاکیم دیل اوْلماقلا ایمپریانین ایلک رسمی دؤولت دیلی ایدی. روس عالیمی V.V.Bartold ۱۹۱۲-جی ایلده یازیردی: «... خاندانین تشکول ائتدیگی یئرده آذربایجان اهالیسی تۆرکجه دانیشیردی و نتیجه‌ده تۆرکجه صفویلر دؤولتینده سارای و اوْردو دیلی اوْلاراق قالدی.»

عصرلر بوْیو ایشغاللار نتیجه‌سینده آذربایجان تۆرکجه‌سی‌نین آدی دییشدیریلمیشدیر. آذربایجان تۆرکجه‌سی اۇزون مۆدّت «تۆرکی»، «تۆرک دیلی»، «آذربایجان تۆرکجه‌سی»، بعضاً ایسه «تاتار دیلی»، «قافقاز تاتارلارینین دیلی» (خصوصاً روس دیلینده یازیلمیش اثرلرده) آدلاندیریلمیش‌دیر.

۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی یاراناندان آز سوْنرا آذربایجاندا کارگوزارلیغین تورک دیلینده آپاریلماسی ایله باغلی قرار قبول ائدیلیر. ۱۹۲۱-جی ایلده نریمان نریمانوو داداش بونیادزاده ایله بیرگه آذربایجان سسر-ده دؤولت دیلی‌نین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی دِکرِت ایمضالاییرلار. ۱۹۲۱-جی ایلده آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتی‌نین ایلک کونستیتوسیاسی قبول اوْلونور و اوْرایا دؤولت دیلی حاقیندا ماده سالینمیر. ۱۹۲۴-جۆ ایلده مرکزی ایجراییه کوْمیته‌سی‌نین آذربایجاندا دؤولت دیلی‌نین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی قراری قبول اوْلونور.

۱۹۳۶-جی ایلده آذربایجانین یئنی کونستیتوسیا لاییحه‌سی حاضیرلانارکن اوْرادا آذربایجانین دؤولت دیلی تۆرک دیلی کیمی قئید ائدیلیر. آنجاق ۱۹۳۷-جی ایلین آوریل آییندا قبول اوْلونان اساس قانوندا دؤولت دیلی حاقیندا هئچ بیر قایدا اؤز عکسینی تاپمیر. آنجاق کونستیتوسیادا خوصوصی ماده اولماسادا، ۱۹۳۶-جی ایلدن سوْنرا بۆتون نوْرماتیو سندلرده دؤولت دیلی آذربایجان دیلی قئید ائدیلیر.

۱۹۵۶-جی ایلده آذربایجانین ۱۹۳۷-جی ایلده قبول اوْلونموش کونستیتوسیاسینا آشاغیداکی مضموندا ماده علاوه ائدیلیر: «آذربایجانین دؤولت دیلی آذربایجان دیلی‌دیر…»

دؤولت دیلینه حصر ائدیلمیش بۆتۆن ایجلاس‌لاردا دموکراتیک شرایط یارادیلدیغین‌دان موختلیف فیکیرلر اؤزۆنو گؤستریر:

پرزیدنت حیدر علی‌یئوین چیخیشیندان: «گلین تۆرک‌دیللی خالقلارا باخاق. بلی، بیز تۆرک‌دیللی خالقلاردان بیری‌ییک و تۆرک منشألی خالقیق. کؤکۆمۆز بیردیر. اؤزبک دیلی وار، قازاق دیلی وار، قیرغیز دیلی وار، تاتار دیلی وار، باشقیرد دیلی وار، تۆرکمن دیلی وار، قوموق دیلی وار. دئمک، بۇ تۆرک‌دیللی خالقلارین دا هر بیری‌نین دیلی‌نین اؤز آدی وار. تۆرک‌دیللی خالقلاردا تاتار دیلی ده وار، او بیری قروپ دیللر وار، اونلارین دا هر بیری بۇ قروپا داخیلدیر، آما هر بیری‌نین اؤز آدی وار… آخی نه تَهَر آذربایجان تۆرکجه‌سی؟ میللتیمیز ندیر؟ آذربایجان تۆرکۆ. نه تهر بۇ میللتین ایکی آدی اوْلسون؟ بس نیه اؤزبک اؤزونه دئمیر کی، اؤزبکیستان تۆرکۆ، تاتار نیه دئمیر کی، تاتاریستان تۆرکۆیَم»

یئنه همین ایجلاسدا دؤولت باشچی‌سی قئید ائدیر: … طالعیمیز بئله گتیریب کی، مثلاً بیزه تاتار دئییبلر. اما بیز تاتار دئییلیک آخی. نئچه ایللر بیزه تاتار دئییبلر. ائله حسن بَی زردابی ده اؤزونه تاتار دئییبدیر، او بیریسیلر ده اؤزلرینه تاتار دئییبلر. بۇ باکیدا، آذربایجاندا بیر بئله آذربایجانلی ضیالی اوْلدوغو حالدا مکتبلر آچیلمیشدی – روسسکو-تاتارسکایا ایشکولا… من بونونلا ساده‌جه دئمک ایسته‌ییرم کی، بیزیم طالعیمیز بئله اوْلوبدور. روسیه‌ده بیزه تاتار دئییبلر. روسیه‌نین بۇرادا قوبِرناتورلاری بیزه تاتار دئییبلر. اوْندان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلدن ۱۹۳۶-جی ایله قدر تۆرک دئییلیب. ۶۰ ایلدیر بیز آذربایجان دیلی، آذربایجانلی دئییریک. ایندی بس نه ائدک؟ بونلارا جاواب اوْلمالیدیر کی، بیر قرار قبول ائدک.

مسئله‌نین جیدیلیگینی نظره آلان دؤولت رهبری موتخصیصلرین ایشتیراکی ایله گئنیش مۆذاکیره‌لر کئچیردی و همین مۆذاکیره‌لر مؤوجود پروبلملرین حلی اۆچون کیفایت قدر محصولدار اوْلدو. همین مۆذاکیره‌لر گؤستردی کی، یالنیز میلی ایجتماعی تفکۆر دئییل، بیلاواسیطه موتخصیصلر ده آنا دیلینین قئید-شرطسیز «تۆرک دیلی» آدلاندیریلماسینین علئیهینه‌دیرلر. بونا سبب ایسه:

آذربایجان تۆرکجه‌سی‌نین ادبی دیلی اؤز ۸۰۰ ایله یاخین اینکیشافی مۆدتینده ایکی بؤیۆک دؤورۆ ایحاطه ائدیر. اسکی دؤور آدلاندیریلان بیرینجی دؤور ۱۳-جو عصردن ۱۸-جی عصره قدر اوْلان دؤورۆ، یئنی آدلاندیریلا بیلن ایکینجی دؤور ایسه ۱۸-جی عصردن یاشادیغیمیز گۆنلره قدر اوْلان بیر دؤورۆ ایحاطه ائدیر.

اسکی آذربایجان دیلینده سؤز بیرلشمه‌لری‌نین قورولوشو داها چوْخ عرب و فارس دیللرینین سینتاکتیک مودِلینده اوْلموشدور: فصلی-گۆل (گۆل فصلی)، تَرکی-طریقی-عشق (عشق طریقینین (یولونون) تَرکی)، داخیلی-اهلی-کمال (کمال اهلینه داخیل)… یعنی تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن سوْنرا ایشلنمیشدیر. ایکینجی دؤور آذربایجان دیلینده تامامیله عکسینه‌دیر: تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن مۆطلق و همیشه اول ایشلنیر.

دیگر سینتاکتیک فرق کیمی، بیرینجی دؤورده بوداق جۆمله‌نین باش جۆمله‌نین ایچری‌سینده یئرلشدیگی تابعلی مۆرکب جۆمله‌لر داها چوْخ ایشلندیگی حالدا (کیمی کیم، بی‌وفا دۆنیادا گؤردوم، بی‌وفا گؤردوم)، یئنی دؤورده بۇ تیپدن اوْلانلارین عوضینه داها چوْخ فعلی صیفت ترکیبلری‌نین ایشلندیگینی گؤرۆرۆک.

هر ایکی دؤورۆن ادبی دیلی اؤز نؤوبه‌سینده مۆختلیف مرحله‌لری ایحاطه ائدیر.

بیرینجی دؤور آذربایجان تۆرکجه‌سی اؤز اینکیشافیندا ایکی مرحله‌دن کئچمیشدیر:

ایکینجی دؤور آذربایجان تۆرکجه‌سی ایسه اۆچ مرحله‌نی ایحاطه ائدیر:

فونتیک خوصوصیتینه گؤره «اَ-ه (ə)» فونِمینین بۆتۆن یئرلرده ایشلنمه تئزلیگی ایله فرقلنیر.

تۆرک دیللریندن بیری کیمی مۆعاصیر آذربایجان دیلی اؤزۆملۆ خوصوصیتلری ایله فرقلنن فونتیک و قراماتیک قورولوشو اوْلان بیر دیل‌دیر. اؤز فونتیک قانونااویغونلوقلارینا گؤره، بۇ دیل‌ده عمله‌گلمه یئرینه گؤره فرقلنن صائیتلر، یعنی اؤن سیرا (ای(i)، اۆ(ü)، ائ(e)، ا(ə)، اؤ(ö)) و آرخا سیرا (ای(ı)، اۇ(u)، آ(a)، اوْ(o)) صائیت‌لر عئینی بیر سؤز و یا سؤزفوْرما داخیلین‌ده ایشلنه بیلمز (ایشیق، ایلدیریم کیمی ای صائیتی ایله باشلایان بیر نئچه سؤز استثنادیر): عئینی زامان‌دا بۇ دیل‌ده دیل‌اوْرتاسی صامیت‌لرین (گ، ک) آرخاسیرا، دیل‌آرخاسی صائیتلرین (ک، ق، غ، خ) اؤن‌سیرا صائیتلرله بیر هجادا ایشلنمه‌سی ده ایمکان‌سیزدیر.

آذربایجان دیلینین فونِم ترکیبین‌ده ۱۵ صائیت و ۲۵ صامیت واردیر. بۇ ۴۰ فونم آذربایجان الیفباسین‌دا ۳۲ حرفله ایشاره ائدیلیر.

آذربایجان دیلینین فونم ترکیبین‌ده ۹ قیسا (ای، اۆ، ائ، اؤ، اَ، آ، اۇ، اوْ، ای)، ۶ اۇزون (ی:، ائ:، اؤ:، اَ:، آ:، اۇ:) صائیت وار. اۇزون صائیت‌لر بۇ دیل اۆچۆن سجیوی دئییل، اونلار دئمک اولار کی، یالنیز آلینما سؤزلرده چوْخ آز حال‌لاردا ایشلنیر.

فونتیک وۇرغو، بیر قایدا اوْلاراق، سوْنونجو هجایا دۆشۆر. فونماتیک وۇرغونون یئری سؤزون معناسین‌دان آسیلی اوْلاراق دییشمیر: آلما' – 'آلما.

آذربایجان دیلینده سؤز اولین‌ده ایشلنمه‌ین ۲ فونم وار: ای(ı) صائیتی و غ صامیتی.

آذربایجان دیلینین موْرفولوژی قورولوشونا اساس (ایسم، صیفت، سای، اوزللیک، ظرف، فعل) و کؤمک‌چی (قوْشما، باغلاییجی، ادات، مودال سؤزلر، نیدا) نیطق حیسه‌لری داخیل‌دیر.

ایسیم‌لرین کمیت، منسوبیت، حال، خبرلیک کاتِقوریالاری وار. بۇ کاتقورییالار ایسیملشن دیگر نیطق حیسه‌لرینه ده عاییددیر.

آذربایجان دیلینده ایسمین ۶ حالی (آدلیق، ییه‌لیک، یؤنلوک، تأثیرلیک، یئرلیک، چیخیش‌لیق)، فعلین ۵ (شوهودی کئچمیش، نقلی کئچمیش، ایندیکی، قطعی گله‌جک، غئیری-قطعی گله‌جک) زامانی وار. فعلین شکیل کاتقورییاسی ۶ فوْرمانی (امر، آرزو، شرط، واجیب، لازیم، خبر) ایحاطه ائدیر.

فعللر مفعول، فاعیل، حرکتین مۆناسیبتینه گؤره مۆختلیف ۵ قراماتیک نؤوعده (معلوم، مجهول، قاییدیش، قارشیلیق‌لی-مۆشترک، ایجبار) ایشلنه بیلیر.

آذربایجان دیلینین سینتاکتیک قانونونا گؤره، بیر قایدا اوْلاراق، مۆبتدا جۆمله‌نین اوّلین‌ده، خبر جۆمله عۆضوۆ سوْندا، تعیین ائتدیگی سؤزدن قاباق‌دا گلیر.

آذربایجان دیلینده سؤزیارادیجیلیغین‌دا اساساً موْرفولوژی (دمیرچی، اۆزوم‌چۆ، تبلیغات‌چی؛ دمیرچی‌لیک، اۆزۆمچۆلۆک، تبلیغات‌چی‌لیق؛ دوْلچا، قازانچا، اوْتلوق، مئشه‌لیک؛ قالدیریجی، ائندیریجی؛ سئوینج، گۆلۆنج؛ یاواشجا، ایندیجه و س.) و سینتاکتیک (اوْت‌بیچن، واختاموزد، بوْیون‌باغی، گۆن‌دوْغان، ساری‌کؤینک، الی‌دوْلو، آدلی-سانلی، قیرخ‌آیاق، بئشاچیلان و س) اصول‌لاردان ایستیفاده ائدیلیر.

تۆرک یازی تاریخی اویغورلارین الیفباسییلا باشلاسا دا، تۆرکجه‌نین یازیلماسینا عرب الیفباسینین بیر واریانتی ایله باشلانیب. سلجوق و عوثمانلی تورکلری ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب قرافیکالی الیفبانی اساس توتموش و بۇ الیفبا ایله چوْخلو دیرلی اثرلر یاراتمیش‌لار. عرب الیفباسی تورک دیللری اۆچۆن مۆکمل الیفبا اوْلماسا دا، تخمیناً ۲۰-جی عصرین اوّللرینه قدر بۇ الیفبادان آذربایجان‌دا گئنیش ایستیفاده اوْلونوب و بۇ الیفبایلا آذربایجان تاریخینین، ادبیاتینین قیمتلی اثرلری قلمه آلینیب.

آذربایجان خالق جومهوریتی اعلان اوْلوندوقدان سوْنرا ۱۹۱۹-جو ایلده خوداداد بی ملیک‌آسلانوفون رهبرلیگی ایله لاتین الیفباسینا کئچمک اۆچۆن کومیسیا یارائدیلیر. کومیسیانین حاضیرلادیغی تدبیرلر پلانینی مجلیس تصدیق ائدیر. آذربایجان خالق جومهوریتی سوقوط ائتدیگیندن بۇ مسئله‌نی حیاتا کئچیرمک مۆمکون اوْلمور.

۱۹۲۹-جو ایله کیمی عرب قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده اوْلونسا دا آذربایجان جومهوریتی اراضی‌سین‌ده ۱۹۲۹-۱۹۳۹-جو ایللرده لاتین قرافیکالی الیفبادان، ۱۹۳۹-۱۹۹۱-جی ایللرده ایسه کیریل الیفباسین‌دان ایستیفاده اوْلونوب. ۱۹۹۱-جی ایلدن باشلایاراق تدریجاً یئنی‌دن لاتین الیفباسینا کئچیلیب. ایرانین آذربایجانندا یاشایان آذربایجان تۆرکلری ایسه عرب الیفباسین‌دان ایستیفاده ائدیرلر.

آذربایجان جومهوریتینین دؤولت دیلی اوْلان تۆرکجه‌نین الیفباسی لاتین قرافیکالی آذربایجان الیفباسیدیر.

ایرانین آذربایجانیندا ایشلنن عرب الیفباسی فارس دیلین‌دن و عوثمانلی تورکجه‌سیندن تأثیرلنیب. بۇ الیفبا عرب دیلینه اویغون اوْلسادا، تۆرک دیل عاییله‌سینه منسوب اوْلان آذربایجان دیلینه سسلرین چوْخ‌لوغونا گؤره اساس فوْرمادا ال‌وئریش‌لی دئییل. عرب خطیندن آلینان بۇگۆنکۆ ایشلنیلن تورک الیفباسی، عثمانلی الیفباسی‌ندان دا چوخلو تأثیرلر آلیب‌دیر. بۇ الیفبانین برپاسی اوغرون‌دا مۆعاصیر عصریمیزده بیر نئچه آددیم آتیلسادا بۇ چالیشمالار خالق ایچین‌ده یاییلماییب‌دیر. ایرانین آذربایجانندا اهالی فارس دیلینده تحصیل آلماغا مجبور اوْلدوقلاری اۆچوۆن عرب و فارس سؤزلریله اوریژینال دیکته ایله تانیشدیرلار.

حاضیردا ایران‌دا تۆرکجه اۆچۆن ایشلدیلن عرب الیفباسی ایله باغلی وضعیت چوْخ قاریشیق‌دیر. گونئی آذربایجان ضیالی‌لارینین لاتین الیفباسینین داها مۆناسیب اوْلدوغونو قبول ائتمه‌لرینه باخمایاراق بۇ الیفبانین تطبیقینه دؤولت طرفیندن قاداغا و محدودیتلر قوْیولوب. ایران‌دا آذربایجان تۆرکجه‌سینده کیتاب و قزِت‌لر یالنیز عرب الیفباسی ایله ایشیق اۆزۆ گؤرۆر.

عرب الیفباسی‌نی برپا ائتمه تشبّۆس‌لرینین بیری تۆرک دیل اوْرتوقرافیا سمیناری طرفیندن حیاتا کئچیریلیب. بۇ سمینار دوْکتور جاواد هئیت‌ین باشچیلیغییلا ۲۰۰۱-جی ایلین اوْکتوبرون‌دا تهراندا کئچیریلمیش‌دیر. عرب الیفباسین‌دا یازیلان آذربایجان تۆرکجه‌سینین ایملاسین‌دا (یازیلماسین‌دا) بیرلیک یاراتماق سمینارین باش هدفی سئچیلمیش‌دیر. تۆرک دیلی یازی قوراللاری آدلی قرارلار سمینارین سوْنون‌دا قبول اوْلونموش‌دور.

عرب الیفباسین‌دا بعضی حرفلرین فوْرماسی کلمه آراسیندا هارادا گلمه‌سین‌دن آسیلی‌دیر. بۇ حرف‌لر کلمه باشین‌دا، سوْنون‌دا و اوْرتاسین‌دا دییشیر.

آشاغی‌داکی جدول، عرب الیفباسی ترتیبی ایله دۆزۆلۆب و لاتین الیفباسین‌دا یاخین اوْلان قارشی‌لیق‌لاری گؤستریر.




#Article 222: عراق تورکمانلاری (266 words)


عراق تورکمانلاری استانبول تۆرکجه‌ سینده:(Irak Türkmenleri/Irak Türkleri) یا دا عراق تورکلری آدلانیرلار بۇ  اتنیک قوروپو آناطولی تورکلرین بوداقلاریندان ساییلیر و دئمک اونملی یاشادیغی یئرلر عراقین قوزئی اوْلوب فرهنگ ، دیل باخیمیندان آذربایجان و تورکیه اؤلکه لرینه باغلانتی سی وار تورکمانلارین چوخونلوغو آذربایجان تۆرکجه‌ سینین کرکوکلی لهجه سینده دانیشیرلار دین باخیمیندان ایسلام و جغرافیایی یئرلرینه عایید سونو و شیعه مذهبلرینه تقسیم اولورلار.

عراق مملکتینده یاشایانلار تورکلره دئییلیر عراق تورکلرین حضوری بۇ  مملکتین قوزئینده عباسی سلیسله سینده ثبت اوْلوب سانکی چوخلی قوروپ لار سلجوقی دورسینده بۇ  منطقه ده مملکت و حکومت تشکیل وئریب و نوفوسلاری چوخالیب.

عراق تورکمانلاری دیللری اوْغوز تورکلریرن شاخه لریندن ساییلریر و سجلوقی تۆرکجه‌ سیندن ، استانبولی ، آذربایجانی ، تورکمنی تۆرکجه‌ لریندن قوهوم اولاراق سانکی آذربایجانی تۆرکجه‌ سینه چوْخ یاخین دیر و دئمک اولار عراق تورکمانلارین دیلی آذربایجان تۆرکجه‌‌سینین لهجه لریندن دیر .بوندان علاوه عوثمانی ایمپریاسینین بۇ  منطقه یه سولطه سی باعیث اوْلوب ایندیلکده عراق تورکمان لاری ادبی یازیلیشلاریندا استانبول تۆرکجه‌ سینین لاتین الیفباسیندان ایستیفاده ائدیرلر.

عراق تورکمانلاری مسکون لاشمیش یئرلری عراق و تورکیه مرزیندن حکاری شهرلرین یاخینلیقلاریندان باشلانیر.
تلعفر شهری عراقین قوزئی و سوریه مرزینین یاخینلیغیندا 600 مین جمعیت له عراقین خالص تورکمان شهرلریندن اولاراق آشاغیا گلیب موصول شهرده بۇ  محدوده یه شامیل اوْلوب و نئچه شهر بۇ  جومله آلتین کوپری دا بۇ  محدوده ده سایلیر و گونئی دن کرکوک شهری بۇ  منطقه یه وصل اوْلوب و ادامه ده داقوق و دوز خورماتو تا ایران مرزین خانقین شهرینه چان ادامه سی اولاراق عراق تورکمان لاری اصالتا بایات - قره قویونلو - آق قویونلو _ ائلخانلار تورک قوروپ لاریندان تشکیل اوْلموش لار .

عراق تورکمانلارینین ان اؤنملی حزبی عراق تورکمان لار جبهه سی دیر.




#Article 223: تورکمنیستان (814 words)


تورکمنیستان (تورکمنجه: Türkmenistan) آسیادا بیر دؤولت.

۱۰. یوز ایلده تورکمنیستانین اراضی‌سینه اوغوزلار(ایندیکی تورکمن‌لرین اجدادلاری) کؤچوب گلیرلر.اوغوزلار ۱۳. یوز ایلده سلجوق دؤولتینی یارادی‌لار. ۱۶. یوز ایلده تورکمنیستان اراضی‌سی خیوه و بوخارا خان‌لیق‌لارینین تابئعچیلیینه دوشور.۱۸۶۹-جی ایلده چار روسیهسی طرفیندن ایشغال اوْلونور.۱۹۲۱-جی ایلده تورکوستانین ترکیبینه داخیل اولور.۱۹۲۴-جو ایلده ایسه سسری طرفیندن تورکمنیستان مسسر-ی یارادیلیر و سسری-نین ترکیبینه داخیل اولور.۱۹۹۱-جی ایلده موستقیل تورکمنیستان جمهوریتی اعلان اوْلونور.

اؤلکه‌نین گئوسییاسی مؤوقعی آوروپا اؤلکه‌لری ایله چین و هیندیستانا گئدن قورو یول‌لارینین اوزرین‌ده یئرلشمه‌سی باخیمین‌دان الوئریش‌لی‌دیر.

رئلیئفینه گؤره اووالیق و داغ‌لیق حیسه‌لردن عبارت‌دیر. کوپئتداغ سیلسیله‌سی سئیسمیک جهت‌دن فعال‌دیر. اؤلکه اراضی‌سینین ۸۰%-دن چوخو توران اووالیغیندا اوکئان سوییه‌سین‌دن ۱۰۰-۲۰۰ متر هوندورلوک‌ده‌دیر. زنگین طبیعی گاز و نفت احتیاطینا گؤره اؤلکه دونیانین ان قاباقجیل دؤولت‌لرین‌دن بیری‌دیر. اؤلکه اراضی‌سین‌ده ۱۴۴ نئفت و قاز یاتاغی آشکار ائدیلمیش‌دیر. اونلاردان یالنیز ۴۰ یاتاق ایستیسمار اوْلونور (خزرترافی، بوخارا-خیوه، مرای، لئباپ و س.). یئرالتی سروت‌لردن کوکورد، کالیوم و داشدوز، بئنتونیت گیلی، میرابیلیت، آلونیت واردیر.

اؤلکه‌نین ایقلیمی قورو سوبتروپیک ایقلیمدیر. بورادا ایلین ۲۹۰ گونو بولودسوز کئچیر. جومهوریت اراضی‌سین‌ده ایللیک و سوتکالیق تئمپئراتورئ آمپلیتودو چوز بؤیوک‌دور. یاغینتی‌لارین اوْرتا ایللیک میقداری ۵۰-۲۰۰ mm آراسیندادیر. مۆمکون بوخارلانما ۱۵۰۰ مم-دن آرتیق‌دیر. اکین‌چی‌لیک اساساً سووارما، داغ‌لاردا ایسه قیسمن دمیه شرایطین‌ده مۆمکون‌دور. اؤلکه‌نین شرق رایونلاری آمودریا، مورقاب و تجن چای‌لارینین سولاری ایله تجهیز اوْلونور.

تورکمنیستان‌دا ان بؤیوک گؤل ساریقامیشدیر. بۇ گؤل‌دن یوکسک کیفیت‌لی خؤرک دوزو ییغیلیر.
سووارما تاریخاً تورکمنیستان اۆچون موهوم اهمیت کسب ائتمیش‌دیر. آمودریادان چکیلن قاراقوم کانالی مین‌لرله هئکتار تورپاغین جانلانماسین‌دا موهوم رول اوْیناییر. تورکمنیستان اراضی‌سی یئرالتی سولارلا زنگین‌دیر. یئرالتی سولارین سطحه یاخین اراضی‌لرین‌ده واحهلر مؤوجوددور. مونبیت تورپاغی، توغای مئشه‌لری، زنگین بیتکی اؤرتویو واههلره اؤزونه‌مخصوص گؤزل‌لیک وئریر.
اؤلکه اراضی‌سینین ۳۷۵ مین مربع کیلومتری صحرا و یاریم‌صحرالاردیر. بوز قومسال‌لیق‌دا هامار سطح‌لی تاکیرلار چوْخ یئکنسک تأثیر باغیشلاییر. تورکمنیستان اراضی‌سین‌ده بیتن ساکساول کولو اهالینین ایستیفاده ائتدیی ان موهوم بیتکی‌دیر.

تورکمنیستان ائتنوسوْنون منشیی قدیم ساک-ماسساگئت و سارمات-آلان قبیله‌لری ایله باغلی اوْلوب. ائتنوسون فورمالاشماسین‌دا اوغوزلار یاخین‌دان ایشتیراک ائتمیش‌لر.

تورکمنیستان‌دا کند اهالی‌سی اوستونلوک تشکیل ائدیر (۵۵%). اهالی اساساً، قاراقوم کانالی زوناسین‌دا، مورقاب و تجن چای‌لارینین دئلتاسین‌دا، کوپئتداغین اتیین‌ده جملشمیش‌دیر.
آشقاباد شهری تورکمنیستان جومهوریتنین باشکندی، موهوم علم، صنایع و مدنیت مرکزی‌دیر. باشقا اساس شهرلری جرجو، داشوغوز، ماری، نئبیتداغ، تورکمنباشیدیر.

تورکمنیستان BMT، IKT (ایسلام کونفران‌سی تشکیلاتی)، MDB، اقتصادی امکداش‌لیق شوراسی و س. تشکیلات‌لارین عضوودور

۱۴.۰۴.۲۰۰۱ – تاریخین‌ده نئیترال تورکمنیستان قزئتین‌ده اؤلکه‌نین او زامانکی دؤولت باش‌چی‌سی صاپارموراد نیازووون موصاحیبه‌سی نشر اوْلون‌دو . کئچمیش پرزیدنت ۲۰۰۱-جی ایله اؤلکه اهالی‌سینین ۹۱%-نین تورکمن‌لرین ، ۳%-نی اؤزبک‌لرین ، ۲%-نی روس‌لارین ، ۴%-نی دیگر میللت‌لرین تشکیل ائتدیینی قئید ائتمیش‌دی . تورکمن‌لر همچینین اؤزبکیستاندا، تاجیکیستاندا، ایراندا، افقانیستاندا و روسیه فئدئراسییاسیندا دا یاشاییرلار. اؤلکه‌نین تورکمن اهالی‌سی یوکسک طبیعی آرتیما مالیک‌دیر. بونا باخمایاراق اوْرتا سیخ‌لیق چوْخ آشاغی‌دیر (۱ کم²-ده ۹،۲ نفر ). ارازینین ۸۰%-ده اهالی یاشامیر.

تورکمنیستان رئسپوبلیکاسین‌دا اؤلکه‌نی خاممال ایستئهسال‌چی‌سین‌دان حاضر محصول ایستئهسال‌چی‌سینا چئویرمک مقصدی داشییان دؤولت پروقرامی حیاتا کئچیریلیر. پروقرام رئاللاشماسی اۆچون اعمال ائدیجی صنایع ساحه‌لرینه دقت آرتیریلیر، اهالینین ارزاغا اوْلان تلباتینی داخی‌لی ایمکان‌لار حسابینا اؤدمک اۆچون لاییحه‌لر حاضرلانیر.

تورکمنیستانین تصروفاتینین اساس گلیرلی ساحه‌سی نئفت و قاز کومپلئک‌سینین اینکیشافی‌دیر. نئفت و قازچیخارما رئسپوبلیکانین ایختیساسلاشمیش ساحه‌سی‌دیر. اؤلکه‌نین گلیرینین ۶۰%-ی بۇ ساحه‌لرین پایینا دوشور. نفت بورولارلا ائمال اۆچون تورکمنباشی و جرجو شهرلرینه نقل ائدیلیر. نفتین بیر حیصه‌سی خزر دنیزی ایله آذربایجانا و باشقا اؤلکه‌لره آپاریلیر. تورکمنیستان طبیعی قاز احتیاطینا گؤره دونیادا ۴-جو یئرده دورور. خصوصیله، آچاق، ماری و خزرساهی‌لی یاتاق‌لار داها محصول‌داردیر. ایلده ۳۲ میلیارد م۳ قاز حاصیل اوْلونور و بۇ قازین بؤیوک حیصه‌سی قونشو اؤلکه‌لره، او جمله‌دن آذربایجانا، گورجوستانا، اوکراینایا، روسیه فئدئراسییاسینا گؤندریلیر.

تورکمنیستان‌دا طبیعی گازی ایخراج ائتمک اۆچون هله‌لیک یالنیز بیر بورو کمری (روسیهیا) مؤوجوددور. لاکین ایران و تورکیهدن کئچمکله آوروپایا، افقانیستاندان کئچمکله پاکیستان و هیندیستانا قاز اؤتورمک اۆچون بورو کمری مارشروت‌لاری اوزرین‌ده ایشلر گئدیر.

اؤلکه‌ده ماشینقاییرما صنایع‌سی نئفت-قاز و کند تصروفاتینا خیدمت ساحه‌لرین‌دن عبارت‌دیر.
کیمیا صنایع‌سی اۆچون کیفایت قدر یئرلی خاممال واردیر. کوکورد، کالیوم دوزلاری، یود اساسین‌دا نئبیتداغدا، بئکداشدا، چلکه‌نده، جرجودا، ماریدا کیمیا زاوودلاری فعالیت گؤستریر. بیر چوْخ خاریجی شیرکت‌لر تورکمنیستان‌دا کیمیا زاوودلاری موس‌سی‌سه‌لری یاراتماق ماراغین‌دادیر.

تورکمنیستان‌دا ائلئکتریک انرژی‌سینه اوْلان تلبات ایری شهرلره یاخین تیکیلمیش ایئس-لر و ایراندان آلینان انرژی حسابینا تعمین اوْلونور.

تورکمنیستان‌دا اکین‌چی‌لیک اۆچون یارارلی توْرپاق‌لارین یاریسیندان پامبیق‌چی‌لیقدا ایستیفاده اوْلونور. قاراقومون مورقاب و تجه‌ن دئلتالارین‌دا، آمودریا بویونجا اوزانان ساحه‌لرده پامبیق اکین‌لری داها چوخ‌دور.

رئسپوبلیکادا ییغیلان پامبیغین ۲۵%-ی زریفلیف‌لی‌دیر. گله‌جک‌ده پامبیق ایستئهسالینی ۳ میلیون تونا چات‌دیرماق نظرده توتولور. سوواریلان توْرپاق‌لاردان باغ‌چی‌لیقدا، اوزومچولوکده و تاخیل‌چی‌لیقدا ایستیفاده اوْلونور. چلتیک آمودریانین آشاغی آخارلارین‌دا بئجریلیر. واهه‌لرده اهالی باراماچی‌لیقلا مشغول اولور. بوستان بیتکی‌لری خصوصیله گئنیش یاییلمیش‌دیر. سون ایللر شکر چوغون‌دورو اکین‌لری گئنیش ووسعت آلمیش‌دیر.

کند تصروفاتینین ایکینجی ساحه‌سی حئیوان‌دارلیقدیر. شرقی قاراقومدا قاراگول قویون‌لاری، قربی قاراقوم‌دا زریفیون‌لو قویون‌لار و بیرهورگوج‌لو دوه‌لر ساخلانیلیر. پامبیقته‌میزله‌مه (تورکمنقالا)، پامبیقپارچا، ایپک (آشقاباد، تورکمناباد و ماری‌دا)، قاراگول دری‌سینین آشیلانماسی و س. فابریک‌لری فعالیت گؤستریر. لاکین یونگول صنایع‌ده آپاریجی ساحه خالچاچی‌لیقدیر.

ارازینین ترانزیت مؤوقئیی نقلیاتین اینکیشافی اۆچون گئنیش ایمکان‌لار آچیر. تورکمنیستان جنوب ایستیقامت‌ده نقلیات شبکه‌سی‌نی یاراتماق مؤوقئیی توتموش‌دور. تجه‌ن شهرین‌دن مجهد شهرینه چکیله‌ن اوتوموبیل یولو مرکزی آسییانین دیگر رئسپوبلیکالاری (خصوصاً قازاخیستان و اؤزبکیستان) اۆچون موهوم اهمیته مالیک‌دیر.
باکی ایله تورکمنباشی شهرلری آراسیندا خزر دنیزینده گمی-بره ایشلییر.

تیکینتی صنایع‌سینه دقت آرتیریلمیش‌دیر. اؤلکه بوتؤولوکله تیکینتی میدانینی خاتیرلادیر. اؤلکه‌یه داخیل اوْلان ۲۰ میلیارد دول‌لار خاریجی اینوئستی‌سییانین ۸۳%-ی تیکینتییه یؤنلمیش‌دیر.
تورکمنیستان ۵۰-دن چوْخ اؤلکه ایله اقتصادی علاقه‌لر یاراتمیش‌دیر.




#Article 224: تورکمن‌چای عهدنامه‌سی (1878 words)


تورکمانچای موقاویله‌سی ، ۱۸۲۸-جی ایل ۱۰ فئوریه روسیه ایله ایران آراسیندا باغلانیب.   بۇ موقاویله اساسیندا آذربایجان ایكی بؤلومه (گونئی آذربایجان-قوزئی آذربایجان) بؤلونور.

   

بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری و ایران شاهی حضرت‌لری آراسیندا، اونلارین ورثه‌لری و تخت-تاجین واریث‌لری، اونلارین دؤولت‌لری و قارشیلیق‌لی صورت‌ده تبعه‌لری آراسیندا بوندان سونرا ابدی صولح، دوستلوق و تام راضی‌لیق اولاجاق‌دیر.

بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری و ایران شاهی حضرت‌لری حؤرمت‌له قبول ائدیرلر کی، راضی‌لیغا گلن یوکسک طرف‌لر آراسیندا باش وئرمیش و ایندی خوشبخت‌لیک‌دن قورتارمیش موحاریبه‌ایله گولوستان موقاویله‌سی‌نین قوووه‌سی اوزره قارشیلیق‌لی تعههودلر ده باشا چاتمیش‌دیر؛ اونلار گؤستریلن گولوستان موقاویله‌سی روسیه و ایران آراسیندا یاخین و اوزاق گلجه‌یه صولح و دوستلوق موناسیبت‌لری قورمالی و تصدیق ائتمه‌لی اوْلان ایندی‌کی شرط‌لر و قرارلارلا عوض ائتمه‌یی ضروری حساب ائتدی‌لر.

ایران شاهی حضرت‌لری اؤز آدیندان و اؤز ورثه‌لری و واریث‌لری آدیندان آرازین او تایی و بۇ تایی اوزره ایروان خانلیغی‌نی و ناخچیوان خانلیغی‌نی روسیه ایمپئرییاسی‌نین تام مولکییت‌ینه گوذشته گئدیر. شاه حضرت‌لری بۇ گوذشت نتیجه‌سی‌نده، حاضیرکی موقاویله‌نین ایمضالانماسیندان ساییلماق‌لا آلتی آی‌دان گئج اولمایاراق، یوخاری‌دا آدلاری چکیلن هر ایکی خان‌لارین ایداره ائدیلمه‌سینه عایید اوْلان بوتون آرخیولری و ایجتیماعی سندلری روسیه رییس‌لیگینه وئرمه‌یی وعد ائدیر.

موقاویله‌یه قوشولان یوکسک طرف‌لرین راضی‌لیغی ایله هر ایکی دؤولت آراسیندا سرحدلر آشاغیداکی حودوددا قرارا آلینیر:

سرحد خططی تورکیه تورپاق‌لاری‌نین اوجونداکی کیچیک آراراتانین زیروه‌سیندن آرالی‌دا دوز ایستیقامتده ان یاخین نؤقطه‌دن باشلایاراق او داغ‌لارین زیروه‌سیندن کئچیر؛ بورادان مایل‌لیک اوزره آراراتانین جنوب طرفیندن آخان آشاغی قاراسو چایی‌نین یوخاری‌لاری‌نا دوشور، سونرا سرحد خطی او چایین آخاری اوزره شرور قارشی‌سیندا اونون آرازا تؤکولدویو یئره‌دک داوام ائدیر؛ بۇ منطقه‌دن عابباس‌آباد قالاسی‌نادک آراز چایی‌نین یاتاغی اوزره گئدیر؛ بورادا قالانین آرازین ساغ ساحیلینده یئرلشن خاریجی ایستحکام‌لاری یانیندا یاریم آغاج، یعنی 3 1 / 2 روسیه وئرستی ائنینده بوتون ایستیقامت‌لرده دؤوره حاشییه‌لنه‌جک و او اطراف‌دا اوْلان تورپاق ساحه‌سی بوسبوتون محض  مخصوص اولاجاق‌دیر و بۇ گوندن ساییلماق‌لا ایکی آی عرضینده ان یوکسک دقیق‌لیک‌له آیریلاجاق‌دیر. سرحد خططی او یئردن، گؤستریلن دؤوره‌نین شرق طرف‌دن آرازین ساحیلی‌نه بیرلشدیگی یئردن باشلایاراق بیر داها او چایین یاتاغی‌ایله یئددی‌بولاق بره‌سینه‌دک گئدیر؛ بورادا ایران تورپاق‌لاری آراز چایی‌نین یاتاغی اوزره اوچ آغاجا، یعنی 21 روسیه وئرستی اوزاناجاق‌دیر: سونرا سرحد موغان دوزو واسیطه‌سی‌له بولقارچایادک، ایکی کیچیجیک آدینابازار و ساریقامیش چای‌لاری‌نین بیرلشمه‌سینده اوچ آغاج یعنی 21 روس وئرستی آشاغی‌دا اوْلان تورپاق‌لارا گئدیر؛ سرحد بورادان بولقارچایین سول ساحیلی‌ایله یوخاری؛ آدلاری چکیلن کیچیک آدینابازار و ساریقامیش چای‌لاری‌نین بیرلشمه‌سینه‌دک، سونرا شرقی آدینابازار چایی‌نین ساغ ساحیلی اوزره اونون یوخاری‌لارینادک داوام ائدیر، بورادان ایسه جیکویر یوکسک‌لیگی‌نین زیروه‌سینه‌دک ائله داوام ائدیر کی، او یوکسک‌لیک‌دن خزر دنیزی‌نه تؤکولن بوتون سولار  مخصوص اولاجاق‌دیر، ایران طرفه آخان بوتون سولار ایسه ایرانا مخصوص اولاجاق‌دیر. بورادا ایکی دؤولت آراسینداکی سرحد داغ زیروه‌لری‌له موعه‌ییه‌ن ائدیلیر؛ قرارلاشدیریلمیش‌دیر کی، اونلارین خزر دنیزینه دوغرو ائنیشی  مخصوص اولمالی‌دیر، او بیری یانداکی ائنیشی ایسه ایرانا مخصوص‌دور. سرحد جیکویر یوکسکلیگی زیروه‌سیندن، تالیشی رش دایره سیندن آییران داغ لار اوزره قمرکوهوم زیروه سینه دک کئچیر. سولارین آخارینی ایکی یئره بؤلن داغ لارین باشی، یوخاری دا آدینابازارین یوخاری آخاری و جیکویر زیروه‌سی آراسینداکی ساحه حاقّیندا دئییلن کیمی، بورادا دا ائلجه سرحد حودودونو تشکیل ائده‌جک‌دیر. سونرا سرحد خططی سولارین آخارینا عایید یوخاری‌دا شرح اولونان قایدالارا آرامسیز عمل ائتمک‌له قمرکوهون زیروه‌سیندن زوواند و رش دایره‌لرینی آییران داغ سیلسیله‌سی اوزره وئلگیج دایره‌سی‌نین سرحدلرینه دک اوزاناجاق‌دیر. بئله‌لیک‌له، آدی چکیلن داغین زیروه‌سیندن عکس طرف‌ده یئرلشن حیصصه‌سی ایستیثنا اولماق‌لا زوواند دایره‌سی  بیرلشیر. هر ایکی دؤولت آراسینداکی سرحد خططی سو آخینی‌نین یوخاریدا قئید اولونان قایدالارینا دایما اویغون اولاراق، وئلکیج دایره‌سی سرحددیندن کلوپوتانین زیروه‌سی و وئلکیج دایره‌سینده کی داغ‌لارین باش سیلسیله‌سی اوزره آستارا چایی‌نین شیمال منبعیینه‌دک، بورادان او چایین یاتاغی بویو اونون خزر دنیزی‌نه تؤکولدویو یئره‌دک داوام ائده‌جک کی، بورادا دا روسیه تورپاق‌لارینی ایران‌دان آییرمالی اوْلان سرحد خططی قورتاریر.

ایران شاهی حضرت‌لری بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری‌نه اؤز صمیمی دوستلوغونا ثوبوت اولاراق، بۇ مادّه ایله هم اؤز ورثه‌لری و ایران تخت-تاجی نین واریث‌لری آدیندان، یوخاری‌دا گؤستریلن سرحد خططی آراسیندا و قافقاز سیرا داغ‌لاری و خزر دنیزی آراسیندا یئرلشن بوتون تورپاق‌لارین و بوتون آدالارین، بونون‌لا برابر همین مملکت‌لرده یاشایان بوتون کؤچری و باشقا خالق‌لارین ابدی زامانه دک روسیه ایمپئرییاسینا مخصوص اولدوغونو طنطنه ایله تانیییر.

ایران شاهی حضرت‌لری هر ایکی دؤولت آراسیندا باش وئرمیش موحاریبه‌ایله روسیه ایمپئرییاسینا وورولموش خئیلی زیانا، همچینین روسیه تبعه‌لری نین دوچار اولدوغو قوربان‌لارا و ایتکییه حؤرمت علامتی اولاراق، اونلارین عوضینی پول تضمیناتی ایله اؤده‌مه‌یی عؤهده‌سینه گؤتورور. موقاویله‌یه قوشولان هر ایکی یوکسک طرف او موکافاتین مبلغینی اون کورور تومن رایجه و یا ایگیرمی میلیون گوموش مانات قرارلاشدیرمیش‌دیر، اونون واختی، اؤده‌نیش قایداسی و تامیناتی سؤزبه‌سؤز حاضیرکی تراکتاتا داخیل ائدیله بیله‌جک قوووه‌یه مالیک اوْلان خوصوصی موقاویله‌ده قرارلاشدیریلمیش‌دیر.

ایران شاهی حضرت‌لری اؤز اعلاءحضرت اوغلو شاهزاده عباس میرزا نین اؤز ورثه‌سی و تخت-تاجین واریثی تعیین ائتمک ایلتیفاتیندا بولونان کیمی، بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری اؤز دوستلوق موناسیبت‌لرینی و بۇ واریث‌لیک قایداسی نین تصدیقینه کؤمک ائتمک آرزوسونو آچیق-آشکار ثوبوت ائتمک‌دن اؤترو بوندان سونرا شاهزاده عباس میرزا حضرت‌لری نین سیماسیندا ایران تاخت-تاجی‌نین ورثه‌سی و واریثی‌نی، اونون تاختا چیخماسیندان سونرا ایسه اونو او دؤولتین قانونی حؤکم‌داری حساب ائتمه‌یی عؤهده‌سینه گؤتورور.

روسیهنین تیجارت گمی‌لری، اوول‌کی قایدا اوزره، خزر دنیزی‌نده و اونون ساحیل‌لری بویونجا آزاد اوزمک و بونونلا برابر اونلارا یاخینلاشماق حوقوقونا مالیک‌دیر؛ گمی قضاسی حال‌لاریندا ایران‌دا اونلارا هر جور کؤمک ائدیلمه‌لی‌دیر. بۇ اوصول‌لا ایران تیجارت گمی‌لرینده ده خزر دنیزی‌نده اوول‌کی قایدا ایله اوزمک و روسیه ساحیل‌لرینه یان آلماق حوقوقو وئریلیر کی، اورادا گمی قضاسی حال‌لاریندا اونلارا قارشیلیق‌لی صورت‌ده هر جور کؤمک گؤستریلمه‌لی‌دیر. حربی گمی‌لره گلدیک‌ده ایسه، قدیم‌ده اولدوغو کیمی، یالنیز روسیه حربی بایراغی آلتیندا اوْلان حربی گمی‌لر خزر دنیزینده اوزه بیلرلر؛ بۇ سبب‌دن ده اوول‌کی موستثنا حوقوق ایندی‌ده اونلارا وئریلیر و تصدیق ائدیلیر کی، روسیهدان باشقا هئچ بیر دؤولتین خزر دنیزینده حربی گمی‌لری اولا بیلمز.

بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری و ایران شاهی حضرت‌لری هر واسیطه‌ایله اونلار آراسیندا بۇ قدر خوشبخت‌لیک‌له برپا اولونموش صولح و دوستلوغو برقرار ائتمه‌یی آرزولایاراق، مووققت‌ی تاپشیریق‌لارین ایجراسی و یا داییمی قالماق اۆچون بۇ و یا او بیری دؤولته گؤندریلن یوکسک سارای‌لارین (حؤکومت‌لرین) سفیرلری‌نین، ناظیرلری‌نین و ایش‌لر مووكکیل‌لری‌نین، اونلارین درجه‌سینه، راضی‌لیغا گلن یوکسک طرف‌لرین شرفینه، اونلاری بیرلشدیرن صمیمی دوست‌لوغا و یئرلی عادت‌لره اویغون اولاراق، احتیرام‌لا و (هر بیری‌نین) آیری‌لیق‌دا قبول ائدیلمه‌سینی قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده روا بیلیرلر. خوصوصی پروتوکول ایله بۇ و یا او بیری طرفین عمل ائتمه‌سی اۆچون بۇ مضمون‌دا مراسیم قرارلاشدیریلاجاق‌دیر.

بوتون روسیه حضرت‌لری و ایران شاهی حضرت‌لری هر ایکی دؤولت آراسیندا تیجارت علاقه‌لری‌نین برپا اولونماسینی و گئنیشلنمه‌سینی صولح‌ون برقرار اولماسی‌نین ان باشلیجا خئییرخواه نتیجه‌لری‌ندن بیری سایدیق‌لاری اۆچون، تام قارشی‌لیق‌لی راضی‌لیق اساسیندا حؤکم وئردی‌لر کی، تیجارته حاکیم‌لیک ائدیلمه‌سینه و قارشی‌لیق‌لی صورت ده تبعه‌لرین تهلوکه سیزلیگینه عایید اوْلان بوتون سرانجام‌لار سعادت‌له یولونا قویولسون و اونلار اونو قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده مووککیل‌لر طرفیندن باغلاناجاق بۇ صولح موقاویله‌سی نین عئینی گوج‌لو حیصصه‌سی ساییلمالی اوْلان و اونا علاوه ائدیلن آیریجا آکت ایله ایضاح ائتسین‌لر. ایران شاهی حضرت‌لری، قاباق‌لار اولدوغو کیمی،  تیجارتین خئیرینه طلب اولونان هر یئره کونسول‌لار و تیجارت آژئنت‌لری تعیین ائتمک حوقوقو وئریر و عؤهده‌سینه گؤتورور کی، هر ایکی‌سی‌نین میتی اون نفردن چوخ اولمایاجاق کونسول و آژئنت‌لره هامی‌لیک گؤسترسین کی، اونلار اؤز روتبه‌لرینه وئریلمیش شان-شؤوکت و اوستون‌لوک‌لردن ایستیفاده ائتسین‌لر. بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری اؤز طرفیندن ایران شاهی حضرت‌لری نین کونسول و یا تیجارت آژئنت‌لری‌نه موناسیبت‌ده بونا تام مووافیق عمل ائدیلمه‌سینه وعد وئریر. ایران حؤکومتی‌نین روسیه آژئنتینه و یا کونسولونا اساس‌لی شیکایتی اولارسا، روسیه ناظیری (سفیری) و یا اونون شاه حضرت‌لری سارایی یانیندا ایش‌لر مووککیل‌ی، یادا اونلارین بیلاواسیطه رییسی اؤز مولاحیظه‌سینه اساساً گوناه‌کاری وظیفه‌سیندن اوزاقلاشدیرا و اونو مووققت‌ی اولاراق دیگر شخصه حواله ائده بیلر.

قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده تبعه‌لرین بوتون طلب‌لری و موحاریبه‌ایله دایاندیریلمیش باشقا ایش‌لر صولح باغلاندیق‌دان سونرا عدالت‌له برپا اولوناجاق و حلل ائدیله‌جک‌دیر. قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده تبعه‌لرین اؤز آرالاریندا بۇ و یا او بیری حؤکومتین خزینه‌سینه موقاویله تعههودلری درحال و تامامی‌له تامین ائدیلمه‌لی‌دیر.

باریشیغا گلن یوکسک طرف‌لر تبعه‌لرین خئیری اۆچون اؤزلری‌نین عومومی راضی‌لیغی اوزره قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده قرارا آلمیش‌دیر: اونلاردان آرازین هر ایکی طرفینده ترپنمز املاکا مالیک اولانلاری‌نا اوچ ایل واخت وئریلمه‌لی‌دیر کی، اونلار بۇ مۆدت  عرضینده اونو آزاد صورت‌ده ساتسین‌لار و ده‌ییشسین‌لر. لاکین بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری اونا عایید اولدوغونا گؤره، کئچمیش ایروان سرداری حوسئین خانی، اونون قارداشی حسن خانی و کئچمیش ناخچیوان حاکیمی کریم خانی بۇ ایلتیفات‌لی سرانجام‌دان کانار ائدیر.

آخیرینجی و یا بوندان قاباق‌کی موحاریبه‌نین گئدیشینده اسیر آلینمیش هر ایکی طرفین بوتون حربی اسیرلری، بونونلا برابر هر ایکی حؤکومتین نه واختسا اسیر دوشموش تبعه لری قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده آزاد ائدیلمه‌لی و دؤرد آی عرضینده قایتاریلمالی‌دیر؛ اونلار حیاتی آذوقه و دیگر طلبات‌لارلا تامین ائدیلمه‌لی و اونلاری قبول ائتمک و سونراکی یاشاییش یئرینه یوللاماغا سرانجام وئرمک اۆچون هر ایکی طرف‌دن آیریلمیش کومیسسارلارا وئرمک‌دن اؤترو عابباس‌آبادا گؤندریلمه‌لی‌دیرلر. راضی‌لیغا گلن یوکسک طرف‌لر هر ایکی طرف‌دن اسیر دوشموش، لاکین اولدوق‌لاری یئرین اوزاق لیغینا و یا باشقا بیر سببه و یا وضعیته گؤره گؤستریلن مۆدت ه قایتاریلا بیلمه‌یه‌جک بوتون حربی اسیرلره، هابئله روسیه و ایران تبعه‌لرینه‌ده بۇ یول‌لا یاناشاجاق‌لار. هر ایکی دؤولت بئله‌لری‌نین هر بیر واخت طلب ائدیلمه‌سینده اؤزونه دقیق و غئیری-محدود حوقوق وئریر و عؤهده‌سینه گؤتورور کی، اونلار آشکار ائدیلدیک‌ده و یا اونلار حاقّیندا طلب‌لر آلیندیقدا قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده اونلاری (بیر-بیرین) قایتارسین‌لار.

راضی‌لیغا گلن یوکسک طرف‌لردن هئچ بیری آخیرینجی موحاریبه‌نین باشلانماسینادک و یا او واختی دیگری نین تبعه‌لیگینه کئچمیش اوْلان ساتقین‌لارین و فراری‌لرین وئریلمه‌سی‌نی طلب ائتمه‌یه‌جک‌دیر. ایران حؤکومتی بۇ قاچقین‌لاردان بعضی‌لری‌نین و اونلارین کؤهنه هم‌وطن‌لری‌نین و یا حاکیمیتی آلتیندا اولان‌لارین آراسیندا غرض‌لی علاقه‌لردن قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده باش وئره‌بیله‌جک ضررلی نتیجه‌لرین قارشیسینی آلماق اۆچون، عؤهده‌سینه گؤتورور کی، ایندی و یا سونرالار روسیه حؤکومتی نین آدبااد گؤستردیگی آدام‌لارین آرازلا چارا چایی‌نین، اورمییا گؤلونون، جاکاتو چایی‌نین و قیزیل اوزن چایی‌نین خزر دنیزینه تؤکولدویو یئر آراسیندا یاراتدیغی حودودداکی اؤز تورپاق‌لاریندا اولماسینی قاداغان ائده‌جک‌دیر. بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری اؤز طرفیندن ایران قاچقین‌لاری نین قاراباغ و ناخچیوان خانلیق‌لاریندا و ایروان خانلیغی‌نین آراز چایی‌نین ساغ ساحیلینده یئرلشن حیصصه‌سینده یورد سالماسینا و یا یاشاماسینا (هر هانسی) بیر قراردا ایجازه وئرمه‌یه‌جه‌یی‌نی وعد ائدیر. لاکین اؤزلوگونده آیدین‌دیر کی، آنجاق رسمی روتبه داشییان و یا موعه‌ییه‌ن لیاقت صاحیبی اوْلان آدام‌لارا: شخصی نومونه‌لری، نصیحت و گیزلی علاقه‌لری ایله کئچمیش‌ده اونلارین ایداره‌سینده و یا حاکیمیتی آلتیندا اوْلان اوول‌کی هم‌وطن‌لرینه ضررلی تاثیر گؤستره بیلن خان، به‌ی و دینی رییس‌لر و یا موللالارا قارشی بۇ شرطین گوجو وار و اولاجاق‌دیر. عومومییت‌له، هر ایکی دؤولتین ساکین‌لرینه گلدیک‌ده ایسه، راضی‌لیغا گلن یوکسک طرف‌لر قرارا آلیر کی، هر ایکی طرفین بیر دؤولت‌دن او بیرینه کئچمیش و یا بون‌دان سونرا کئچه‌جک تبعه‌لری اونلارین کئچدیگی حؤکومتین ایجازه وئردیگی هر یئرده یورد سالا و یاشایا بیلر.

شاه حضرت‌لری اؤز دؤولتینه ساکیت‌لیگی قایتارماق و اؤز تبعه‌لریندن حاضیرکی موقاویله‌ایله بۇ قدر خوشبخت‌لیک‌له باشا چاتمیش موحاریبه‌ده تؤره‌دیلمیش بدبخت‌لیک‌لری داها دا آرتیرا بیلن هر شئیی کانار ائتمک کیمی خئییرلی، خیلاص‌ائدیجی نییت‌له حرکت ائده‌رک، آذربایجان آدلانان ویلایتین بوتون اهالی‌سینه و مأمورلارینا بوسبوتون و تام باغیشلانما عطا ائدیر. هانسی درجه‌یه مخصوص اولماسیندان آسیلی اولمایاراق، اونلاردان هئچ کس اؤز حرکتینه و یا موحاریبه عرضینده و یا روس اوردوسونون آدی چکیلن ویلایتی مووققت‌ی توتدوغو زامان داورانیشینا گؤره تعقیب‌ه، دینی عقیده‌سینه گؤره تحقیره معروض قالمامالی‌دیر. بوندان باشقا او مأمور و ساکین‌لره بۇ گون‌دن باشلایاراق اؤز عاییله‌سی ایله بیرلیک‌ده ایران ویلایتی‌ندن  سربست کئچمک، حؤکومت و یئرلی رییس‌لیگین هئچ بیر مانع‌چیلیگی اولمادان اونلارین ساتلیق مالینا و یا املاکینا و اشیالارینا هر هانسی گؤمروک و وئرگی قویولمادان ترپنن مولکییت‌ینی آپارماق و ساتماق اۆچون بیر ایل واخت وئریلیر. ترپنمز مولکه گلدیک‌ده ایسه، اونون ساتیلماسی و یا اونون حاقیندا اؤزخوشونا سرانجام اۆچون بئش ایل‌لیک مۆدت  موعه‌ییه‌ن ائدیلیر. لاکین بۇ باغیشلانما قئید اولونان بیر ایل‌لیک مودت باشا چاتانادک محکمه جزاسی دوشن گوناه و یا جینایت ایشله‌میش آدام‌لارا شامیل ائدیلمیر.

مووککیل‌لر بۇ صولح موقاویله‌سی ایمضالاندیقدان سونرا، قارشی‌لیق‌لی صورت‌ده تاخیره سالینمادان تعجیلی اولاراق، حربی عملییات‌لارین کسیلمه‌سی حاقّیندا بوتون یئرلره خبر و لازیمی فرمان گؤندرمه‌لی‌دیر. عئینی مضمون‌دا ایکی نوسخه‌ده ترتیب ائدیلمیش، هر ایکی طرفین مووککیل‌لری طرفیندن ایمضالانمیش، اونلارین گئرب‌لی مؤهورلری ایله تصدیق ائدیلمیش و قارشی‌لیق‌لی اولاراق بیر-بیرینه وئریلمیش بۇ صولح موقاویله‌سی بوتون روسیه ایمپیراتورو حضرت‌لری و ایران شاهی حضرت‌لری طرفیندن تصدیق و راتیفاکسییا ائدیلمه‌لی و اونلارین ایمضالادیغی راتیفیکاسییا متن‌لری طنطنه‌لی شکیل‌ده هر ایکی طرفین مووکكیل‌لری طرفینجدن دؤرد آی عرضینده و یا مۆمکون اولدوقجا داها تئز ده‌ییش‌دیریلمه‌لی‌دیر. فئوریه آیی نین 10-دا عیسانین آنادان اولماسی نین 1828-جی ایلینده تورکمنچای کندینده باغلانمیش‌دیر.

اصلینه قول چکمیش‌لر (امضالار): یوان پاسکوویچ، ا. اوبرئزکوو.




#Article 225: تورکیه (177 words)


تۆرکیه و یا رسمی آدی‌ایله تۆرکیه جومهوریتی

آسیانین گۆنئی-باتی سیندا، قارا دنیز و آرالیق دنیزی نین آراسینداکی، آنادولو یاریم آداسیندا یئرلشیر. توْپراغلاری (ایچ سو حؤوزه‌لری ایله بیرلیکده) ۷۸۳٫۵۸۰ کیلومتر مربع (ک‌م²)تشکیل ائدیر.

تۆرکیه دوْغودان گورجوستان، ارمنیستان، آذربایجان و ایران ایله، گۆنئی‌دن عراق و سوریه ایله، باتی‌دان ایسه یونان و بولغاریستان ایله سینیرلانیر. اؤلکه‌نین مرمره، اژه، آرالیق دنیزی و قارا دنیزله ایحاطه اولونماسی دونیا اوقیانوس‌لارینا چیخیش وئریر.

ان بؤیۆک داغ آغری داغیدیر، ان بؤیۆک گؤلو ایسه وان گؤلودور.

اؤلکه ۷ بؤلگه‌یه و ۸۱ سانجاغا آیریلیر.

ایقلیم اولاراق گۆنئی ده آرالیق دنیزی ساحلینده آرالیق ایقلیمی گؤرۆنۆر.

تورکیه نین باشکندی آنکارا دیر. اؤلکه ده ان بویوک اداری بولوم ایل (سانجاق) دیر و ۸۱ ایل وار دیر. بیر ایل: ایل اورتاسی، ایلچه اورتالاری و ایلچه لره باغلی کؤی لردن تشکیل تاپیر. ایل لرین اداره سی دؤلتین منصوب والی سینین الینده دیر.
ایستانبول (۱۳ میلیون)، آنکارا (۵ میلیون)، ایزمیر (۴ میلیون)، بورسا (۳ میلیون) و آدانا (۲ میلیون) لا تورکیه نین بئش ان نفوسلو ایل لریدیر. و لائیک لیک ایلکه سینی ۱۹۳۷ آنایاساسی بیلیندیردی.
تورکیه نفوسونون ۲٪ آتئیست، نفوسون ۱۵٪ لائیک دیر.




#Article 226: توفیق قولی‌یئو (241 words)


قولیئو توفیق ال‌اکبر اوغلو (7 نووامبر 1917، باکی، روسیا ایمپئریاسی — 4 اوْکتوبر 2000، باکی، آذربایجان) — بسته‌کار، پیانوچو، دیریژور، بیر چوخ سیمفونیک اثرلرین، کانتاتالارین، فورتئپیانو اثرلری‌نین مؤللیفی. آذربایجان سسر-این خالق آرتیستی (1964)، آذربایجان جاز و ائسترادا موسیقی‌سی‌نین بانی‌لرین‌دن بیری.

توفیق قولیئو 12 یاشیندا آذربایجان دؤولت کونسئرواتوریاسی یانیندا پئشه مکتبینه، 1934-جو ایلده کونسئرواتوریایا داخیل اوْلوب. هم İ.س.آیسبئرقین صینفینده فورتئپیانو، هم ده س.ق. ایشتراسسئرین سینفینده دیریژورلوق درسی آلیب و 1936-جی ایلده کونسئرواتوریانی بیتیریب.

اوزئییر حاجی‌به‌ی‌اوواون تشببوسو ایله تحصیلینی داوام ائتدیرمک اۆچون موسکو دؤولت کونسئرواتوریاسینا گؤندریلیب. تئزلیکله اورادا آ.تفاسمانین رهبرلیک ائتدیگی اورکئسترده پیونیست ایشلمه‌یه باشلاییب.

موحاریبه‌دن سوْنرا م.عزیزبه‌ی‌اوو (درام)، ص.وورغون (روس درام)، م.قورکی (گنج تاماشاچی‌لار) تئاترلاری ایله امکداش‌لیق ائدیب. XX عصرین 40-جی ایللرین‌دن هم ده کینو ساحه‌سینده ایشلمه‌یه باشلاییب. 1948-جی ایلده موسکو دؤولت کونسئرواتوریاسیندا تحصیلینی داوام ائتدیریب. 1951-جی ایلده آسپیرانتورایا داخیل اوْلوب و آ.قاوکون رهبرلیگی آلتیندا علمی ایش مۆدافیعه ائدیب. همین ایل آذربایجان خالق رقص‌لری توپ‌لوسونو حاضرلایان‌لاردان بیری اوْلوب.

XX عصرین 70-جی ایللری‌نین سون‌لاریندا بیر چوخ اوشاق و گنج موسیقی موسابیقه‌لرینی، او جمله‌دن باکی پاییزینی یارادیب. 1969-جو ایلدن 1979-جو ایله قدر آذربایجان بسته‌کارلار اتفاقینا رهبرلیک ائدیب. 1990-جی ایلدن اؤمرونون سونونا کیمی آذربایجان بسته‌کارلار ایتتیفاقی‌نین ایداره هئیتی‌نین صدری وظیفه‌سینده چالیشیب.

عاییله‌سینه حدسیز درجه‌ده باغ‌لی اولان توفیق قولیئوین نوه‌سی - جمیله موراداسیلووایا حصر ائتدیگی فورتئپیانو اۆچون جمیله‌نین آلبومو اوشاق پیئس‌لری مجموعه‌سین‌دن اوشاق موسیقی مکتب‌لی‌لری‌نین رئپئرتواریندا گئنیش ایستیفاده ائدیلیر. بون‌دان باشقا، جمیله موراداسیلووا توفیق قولیئوین بسته‌کاری اوْلدوغو 2 فیلمده - شیر ائودن گئتدی و موسیقی موعللیمی فیلم‌لرینده چکیلیب.

توفیق قولیئو 2000-جی ایلده باکی شهرینده دونیاسینی دییشیب.




#Article 227: تومریس (897 words)


تومریس یا دا تومروس (اسکی فارس دیلی: تهم‌رییش یا دا تهم ایری /Tahmirih ، جسور و شجاع معناسیندا ، اسکی تورکجه: تمیر/temir یا دا دمیر) — ماساگتلرین ملکه‌سی ایدی.

هرودوت کيتابيندا يئر آلان تاریخی باش وئرمیش ایشلردن قدیم ايرانین شاهی کوروشون ۵۲۹ ایل میلاددان قاباخ ايلده اؤلدورولمه‌سی ايله باغليدير.

کوروش بوگونکو آذربایجان تورپاغیندا ، آراز چایی‌نین قوزئی‌ینده اولان ماساگت شاهلیغینا اوردو چکماقدا اؤلدورولموشدو.

بو دؤیوشده  ماساکتلرين قهرمانی اؤلدورولموش شاهی‌نین دول قادینی تومروس خاتون‌دور.

هردوت یازیر:  ماساکت‌لر، چوخ‌سایلی و جسور بير طايفا اولوب. اونلار گونشين دوغوشو ايستيقامتينده دوغودا، آراز چایی‌نین آرخاسيندا ياشاييرديلار.  بعضیلری اونلاری ایسکیت (اوشکوز) طايفالاريندان ساییر. ماسساکتلرين شاهی اؤلموش، طايفانين باشينا اونون دول قادینی تومیریس کئچمیشدی. کوروش اؤز ائلچیلرینی گؤندره‌رک، و سلیمان کیمی اونونلا ائولنمک ایسته‌دیگینی بیلدیردی. سلیمان پئیغمبر بیلقیس (بیلگه‌قیز) ایله ائولندیر و چوخ گوجلو بیر ائلی اله گتیردیر و کوروش اونون تک تومروس خاتون ایله ائولنماق ایستییب و بو ایشده ماساکت یئرین اله گتیرماغا چالیشیردی. آنجاق توميريس آنلادي کي، کير اونونلا ائولنمک يوخ، بۇ يوللا ماسساکت چارليغيني اله کئچيرمک ايسته يير و ائله بونا گؤره ده همين تکليفي ردد ائتدي. بئله اولدوقدا کوروش حيله سی ایله اؤز ايستگينه نايل اولا بيلمه ديگيني گؤروب، ماسساکتلر اوزرينه آچيق هوجوما کئچدي. آراز چاييندان کئچمک اۆچون کير گميلردن کؤرپو دوزلتمک و همين گميلرين اوزرينده قوللـه لر قورماق حاقدا امر وئردي.

کوروشون قوشونو بۇ ايشلرله مشغول اولارکن تومروس جارچيلاري چاغيريب، اونلارين ديلي ايله کوروشا بئله بير موراجيعت ائتدي:  ائي ميدييا حؤکمداري! اؤز نيتيندن گئري چکيل. آخي سن ايره‌ليجه‌دن بيله بيلمزسن کي، بۇ کؤرپولرين قورولماسي سنه خئييردير، يوخسا زييان؟ بۇ ايشين باشيني بوراخ، گئت اؤز اؤلکنده شاهليق ائله و بيزيم اؤز اؤلکه ميزده حؤکمرانليق ائتمه ميزه پاخيلليغين توتماسين. آنجاق سن البت کي، بۇ مصلحته قولاق آسماياجاق و اؤز بيلديگين کيمي حرکت ائده جک، آراميزداکي باریشی پوزاجاقسان. اگر سن ماسساکئتلرين اوزرينه هوجوما کئچمگي بئله چوْخ ايسته ييرسنسه، کؤرپو قورولماسيني داياندير. راحاتجا اؤلکه ميزه گير، بيز قوشونلاريميزي چايدان اوچ گونلوک مسافه يه گئري چکريک. يوخ، اگر سن بيزي اؤز تورپاغينا بوراخماق ايسته ييرسنسه، ايشيني داوام ائلتدير.  بۇ موراجيعتدن سونرا کوروش فارس اعيانلاريني اؤز يانينا چاغيرتديريب، اونلاردان مصلحت ايسته يير. هامي بير آغيزدان مصلحت گؤرور کي، توميريسين قوشونونو بورادا گؤزله مک داها مقصدويغوندور.

موشاويره ده ايشتيراک ائله ين ليدييالي کرئز ايسه بۇ قرارين علئيهينه چيخير.  منه بئله گلير کي، بيز گرک چايي کئچه رک، اؤلکه نين ايچريلرينه دوغرو ايره ليله يک. اونلار گئري چکيلديکجه بيز ايره ليله يک. من بيلن فارس حيات طرزي نين گؤزلليکلري و بيزيم آلديغيميز بؤيوک حض و لذتلر ماسساکئتلره معلوم دئييل. بونا گؤره ده من دوشونورم کي، بيز گرک اؤز دوشرگه ميزده اونلار اۆچون قوناقليق دوزلدک، چوخلو قويون کسک، ماسالارين اوستونه شراب و جوربجور يئمکلر دوزک. بوتون بونلاردان سونرا آز ميقداردا قوشونو اوردا ساخلاييب، قالانلاري ايله چايا طرف گئري چکيلک. اگر من اؤز دوشونجمده يانيلميرامسا، دوشمن بۇ تله يه دوشه رک، اؤزونو نئعمتلريميزين اوستونه آتاجاق و بيزيم بؤيوک هونرلر گؤسترمه ميز اۆچون شراييط ياراناجاقدير. 

بئله ليکله، مشورتچيلرين فيکيرلري هاچالانير. کوروش اؤزونون اولکي فيکريندن داشيناراق، کرئزين تکليفينه طرفدار چيخير. شاه توميريسه خبر گؤندرير کي، بيز سنين اؤلکنه کئچمک ايسته ييريک، گئري چکيل. توميريس ده سؤزونه عمل ائده رک قوشونونو گئري چکير. بئله اولدوقدا کوروش کرئزي اؤز واريثينه- اوغلو کامبيزه حواله ائدير. شاه اوغلوندان ايصرارلا خواهيش ائدير کي، کرئزه حؤرمت گؤستريلسين و (گر ماسساکئتلر اوزرينه هوجوم باش توتماسا) اونو حيمايه ائتسين. بئله ليکله، کير کامبيزي ايرانا گؤندريب، اؤزو قوشونلا بيرگه چايي کئچير. بير گونون ايچينده آرازي کئچن کوروش کرئزين تکليفينه عمل ائدير. دوشرکه سينده ان ضعیف دسته سيني قوياراق، اؤزو گوجلو قوشونلاري ايله گئري چکيلير. ماسساکئت حيصه لري دوشرگه يه هوجوم چکيب، ضعیف فارسلارا قلبه چالير. کرئزين دئديگي کيمي، غلبه ني قئيد ائتمک ده ياددان چيخمير. يئييب-ايچديکدن سونرا ماسساکئتلري يوخو توتور. بئله ليکله، اونلار يوخودا ايکن فارسلارين هوجومونا معروض قالير، بير چوخلاري اؤلور، بير چوخلاري ايسه اسير دوشورلر. ماسساکئتلرين سرکرده سي، توميريسين اوغلو اسپارقاپيس ده اسير دوشنلرين ايچريسينده ايدي.

توميريس قوشونونون و اوغلونون عاقيبتيندن خبر توتان کيمي کوروشون يانينا چاپار گؤندرير. چاپار دئيير:  قانيچن کوروش! اؤز هونرينله اؤيونمه! شراب باشا ووراندا سيز فارسلار بۇ اوزوم سويوندان مست اولور و لياقتسيز سؤزلر دانيشارسينيز. باخ، ائله همين زهريمارلا دا سيز منيم اوغلومون قوشونونا قاليب گليبسيز. اگر حيله ايله غلبه چالماسايدينيز، شرفلي دؤيوشده سيلاح گوجونه هئچ نه ائله يه بيلمزدينيز. ايندي گل ماسساکئتلرين اۆچونجو حربي حيصه سيني يئنندن سونرا خوشلوقلا منيم مصلحتيمه قولاق آس: اوغلومو قايتار و نئجه گلميسنسه، ائلجه ده ساغ-سالامات چيخ گئت. اگر بونو ائتمه سن، آند اولسون بوتون ماسساکئتلرين پناهي اوْلان گونش آللاهينا کي، من دوغرودان دا سني قان گؤلونده بوغارام. 

کوروش ايسه بۇ سؤزلره اهميت وئرمه دي. توميريسين اوغلو اسپارقاپيس شرابين دوماني باشيندان چکيلن کيمي هانسي وضعيته دوشدويونو آنلايير و کوروشدان اللريني آچديرماسيني خواهيش ائدير. اللري آچيلان کيمي شاهزاده اؤزونو اؤلدورور.

توميريس کوروشون مصلحته قولاق آسماديغيني بيلن کيمي اؤز قوشونو ايله فارسلار اوزرينه هوجوما کئچير. بو، منيم ظنيمجه، باربارلار آراسيندا باش وئرميش ان قانلي دؤيوش ايدي. دؤيوشون گئديشي حاقدا منه معلوم اولانلار بونلاردير: اولجه دوشمن قوشونلاري اوز-اوزه دوراراق، اوزاقدان بير-بيريني اوخا توتدولار. سونرا نيزه و خنجرله ال به ياخا دؤيوشه کئچديلر. دؤيوش اوزانير، هئچ کيم گئري چکيلمک ايستميردي. نهايت، ماسساکئتلر غلبه چالديلار. آز قالا فارسلارين هاميسي دؤيوش مئيدانيندا هلاک اولدو. کوروشون اؤزو ده اؤلدورولدو. اونون 29 ايلليک حاکيميتينه سون قويولدو. توميريس شراب باده سيني اينسان قاني ايله دولدوراراق، کوروشون جسديني تاپماغي امر ائتدي. اونون باشيني بادنين ايچينه سوخاراق.بئله سؤيله دي:  من ساغ قالسام دا، سن مني محو ائتدين. سن حيله گرليکله منيم اوغلومو اليمدن آلدين. من دئميشديم کي، سنه قان ايچيرده جگم. ايندي نه قدر ايسته ييرسن، ايچ بۇ اينسان قانيندان. 

بئله‌ليکله، فارسلارين بؤيوک ميدييانين خاراباليقلاري اوزرينده قوردوقلاري ايران دؤولتی‌نين ايلک شاهی شرفسیز بیر شکیلده بیر قادین الینده محو اولدو.




#Article 228: توپ آغاج (180 words)


توپ آغاج شهری کۆردوستان اوستانینین شهرلریندن و بیجار شهرستانینین مرکزی بخشی‌نین شهرلریندن دیر. بوُ شهر ۱۳۹۱-جی ایله‌جه سیلتان قصبه‌سی‌نین کندلریندن ساییلیردی کی اوْ ایلده شهر اوْلوب و توپ آغاج شهری ایله تانیلمیش دیر. بوُ شهر بیجاردان ۳۵ کیلومتیر آرالی دیر.
توپ آغاجین اهالی سی آذربایجان تورکجه‌سینه دانیشیرلار و شیعه مذهب دیلار.

توْپ آغاج شهری‌نین خالقی تۆرکجه دانیشیرلار و ۵۲۶ عائیله و ۳۵۰۰ نفر جمعیته شامیل اوْلورلار.بوُ شهرین خالقی شیعه مۆسلمان دیرلار. توْپ آغاج شهری‌نین چوْخلو تحصیل‌لی‌لری اوْلاراق بوُنلارین بیجارا کؤچمه‌لری شهرین جمعیتینی تهدید ائله‌ییر.

ایرانین سیاسی و دفاعی کومیسیونونون وزیرلری ۲۲/۹/۱۳۹۱ده ۱۶۵۱۰۹/۴۲/۴/۱ نومره‌سینده پیشنهادین اساسیندا توپ آغاج کندی‌نی شهر ائله‌دیلر.

توپ آغاج ۱۸۲۴ متیر دنیز سویه‌سیندن بوْیو اوْلاراق سوْیوق هاوا و داغلیق موقعیتی واردیر. رحمان‌داغی بوُ شهرین ۱ کیلومتیرلیگینده و مشیوداغی ۱۴ کیلومتیرلیگینده یئرلشیر.

توپ آغاج خالقی اکین‌چی‌لیک، خالچا توْخوماق و مالدارلیق ایشینده دیرلر. بوغدا، آرپا، اۆزوم و دن‌لی‌بیتکی‌لر بوُ شهرین اکین محصولاتیندان دیر.
منطقه‌نین چوْخلو اهالی‌سی سۆنّتی اکینچیلیگه مشغول دورلار. آغیر سوُسوزلوغا گؤره، اکین‌چی‌لرین مۆشکولو اوْلاراق منطقه‌نین دَرین قوُیویا احتیاحی واردیر. توپ آغاج‌دا بانکلار و اوْ جۆمله‌دن کشاورزی بانکی‌نین ایشله‌مه‌مزلیگینه گؤره، اهالی اؤز بانکی ایشلری اۆچون بیجار شهرینه گئدیرلر.




#Article 229: توپوقرافیا (104 words)


توپوقرافیا بیر علم‌دیر کی عملی ریاضییاتی اؤلچوم تئکنیک‌لریله و رساملیق هونریله بیرلشدیریر و یئر ساحه‌سی‌نین بیر قیسمینی صحیفه اوزرینده چکیر. ائله‌جه دئمک اولار کی خریته بیر صحیفه‌نین اوزرینده یئرین بیر ساحه‌سی‌نین اوفوقی و کیچیلمیش شکی‌لی‌دیر.

بیر ساحه‌نین آلچاق-اوجاسین صحیفه اوزرینده چکیلمه‌سینه گرک بیر نئچه ایشلر گؤروله کی بو ایشلر اوچ یئره بؤلونور:

ساحه نی آیارلامق،دایانا‌جاق‌لارین یئرین سئچمک و اؤلچوم ایشلرینی گؤرمک. 

ایستنیلمیش میقیاس ایله چؤلده گؤرولموش ایشلر دقیق موحاسیبات ایشلرین‌دن سؤنرا بیر صحیفه اوزرینده چکیلیر.

توپوقرافیا علمی ایکی اساس بؤلمه‌یه بؤلونور:

توپوقرافیا بیر قدیم تئکنیک‌لردن بیری‌دیر کی یئرلرین بؤلمه‌سینده قوللانیردیلار. ایندی‌لیکده توپوقرافیا موهندیس‌لیک ساحه‌سینده بؤیوک بیر رولو وار. او رول‌لاردان نئچه‌سین آشاغیدا آد آپاریریق:




#Article 230: تویوتا (156 words)


تویوتا موتور کورپورایشن (Toyota Motor Corporation- و یا TMC ) ، مینی وانلاردان بؤیوک یوک ماشینی لارا قدر دییشن ساحه لرده ایستحصال ائدن و بؤیوک بیر مدل یئلپی یینه (yelpiyinə) صاحیب اولان ، دونیانین ان بؤیوک اوتوموبیل شیرکت لریندن بیری دیر. یاخین زاماندا فوردو کئچره ک دونیانین ان بؤیوک ایکینجی اوتوموبیل فیرماسی اولان تویوتانین 2007 – جی ایلده دونیا اوزه رینده  ان چوخ اوتوموبیل چیخاران فیرما اولان آنجاق بؤیوک بیر ایقتیصادی کریزیس (krizis) ایچینده کی جنرال موتورز تاختیندان ائده جه یی دوشونولور. 2007 – جی ایلین ایلک کوارتالیندا (kvartalında) دونیا ساتیش رقملرینه گؤره جنرال موتورسو کئچمیش و ان چوخ ساتیلان اوتوموبیل مارکاسی اولموشدور.

تویوتانین 1951- جی ایلدن بری آرالیق سیز چیخاردیغی  تویوتا لند کوروز مدلی یالنیز یوکسک ساتیش رقم لرینه چاتماقلا قالمامیش ، کیفیتی سایه سینده  صینیفینده بیر افسانه حالینا گلمیش دیر.

تویوتا ایستحصال سیستئمی (TPS) ، بوتون مشتری لرین احتیاجینا اویغون واسیطه لرین ائلاستیک بیر شکیلده و یوکسک کیفیت ده چیخاریلا بیلمه سینه ایمکان وئریر.




#Article 231: تکاب (2582 words)


تیکان‌تپه افشار ایرانین باتی آذربایجان اوستانینین شهرلرین‌دن بیری‌دیر.بو شهر اوستانین گونئی دوغوسوندا یئرلشمکله قوزئی دن چاراویماق بولگه سی ایله دوغو آذربایجان اوستانین ده گونئی دن بیجار ، دیواندره ، سقز بولگه لری کوردوستان اوستانینن دوغو دان ماهنشان زنجان اوستانین و باتی دان شاهین دژ بولگه سی باتی آذربایجان اوستانین آراسیندا یئرلشیب و قونشو دور. تکاب شهری تکاب بولگه سینین باشکندی اولاراق ایکی بولومو وار: مرکزی و تخت سلیمان بولگه بیر شهری و ۶ کندیستان واریدیر.بو شهرین نوفوسو ۲۰۰۶اینجی ایل‌ده ۴۳٬۷۰۲ نفری‌میش.
تیکان تپه شهرینین آدی فرهنگستان زبان فارسی واسییطه سی ایله تیکابا دییشیلیب دیر.

ایندیکی تیکان‌تپه آدلانان بؤلگه، میلاددان اؤنجه ۹-جو عصرین آشورلو ایل‌لیک‌لرینده زاموآ آدلانیب‌دیر. آشورلولار همیشه بوُ بؤلگه‌یه حمله ائدرمیشلر. لولوبی و قوتی ائللری بوُ بؤلگه‌ده یاشاییرمیشلار؛ سوْنرالار ماننا دؤلتی بوُ بؤلگه‌ده قوُرولدو. میلاددان اؤنجه ۷-جی عصرده، ماد دؤلتی قوُرولاراق بوُ بؤلگه اهمیت‌لی ایقتیصادی مرکزلریندن اوْلدو. کرفتو زاغاسی‌نین داش اثرلری، تیکان‌تپه بؤلگه‌سینده‌کی مادلار دؤوره‌سیندن قالمیش اثرلردن دیر. بوُ زاغا دیفاع اۆچون ده ایشلنردی؛ آشورلولار و اورارتولار حمله‌سینده اهالی بوُ زاغایا قاچارمیشلار. تاریخچیلیک آختاریشلاردا، سلیمان تختی و سلیمان محبسینده، هخامنشلی‌لر دؤوره‌سیندن ده اثرلر تاپیلیب‌دیر. بوُ آختاریشلار تیکان‌تپه بؤلگه‌سینین اشکانلی و ساسانلی چاغیندا یوُخاری تمدّونون مرکزی اولماسینی گؤستریر؛ کرفتو زاغاسی‌نین اثرلریندن باشقا بلقیس داغی‌نین اثرلری ده اونو گؤسترنلردن دیر.

تکاب منطقه سی 22 جی قمری ایل لرده عمر خلیفه سینین وقتی تازی لر الیله فتح اوْلوندی بۇ ایل لرده شیز (سوغورلو) دان سوْنرا یایشایش یئری اولمادان ایسلامین اول یوز ایل لرینده اوْلان قایناق لاردان سوْنرا منطقه دن آد گلمییب سانکی تاریخی اوبیری آذربایجان یئر یورد لاری کیمین گلیب و او قونو دا ثبت اوْلوب تکابین طبیعی وارلیق لارینا اۆچون سلجوق تورکلرینه اونملی اولاراق و منطقه یه گلیب لر.موغول خانلاری دا آذربایجان منطقه سینه دییر وئریردیلر ائله کی هولاکو  مراغا نی اوز پایتختی اۆچون سئچیب و اوندان سوْنراکی لار دا آذربایجان یوردی اونملی اراضی لریندن ساییلیردی .حمدالله مستوفی نین یازدیغی اساسدا ایندیکی اوْلان تکاب شهرین اراضی لری آنجرود ولایتیندن عراق عجم ده حسابا گلیب.آباقاخان موغول ساسانی وقتیندن قالمیش کاخلاری مرمت ائدنن سوْنرا ایندیکی آدلانان اونو ستوریق ادلاندیردیلار ائله کی بۇ یئر ائلخان لارین یای یئر یوردلاریدی و اوردا یاشایدیلار.مغول لاردان سوْنرا کی قایناق لاردا بۇ منطقه ساروقورغان آدلانیب ایندیلیکده بۇ اد ساری قورخان آدلانیر و بیر قالا و کند آدی تکابین 18 کیلومتیرلیغینده دیر 777 جی قمری ایلدن تورسن ادیندا امیر عادلین قوهوم لاریندان و بۇ قلعه نین مالیکی بیر دویوش ده اصفهان شاه جاندار شاه شجاع نیماینده سین اسیر توتوب و اونون مال و اموالین آلدی 795 جی قمری ایلده امیر تیمور ساروقورغان و کرفتو قالاسین آلیب و ییخدی صفوی دولتین ایش اوسته گلمه سی زامانلاردا عراق کوردلرین آدلانان موکری طایفاسی مرکزی دولتین ضعیف اولماغیندان ایستفاده ائدیب آذربایجان و کوردوستانین بعضی قیسمت لرینه اللرینه کئچیدیلر شاه اسماعیل وقتی ساروقورغان قالاسی صارم بیگ موکری سیف الدین موکری نین اوغلونون الینده یمیش و اوردا حکومت ائدیردی او کی شاه اسماعیلین قدرتلشمه سیندن قورخولویدی عثمانلی سلطان سلیم اطاعتینه کئچدی شاه ایسماعیل اونون باشین ازمک اۆچون اونون توپراقلارینا قوْشون چکدی صارم اولندن سوْنرا اونون یئر یوردلاری عمواوغلان لارین آرسیندا بولوندی ائله که هر اوچو عثمانلی لارین فرمانلارین آلیتیندان چیخدیلار و شاه طهامسب آلتینا کئچدیلر شیخ حیدر امیر پاشا اوغلو مکری نین آخیر حاکیمی خراب اوْلونموش ساروقورغان قالاسین یئنی دن مرمت ائدیب ائله کی خضر پاشا عوثمانی دولتین آدامی تبریزده گوزاریش وئریب ساروقورغان قالاسینین مرمت ائتمه سی مراغانین خراب اولماسینا سبب اولاراق اودا مراغالی لاری تحریک ائدیب ساروقورغان و اونون اویان بۇ یانین حاکیملیغین محمودی طایفاسینا وئریلدی ائله کی مکری طایفاسی ایجازه وئرمه دی ائله او منطقه موکری طافالارین الینده قالدی 1012 جی قمری ایلده شاه عباس عثمانلی لاری آذربایجان و کوردوستان دان ائشیگه اوتوردی و محلی ائلات لارین نفوذون آزاتماق اۆچون افشار تیره لرین او ایل لره قدر ابیورد و نسا دا یاشایشدایدیلار آذربایجانا کوچوردوب اونلاری اورمیه دوزلوغونده یئرلشدیردی ائله کی بۇ منطقه افشار آدلاندی افشار یئرلری ایکی بولومه دن آییرلانیر ایندیکی اوْلان تکاب یوخاری ماحالین اورتاسی اولاراق اوبیری محال آشاغی محال آدلانیب اورتاسی شاهین دژ دیر.

شرف الدین میرزا قهرمانی قاجار دؤنَمینین سون‌لاریندا تیکان تپه نی گوروب یازیر تیکان تپه بیر بؤیوک قصبه اولاراق اونون آبدانلیقی هئچ نیسبتی بیجار شهری‌ایله یوخدور.یاخشی باغلاری ، گوزل خیابان و آغاجلی و گوزل توکان و بازارلاری وار بۇ قصبه نین اهالی سی بوتونلوکده افشار و شیعه دیلر.
حاجعلی رزم آرا 1331 جی شمسی ایلده فرهنگ جغرافیایی ایران کیتابیندا تیکاب شهرینه عایید بئله یازیر:تکاب قصبه سی 3210نفر اهالیسی واردیر کی بوتونلوکده تورک اولاراق و شیعه مذهب دیرلر هابئله یازیر شعبات دوائر دولتی،سکگیز یاتاقلی خسته‌خانا ، مکتب ، 25 باب توکان 3 باب حامام ، ایشیق کارخاناسی واردیر .تیکان تپه قصبه سی ایکی خیابان (پهلوی ، شاپور) آدلا واردیر.
ایندیلیکده تکاب شهرینین خالقینین چوخو آذربایجان تۆرکجه‌‌سینده دانیشیرلار.

افشار آدی تورکمان لارین بیر بولومون آدی دیر بۇ طایفا یازدی لار اساسدا اسلامین اول لرینده آذربایجان دا واریدیلار سانکی آیری قایناق لاردا بۇ طایفا مغول لارین هجومونا معروض قالیب اوز یئر یوردلارین اترک چایین یاخینلیغیندا اوتوروب آذربایجانا اوز گتیردیلر.شاه اسماعیل وقتی بونلارین بیر بولومو خوراسانا کوچورلنیب ابیورد و نسا منطقه سینده یئرلشیب لر سوْنرالار شاه عباس بعضی یئرلری طایفالارین قاباغیندا دایاندیرماق اۆچون خوراسان دان کوچوردوب اورمیه و افشار منطقه سینده یئرلشدیردی.

تکاب شهری 1385 جی ایلده ۴۳٬۷۰۲ نفر دی 1390 جی ایلده بۇ شهرین جمعیتی ۴۴،۰۴۰ نفره چوخالیب تیکان تپه نین جمعیتی 1395 ایلینده 49,667نفره چوخالیب دیر.

تکاب شهری باتی آذربایجانین گونئی دوغوسوندا یئرلشرک اونون جغرافیایی موقعئی 36 درجه و 8 دیقه 30 ثانیه جغرافیایی انینده و 47 درجه و 7 دیقه دوغو اوزوناسیندا یئرلشیب و یوکسکلیگی آزاد دَنیز سولاریندان 1840 مئتردیر.

چایلارین بویوشمه سی باخیمیندان تکاب منطقه سین چایلارین اوچ بولومه آییرماق اولار دائیمی ، فصلی ، ایتیفاقی ، بۇ منطقه نین یالنیز همیشه آخان چایی ساروق چایی دیر هابئله تکابین اَن اوزون چایی‌دا سایا گلیر و جیغاتی چایینین اصلی بوداقی‌دیر. هابئله منطقه نین فصلی چای لاریندان قوجور چایی و حاج بابا چایلارینین دا آدینی چکمک اولار ریجال چایی دا تکاب منطقه سینین ایتیفاقی چای‌لاریندان دیر.

تکاب (تیکان تپه افشار) شهرینین هاواسی آذربایجان دا اوْلان حاکیم ایقلیمه تابع دیر آنجاق توپوقئرافی اوجالیغی هابئله اوست آشاغی داغیناقلاری و دنیزلردن و رطوبت‌لردن اوزاق اولماسی اونون اۆچون اؤزل دوروم اولوب. بۇ شهرین اونملی هوا دورومو سویوق ، قارلی قیشلار و قورولوق اعتدال‌لی یایلار دی بئله‌لیکله آذربایجان منطقه‌سینده اوْلان حاکیم ایقلیمله آز اولاراق فرقی وار. هابئله میانگین یاغینتی‌سی ایل ده ۳۵۰ میلی مترله ، یاریم صحرالی و یا یاریم قورولوق، و یاریم داغلیق  یاغینتی جرگه‌سینده یئرلشیر.

چیلله گئجه‌سی تیکان‌تپه افشاردا اؤزل دبلر ایله کئچیریلیر. قارپیز، نار، اوزوم، قوز ایچی، بادام، اییده، گونه باخان توخومو و کدو توخومو چیلله گئجه‌سینین یئمه‌لیلریندن دیر. تاپماجا و بایاتی سؤیله‌مک ده بوُ گئجه‌نین دبلرین دیر.

افشارلارین ان قدیمی دبلریندن بیری کوسا دولاندیرماق دیر. بوُ دبی کوردلر ده توُتارلار. کوسا دولاندیرماق بؤیوک چیلله‌نین اورتالاریندا توُتولور و موشخص گونو یوخ دور. کوسا ناخشنی ایفا ائدن، اؤزونو گولمه‌لی شکیله چیخاردیب خالقی گولدورور. کندین چوبانی کیشی ناخشیندا سوپورگه‌دن اؤزونه بوینوز دوزلدیب، چئچه‌دن دوزلمیش بیر ماسک‌ایله اوزونو اؤرتوب و آیاقلارینا زینغیرُو و بئلینه تاختادان بیر خنجر تاخیر. محلّی دیلده «دوا چوبان» آدلانان بیر نفر ده، آرواد پالتاری گئییب بزه‌نیر. سوْنرا ایکی‌سی ال اله وئریب، جاوانلار ایله کندی دولانیب، ائولره گئدیب و چوبانلیغین اهمیتی و اؤز چکدیگی زحمتلردن قوشوق اوخویورلار. کوسالار گولمه‌لی سؤزلر و ایشلر ایله خالقی گولدورورلر. کند اهالی‌سی کوسانین آتیمین آیدین ساییب، قیشا ییغدیقلاری یئمکلردن اونا وئریرلر. بئله‌جه کوسا (کندین چوبانی) یئمک ییغیب قیشی راحات گئچینیر.

بؤیوک چیلله‌دن سوْنرا کیچیک چیلله گلیر. افشار کندلرینده، هر عائیله کیچیک چیلله‌نین هر گئجه‌سینی بیر قونشونون ائوینده بیلرلر؛ او گون قار یاغیب بوران اولسا، او ائوین صاحابی‌نی ات‌آجی بیلرلر. او ائو صاحاب دا بوُ سؤزو ایتیرمک اۆچون، اؤزونو گولش‌قاباق و دئییب-گولن گؤسترر؛ قونشولار ایله تانیشلاری شاما قوناق چاغیریب، او گئجه‌نی بیرلیکده دئییب گولرلر.

شهرین نئچه منظوره سینماسی ۱۳۸۹-جو ایله‌جه ۷۰٪ ایشلری گؤرولموش ایمیش.

تکاب شهرینده کلیتده اوچ کیتابخانا وار میلت کیتابخاناسی و مجتمع فرهنگی کیتابخانا سی و فضیلت کیتابخاناسی بیر کیتابخانا دا تخت سولیمان دا واردیر تاسوف له تکابین اونملی موشکیل لریندن کیتابخانالارین آز اولماسی و هابئله اونلارین دوزگون یئرده تکیلمه سی دیر خالقین ال ائوینده دئییل. هابئله تکابین میلت آدلانان کیتابخاناسی اوستانین 63 کیتابخاناسینین آراسیندا 5 جی رتبه سی واردیر

تیکان‌تپه‌نین بلدیه باشچی‌سی «رسول رنجبر» دیر. مهدی انصاری، کامل رحیمی، مجید لطفی، سید اسد سعیدی، نسرین جعفری و بهنام قاسملو، شهر شوراسی‌نین عوضلری دیرلر.

مجلیس سئچیم لرین گئچمیش دوره لرینده تکاب بولگه سینین خالقی باتی آذربایجانین گونئی شهرلریندن میاندوآب و شاهین دژ بولگه لرین له بیرلیکده اوز ایکی وکیل لرین سئچمک اۆچون بیرلیکده و مشترک صاندیق باشینا گئدیب لر سانکی اول دوره دن سوْنرا تکاب خالقی اوز وکیل لرین مجلیس اۆچون سئچیم دن چیخاردا بیلمیب لر ایکی جی تا دققوزو نجی مجلیس دوره لرینده هر ایکی وکیل میاندوآب و شاهین دژ بولگه سئچیلیب و هر دفعه تکاب خالقی اوز آرزیلاری اۆچون موستقیل میلت وکیلی اولماغا ناکام قالیب لار.

میاندآب ، شاهین دژ ، تکاب بولگه لرین وکیلین دئدیغینه گوره تکاب و شاهین دژ بولگه لرین جمعیتی دوزگون اعلام اوْلونمور او کس و نهادلار کی تکاب بولگه سینین جمعیتین 80 مین و حقیقت دن اشاغی اعلام ائلیرلر هدف لری بۇ منطقه نین حوزه انتخابیه سین آییرماقین قاباغین آلماق دیر. و نفوسون ساییلماقی بۇ منطقه ده دوزگون اعلام اولمور تکاب بولگه سینین واقعی نوفوسو کندلرله بیرلیکده 150 مین نفر دیر و حوزه نین جمعیتی میاندوآب و شاهین دژ بولگه لرینله بیرلیکده 650 نفر دیر.

تکاب بولگه سی اۆچون مۆستقیل نماینده نین اولمامازلیغی و اونون میاندوآب و شاهین دژ شهرلرله بیر اولماسی چوخلارین نظرینه بویوک سبب اوْلوب تکابین محروم و دالی قالماغینا ائله کی هله اونا بیر فیکیر قیلینمییب دیر.و بۇ شهرین چوخلو موشکول لری حل اوْلونمامیش قالیب دیر.

تیکابین ان قدیم مدارسی ندن و ایران دا سایلان قدیمی مدارس دن بیری تیکان تپه نین محمدیه مدرسه سی دیر بۇ 1297 شمسی ایل ده حاج حسینقلی خان سردار افشار الیله تاسیس اوْلوب بۇ مدرسه ایندی قدر منظم و وقفه سیز صورتده اوز ایشینه ادامه وئریر تزه لیکده بۇ مدرسه نین آدی شهید چمران مدرسه سینه تغیر نام تاپیب دیر وتاسیس اوْلان زامان دا 1368 چان ابوالحسن هاشمی الیله اداره اوْلونوردو

تیکان‌تپه‌نین «پیام نور» دانیشگاهی ۱۳۸۲ده بیر تربیتی علوم ریشته‌سی و ۴۵ اؤیرنجی ایله ایشه باشلادی. ایندیلیکده ۱۵ ریشته و ۱۲۰۰ اؤیرنجی‌سی واردیر. ایندیه‌جه ۴۰۰ اؤیرنجی بوُ دانیشگاه‌دا درسلرینی قوُرتارا بیلیب‌لر. دانیشگاهین ریشته‌لری بوُنلار دیر: مدیریت دولتی، مدیریت بازرگانی، الهیات(علوم قرآن و حدیث)، علوم اجتماعی (پژوهشگری)، حقوق، علوم تربیتی (مدیریت و برنامه ریزی آموزشی)، علوم تربیتی (پیش دبستانی)، مشاوره و راهنمایی، حسابداری، مهندسی کشاورزی، روانشناسی، شیمی محض، شیمی کاربردی، زیستشناسی عمومی، زیستشناسی علوم گیاهی.

تیکان‌تپه‌نین آزاد اسلامی دانیشگاهی ۱۳۸۵ده، بیر ریشته و ۲۰ اؤیرنجی ایله ایشه باشلادی. ایندیلیک‌ده ۵۰۰ اؤیرنجی و ۲۵ ریشته یاخین واری دیر. ۴۵۰ نفر بوُ دانیشگاه‌دا درسلرینی قوُرتاریبلار. دانیشگاهین باشچی‌سی «حسن قهری» دیر.

تکابین علمیه مکتبی رسول اکرم آدلانیر و ایندیلیکده 60 نفر طلبه له، پ5 نفر اوستاد لا دبیرنجی سطحی ده چالیشماق دادیر بۇ حوزه مکتبین ایکی جی فاز  850  مئتیر مربع مئتراژیلا ایکی طبقه 12 حوجره دوزلمک حالیندا دیر.

تیکان‌تپه‌ده چوخلو معدن اولاراق، کامیونلاری گئجه-گوندوز شهر ایچیندن گئچیرلر. شهرین کمربندی‌سی ده هله آچیلماییب‌دیر. بئله‌جه شهر ایچینده‌کی ۶۰٪ یوللار کورلانیب‌دیر. بوُ معدنلره گؤره شهره چوخلو خسارت دئییلیر، آنجاق بلدیّه بوُنلاردان آز قازانیر. شهرده‌کی چوخلو ائولر چی‌کرپیج‌دن اولاراق، کامیونلار گئت-گلینده تیتیریر.

تخت سولیمان کیمین بنالار تکاب دا یئرلشیب ایرانین اسلام دان اونجه تاریخی و مذهبی بینالاریندان دیر که جهانی اوْلوب بوحالدا کی مسئولارین اونا دیر و ارزیش وئرمیرلر اوبیری اوستان لاردا تاریخی بینالارا حقسیر حسابسیز دیر و ارزیش وئریلیر و اونلاری بازسازی و مرمت ائدیرلر هر ایل ایرانی دولانان و دونیانی دولانان لار بۇ جومله:آمریکا ، آلمان ، هندوستان ، انگلیس مملکت لریندن بۇ تاریخی بینالاردان گوروش ائدیرلر ائله یئرکی نه دوزگون و اسفالتی و نه ایستانداردلی یولو وار و امکانات دان بهره سیز دیر
هابئله تکاب شهرین اوزو ده دیرلی دذولانمالی یئرلری وار و تهرانین دربندی کیمین دیر سانکی یوللاری دوز دئییل و خالق اۆچون چوخلو موشکول لر قاباغا گلیر نئجه کی چوخلاری یوللاردا اوْلوب یارالانیرلار شهرین وورودی سی 5 کیلومتیردن چوخ حادیثه لی دیر بئله بیر شئی لر بۇ شهرین گردشگری دن توسعه تاپمامازلیغینا سبب اولور.

تیکان‌تپه‌نین چوخلو گؤرمه‌لی یئری وار، آنجاق توریستی ایمکاناتی آز دیر.

شهرین اوچ دن ایکی سی موقوفه یئرلری دیر ائله کی بۇ اوزو شهر اۆچون بیر موعضل حسابا گلیر نئجه کی هرکس ایستیر ساختمان دوزلده دئیرلر وقف دیر. ائله کی سلیمان خان افشار زامانی قاجار وقتینده شهرین اوچ دن ایکی سی اخباری لر اۆچون وقف اوْلوب بۇ موعضلین حل اوْلونماسی اۆچون گرک دولت برنامه توکوب و بۇ یئرلرین عوضینه خالقا یئر وئره نئجه تکاب خالقی بۇ موشوکل لردن راحات اولالار.

تیکان‌تپه‌نین ایدمانلی یئرلری بوُنلار دیر: تکاب (گولش سالونو)، تختی (تمرینی چمن مئیدان)، غدیر (تمرین سالونو)، کوثر (تمرین سالونو، خانیملارینکی)، تختی (۱۰۰۰ نفرلیک سالون)، تکاب (۲۰۰۰ نفرلیک سالون)، تختی (ساواشلیق ورزیشلر اۆچون)، تکاب (اوستو اؤرتولو سالون)، اغولبیگ (تمرینی توْرپاق مئیدان)، دورباش (ورزیش سالونو)، قره‌ناو (تمرین سالونو)، نصرت‌آباد آموزش و پرورش (۵۰۰ نفرلیک سالون)، شهید فهمیده (۵۰۰ نفرلیک سالون)، روستای اغولبیگ آموزش و پرورش (۵۰۰ نفرلیک سالون)، همت آموزش و پرورش (ورزیش سالونو).

تیکان تپه شهرینین ساغلاملیق باخیمیندان چوخ چتین دورومو واردیر نئجه کی بۇ شهرده ایمکاناتین اولماماسی هابئله متخصص ایشچیلرین اولماماسی سبب اوْلوب تکاب خالقی اوز نوخشلار و ایش لرینه گوره آیری شهرلرین خسته خانالارینا گئده لر و بۇ قونویا گوره تکاب خالقی چوخ ناراضی دیرلر. ایندیلیکده تکابین تکجه خسته خاناسی نئچه ایلردن دن سوْنرا یئنی دن مرمت اوْلوب ایشلنیر کی تکاب شهرینین خالقینین احتیاج لارینا عایید چالیشا بیلمیر. 
تیکان‌تپه‌ده تکجه بیر بیماریستان واردیر. بوُ بیماریستان ۴۰ ایللیک اولاراق هلال احمرین دیر و یاخشی وضعیتی یوخ دور. شهرین ۶۴ تخت‌لی بیماریستانی ۱۳۸۵دن تیکیلمک‌ده دیر، آنجاق هله قوُرتولماییب‌دیر.

تکاب شهرین خالقی اوز دیل لرینده تۆرکجه‌ اوستانی وئریلیش‌لردن ایستفاده ائدیرلر. هابئله تزلیکده بۇ شهر ده دیجیتال تئلئویزیا و رادیو مرکزی آچیلیب. شهرین ۸۰ فائیزی و ۱۹ کند ده بۇ ایمکانات دان ایستیفاده ائده بیلرلر. شهرین قالان ۲۰ فائیزی ده تئزلیکده بۇ ایمکانات‌دان بهره لنجک لر.

ایندیلیکده تکاب شهرینده بیر نئچه درگی و خبرگزاری یایلماق دادیر.

تکاب طبیعی و تاریخی وارلیق لاریندان حئیرتلی و جذبه لی دیر تخت سولیمان مجموعه سی اؤلکه نین گورمه لی و دیرلی گئچمیشلرین آثارلاری دیر یئر آلتی سولاری اونون حئیرت ائتمه لی طبیعی دورمولارین دان دیر معدنی وارلیغین اولماسی گئچمیشلری اوزونه عایید چکیب ائله کی قالمیش اثرلردن بللی دیر بۇ یورد تای سیز دیر آنجاق میراث فرهنگی نین مسئوللارین توجهه ( مرمت ، ساخلاماق ، زیر ساختلاری دوزتمک) ائتمه مزلیگی سبب اولاراق تکابین دولماق صنعتی گورلمه سین ائله کی بیر بئله وارلیق و دیرلی ظرفیت لر باعیث اوْلوب خارجی و داخلی دولانان لار و  علاقه ساخلیان لار بۇ اثرلردن ایستفاده ائتمیش اولمویالار.

تکاب بولگه سینده دولو بنا و تاریخی یئرلر واردیر ائله کی بونا عایید ایلده چوخلو دولانان به بولگه یه گلیرلر.

تکاب بولگه سی 1 جهانی اثرله و 155 میلی اثرله اؤلکه نین قدیمی و تاریخی بولگه لریندن دیر بۇ بولگه اقلیمی دورمونا گوره یایدا یایلاقی و اعتدال داغلی هواسی
وار گوزل داغ لار ، شلاله لر،  میوه باغلاری، چیمنلیق لری ، ایستی سو بولاغ لاری تاریخی اثرلرله بوتونلیکده بیر گورمه لی طبیعی تاریخ دیر.

تیکان‌تپه‌نین مسجیدلری بوُنلار دیر: ۱۴ معصوم مسجیدی (کمربندی خیاوانی)، ابوالفضل مسجیدی (آغال نفت شیرکتی دالیندا)، ابوالفضل مسجیدی (مینجیق‌تپه محله‌سی)، امام حسن مجتبی مسجیدی، امام حسین مسجیدی (سبزیخانا محله‌سی)، امام خمینی مسجیدی، امام رضا مسجیدی (قره ناو محله‌سی)، امام سجاد مسجیدی، امام شافعی مسجیدی، امام علی مسجیدی، امیرالمومنین مسجیدی (سبزیخانا محله‌سی)، امیرالمومنین مسجیدی، جامع مسجیدی، صاحب الامر مسجیدی، صاحب الزمان مسجیدی، فاطمه زهرا مسجیدی، ابوالفضل مسجیدی، فاطمه زهرا مسجیدی (امام خیاوانی)،  فاطمه زهرا مسجیدی (قره ناو محله‌سی)، حضرت بقیت الله موصلاسی، موسی بن جعفر مسجیدی، ولیعصر مسجیدی.

تکاب دا اکین اورونلریندن سوْنرا ال ایش لرین یادیگار و سوغات حِسابیندا آلماق اولار بۇ جومله:مونبت ایشلری، شوشهَ‌چیلیک، سرامیک دوزتمک و هامی‌دان اؤنملی خالچا، تکابین اونملی سوغات لاریندان دیر. تکابین فرشی افشار خالیسی آدلانیر هابئله بۇ فرشین دونیاسال ثبت اولماغی اۆچون اؤنری وئریلیب.بو شهرین آیری بیر سوغات لاریندان چَرمی و دَریسَل ایشلریندن هابئله یئمیشی و بالی دا تانیمیش دیر.

شهرین هوتللری بوُنلار دیر: هوتل رنجی

شهرین ۲ اوْلدوزلو هوتلی ۱۳۹۳-جو ایلین مورداد آییناجا ۸۵٪ ایشلری گؤرولموش ایمیش.

تیکان‌تپه‌ده‌کی افشار ائلی‌نین محلی یئمگی ماوکا دیر. «شوْر» تکجه ایرانین بوُ بؤلگه‌سینده تاپیلاراق، افشارلارین یئمکلریندن دیر. دیشلیک پیشیرمک دبی تیکان‌تپه‌ده واردیر.




#Article 232: تکر (117 words)


تکر(و یا چرخ) چئوره یا دایره فورمادا مرکزینده اوخو اولان وسیله‌دیر. تکری یالنیز هر هانسی بیر اوخا کئچیردیکدن سونرا اوندان حرکتلی بیر اِلِمان یارانیر. تکرلرین یاشاما سۆره‌سی اونلارین یاغلانماسی، اوخدا اوتورتما دقیق لی یی و سورتونمه میقدارینا باغلی‌دیر. ماشینلاردا تکرلر اساساً داشیما اۆچون تطبیق اولونورلار.

تکر فیکری ایلک اولاراق، موحتملاً، یان یانا یاتیریلمیش آغاج گؤوده لری اؤزرینه قونولان نسنلرین ایتیلرک حرکت ائتدیریلمسیندن اورتایا چیخمیشدیر. بیلینن ان اسکی تکر، بیر بیرینه تخته میخلارلا ایلیشتیریلمیش یان یانا اوچ قالاسین یونتولاراق یووارلاشتیریلماسی یؤنتمیله اؤرتیلمیشتیر.
تکر ایله ایلگیلی ان اسکی کاییت ایسه، ۳۵۰۰ ایل میلاد دان قاباق ایل لرینه عاییت، تکر بیر قیزاغی رسم ائدن سومر (اوروک) پیکتوقرامی دیر. دؤنر ماسا ایله چؤملک اؤرتیمینه ده عئینی تاریخلرده گینه مئزوپوتامیا دا راستلانیر.




#Article 233: تیتیوس - بود قانونو (165 words)


تیتیوس - بود قانونو (  Titius-Bode Law) آلمان فیزیکی تیتیوس طرفیندن فورمول حالینا سالینمیش و آسترونوم بود طرفیندن تکمیل لشدیریلمیش سیاره لرین گونش دن مسافه لرینی ایفاده ائدن قانونا اویغونلوق. 1776 – جی ایلده تکلیف اولونموشدور.

آلینان 4/0 ، 7/0 ، 1 ، 6/1 ، 8/2 ، 2/5 ، 10 ، 6/19 و 8/38 عدد لری آسترونومیک واحید اولاراق سیاره لرین گونش دن اورتا مسافه لرینه برابر اولاجاق دیر.

تیتیوس – بود قانونو اورتایا چیخاریلدیغی زامان اورانوس ، نپتون و پلوتون هله کشف اولونمامیشدیر. آما قانون نپتون ایستیثناء اولونماقلا حقیقته اویغون نتیجه لر وئرمک ده دیر. بوندان باشقا بو قانون مریخ و موشتری آراسیندا بیر سیاره مؤوجود اوماسی نظریه سی نی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. بوندان باشقا آسترونوملار (فارسجا : نوجوم شناس) آدامز و لوئریه نئپتونون آختاریشی زامانی تیتسیوس – بود قانونوندان ایستیفاده ائتمیشدیرلر. ایندی بیلیریک کی ، اوزاق سیاره لر اۆچون بو قانون بیر او قدر ده دقیق دئییل . لاکین حسابلامالار نتیجه سینده ائدیلن سهولر بیر - بیرینی تارازلامیش و نئپتون حقیقتاً ده کشف اولونموشدو..




#Article 234: تیراختور (193 words)


تراکتور (لاتینجا tractor– دارتیجی) اکینچیلیک ده دارتیجی کیمی تطبیق ائدیلن تکرلی نقلیات وسیله سی دیر. اؤز کیچیک سرعتی و یوکسک دارتما گوجو ایله فرقله‌نیر. اکینچیلیک ایشلری‌نین یئرینه یئتیریلمه‌سینده و چتین کئچیلن یئرلرده گئنیش تطبیق تاپیر. تراکتورلار آرخا حیصه‌‌ده آسیلمیش و یا چارخلار اوزرینده حرکت ائده بیلن اکینچیلیک، تیکینتی و یا صنایع مکانیزملری ایله تجهیز اوْلونورلار. بۇ زامان لازیم اوْلان آقرقات تراکتورون آرخا حیصه‌‌سینده‌کی ایشچی واللا و موختلیف قالدیریجی قوللارلا بیرلشدیریلیر. ایش زامانی ایشچی همین مکانیزمی تراکتورون ایچریسیندن هیدرولیک ایداره ائتمه سیستمی‌نین کؤمگی ایله حرکت ائتدیریر. تراکتورلار چتین شرایطده تربیق اوْلوندوغوندان اونلارین تکرلری‌نین هامیسی آپاریجیدیر. تکرلره ایری دیشلی رئزین اوزلوکلرین کئچیریلمه‌سی ایله چتین یوللاری قطع ائتمک اولور.

تراکتورلار موختلیف ساحه‌‌لرده تطبیق اوْلوندوغوندان اونلارین سرعتلری‌نین تنظیملنمه‌سی لازیم گلیر. بوندان علاوه‌‌ تراکتورلاردا گئنیش تطبیق اوْلونان قاباق یوکله‌مه یئری، بعضی حاللاردا ایسه بۇ اوست حیصه‌‌ده یئرلشدیریلیر. حال-حاضردا بؤیوک تراکتورلارین کابیناسیندا دوزگون تهویه سیستمی یئرلشدیریلیر. باشقا نقلیات واسطه‌‌لریندن فرقلی اواراق تراکتورلار دیفرانسیل اؤتورمه‌یه مالیک اوْلوب آیری-آیری تکرلرین ایلنجینه ایمکان وئریر. تراکتورلارین حرکت سرعتی‌نین گئتدیکجه آرتماسی (80 کم/ساعت) و تکرلره دوشن تضییق نتیجه‌سینده اونلارین فنر کومکلری قابیلیتی‌نین آشاغی اولماسی اوجوندان اکثر تراکتورلارین قاباق حیصه‌‌سینده فنر کومکلری یئرلیشدیریرلر. بۇ چوخ واخت قابق اوخون یای و یا هیدرولیک اولاراق حیاتا کئچیریلیر.




#Article 235: تیل (150 words)


تیل  کندی خالخال بولگه سینین، شاهرود بولومو و پلنگا قصبه سی نده یئرلیشیب. 

تیل خالخال شهریستانین گونئی سینده و شاهرود بؤلومونده یئرلشیب دیر و بو بؤلومون بؤیوک کندلریندن ساییلیر.تیلین هاواسی داغلی و سویوخ دیر.

بو کندین اهالی سی اکینچیلگ و داوار ساخلاماقا مشغول دیرلار.آیران ، کره ، قایماق ، سوت ، قاتیق(یوقورت) و... اؤنون داوار محصول لاری دیر و بوغدا ، آرپا ، مرجی ، لوبیا و نؤخود دا اؤنون دیم محصول لاری دیر.

یاغلی کؤکه لر(نازیک ، فتیر ، تل تل ، چای چؤرگی ، اییردک)

بال

قورو میوه لر

ال ایشلری(کیلیم ، ججیم ، یونق جوراب و پالتارلار ، خالچا و ایپک خالچاسی)

حالوا

حورره ، اریشته پیلو ، قاراقاتیق ، سوغان سو ، دؤغراما ، آیران آشی ، اریشته مرجی ، اوماج آشی ، باسدرما پیلو ، قویماق ، مرجی پیلو ، ترک و گیلدیک آشی بو کندین سنتی غذالاری دیر.

آق سو و ایستی سو بولاغی




#Article 236: تیمورلو ایمپیراتورلوغو (5102 words)


تیموریلر دؤولتی یا دا تیمورلولار و یا گورکانلار یا دا تیمورلو ایمپیراتورلوغو (اینگیلیسجه: Timurid Empire، فارسجا: تیموریان-گورکانیان) — ۱۳۷۰-۱۵۰۷-اینجی میلادی ایللر آراسیندا  مؤوجود اوْلموش و اساسی تورکلشمیش   موغول   بوْیو اوْلان بارلاسلارین نماینده‌سی تیمور طرفیندن قۇیولموش تورک دؤولتی.

تیموریلر دؤنمینده تورکوستان و خوراسان ایسلام معمارلیغی باخیمیندان ان پارلاق دؤورونو یاشامیش، ۱۵. یوز ایلین سوْنلاریندان باشلایاراق تورکوستان، خارزم، کریمه، قازان و آذربایجان جومهوریتیدا چاغاتای تۆرکجه‌‌سی ده یۆکسک مدنی دیل حالینا گلمیش‌دیر.  تیمور سمرقند شهرینی دؤولتین باشکندی ائتدیک‌دن سوْنرا اله کئچیریلمیش یئرلردن صنعتکارلار سمرقن‌ده کؤچورول‌دو. ایسپانیا ائلچی‌سی کلاویخو سمرقندده ۱۵۰ مین صنعتکار عائله‌سی اوْلماسینی سؤیلمیش‌‌دی. بۇ سبب‌دن ۱۴. یوز ایل-۱۵-جی یوز ایللرده سمرقند تاریخی‌نین قیزیل دؤورونو یاشامیش‌دی.  تیمور و داوام‌چیلارینین دؤورونده اینکیشاف ائدن صنعتکارلیق و علم سببین‌دن بۇ دؤور تیموری رئنئسان‌سی اوْلاراق دا خاتیرلانماق‌دادیر. ۱۵۰۷-جی میلادی ایلده تیموریلر دؤولتی‌نین وارلیغینا اساسینی اؤزبک‌لرین قویدوغو شئیبانیلر دؤولتی طرفیندن سوْن قویول‌دو. تیموری سولاله‌سیندن اوْلان بابور موباریزه‌ده اۇغور قازانمادیق‌دان سوْنرا اوّلجه افغانیستانا، سوْنرا دا هیندوستانا چکیل‌دی و اوْرادا بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو (هیندیستان تیموریلری ایمپیراتورلوغو)نون اساسینی قوْیدو.    بئله‌لیک‌له تیموریلر دؤولتی محو اوْلسا دا، سولاله اوْلاراق اؤز حاکمیّتینی بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو (هیند تیموریلری ایمپیراتورلوغو)'ندا داوام ائتدیره بیل‌دی.

تیموریلر دؤولتی‌نین اساسی تیمور (چاغاتایجا: تیمور ؛ تēمور) طرفیندن قۇیولموش‌دور. چاغاتای و موغول دیلینده تئمور و یا تئمیر سؤزلری دمیر معناسینی وئریر.  امیر تیمور اسلن بارلاس بویون‌دان‌دیر. بارلاسلار اورتا آسیادا یاشایان تورکلشمیش  بوْیو ایدی. موغوللارین گیزلی تاریخی () آدلی اثره گؤره بارلاسلار بوروجیگینلرله بیر سوی‌دان گلیر. کارچار بارلاسلار بارلاس بویونون قوروجو اجدادلاری‌دیر.

اورتا آسیانین یئرلی اهالیلری ایله سیخ علاقه‌لره گؤره بارلاسلار آراسیندا  ایسلام دینین‌دن باشقا دیگر دینلره (بودیزم، شامانیزم) ده اینانانلار یاشاییردی.  و چاغداش اؤزبک تورکجه‌سینین   یارانماسیندا روْل اوْینامیش‌دی)  گئنیش شکیل‌ده ایستیفاده ائدیردیلر.

تیمور چینگیزلیلر سویون‌دان گلمیردی. بۇ سبب‌دن دؤورون قایدالارینا گؤره بؤیوک خان تیتولو داشییا بیلمزدی و اوْ، امیر تیتولونو گؤتوردو.  ۱۳۷۰-جی ایلده چینگیزلیلر سویو ایله قوهوملاشان تیمور اؤزونه گورکان تیتولونو گؤتورور. گورکان موغول دیلینده کوروقئن و یا خورقئن سؤزونون فارس دیلینده اوْلان موختلیفی‌دیر و ترجومه‌سی کوره‌کن دئمک‌دیر. بۇ اوْ دئمک ایدی کی، چینگیزلیلر سولاله‌سی ایله قوهوملاشان تیمور اوْنلارین ائولرینده آزاد شکیل‌ده یاشایا و حرکت ائده بیلردی.  بۇ سبب‌دن تیموریلر دؤولتی تیمورون آدی ایله آدلاندیریلماسیندان باشقا، قایناق‌لرده گورکāنī اوْلاراق دا خاطیرلانیر. 

تیمور ۱۳۳۶-جی ایلده سمرقند یاخینلیغیندا یئرلشن کئش شهرینده آنادان اوْلوب. بۇ بؤلگه ۱۳۰۰-جو ایللرده موغول حاکمیّتی آلتیندا ایدی. همین دؤورده تورکلرله موغوللارین بیرلیکده یاشادیغی و قایناییب قاریشدیغی سوسیال مۆحیط مؤوجوددو. بۇ قۇرولوشون بیر تظاهرو اوْلاراق اوْنسوز دا تورک مدنیتین‌دن چوْخ تسیرلنمیش اوْلان موغوللار بؤلگه‌ده‌کی معنوی مۆحیطین ده  ائتکیسی ایله ایسلامی قبول ائتمه‌یه باشلامیش‌دیلار. تیمورون منسوب اوْلدوغو طایفه دا بۇ مۆحیط‌دن تسیرلنمیش‌دی.

تیمور گنج یاشلاریندا اوْلارکن دوغو تورکیستاندا حؤکم سورن ایلی موغوللارینین حؤکمداری توغلوق تیمورون  ۱۳۶۰-جی ایلده ماورننهره گلدیی دؤورلرده  بۇرادا اوْلان بعضی بیلرین بؤلگه‌نی ترک ائتمه‌سینه باخمایاراق اؤزو گئتممیش و توغلوق تیمورا تابع اوْلدوغونو بیلدیرمیش‌دی.  قارشیلیغیندا ایسه آتالارینین مولکو اوْلان کئش شهری و اطرافی اوْنا وئریلمیش‌دی.

توغلوق تیمور ماورننهرین ایداره‌سینی اوْغلو ایلیاس خوجایا وئرمیش ، تیمورو دا اوْنون خیدمتینه تعیین ائتمیش ‌دی.  ایلیاس خوجانین یانین‌داکی امیرلرین پیس رفتارینا گؤره تیمور امیر قازاغانین نوه‌سی امیر هوسئی‌نین  یانینا گئت‌دی. بیرلیکده خوراسانا قاچارکن تورکمنلر طرفیندن توتول‌دولار و ماهان‌دا ۶۰ گۆن زین‌دان‌دا قالدیق‌دان سوْنرا آزادلیغا چیخیب ، سنجری قبیله‌سینین  باشچی‌سی موبارکشاه‌دان کؤمک گؤردوک‌دن سوْنرا

یارالاری ساغالدیق‌دان سوْنرا تیمور حسین‌له بیرلیکده یئنی‌دن ماورننهره گله‌رک تیرمیز، بلخ و کئش شهرلرینی ایلیاس خوجانین آداملارینین الین‌دن آلیب اؤزونو ده مغلوب ائتدیک‌دن سوْنرا قورولتای توْپلاییب تووا خانین نوه‌لریندن قابیلشاه اوْغلانی خان اعلان ائتدیلر. تیمور حسین‌له بیرلیکده اۇزون چکن موباریزه‌دن سوْنرا ماورننهره حاکم اوْلدولار. بۇ ایکی دوْست آراسیندا  هوسئی‌نین باجی‌سی اۇلجای تورکان آغانین تیمورلا ائولنمه‌سی سببین‌دن قوهوملوق علاقه‌لری ده یارانمیشدی.  امیر حسین عادیل خانین آدینا حرکت ائدیردی. تیمور دا بۇنا قارشی‌لیق اوْلاراق چینگیزلیلر نسلیندن سویورقاتمیش خانی تاختا چیخاراراق امیر هوسئی‌نین اۆستونه گئت‌دی. ۱۳۷۰-جی ایلده بلخ شهرینده موهاری‌سه‌یه آلینان امیر حسین توتول‌دو  و خوتاللان حاکمی امیر کئیخوسرووون قارداشینی اؤلدوردویونه  گؤره اؤلدورول‌دو.

اؤزبک خانین سویون‌دان اوْلان و خان‌زاده لقبی ایله تانینان سویون بئک خانیملا تیمورون بؤیوک اوْغلو جهانگیر میرزا‌نین ائولندیریلمه‌سی قرارلاشدیریل‌دی.

۱۳۷۹-جو ایلده خارزم مسئله‌سی یئنی‌دن آلوولان‌دی. خارزم حاکمی یوسیف صوفی تیمورون شرق‌ده مشغول اوْلماغین‌دان یارارلانماق ایستمیش، بوخارا و اطرافینا عسگر گؤندرمیش‌دی. امیر تیمور ائلچی گؤندرسه ده یوسیف صوفی بۇ ائلچینی توتدورموش‌دو. بۇندان سوْنرا تیمور هۆجوم ائده‌رک یوسیف سوفینی اۆچ آی محاصره‌ده ساخلادی. یوسیف صوفی‌نین خستلنیب اؤلمه‌سی نتیجه‌سینده یئرینه سولئیمان صوفی‌نین کئچمه‌سیندن سوْنرا راضی‌لیق الده اوْلون‌دو و یوروش باشا چاتدی.  بئله‌لیک‌له خارزم بؤلگه‌سی تیموریلر دؤولتینه تابع اوْلدو، اما بیر مدت سوْنرا توختامیشین  ائتکیسی ایله صوفی عائله‌سی یئنی‌دن تیمورا قارشی چیخدی. صوفی عائله‌سینین ده منسوب اوْلدوغو کونقورات بوْیو خارزمده حاکم‌دی. بۇ بوی آلتین اوردویا یاخین‌لیغی ایله سئچیلیردی. قیزیل اوْردا خانی توختامیشین آناسی دا بۇ بوی‌دان‌دی. بۇ بویا منسوب اوْلان امیرلرین آلتین اوردودا نفوذو بؤیوک‌دو. حتی علی بی کونقورات توختامیشین باش بیی ایدی. تیمور ۱۳۷۱-۱۳۷۹-جو ایللرده خارزمه ائتدیی دؤرد یوروش‌له بۇ بؤلگه‌نی تیموریلر دؤولتینه تابع ائتسه ده، صوفی عائله‌سینی و کونقوراتلاری تام شکیل‌ده تابع ائتدیینی دئمک  دۇغرو اوْلمازدی. کونقوراتلار توختامیش خان آلتین اوردو دؤولتینی دیرچلتدیک‌دن سوْنرا اوْنا مئیل ائتدیلر و تیمور ۱۳۸۸-جی ایلده یئنی‌دن خارزمه یوروش ائده‌رک بۇ دفعه تام اوْلاراق خارزمی داغیت‌دی و اؤزونه تابع ائتدی.

تیمور خارزم مسئله‌سی حل اوْلوندوق‌دان سوْنرا هۆجوم ایستیقامتینی پارچالانمیش دۇروم‌ده اوْلان ایرانا چئویردی. اوْ دؤورده آمودریا چایین‌دان غربه  دۇغرو بۇ دؤولتلر مؤوجوددو. مرکزی هرات اوْلماقلا خوراساندا کئرتلر (۱۲۴۵-۱۳۸۳)؛ مرکزی سبزوار اوْلماقلا خوراسانین غربینده سربدارلیلار؛ مرکزی گورگان اوْلماقلا آستراباد؛ بستام، دامغان و سیمناندا توغا تیمورلولار؛ مرکزی شیراز اوْلماقلا فارس اوستانی و کیرمان اوستانی اطرافیندا موزففریلر (۱۲۹۴-۱۳۹۳)؛ مرکزی بغداد اوْلماقلا عرب عیراقی، اجم عیراقی و آذربایجان بؤلگه‌لرینده ایسه جلایر سولطانلیغی دؤولتی حؤکمران‌لیق ائدیردی. تیمور کئرت دؤولتین‌دن باشلایاراق  بۆتون بۇ بؤلگه‌لری تیموریلر دؤولتینه بیرلشدیردی.

تیمور ۱۳۸۰-جی ایلده کئرتلرین حاکمیّتینده اوْلان هراتی اله کئچیردی.   داها سوْنرا خوراسانین غربینه ایر‌لی‌له‌یه‌رک سربدارلیلارین مرکزی اوْلان سبزواری توتدو.  ۱۳۸۱-جی ایلده ایسه امیر ولی‌نین حاکمیّتی آلتیندا اوْلان توغا تیمورلولارین اۆستونه هۆجوم ائتدی و ایسفرایئنی اله کئچیره‌رک آسترابادا قدر ایر‌لی‌له‌دی.  تیمور گئری چکیلدیک‌دن سوْنرا امیر ولی یئنی‌دن اؤلکه‌سینه حاکم اوْلدو، اما ۱۳۸۴-جو ایلده تیمورون اوْردوسو یئنی‌دن گلدیک‌دن سوْنرا آذربایجان ایستیقامتینده قاچ‌دی و اؤلکه‌سینین توْرپاقلاری تماماً تیموریلر دؤولتی‌نین ترکیبینه قاتیل‌دی.

تیمور خوراسان یوروشو مدتینده ایرانین دۇرومی ایله داها یاخین‌دان تانیش اوْلدوق‌دان سوْنرا ۱۳۸۶-جی ایلده بورانی تماماً اله کئچیرمیی قرارلاش‌دیراراق سمرقنددن حرکته باشلادی. هجج زیارتینه گئدن کاروانلارا هۆجوم ائتدیینی بهانه ائده‌رک لوریستان اوستانی حاکمی ملیک ایززددین و اوْغوللارینی اله کئچیریب سمرقنده گؤندردی.  یایی تبریزده کئچیرن تیمور سوْنرا قزاوات  آماچ ایله گورجولر اۆزرینه هۆجوما کئچدی. سۆرمه‌لی و قارس قالالارینی توتاراق داغیت‌دی.  ناخجیوان و قارس اطرافینی نظارته آلدیق‌دان سوْنرا ایسه تفلیسه داخیل اوْلدو. تیمور گورجوستانا ائتدیی هۆجوم زامانی موسلمان اوْلان گورجولره توخونمامیش و حرکتلرینه گؤره اوْنلاری موکافاتلاندیرمیش‌دی. بونو نظره آلاراق گورجوستانا قزاوات  آماچ ایله گلمه‌سینده صمیمی اوْلدوغونو دۆشونمک اوْلار. تیمور تفلیسی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا شیروان اطرافی اراضیلری ده اؤزونه تابع ائدیب قیشی کئچیرمک اۆچون قاراباغا گئت‌دی.  تیمور ۱۳۸۷-جی ایلده ایصفاهانا داخیل اوْلدو. ایصفاهان‌دا اوّلجه شهرین اؤ‌نملی شخصلری، سیدلر، عالیملر تیمورو قارشیلاماغا چیخدی و شهره آمان وئریلمه‌سی قارشیلیغیندا مال وئریلمه‌سی رازیلاشدیریل‌دی. مالی آلماق اۆچون شهره داخیل اوْلان عسگرلره بیر قروپ آدام هۆجوم ائل‌دی و هامی‌سینی اؤلدوردولر. ایصفاهان‌لیلارین عۆصیان قالدیرماسی سببین‌دن تیمور گئری دؤن‌دو و عۆصیان یاتیریل‌دی.  شیرازین تام اوْلاراق آلینماسی ایسه محمد موزففر و اوْغوللارینین اؤلدورولمه‌سیندن سوْنرا شیرازین امیرزاده عمر شئیخه سویورقال کیمی وئریلمه‌سی ایله باشا چاتدی.

تیمور خارزمه یوروش ائدرکن اوْنون یوْخ‌لوغونو فورصت بیلن موغوللار ماورننهره هۆجوم ائده‌رک قارت ائتمه‌یه باشلامیش‌دیلار. امیر تیمور ۱۳۷۵-جی ایلین سوْنون‌دا دوغلات امیری کمردین اۆستونه هۆجوما کئچدی، اما قیش چَتین کئچدیین‌دن سمرقنده گئری دؤن‌دو. ۱۳۷۷-جی ایلده یئنی‌دن هۆجوما باشلادی و موغول امیری مغلوب اوْلاراق قاچ‌دی.

چنگیزخانین اوْغلو جوچی خانین سویون‌دان گلن توختامیشین آتاسی آغ اوْردا حؤکمداری اۇروس خان طرفیندن اؤلدورولدوک‌دن سوْنرا توختامیش ۱۳۷۶-جی ایلده سمرقنده گله‌رک تیمورا سیغینمیش‌دی.   تیموردان دستک آلدیق‌دان سوْنرا توختامیش ۱۳۷۷-جی ایلدن باشلایاراق شرقی دشت-i قیپچاغا ییلن‌دی و ۱۳۸۰-جی ایلده آلتین اوردو دؤولتینده حاکمیّتی اله کئچیردی.  بۇ مؤقعیه یوکسلدیک‌دن سوْنرا تیمورون اوْنا ائتدیی کؤمکلری اۇنوت‌دو و اوْنو کیچیک حساب ائتمه‌یه باشلادی.

اۇغور قازاندیق‌دان سوْنرا آلتین اوردو دؤولتینی کئچمیش سرحدلرینه چات‌دیرماق اۆچون تیموردان خارزمی گئری ایسته‌دی. بۇ ایستک امیر تیمورلا موناسیبتلری‌نین گرگینلشمه‌سینه سبب اوْلدو. توختامیش ۱۳۸۶-جی ایلده قارت  آماچ ایله امیر تیمورون حاکمیّتی آلتیندا اوْلان آذربایجانا هۆجوم ائتمک‌دن چکینمه‌دی  و همین ایل امیر تیمورون یوروش‌ده اوْلماسیندان ایستیفاده ائده‌رک اوْنون اوْغلو عمر شئیخی مغلوب ائدیب ماورننهری قارت ائتدی.

تیمور توختامیشین اۆستونه هۆجوم ائتمزدن اوّل خارزم ایستیقامتینه ایر‌لی‌له‌دی. ۱۳۸۸-جی ایلده بئشینجی دفعه خارزمه داخیل اوْلان امیر تیمور توختامیشین ان اؤ‌نملی دستک‌چیلریندن اوْلان کونقوراتلارا آغیر ضربه وۇردو و اؤ‌نملی بیر موخالیفینی یوْخ ائتدی.  اوْ، کؤهنه اورگنج شهرینی اله کئچیردی و اهالی‌سینی سمرقنده کؤچوردو. کؤهنه اورگنجی داغیت‌دی و یئرینه آرپا اکیلمه‌سی گؤستریشینی وئردی.

۱۳۹۰-جی ایلده تیمور دشت-i قیپچاق اۆزرینه ایر‌لی‌له‌مک اۆچون سمرقنددن یوروشه باشلادی. اوترار یاخینلیغین‌داکی قارااسمان بؤلگه‌سینه چاتان‌دا توختامیشین ائلچیلری گلدی. بۇ گؤروش‌ده ائلچیلر توختامیشین عذر ایستدیینی چاتدیردیلار. تیمور ایسه جوابیندا توختامیش‌دان خوش داورانیش گؤرمدیینی و اوْنا گوونمدیینی بیلدیردی. تیمور تهلوکه‌سیزلیک  آماچ ایله ائلچیلری توتدوردوق‌دان سوْنرا ۲۲ فوریه ۱۳۹۱-جی ایلده حرکته باشلادی. اوْ، بؤیوک مسافه قت ائده‌رک ۲۰ ژۇئن ۱۳۹۱-جی ایلده توختامیشین اوْردوسو ایله قارشیلاشمیش‌دی. بۇ مدت عرضینده اوْردوسون‌دا باش قالدیران جدی آجلیق و سوسوزلوق پروبلملری‌نین ده عهده ‌سیندن گلمیش‌دی.  تیمور اوْردوسونو قدیمی اوْلاراق اۆچ یئره بؤلمک عوضینه یئددی یئره بؤلموش‌دو. آغیر کئچن دؤیوش‌دن سوْنرا تیمور غالیب گلمیش، توختامیش ایسه قاچماغی باجارمیش‌دی.  توختامیشین امیر تیمورو اوْردوسو ایله بیرلیکده دشت-i قیپچاغین درین‌لیکلرینه  دۇغرو چکیب محو ائتمک پلانی باش توتمامیش‌دی.

دشت-i قیپچاق یوروشو مدتینده ایران‌داکی بعضی یئرلی حاکملر تیمورون یوخلوغون‌دان ایستیفاده ائده‌رک اوْنا قارشی چیخدیلار. امیر تیمور آداملارینی اوْرا گؤندره‌رک عسگر ییغمالارینی و دؤیوشه هازیرلاشماقلارینی ایسته‌دی. اؤزو ایسه ۱۳۹۲-جی ایلین ژۇئن آیین‌دا بوخارایا گلدی. بورادان آمودریا چایینی کئچه‌رک مازندران اوستانیا ایر‌لی‌له‌دی و بورانین قارشی چیخان حاکملرینی تابع ائتدی. بورادان گونئی ایرانا، فارس اوستانی بؤلگه‌سینه ایر‌لی‌له‌یه‌رک موزففریلرین اۆستونه هۆجوم ائتدی. شاه منسور تیمورون حاکمیّتینی تانیمایاراق شیرازا چکیل‌دی.  امیر تیمور ۱۳۹۳-جو ایلین مارس آیین‌دا اوْرا هۆجوما کئچدی. شاه منسور آغیر شکیل‌ده مغلوبیته اۇغرادی و اله کئچیریلیب  بۆتون خانه‌دان عضولری ایله بیرلیکده اؤلدورول‌دو.  بۇ سبب‌دن تیمور اوّلجه بغدادا ایر‌لی‌له‌دی. باغ‌دادی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا ارزینجان امیری، قاراقویون‌لو و آغقویون‌لو بیلری و سیواس-کایسئری بؤلگه‌سینین حاکمی قاضی برهان‌الدینه ائلچیلر گؤندره‌رک تابع اوْلمالارینی بیلدیردی. عئینی زاماندا مملوک سولطانلیغی (میصر)نه ده ائلچی هئیتی گؤندرمیش‌دی. آنجاق ائلچیلرین جوابینی گؤزلمه‌دن ایرلیلمیینه داوام ائده‌رک موصول، ماردین و دیاربکیری ضبط ائده‌رک وان گؤلونون شیمالین‌داکی آلاداغا گلمیش‌دی.  بۇرادا اوْلارکن ارزینجان امیری تاهارتئن یانینا گله‌رک تابع اوْلدوغونو بیلدیرمیش‌دی. مملوک سلطانی ایسه تیمورون ائلچی هئیتینی اؤلدورموش‌دو. امیر تیمور بۇ سبب‌دن سوریه ایستیقامتینده ایر‌لی‌له‌مک قرارینی قبول ائتدی، اما قاضی برهان‌الدینین سیلری نتیجه‌سینده ایلدیٛریٛم بایزید، سلطان بئرقوق، توختامیش و قاضی برهان‌الدین آراسیندا  اتفاق قۇرولموش‌دو. ارزروما قدر ایرلیلین تیمور جنوب‌دان مملوک سولطانلیغی (میصر)، شیمال‌دان ایسه توختامیشین قوه‌لری آراسیندا  قالاجاغینی دۆشونه‌رک گئری دؤنوب توختامیشین اۆزرینه هۆجوما باشلادی.

گئری دؤنرکن ایلک اوْلاراق گورجوستانین فتح اوْلونماسی ایله مشغول اوْلدو. بۇنون سببی ایسه کرال باقراتین تیمورا باغلی‌لیق‌دان ایمتیناع ائدیب عۆصیان ائتمه‌سی ایدی. باقراتین خیانتین‌دن سوْنرا امیر تیمور تفلیسه داخیل اوْلاراق اوْرانی قارت ائتدی و  بۆتون کارت‌لی ایله کاخئتییا آراسینداکی بؤلگه‌نی داغیت‌دی. کریستیان دین خادیملری و عابیده‌لرینه هۆجوم ائدیل‌دی. قیرغین و قارت اۆست کارت‌لی‌نین  بۆتون وادیلرینده حیاتا کئچیریل‌دی.

۱۳۹۱-جی ایلده قوندوزجا دؤیوشون‌ده مغلوب اوْلماسینا باخمایاراق دشت-i قیپچاقداکی گۆجونو قورویان توختامیش مملوک سلطانی بئرقوقا ائلچیلر گؤندره‌رک تیمورا قارشی اوْنونلا اتفاق قۇرموش‌دو. قیساس آلماق اۆچون امیر تیمور ماردین و دیاربکیرده اوْلدوغو واخت هۆجوم ائده‌رک دربنددن کئچمیش و شیروانی تالان ائلمیش‌دی.  تیمور توختامیشی مغلوب ائتسه ده اوْنو اله کئچیره بیلمه‌دی. توختامیشین یئنی‌دن قوه توْپلایاراق اوْنا قارشی گلمه‌سینین قارشی‌سینی آلماق اۆچون دنئپر چایی ایستیقامتینده ایر‌لی‌له‌یه‌رک توختامیشا دستک اوْلان قبیله‌لری قارت ائتمیش ، اوْنلاری بالکان یاریماداسینا سورگون ائتمیش ‌دی. تیمور ایرلیلمه‌یه داوام ائده‌رک هشترخان و سارای برکهنی جدی مقاومت‌له قارشیلاشمادان اله کئچیرمیشدی. بۇ یوروش‌له آلتین اوردو دؤولتینه بؤیوک ضربه وۇران تیمور قیزیل اوْردانین  بۆتون گۆجونو دئمک اوْلار کی، یوْخ ائتمیش ‌دی.

تیمور ۱۳۹۸-جی ایلین مارس آیین‌دا هیندوستان یوروشونه باشلادی. بۇ یوروشون ظاهری سببی کافیرلرله جیهاد اوْلاراق گؤستریل‌سه ده،  دهلی یاخینلاریندا ۲-جی محمود خانین اوْردوسو ایله قارشیلاشان امیر تیمور دهلی سلطانینین اوْردوسونو آغیر مغلوبیته اۇغرات‌دی.  ۲-جی محمود خان قاچماقلا خلاص اوْلدو. تیمورون اوْردوسو دهلییه داخیل اوْلدو و شهر قارت اوْلون‌دو. امیر تیمورون الینه کئچن قنیمتین میقداری اوْ قدر چوْخ ایدی کی،

صنعتکار، معمار و رسّاملار اثرلرینی تیموریلر دؤولتی‌نین باشکندیندا  مئیدانا گتیرمه‌سی اۆچون سمرقنده گتیریل‌دی. بۇنلار آراسیندا  دیوارچیلار، داشیونانلار یوروشون اۇغورلا تاماملانماسینا گؤره سمرقندده تیکی‌له‌جک اوْلان کبیر مسجی‌دی‌نین اینشا اوْلونماسیندا ایشله‌مک اۆچون تیمورون کومان‌دانلاری آراسیندا  بؤلوشدورولدو. بۇ عابیده نین اینشا اوْلونماسیندا ایستیفاده اوْلونماسی اۆچون ناخیشلارلا بزدیلمیش داشلار و هیندو مبدلرین‌ده‌کی اشیالار سمرقنده داشین‌دی.

تیمور آتشپرست هیندولاری گنگ چایینا کیمی تعقیب ائتدی. آتشپرستلر قانق چایی ساحلینده اؤلدورولدوک‌دن سوْنرا چایین قیرمیزی رنگ‌ده آخدیغی روایت اوْلونور.

تیمورون ۱۳۹۹-جو ایلده یئنی‌دن غرب ایستیقامتینده یوروشه باشلاماسینین سببی آذربایجان طرف‌دن، خصوصاً ده میران شاهیلا باغلی خوش اوْلمایان خبرلرین گلمه‌سی ایدی. خوراسان حاکمی اوْلدوق‌دان سوْنرا ۱۳۹۳-جو ایلده هولاکوخانین تاختینا تعیین اوْلونان، آذربایجان و اطراف اراضیلرین هاکیملیینه گتیریلن میرانشاه هیندوستان یوروشون‌ده ایشتیراک ائتممیش‌دی. تیمورا ایسه ایران و آذربایجان‌دا حاکمیّت بوْش‌لوغو و دؤولتین مالینین ساغا-سوْلا خرجلنمه‌سی خبرلری چاتمیش‌دی و اۆسته‌لیک گؤرکم‌لی تاریخچی رشیدالدین فضل الله همدانلیین توربه‌سینی اۇچوراراق اوْنون سۆموکلرینی یهودی قبریستانلیغیندا باسدیرتمیش‌دی

بۇ سبب‌دن تیمور هیندوستان یوروشون‌دن دؤرد آیدیر کی، گئری دؤنمه‌سینه باخمایاراق یئنی بیر یوروشه باشلادی. یئددی ایللیک یوروش اوْلاراق آدلاندیریل‌سا دا بۇ یوروش بئش ایل داوام ائتمیش ‌دی و امیر تیمورون ان اۇزون مدت داوام ائدن یوروشو ایدی. تیمور ۱۳۹۹-۱۴۰۰-جو ایلین قیشینی قاراباغدا کئچیردی.  سوْنرا آذربایجان، گورجوستان و عیراق‌دا نظارتی مؤهکملتدیک‌دن سوْنرا بینگؤله گلدی. بۇندان سوْنرا تیمورون اؤنون‌ده سوریه و آنادولونو اله کئچیرمک اۆچون مانعه قالمامیش‌دی.

تیمورلا ایلدیٛریٛم بایزید آراسینداکی باش‌لیجا پروبلملردن بیری ارزینجان حاکمی تاهارتئن مسئله‌سی ایدی. تاهارتئن تیمورون داها اوّلکی یوروشون‌ده اوْنون حاکمیّتینی تانیمیش‌دی.  ایلدیٛریٛم بایزید ۱۳۹۹-جو ایلده باشدا مالاتیا اوْلماقلا کاهتئ، دیوریغی و دارئندئ قالالارینی توْرپاقلارینا داخیل ائلمیش‌دی. بئله‌لیک‌له فرات چایینا قدر اوْلان توْرپاقلار عثمانلی ایمپیراتورلوغولارین الینه کئچمیش‌دی. آنادولوداکی سیاسی بیرلیین تامین اوْلونماسی اۆچون نؤوبه فرات چایین‌دان غرب‌ده یئرلشن هارپوت، دیاربکیر، ارزینجان و ارزروما گلمیش‌دی. ایلدیٛریٛم بایزید ارزینجان امیرینه اوْنا تابع اوْلماسینی بیلدیرمیش‌دی. تاهارتئن ایلدیٛریٛم بایزیده وئرگی وئرمیی قبول ائتمیش ، اما کئماهی عثمانلی ایمپیراتورلوغولارا وئرمیجیینی دئمیش‌دی.  بۇنون ایسه ساده‌جه واختی اۇزاتماق اۆچون ائدیل‌دیی معلوم‌دور. تاهارتئن حاکمیّتینی تانیدیغی تیمورا ایلدیٛریٛم بایزیدین ایستکلرینی بیلدیرمیش و اوْنو شیکایت ائتمیش ‌دی.

تاهارتئن اوْنون قبولونا گلدیک‌دن ۲ گۆن سوْنرا تیمور سیواس شهرینه گلدی. امیر تیمورون اوْردوسونا آغقویون‌لو بیی قارا یولوق عوثمان بی و تاهارتئن  باشچی‌لیق ائدیردی. سیواس شهری یۆکسک قالا دیوارلاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. جنوب طرف‌دن سۇ خندیی واردی. قالانی بۇ طرف‌دن آشماق مۆمکون اوْلماسا دا، غرب طرف بۇ ایش اۆچون اۇیغون حساب ائدیلمیش و محاصره باشلامیش‌دی. شهرین آلتینا تونئل قازیلمیش و شهر اهالی‌سی بۇندان گئج خبر توتموش‌دو. عثمانلی ایمپیراتورلوغو تاریخچی‌سی ابن کمال یازیر کی، تیمورون عسگرلری هئچ دایانمادان، سانکی هئچ یئییب-ایچمه‌دن سحردن آخشاما قدر ایشلییردی. تونئل قازماق نتیجه وئرمیش و شهرده‌کیلر مقاومتین معناسیز اوْلدوغونو گؤردوک‌دن سوْنرا قالابیی مصطفی شهری تحویل وئرمه‌یه مجبور اوْلموش‌دو.  تیمور سیواسی قان تؤکمه‌دن آلاجاغینا سؤز وئرمیش‌دی. سیواس آلینان‌دان سوْنرا  ۳-۴ مین ائرمنینی قازدیردیغی بؤیوک چوخورا باسدیریر و سؤزونو توتدوغونو، قان تؤکمدیینی بیلدیریر.  جوزام خسته‌لییی تورکوستاندا معلوم اوْلمادیغین‌دان تیمورون گؤستریشی ایله نوخوشلوق عسگرلرینه یولوخماسین دئیه جوزام خسته‌لری اؤلدورولموش‌دو. سیواسی قورویان ایلدیٛریٛم بایزیدین اوْغلو بیر نئچه گۆن قوروندوق‌دان سوْنرا اؤلدورول‌دو.

تیمور سیواسی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا چوْخ ایرلیلمه‌دی و سوریه ایستیقامتینه یؤنل‌دی. سیواسی توتماسینا باخمایاراق مالاتیا هله ده عثمانلی ایمپیراتورلوغولارین نظارتینده ایدی. اؤزون‌دن گئری‌ده نظارتینده اوْلمایان یئر ساخلاماق ایستمدیین‌دن گئری دؤنه‌رک مالاتیانی آلمیش،

تیمورلا ایلدیٛریٛم بایزید آراسینداکی موباریزه‌ده سیواسین آلینماسی اؤ‌نملی بیر مرحله‌دیر. بئله‌لیک‌له امیر تیمور ایلک دفعه عثمانلی ایمپیراتورلوغولارا تابع اوْلان بیر بؤلگه‌نی اله کئچیرمیشدی. سیواسین ضبط اوْلونماسی خبری ایلدیٛریٛم بایزیده چاتدیق‌دان سوْنرا اوْ، کونستانتینوپولون محاصره‌سینی دایاندیریب آنادولویا کئچدی. ایلدیریم بیازیدین امیر تیمورون آنادولویا  دۇغرو ایرلیلیجیینی دوشونموش اوْلدوغونو گومان ائتمک اوْلار. بئله کی، ایلدیٛریٛم بایزید قئیصریه (شهر)یه گله‌رک  بۇرادا تیمورو گؤزلمه‌یه باشلامیش‌دی.

تیمور سیواسی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا جنوبا، مملوک سولطانلیغی (میصر) اۆزرینه ایرلیلمه‌یه باشلادی. امیر تیمور مملوک سلطانی بئرقوقون اؤلومون‌دن سوْنرا مملوک سولطانلیغی (میصر)نده  داخیلی دۇرومین قاریشیق اوْلدوغون‌دان خبرداردی و ایلدیٛریٛم بایزیدله قارشیلاشمازدان اوّل بۇ دۇروم‌دن فایدالانماق ایستییردی. تیمور بغدادی فتح ائتدیی زامان سلطان بئرقوقا گؤندردیی ائلچی اؤلدورولموش‌دو و قارا یوسیف طرفیندن حبس اوْلونان آونیک حاکمی آتلامیش دا قاهیرهیه گؤندریلمیش‌دی.   شهرده قارت و قیرغین اوْلدو.

حلب، هما و خومسو بیر-بیری‌نین آردینجا اله کئچیرن تیمور ۱۴۰۱-جی ایلین ژانویه آیین‌دا شاما یاخینلاش‌دی.   مملوک اوْردوسو مغلوب اوْلدو. سلطان فرج شهری ترک ائدیب قاهیرهیه قاچ‌دی.  ساغ قالانلار ایسه شام قالاسینا سیغین‌دیلار. شام محاصره‌ده اوْلارکن تیمورون یانینا شهره آمان وئرمه‌سی اۆچون بیر هئیت گلدی. ابن خلدون دا بۇ هئیتین ترکیبینده ایدی.  امیر تیمور شام، حلب و بغدادی توتدوق‌دان سوْنرا قارا یوسیف و سلطان احمد جلاییر ایلدیٛریٛم بایزیده سیغین‌دی. بۇ ایلدیریم بیازیدله تیمورون موناسیبتلری‌نین داها دا گرگینلشمه‌سینه سبب اوْلدو. امیر تیمورلا ایلدیریم بیازیدین دؤیوش میدانیندا قارشیلاشمازدان اوّل مکتوبلاشدیقلاری معلوم‌دور،  

تیمورو عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله دؤیوشمه‌یه تهریک ائدنلر ارزینجان امیری، آغقویون‌لو بیی و باشدا قارامان بی‌لییی اوْلماقلا دیگر آنادولو بی‌لیکلری ایدی.  بۇندان باشقا ژنویا،   فرانسه،  و بیزانس ایمپیراتورلوغو   کیمی دؤولتلر ده بۇ توققوشمانین اوْلماسیندا ماراقلی ایدی. کونستانتینوپولون ایلدیٛریٛم بایزید طرفیندن محاصره‌سی زامانی ایمپراتور ۲-جی مانوئل تیمورا تابع اوْلوب خراج وئرجیینی بیلدیرمیش‌دی.  بۇندان علاوه تیمور آنادولوداکی تاتار بیرلیکلرینه آدام گؤندره‌رک اوْنلارین دستیینی الده ائتمه‌یه چالیشیردی.

تیمور قاراباغ قیشلاغیندا اوْلارکن گلن عثمانلی ایمپیراتورلوغو ائلچی‌سینه عثمانلیلار همیشه فیرنگلرله قضاء دؤیوشلری ائتدیین‌دن اوْنلارلا دؤیوشمک فیرنگلرین قوه‌لری‌نین آرتماسینا سبب اوْلار و بۇ سبب‌دن روم دیارینا ایر‌لی‌له‌مک طرفداری دئییلم شکلینده جواب وئرمیش‌دی.  ایلدیٛریٛم بایزیده خبر گؤندریب شرطلرینی تکرار ائتدی. ایلدیریم بیازید ده تیمورا ائلچی گؤندردی. سیواسدا تیمورون اوْردوسو عثمانلی ایمپیراتورلوغو ائلچیلری‌نین قارشیسیندا رسمی کئچید ائتدی و یئنی‌دن باریش تکلیف اوْلون‌دو. امیر تیمورا ایلدیریم بیازیدین بؤیوک بیر اوْردو ایله اوْنا قارشی ایرلیلدیی خبری چاتدی.  تیمورون اؤلومون‌دن سوْنرا قالیبیت‌لی ساواش‌لرله یوکشلیش یاشایان تیموریلر دؤولتی ضعیفلمه‌یه باشلادی. دؤولت‌ده آرا ساواش‌لری و تاخت-تاج چکیشمه‌لری باش قالدیردی. تیمور اؤلمزدن اوّل اوْغلو جهانگیر میرزا‌دن اوْلان نوه‌سی پیر محمدی واریثی اعلان ائتمیش ‌دی. آنجاق اوْنون اؤلومون‌دن سوْنرا دیگر اوْغوللاری و نوه‌لری پیر محمدین حاکمیّتینی تانیمایاراق موباریزه‌یه باشلادیلار. تیمورون نوه‌سی محمد سمرقندده، واریث اعلان اوْلونان پیر محمد و دیگر نوه‌سی ایسگندر ایراندا، میران شاهی بغداد و آذربایجان‌دا، شاهرۇخ ایسه هراتدا حاکمیّته صاحیب چیخدی.  بۆتون بۇنلار دؤولتین اوّلکی قودرتینی ایتیرمه‌سینه، مرکزی حاکمیّتین ضعیف‌له‌یه‌رک دؤولتین تنززولونون باشلاماسینا سبب اوْلدو.  خوراسانداکی حاکمیّتینی قورویا بیلمیش‌دی. شاهرۇخ دیگر امیرزاده‌لرین نظارتینده اوْلان بؤلگه‌لرین بیر حیصّه ‌سینی یئنی‌دن حاکمیّتینده بیرلش‌دیره بیلمیش‌دی. اوْ، گونئی و اوْرتا ایرانا، اله جه ده آذربایجانا قدر ایر‌لی‌له‌یه‌رک بۇ بؤلگه‌لری حاکمیّتینه تابع ائده بیلمیش‌دی. شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینده دؤولتین تنززولو یاواشلاسا دا بۇ پروسس دایانمادی. تیمورون دؤورونده دؤولته تابع اوْلان  گئنیش اراضیلرین بیر قیسمی اوّلکی صاحیبلری‌نین نظارتینه کئچمیش‌دی. عثمانلی ایمپیراتورلوغولارین دستکلدیی جلایر سولطانلیغی بغدادداکی، قاراقویون‌لو و آغقویون‌لولار ایسه شرقی آنادولوداکی توْرپاقلارینی گئری قازانماق اۇغروندا موباریزه آپاریردی. مملوک سولطانلیغی (میصر)ندن اله کئچیریلن سوریهداکی توْرپاقلار دا ایتیریلمیش‌دی. چاغاتای موغوللاری ایسه هیز‌له گۆج‌لنه‌رک اؤ‌نملی پروبلمه چئوریلمیش‌دی.

شاهرۇخ ۴۲ ایللیک حاکمیّتی مدتینده دؤولتین سوقوطونون قارشی‌سینی آلماغی باجاردی، اما تیموریلر دؤولتی تیمورون دؤورون‌ده‌کی گۆجونه بیر داها چاتا بیلمه‌دی. شاهرۇخ ۱۴۴۷-جی ایلده اؤلدوک‌دن سوْنرا آرا ساواش‌لری و تاخت-تاج چکیشمه‌لری یئنی‌دن باش قالدیردی.  لاکین اوْ، سمرقند ویلایتین‌دن چیخا بیلمیر. شئیخلرین فتواسی ایله چاغیریلان دیوان‌دا اوْنو ظالم‌لیق‌دا، عدالت‌سیزلیکده گوناهلاندیریب اؤلوم هؤک‌مو ایله جزالاندیردیلار.

مکه زیارتینه یوْلا دوشن اولوغ بیه چاپار سمرقنده یاخین کندلرین بیرینده یئتیشیر. بیلدیریر کی، خانین یئنی امری اوْلمادان هئچ یئره گئتممه‌لیدیر. چاپاردان سوْنرا بیر نئچه ایل اوّل اولوغ بیین امری ایله آتاسی اعدام ائدیلمیش نقدهلار نسلیندن اوْلان عباس گلیر. اوْ، بیلدیریر کی، اولوغ بی ایسلام ائهکاملاریندان اۇزاقلاشماق‌دا گوناهلان‌دیریلاراق اؤلوم حؤکمونه محکوم ائدیلیب. آبباسین خیدمت‌چیلری اۇلوقبیین ال-قوْلونو باغلایاراق آرخین کنارینا گتیریر، دیز چؤکدورورلر و عباس قیلینجلا وۇردوغو بیر ضربه ایله اولوغ بیی اؤلدورور.

ابو سیدین دؤورونده تیموریلر دؤولتی گئتدیکجه داغیلماغا باشلادی. تیموریلر نفوذ دایره‌سینه داخیل اوْلان غرب توْرپاقلارین‌داکی حاکمیّتینی تماماً ایتیردی. ماورننهره کۆتلوی(توده) شکیل‌ده اؤزبک کؤچلری اوْلدو. هله تیمورون دؤورونده باشلایان اؤزبک کؤچونون ابو سیدین دؤورونده داها دا شیددتلنمه‌سینین تیموریلر دؤولتینده جدی  ائتکیسی اوْلدو. اؤزبک‌لرین دؤولت ایداره‌سینده و اوْردودا آرتان نفوذلاری اوْنلارین گله‌جک‌ده سیاسی اۆستونلویو ده اله کئچیرمه‌سینه شرایط یارات‌دی.

قاراقویون‌لو حؤکمداری جهان‌شاهین اوزون‌حسنه مغلوب اوْلماسیندان سوْنرا سوْنرا تیموری ابو سید اؤز موتتفیقی هسنلینی مۆدافیه ائتمک آدی ایله آذربایجان اۆزرینه هۆجوما کئچدی. کئچمیش موتتفیقی شیروانشاهین کمکینه بئل باغلایان ابو سید شیروانا  دۇغرو حرکت ائدیر. لاکین شیروانشاه ۱-جی فرروخ یاسار اردبیل حاکمی شیخ حیدرله بیرلیکده اوزون‌حسنین طرفینه کئچیر و ابو سیدین قوْشونلاری تماماً بلوکادایا آلینیر. اوْردودا آجلیق باش‌لانیر. اوزون‌حسن ابو سیدین دانیشیق تکلیفینی قبول ائتمیر و گؤزلنیلمه‌دن هۆجوم ائده‌رک ابو سی‌دی مغلوب ائدیر.

تیمورون نوه‌سی بایقارا میرزا‌نین اوْغلو اوْلان سولطان حسین بایقارا، اولوغ بیدن سوْنرا داوام ائدن چاخناشمالاردا یئنه امیر تیمورون نوه‌لریندن اوْلان و هراتدا حاکم‌لیک ائدن ابولقاسیم بابورون یانیندا خیدمت ائتمیش ‌دی.  بۇرادا دؤولت ایداره‌سینده تجروبه قازاندی.

هرات امیری بابور ۱۴۵۷-جی ایلده اؤلونجه،  بۇرادا دا چکیشمه‌لر باشلادی و سولطان حسین بایقارا هراتدان آیریلاراق مروه کئچدی.   بۇرادا بؤلگه‌نین حاکمی مویززوددین سنجرین قیزی ایله ائولن‌دی و اوْندان بؤیوک اوْغلو بدیززامان میرزا دۆنیایا گلدی.

سولطان حسین بایقارا اؤزونه تابع اوْلان آز سای‌لی آداملارلا و اؤزبکلردن شادیبیین کمکی ایله آمودریانین اؤزبوی بؤلگه‌سینده کیچیک بیر بؤلگه‌نین ایداره‌سینی اله کئچیردی. آز سوْنرا شادیبیی کنارلاش‌دیراراق سرحدلرینی گئنیشلت‌دی و باشقا اؤزبک قوه‌لری‌نین کمکی ایله مازندران اوستانیی دا اله کئچیردی.  بۇندان سوْنرا هراتا حاکم اوْلان ابو سیدله موباریزه‌یه باشلادی. ۱۴۶۹-جو ایلده ابو سید آغقویون‌لو حؤکمداری اوزون‌حسنه مغلوب اوْلونجا هراتی دا اله کئچیردی.

تیموریلر دؤولتی گۆجونون زیروه‌سینده اوْلدوغو واختلاردا ایرتیشدان و ووْلقادان توتموش فارس خلیجینه قدر، گنگدان دمشقه و آسیا آرخیپئلاقینا قدر اراضیلری ایحاطه ائدیردی.  تیمورون و واریثلری‌نین دؤورونده تیموریلر دؤولتی‌نین ایداره اوْلونماسی یاسالارا،   تورک تؤره‌سینه،  توزویه   امیرلره موعاوین تعیین اوْلونوردو. اگر امیر اؤلرسه و یا وظیفه‌سیندن کنارلاش‌دیریلارسا موعاوینلر اوْنون یئرینه کئچردی و اوْنو امیرلییه نامیزد آدلان‌دیریردیلار.   بۇندان باشقا صدر هر بیر ویلایته و شهره قازی، موفتی، موهتسیب  تعیین ائدیر، سیدلره، اۆلمایا و دیگر دین خادیملرینه سویورقال مویینلش‌دیره‌رک اوْنلارا وظیفه وئریردی.

تیمورون دؤورونده هر گۆن دیوانخانادا دورد وزیر اوْلوردو: 

بۇنلار هله یوز ایل اوّل اؤزل‌له عثمانلی ایمپیراتورلوغونین کونستانتینوپولو محاصره‌یه آلماسینا گؤره فرانسه-موغول اتفاقینین یارادیلماسی ایستیقامتینده جهدلرینی عکس ائتدیردی.

تیمور ۶-جی کارلین سارایینا ائلچی اوْلاراق سۇلطانیه آرخیئپیسکوپو دومینیکان ژانی

تیمور ۶-جی کارلا ایقتیصادی موناسیبتلرین اینکیشاف ائتدیریلمه‌سینی، بیرده هۆجوم و مۆدافیه اتفاقی تکلیف ائتدی. ۶-جی کارل خبری یالنیز تیمورون اؤلومون‌دن قیسا زامان اؤنجه گؤندره بیل‌دی.

ایسپانیا ایله ده علاقه‌لر اینکیشاف ائتدی.  تیمور کاستی‌لییا سارایینا حاجی محمد ال قاضی آدلی چاغاتای‌لی ائلچینی، مکتوب و هدیّه

کلاویخونون سمرقنده سفری مارکو پولونون چینه سفرین‌دن یوز ایل سوْنرا چوْخ آز آوروپانلینین گئدیب چاتا بیلدیی کاتای‌دان یئنی خبرلر بیلدیرمه‌یه ایمکان یارات‌دی. کلاویخونون معلوماتلاری، تحریف اوْلونموش اوْلسا بئله، ایمپراتور هونق وونون خلفلری آراسیندا  اوْلان تاخت-تاج داواسی حاق‌دادیر. ایسپانیالار چین‌لی صفیرلرین بعضیلری ایله ایلئتیشیم ساخلایا و سمرقندله خانبالیق (پکن) آراسینداکی کاروان یوْللاری باره‌ده معلومات ییغا بیلیردیلر.  آوروپالیلارا دۆنیانین ان بؤیوک شهری اوْلان کاتای دؤولتی‌نین باشکندی خانبالیق شهری ایله یاناشی، ساواش گۆجو حاق‌دا معلومات وئریب. اوْ، بیرده سهواً کاتای ایمپراتورونون سهواً کاتولیکلییی قبول ائتدیینی بیلدیریب.

بایرنلی ماجراچی  ایوهان شیلبئرگئر ۱۴۰۲-۱۴۰۵-جی ایللرده تیمورا خیدمت ائدیب.  بۇندان باشقا سای‌سیز-حساب‌سیز ونیزلی و ژنویالی تاجیرلر بۇ زامان سۇلطانیهده فعّال فعالیّت گؤستریردیلر.

تیموریلر دؤولتی‌نین اوْردوسونون ضربه قوه‌سینی آغیر زیرئه‌لی سوواری بیرلیکلری، یونگول زیرئه‌لی آتلی اوْخچولار تشکیل ائدیردی. بۇندان باشقا هیندوستان یوروشو زامانی دؤیوش فیللری ده اله کئچیریلمیش‌دی. مملوک سولطانلیغی (میصر)

اوْردویا دۆشمن قوه‌لری‌نین سایین‌دان وابسته اوْلاراق حؤکمدارین اؤزو،  امیرزاده‌لر  و امیر ال-اۆمرا   باشچی‌لیق ائدیردی. امیر ال-اۆمرا اوْردو تاخیمی ایدی. هونر گؤستریب فرق‌له‌نن شخصلر امیر تیتولو ایله موکافاتلاندیریلیردی. امیر تیتولو اوْن ایکی درجه‌دن عبارت‌دی.  بیرینجی درجه‌دن باشلایاراق اوْن ایکینجی درجه‌یه قدر هر درجه‌یه عایید اوْلان امیر اؤزون‌دن یۇخاری درجه‌ده اوْلان امیرین موعاوینی حساب اوْلونوردو.  اوْن ایکینجی امیر امیر ال-اۆمرانین، امیر ال-اۆمرا ایسه حؤکمدارین موعاوینی ایدی.

اوْردو یوروش‌ده اوْلارکن اوْنا قوتوال  تعیین ائدیردیلر. اوْ، اوْردونون کئشیینی چکیردی. بازار اهلین‌دن  وئرگی توْپلاماق دا قوتواللارا حواله اوْلونوردو. اگر اوْردودان کیمین‌سه بیر شئیی اوْغورلانمیش اوْلسا، قوتواللار مسئولیّته جلب اوْلونوردو.  تیمورون دؤورونده اوْردویا دؤرد چاپقین‌چی بؤلویو تعیین اوْلونوردو. اوْنلار قوْشونون یان طرفی ایله اوْندان دؤرد فرسنگ  مسافه‌ده ایرلیلییر و کئشیک چکیردیلر. اگر قوْشون‌دان بیر نفرین اؤلدورولدویونو، یارالاندیغینی گؤرسه‌لر، اوْنون ایشی‌نی اؤز بویونلارینا گؤتورمه‌لی ایدیلر.

تیموریلر دؤولتی‌نین اوْردوسون‌دا گئجه باسقینلارینی حیاتا کئچیرن دسته‌لر چاپاوول آدلاندیریلیردی. اوْردونون مرکزی قوْل، ساغ جیناهی برنغار، سوْل جیهانی ایسه جرانغار آدلانیردی. اوْردو ایرلیلیرکن اوْندان ایر‌لی‌ده کشفیات بؤلوکلری ایرلیلیردی و اوْنلار قارووول آدلانیردی. کشفیات دسته‌سینین آرخاسینجا گئدن بؤلوک هیراوول آدلانیردی. اوْردونون سوْل جیناهینی قورویان بؤلوک ایسه شیقاوول آدلانیردی.  بۇ بؤلگو دۆشمن بیرلیکلری‌نین سایین‌دان وابسته اوْلاراق داها دا مورککبلشه بیلردی.  تیمورون دؤورونده تیموریلر دؤولتی‌نین مؤوجود اوْلان اوْردوسونون اۆچده بیری سرحدلری قوروماغا، اۆچده ایکی‌سی ایسه دؤولتین خیدمتینده دایم دایانماغا بورج‌لو ایدی.  خصوصاً تیمورون نوه‌سی اولوغ بیین حاکم‌لییی ایللرینده شهر آبادلاشمیش، مۆختلیف  دیارلاردان علم آداملاری سمرقنده گلمیش‌دی. اولوغ بی سمرقندده دؤولت ایداره‌سی ایله یاناشی علمی فعالیّت‌له ده مشغول اوْلوردو. اولوغ بی آسترونومی و ریاضیاتلا مشغول اوْلوردو.  اوْ، سمرقندده مدره‌سه  و رصدخانا  تیکدیرمیش‌دی. تیکدیردیی مدره‌سه‌ده اؤزونو اینکیشاف ائتدیرمک اۆچون دؤورون عالیملری‌نین درسلرینده و موذاکیره‌لرینده ایشتیراک ائتمیشدیر. اولوغ بیین اطرافینا دؤورون ان مشهور عالیملری توپلانمیش‌دی. اوْ، قاضی‌زاده رومی و قیاسددین جمشید ال-کاشی کیمی مشهور عالیملرین درسلرینده ایشتیراک ائتمیش ‌دی.

سمرقند مدره‌سه‌سینین تیکینتی‌سینه اولوغ بیین گؤستریشی ایله ۱۴۱۷-جی ایلده باشلانمیش و ۱۴۲۱-جی ایلده تاماملانمیش‌دیر.

بۇ مدره‌سه‌ده‌کی علمی فعالیّتلر حاقیندا قیاسددین جمشید ال-کاشی‌نین مکتوبون‌دان معلوماتلار اؤیرنیلمیش‌دیر.  بۇ مکتوب‌ده دؤورون ان یاخشی عالیملری‌نین مدره‌سه‌یه جلب اوْلونماغین‌دان،  بۆتون علملر اۆزره درس وئرن مودسسیرلرین مؤوجودلوغون‌دان و ریاضیات‌چیلارین فعالیّتین‌دن بحث اوْلونور. بیرده مدره‌سه‌ده کئچیریلن درسلردن علاوه  بۇرادا دؤورون عالیملری‌نین موذاکیره‌لری ده باش تۇتوردو کی، بۇ موذاکیره‌لرده اولوغ بی ده ایشتیراک ائدیردی.  رصدخانادان سمرقند مدره‌سه‌سین‌ده‌کی آسترونومی و ریاضیاتلا باغلی آراشدیرمالارین پراکتییایا اۇیقولاما اوْلونماسی اۆچون ایستیفاده اوْلونموش‌دور. رسدخانانین تیکینتی‌سی تاماملاندیق‌دان سوْنرا قیاسددین جمشید اوْنا اداره ائتمیش ‌دی.  بۇرادا آپاریلان مۆشاهیده‌لر اوْن ایکی ایل داوام ائتمیش ‌دی. اوّلجه حسابلاما  و مۆشاهیده ایشلرینی قیاسددین جمشید ائدیردی. قیاسددین جمشیدین ۱۴۲۹-جو ایلده اؤلمه‌سیندن سوْنرا قاضی‌زاده رومی بۇ ایشی یئرینه یئتیرمه‌یه باشلامیش‌دیر.  ۱۴۳۰-جو ایلده قاضی‌زاده رومی ده اؤلدوک‌دن سوْنرا، اوْنون طلبه‌سی اوْلان علی قوش‌چو رصدخانایا اداره ائتمه‌یه باشلامیش‌دیر.  اولوغ بی  بۇرادا آپاریلان آراشتیرمالاردان سوْنرا مشهور زیجینی تماملایا بیلمیش‌دی. زیج گورکانی و یا زیج جدید سلطان آدی وئریلن بۇ اۇلدوز کاتالوقون‌دان غرب‌ده و شرق‌ده اۇزون ایللر بویونجا ایستیفاده اوْلونموش‌دو.

۱۴۴۹-جو ایلده اولوغ بیین اؤلدورولمه‌سیندن سوْنرا رصدخانا دینی فاناتیکلر طرفیندن داغیدیلمیش‌دیر.

۱۴. یوز ایلین سوْنلاریندان ۱۶. یوز ایلین اوّللرینه قدر اورتا آسیا و شرقی ایران توْرپاقلاری ایله بیرلیکده افغانیستانی دا ایحاطه ائدن اراضی‌ده تیموریلر صنعتکارلیق باخیمیندان اؤ‌نملی اثرلر  مئیدانا گتیرمیش‌دیر. معمارلیق و مینیاتورون اینکیشاف ائده‌رک دَیَر قازاندیغی تیموری صنعتکارلیغی اورتا آسیا، ایران، افغانیستانین و حتی بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو دؤورونده هیند-ایسلام صنعتکارلیغینین اینکیشاف ائتمه‌سینده روْل اوْینامیش‌دیر.  ایسلام صنعتکارلیغی باخیمیندان اؤ‌نملی اثرلرین  مئیدانا گتیریلدیی بۇ دؤورده هر نه قدر واحید اۆسلوب‌دان دانیشماق مۆمکون اوْلماسا دا، محل‌لی فرقلی‌لیکلرین بیر سینتزینی گؤرمک مۆمکون‌دور. گؤز اوْخشایان اثرلرین  مئیدانا گتیریلدیی یئرلر آراسیندا  تیموری صنعتکارلیغینین عۆمومی رۇحونو اؤزون‌ده داشییان، اما اؤزون مخصوص صنعتکارلیق مرکزلری  مئیدانا گلمیش‌دیر. بۇ باخیم‌دان سمرقند، هرات و شیراز صنعتکارلیق مرکزلرینه چئوریلمیش‌دیر. 

تیموریلر دؤولتی‌نین باشکندی اوْلان سمرقندده اورتا آسیا و ایران‌دان اوْلان صنعتکارلاردان باشقا هیندوستان، آنادولو و سوریهدان کؤچورولموش صنعتکارلار وار مؤوجوددو. ایسپانیا ائلچی‌سی روی قونزالئس ده کلاویخو سمرقندده ۱۵۰ مین صنعتکار عائله‌سی اوْلماسینی سؤیلمیش‌‌دی. تیمورون دؤورونده صنعتکارلیق مرکزینه چئوریلن سمرقندده معمارلیق باخیمیندان اؤ‌نملی اثرلر  مئیدانا گتیریلمیش‌دی. تیموری صنعتکارلیغینین ایکینجی پارلاق دؤورو تیمورون اوْغلو شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینه تصادوف ائدیر. شاهرۇخون حاکمیّتی ایللری تیموریلرین مدنی و صنعتکارلیق باخیمیندان ان گۆج‌لو دؤورودور. سلطان شاهروخ و فارس  صنعتکارلاری حمایه ائدیردی. شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینده دؤولتین باشکندی هرات شهرینه کؤچورولموش‌دو.   بۇ سبب‌دن اینکیشاف ائدن هرات تیموری رئنئسان‌سینین مرکزینه چئوریلمیش‌دی. عئینی زاماندا شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینده اوْغلو اولوغ بیین سمرقندده حاکم اوْلماسی سببین‌دن آبادلیق و قوروجولوق ایشلری اوْرادا دا داوام ائتدیریلمیش‌دی. شاهرۇخ و اولوغ بیین اؤلومون‌دن سوْنرا دۇرغونلوق یاشایان صنعتکارلیق ابو سید و سولطان حسین بایقارانین دؤورونده یئنی‌دن جانلانمیش‌دیر. سلطان حسین بایقارانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو بزیززامانین حاکمیّتی ایللرینده دؤولت تنززوله اۇغراسا دا، تیموریلرین صنعتکارلیق عنعنه‌لری‌نین  ائتکیسی بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو و صفویلر دؤولتینده حیس اوْلونماق‌دادیر. 

تیموری معمارلیغی اؤزون مخصوص جهتلری ایله فرق‌لنیر. اورتا آسیا و ایراندا اؤزون‌دن اوّل مؤوجود اوْلموش دؤولتلرین معمارلیغین‌دان ائتکی(تاثیر)له‌نن تیموری معمارلیغی بیر نؤع سینتز تشکیل ائدن اثرلرله تانینمیش‌دیر. اساساً توربه، مسجید، مدره‌سه و درگاه کیمی بؤلمه‌لری اوْلان کومپلکسلرین اساس اؤزللیکلریندن بیری فاسادینی اؤرتن موزایکا ایشلمه‌لری اوْلان کاشی، سوغانا بنزین خاریجی قوببه و داخیل‌ده‌کی یۆکسک ایچ قوببه‌نین  مئیدانا گتیردیی قوببه سیستمینین اؤزون مخصوص جهتلری ایدی.

تیموری مئمارلیغیندا ان اؤ‌نملی یئری توربه‌لر تۇتوردو. تیموری توربه معمارلیغینین ان اؤ‌نملی اؤرنکلریندن بیری سمرقندده‌کی شاهی-زین‌ده کومپلکسی‌دیر.  بۇ کومپلکس‌ده تیموریلر سویون‌دان اؤ‌نملی شخصلرین توربه‌لری یئرلشیر. بیر دیگر نومونه کیمی سمرقندده یئرلشن و ۱۳۸۰-۱۳۹۰-جی ایللره عایید ائدیلن روهاباد توربه‌سینی گؤسترمک اوْلار.  روهاباد توربه‌سی کوب فوْرمالی اساس بینانین اۆزرینده یئرلشن، سککیزبوجاق‌لی تمبورون داشیغی‌دی قوببه‌دن عبارت‌دیر. تیمورون حاکمیّتی ایللرینده تیکیلن  توربه و اوْنا باغلی معمارلیق کومپلکسلری‌نین ان مشهورو گور-امیردیر.  بۇ کومپلکسه مدره‌سه، مسجید، توربه و دیگر بؤلوملر داخیلدیر. ایلک دفعه تیکینتی‌سینه ۱۳۹۹-جو ایلده باشلانیل‌سا دا، تیمورون نوه‌سی محمد میرزا‌نین اؤلومون‌دن سوْنرا امیر تیمورون امری ایله ۱۴۰۴-جو ایلده بیر توربه تیکیلمه‌سینه قرار وئریلمیش‌دیر.  تیموریلر سویون‌دان اؤ‌نملی شخصلرین مرازلارینین یئرلشدیی بۇ توربه‌یه ۱۴۰۵-جی ایلده تیمور دا دفن اوْلونموش‌دو. بیرده امیر تیمورون اوْغوللاری میران شاهی و شاهرۇخ، نوه‌لری پیر محمد میرزا و اولوغ بی، اله جه ده دین معلمی عزیز نور سید برکه ده بۇ توربه‌ده دفن اوْلونموش‌دور.  تیمورون هیندوستان اۆزرینه اوْلان یوروشونو ابدیلش‌دیرمک  آماچ ایله بیبیخانیم مسجی‌دی اینشا اوْلونموش‌دور.  بیبیخانیم مسجی‌دی یۆکسک قوببه‌لری، ائیوانلاری، دیگر معمارلیق المنتلری و چینی ایشلمه‌لری ایله تیموریلر دؤولتی‌نین گۆجونون زیروه‌سینده اوْلدوغو دؤورو عکس ائتدیریر.

تیکینتی‌سی ۱۴۱۷-جی ایلده سمرقندده اولوغ بی طرفیندن باشلادیلان و ۱۴۲۰-جی ایلده تاماملانان مدره‌سه کومپلکسی ایسه ایسلام مئمارلیغیندا اؤ‌نملی بیر یئره صاحیب‌دیر.  بۇ مدره‌سه ۱۴۱۷-جی ایلده اولوغ بیین بوخارادا تیکدیردیی دیگر مدره‌سه‌نین پلانی اساسیندا اینشا اوْلونموش‌دو. اۇلوقبیین سمرقندده اینشا ائتدیردیی اثرلر آراسیندا  ۱۴۰۹-جو ایلده تیکیلن رصدخانا دا اؤ‌نملی یئره صاحیب‌دیر. 
گؤوهر شادین گؤستریشی ایله مشهد شهرینده معمار کیواموددین ابن زئینددین شیرازی طرفیندن گؤوهر شاد مسجی‌دی اینشا اوْلونموش‌دو.   دؤرد ائیوانی اوْلان مسجید بیر توربه ایله کومپلکس شکیل‌ده تیکیلمیش‌دی. عئینی زاماندا گؤوشر شاد طرفیندن کیواموددین ابن زئینددین شیرازییه اینشا ائتدیریلن تیکی‌لیلر آراسیندا  هراتدا یئرلشن گازورگاه عابیده‌سی و گؤوهر شاد مدره‌سه‌سینی نومونه گؤسترمک اوْلار.  گؤوهر شاه مدره‌سه‌سینده بیر توربه ده اینشا اوْلونموش‌دو. شاهرۇخون اوْغلو قیسددین بایسونقور و گؤوهر شاد  بۇرادا دفن اوْلونموش‌دور. 
 توربه‌سی، ۱۳۸۵-جی ایلده تیمورون امری ایله تیکیلیب.  ۱۴۶۰-جی ایلدن سوْنرا بلخ شهرینده اینشا اوْلونان ابو نثر فارسا کومپلکسی ده تیموری معمارلیغینین عنعنه‌لرینی داشیییر.   تیموری معمارلیغینین سوْن دؤورلرینه عایید اوْلان ان اؤ‌نملی اثرلردن بیری ده ابو سیدین خانیملاریندان بیری‌نین گؤستریشی ایله تیموریلر نسلیندن اوْلان قادینلارین دف‌نی اۆچون ۱۴۶۰-۱۴۶۴-جو ایللرده اینشا اوْلونان ایشرتخانا توربه‌سی‌دیر.  ۱۴۶۰-۱۵۰۲-جی ایللرده قزنه شهرینده اولوغ بیین اوْغلو ابدوررززاق اۆچون اینشا اوْلونان توربه اوْرتادا یئرلشن اساس حیصّه  و اوْنونلا الاقلندیریلن یان حیصّه ‌لرله بیر نؤع تاج محلین معمارلیق قۇرولوشونون اؤنجوسودور.

تیموری سارایلاری حاقیندا تاریخی قایناق‌لرده و سیاهتنامه‌لرده اؤ‌نملی معلوماتلارا راست گلمک مۆمکون‌دور. قایناق‌لرده تیمورون سمرقند و اطراف شهرلرده اینشا ائتدیردیی گؤی سارای، باغ-ı دیلگوشه آدلی باخچادا یئرلشن نقش-i جهان، باغ-ı چئنار، باغ-ı شیمال و باغ-ı بئهیشت کیمی سارایلار حاقیندا معلومات وئریلیر. شهریسبزده‌کی سارایین قالینتیلاری دؤوروموزه قدر گلیب چیخمیش‌دیر. بۇنلاردان باشقا قایناق‌لرده اولوغ بی طرفیندن سمرقندده اینشا اوْلونان و باغیمئی‌دان‌دا یئرلشن چیهیلسوتون سارایین‌دان دا بحث اوْلونماق‌دادیر.

تیموریلر دؤولتی یاییلدیغی  گئنیش اراضیلرین تاریخینده  هللئدیجی روْل اوْینامیش‌دیر. تیموریلر دؤورونده اورتا آسیا و خوراسان اینکیشافینین زیروه‌سینه چاتمیش، سمرقند شهری تاریخی‌نین قیزیل دؤورونو یاشامیش‌دی.  تیموریلر دؤورونده معمارلیق عنعنه‌لری داها دا اینکیشاف ائتمیش  و بۇ معمارلیق عابیده‌لریندن بیر چوْخو گۆنوموزه قدر گلیب چاتمیش‌دیر. علم و صنعتکارلیغین اینکیشاف ائتمه‌سی نتیجه‌سینده بۇ دؤور تیموری رئنئسان‌سی اوْلاراق دا خاطیرلانیر. تیموریلر سویون‌دان گلن بابورون هیندوستان‌دا بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغونی قورماسی نتیجه‌سینده تیموریلر سولاله‌سی وارلیغینی داوام ائتدیرمیش‌دی.

تیموری حاکمیّتی آذربایجانا دا تسیرسیز اؤتوشممیش‌دی. تیموریلر دؤورونده آذربایجانا یئنی-یئنی تورک کؤچلری داوام ائتمیشدیر. بۇ کؤچلر آذربایجان‌دا خالقین و دیلین فوْرمالاشماسینا اؤز ائتکی(تاثیر)ینی گؤسترمیش‌دیر. بئله کی، ژنتیک اساس‌دا تورکجهنین دیالئکتلری ۲ حیصّه ‌یه آیریلیر. اوْغوز (شرق و جنوب قروپو)  و قیپچاق (غرب و شیمال). بۇ لهجه‌لرین فونئتیک و لئکسیک جهت‌دن بللی فرقلی‌لیکلری وار. قلوتتوخرونولوژی اۆصولون‌دان ایستیفاده ائده‌رک دیل‌چی اوْلئق مودراک بئله بیر نتیجه‌یه گلمیش‌دیر کی، نوخا دیالئکتی استثنا اوْلماقلا  بۆتون لهجه‌لری ایله بیرلیکده تورکجهنین فوْرمالاشماسی ۱۳۶۰-جی ایللره، تیموری دؤنمینه دۆشور.  باشقا بیر مثال کیمی آلمان تاریخچی‌سی قوستاو تئودور پولون یازدیغینی گؤسترمک اوْلار. اوْ، اؤز اثرینده یازیردی: قافقاز تاتارلاری اؤزلرینی چینگیز خان و امیر تیمور اوْردالارینین تؤرمه‌لری ساییرلار؛ اوْنلار دایم بۇ اوْردالارین عظمت‌لی قودرتینی و اوْنلارا تابع اوْلموش بؤیوک اراضیلری خاتیرلاییرلار.

حال حاضیردا اؤزبکیستان تیموریلر دؤولتی‌نین ارثینه صاحیب چیخیر. چاغداش اؤزبک تورکجه‌سینین یارانماسیندا تیموریلر دؤورونده مدنی دیل سوییه‌سینه یوکسلمیش چاغاتایجانین بؤیوک روْلو اوْلموش‌دور. جاستین ماروززی تامئرلان اثرینده سفیر روی قونزالئس ده کلاویخونون تیموریلر دؤولتی‌نین دۇرومی ایله باغلی یازدیقلارینی چاغداش اؤزبکیستانین شهر حیاتی ایله مؤ قایسه ائده‌رک یازیر کی، بورالار تیموریلر دؤورون‌ده‌کی شؤهرتینی ایتیرسه ده، شهر حیاتینین چوْخ دا فرقلندیینی دئمک اوْلماز.  اؤزبکیستان موستقیللیینی قازاندیق‌دان سوْنرا تیمورون شخصیتی یئنی‌دن دیقّت مرکزینه گلیر. ۱ سپتامبر ۱۹۹۳-جو ایلده اؤزبکیستانین موستقیل‌لیک گۆنو زامانی باشکان ایسلام کریموو تاشکند شهرینده تیمورون عابیده‌سینین آچیلیشینی ائتدی. ۱۹۹۶-جی ایلده ایسه تیمورون آنادان اوْلماسینین ۶۶۰-جی ایلی قئید ائدیلن زامان تاشکند شهرینده فاتئهه حصر اوْلونموش موزه یی آچیلمیش و تیمور اوْردئ‌نی تأسیس ائدیلمیش‌دی.

 




#Article 237: جاماح (1904 words)


ايضاح:

كئچميشده ممالكِ محروصه يعنى (قورونان مملكتلر)، ايندى ايسه ايران آدلانان كيچيك ايمپئرييادا فارس شووينيزمينين ياراتديغى ايستيبداد رئژيمى حؤكوم سورور. صاى اعتيبارى ايله فارسلاردان نئچه دفعه چوْخ اولوب، ايران اهاليسينين تخمينن ياريسينى تشكيل ائدن 30 ميليون جنوبى آذربايجان توركلرينى بئين الخالق قانونلاردا تثبيت ائديلميش بوتون حوقوقلاردان، او جومله دن دوغما ديلينده تحصيل آلماق، اؤز اَدبيياتيندان، مدنييَتيندن، اينجه صنعتيندن ايستيفاده ائتمك، اونو اينكيشاف ائتديرمك ايمكانلاريندان محروم ائده رك، كوتله وى فارسلاشديرما سيياستي آپارير. بۇ مقصده نائيل اولماق اۆچون ايران رئژيمى آذربايحان تورپاقلارينى اوستانلارا پارچالاياراق، باشقا ميللي اراضى لرله بيرلشديريرر و اؤز ميللى حوقوقلارينى مودافيعه يه قالخان جنوبى آذربايجان توركلرينى موختليف اوصوللارلا كوتله وى تئررور ائدير. بۇ سببلردن ايندييه قدر يوزمينلرله جنوبى آذربايجان توركو باشقا اؤلكه لره موهاجيرت ائتميش و ائتمكده دير.

جنوبى آذربايجان توركلرينين ميللى و شخصى آزادليغينا نائيل اولماغى قارشيدا مقصد قويان جنوبى آذربايجان ميللى آزادليق حركاتى (جاماح) اؤز فعالييَتينى بۇ مقصدين گئرچكلَشمه سينه تابع ائدير.

۱.۱ جاماح جنوبى آذربايجان توركلرينين فارس شووينيزمينين اسارتيندن خيلاص ائده رك، اونلارين بئين الخالق قانونلاردا تثبيت ائديلميش ميللى و شخصى آزادليقلارينين، وطنداشليق حوقوقلارينين گئرچكلشديريلمه سى اوغروندا دؤنمه دن موباريزه آپاران سيياسى تشكيلاتدير

۱.۲ جاماح اؤز سيياسى، تشكيلاتى موستقيل لييينى ساخلاماقلا، دئموكراتيك بئين الخالق تشكيلاتلارلا و باشقا ميللى آزادليق قووه لرى ايله قارشيليقلى علاقه ده فعالييَت گؤسته ره جك.

۱.۳ مرامنامه سينده گؤسته ريلن مقصدلرى اؤز نيظامنامه سينه اويغون اولاراق گئرچكلشديرمك جاماحين موقَددس وظيفه سى و بورجودور.

۲.۱ جاماحين مرامنامه و نيظامنامه سينى قبول ائدن، جنوبى آذربايجان توركلرينين ميللى آزادليغى اوغروندا دؤنمه دن چاليشان قانونى ياشا چاتميش هر بير تورك، دينيندن و جينسيندن آسيلى اولماياراق جاماحين عوضوو اولا بيلر.

۲.۲ جاماحا عوضو اولماق اۆچون يئرلى كوميته يه عريضه ايله موراجيعت ائدن شخص، كوميته عوضولرينين 50%-نين ايشتيراك ائتدييى موذاكيره ده 50%+1 ميقداردا لئهينه سس توپلاماقلا عوضولويه قبول ائديلميش اولور 
۲.۳ نيظامنامه نى پوزان و ياخود مرامنامه يه ضيد حركت ائدن، عوذورسوز سببلردن حركاتين تدبيرلرينده ايشتيراك ائتمكدن ايمتينا ائدن شخصلر يئرلى كوميته نين قرارى ايله عوضولوكدن خاريج ائديله بيلر.

۲.۴ حركاتين هر بير عوضوو ايسته دييى واخت عوضو اولدوغو كوميته يه يازيلى معلومات وئرمكله عوضولوكدن آزاد اولا بيلر. 
عوضولرين شخصى حوقوقلارى پوزولدوقدا، تشكيلات طرفيندن مودافيعه ائديلير.

۳.۱ جاماحين رهبر اورقانلارى بونلاردير:

۳.۲ جاماحين عالى ايداره اورقانى قورولتاى دير.

قورولتاى هر بئش ايلده بير دفعه چاغيريلير.

كوميته و رهبرلرين صلاحييَتيندن خاريج مسئله لر اورتايا چيخديقدا كوميته نين، رهبرين قرارى و يا جاماحين عوضولرينين 1\3 حيصصه سينين ايمضاسى ايله نؤوبه دن كنار قورولتاى چاغيريلا بيلَر.

قورولتاى جاماحين مركزى كوميته سينين ايداره هئيئتينى، رهبرى و اونون بيرينجى موعاوينيني سئچير.

قورولتاى حركاتين مرامنامه و نيظامنامه سينده دَييشيكليك لر آپارير.

قورولتاى قرارلارى نومايَنده لرين 2\3-سى ايشتيراك ائتدييى سس وئرمه ده لئهينه 50%+1 ميقداردا سس توپلاديقدا قبول ائديلميش حساب اولونور.

۳.۳ كوميته لر اراضيلر اوزره اهاليسى چوْخ اوْلان شه هرلرده ياراديلير.

شه هر كوميته لرينين رهبرلرى سئچيلميش كوميته عوضولرى آراسيندان مركزىكوميته رهبرينين قرارى ايله تعيين ائديلير.

ايراندا ايستيبداد رئژيمى لغو اولونانا قدَر تبريز، اردبيل، اورمييه، كرَج، قزوين، مييانداب بيناب، ساراب، پارس آباد، زنجان و ساييره شه هر كوميته رهبرينين كوميته عوضوو سئچيليب سئچيلمه مه سيندن آسيلى اولماياراق، مركزى كوميته نين رهبرى طرفيندن تعيين ائديلير.

شه هر كوميته لرى رهبرلرى مركزى كوميته نين رهبرينه تابعدير.

كوميته نين قرارلارى كوميته عوضولرينين 2\3-سى ايشتيراك ائتدييى سس وئرمه ده 50%+1 ميقداردا سس توپلاديقدا قبول ائديلميش حساب اولونور.

شه هر كوميته لرينين قرارى كوميته رهبرينين تصديقيندن صونرا ايجرا ائديله بيلر.

كوميته لر مركزى كوميته نين موعه يه ن ائتدييى تدبيرلرى قئيد- شرطسيز يئرينه يئتيرمه ليدير.

۳.۴ مركزى كوميته نين رهبرى قورولتايلار آراسى موددتده قورولتايين قرارلارينين و عوموميليكده مرامنامه نين نيظامنامه يه اويغون اولاراق گئرچكلشديريلمه سينه رهبرليك ائدير.

مركزى كوميته نين رهبرى شه هر كوميته لرينين قرارلارينى تصديق و لغو ائده بيلر.

مركزى كوميته نين رهبرى جاماحى تمثيل ائدير، خاريجى دؤولتلرله، بئين الخالق و ديگر تشكيلاتلارلا سازيشلر باغلايير، بَياناتلار وئرير.

مركزى كوميته نين رهبرى نيظامنامه و مرامنامه دن ايره لى كلن باشقا صلاحييَتلرى حَياتا كئچيرير.

۴.۱ فارس شووينيزمينين توتاليتار رئژيمى ايراندا چوخلوق تشكيل ائدن توركلرى آزليقلارين حوقوقوندان بئله محروم ائده رك، نه اينكى بئين الخالق قانون و سازيشلرده، حتتا ايرانين اؤز آناياساسيندا نظرده توتولان سيمووليك حوقوقلارينى دا وحشيجه سينه تاپدالايير 
اينسان حوقوقلارينين عومومى بَياننامه سى-نين 18، 19، 20، 21، 22، 26، 27 و 29 جوبندلرى، ب م ت نين نيظامنامه سينين 73 جو مادّه سينين (آ) بندى، 55 جى مادّه سى، اينسان حوقوقلارينين عومومى بَياننامه سينسن آزادليق حوقوقو بؤلمه سينين (ب) بندى، عدالت حوقوقو بؤلمه سينين (و) بندى، ايران ايسلام رئسپوبليكاسى آناياساسينين 3 جو مادّه سينين 9 جو بندى و 15 جى مادّه سينين وحشيجه سينه پوزولماسى، ميللتلرين اؤز موقَددراتينى تعيين ائتمك حوقوقو آزادليق اوغروندا موقَددس موباريزه سينده جاماحين حوقوقى اساسلاريدير.

۵.۱ ايران دؤولتينين تمتاليتار رئژيمى شراييطينده گيزلى فعالييت گؤسترمه يه مجبور اولدوغونا گؤره، جاماحين املاك و ماددى تاًمينات منبع لرى حاققيندا معلومات مخفى ساخلانيلير.

۵.۲ عوضولوك حاققينين ميقدارى، ييغيلماسى و مصرف ائديلمه سينين كونكرئت قايدالارى مركزى كوميته نين خوصوصى سرانجامينا اويغون اولاراق، شه هر كوميته لرى طرفيندن موعيين ائديلير.

قئيد

جاماحين رهبرى دؤولت وظيفه سينه سئچيلديكده، تشكيلاتدا توتدوغو وظيفه دن ايستعفا وئرمه ليدير.

جنوبى آذربايجان توركلرى ايستيقلال الده ائتديكدن صونرا، جاماحين نيظامنامه سينه يئنيدن باخيليب، داها دا دئموكراتيكلشديريله جك.

جاماح بيرلشميش ميللتلر تشكيلاتينين (ب.م.ت) و ديگر بئين الخالق تشكيلاتلارين ميللى و وطنداشليق حوقوقلارى حاققيندا قبول ائتدييى نورمالار اساسيندا جنوبى آذربايجان توركلرينين ميللى و شخصى حوقوقلارينين گئرچكلَشديريلمه سى اوغروندا موباريزه آپارير.

جاماح بئين الخالق دئموكراتيك تشكيلاتلارلا، فارس شووينيزمينين اسارتينده اوْلان خالقلارين، او جومله دن شووينيست سيياسَتين نَتيجه سينده ضرر چكن فارسلارين دئموكراتيك قووه لرى ايله، ائله جه ده جنوبى آذربايجاندا ميللى آزادليق و دئموكراتييا اوغروندا موباريزه آپاران مؤوجود قووه لرله قارشيليقلى علاقه ده، لاكين تام موستَقيل مرامنامه، نيظامنامه و تشكيلاتى قورولوشلا آذربايجاندا موستقيل و دئموكراتيك دؤولتين برقرار ائديلمه سى اوغروندا موباريزه آپارير.

جاماح جنوبى آذربايجان توركلرينين ميللى-سيياسى ايستيقلالييه تينه نائيل اولماقلا ياناشى جنوبى آذربايجان وطنداشلارينين شخصى، ايقتيصادى، سيياسى، سؤز، مطبوعات، حركات، عقيده، مشغولييَت، مدنييَت و ساييره آزادليغينى تاًمين ائتمه يه قادير اوْلان ايقتيصادى-سيياسى پروقرام ايره لى سوروب، بۇ پروقرامى گئرچكلَشديرمك عزمينده دير.

جاماح اؤز مرامنامه سينى گئرچكلشديرمك اۆچون دينج موباريزه فورمالاريندان، يعنى اؤز مرامينين تبليغى، بايكوت، پيكئت، دينج نوماييش، تعطيل ومجلیس موباريزه لرى فورمالاريندان ايستيفاده ائتمه يه اوستونلوك وئرير. لاكين مؤجود ايستيبداد رئژيمى بۇ دئموكراتيك موباريزه فورمالارينا ايمكان وئرمه دييى حالدا، جاماح ميللى آزادليق اوغروندا مورتَجع رئژيمله سيلاحلى موباريزه آپارماق حوقوقونو اؤزونده ساخلايير.

مؤوجود رئژيم دينج دانيشيقلار يولو ايله جنوبى آذربايجان توركلرينين ميللى حوقوقلارينى تانيديغى حالدا:

جنوبى آذربايجانا ايران دؤولتى چرچيوه سينده جنوبى آذربايجانين بوتون تاريخى تورپاقلارينى ایحاطه ائدن مكاندا موختار رئسپوبليكا استاتوسونون وئريلمه سى.

جنوبى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسينين موستقيل آناياساسينين، هيمنينين و بايراغينين تصديق ائديلمه سى.

جنوبى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسينين قانون وئريجي، محكمه و ايجرا اورقانلارينين موستقيل لييى.

جنوبى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسينين موستقيل آناياسا محكمه سينين ياراديلماسى.

جنوبى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسيندا آذربايجان توركجه سينين دؤولت ديلى اعلان ائديلمه سى. فارس بؤلگه لرينده آذربايجان توركجه سينين تبليغ و تدريس ائديلدييى حجم و دَرَجه ده جنوبى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسيندا فارس ديلينين تبليغ و تدريس ائديلمه سى.

جنوبى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسينا بوتون دونيا دؤولتلرى ايله موستقيل مَدَنى، ايقتيصادى علاقه لر قورماق حوقوقونون وئريلمه سى.

جنوبى، شيمالى آذربايجان تورگلرينه و باشقا اؤلكه لرده ياشايان آذربايجانليلارا جنوبى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسى و شيمالى آذربايجان رئسپوبليكاسى اراضيسينده ايكيلى وطنداشليق حوقوقونون وئريلمه سى.

جنو بى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسينين رسمى دينى ايسلامدير. لاكين دين دؤولتدن آيريدير. دوؤلت مئخانيزمى لائيك و دونيوى ده يه رلر اساسيندا قورولماليدير.

شيمالى آذربايجان و توركييه جومهورييه تى ايله موناسيبتلر ايستيثنا ائديلمكله خاريجى سيياست مسئله لرينين حل ائديلمه سى صلاحييه تينين مركزى دؤولتين ايختييارينا وئريلمه سى.

شيمالى آذربايجان و توركييه جومهورييه تى ايله اوْلان سرحدلر ايستيثنا اولماقلا جنو بى آذربايجان موختار رئسپوبليكاسينين باشقا دؤولتلرله اوْلان سرحدلرينين مودافيعه سى مركزى دوؤلتين ايختيياريندا اوْلان قوشون نؤوعلرينين عؤهده سينه تاپشيريلماسى.

پول كسمك حوقوقونون مركزى دؤولتده اولماسى.

سيلاحلى موباريزه يولو ايله جنوبى آذربايجان آزاد ائديلدييى حالدا:

جنوبى آذربايجان رئسپوبليكاسينين اعلان ائديلمه سى.

دونيَوى ده يه رلر اساسيندا جنوبى آذربايجان رئسپوبليكاسينين اناياساسينين قبول ائديلمه سى. آناياسادا جنوبى آذربايجان رئسپوبليكاسينين باشقا دؤولتلرله اؤز موناسيبتلرينى ب.م.ت -نين نيظامنامه سينه اويغون صولح و امكداشليق سيياستى اوزه رينده قورولان نئيترال و دئموكراتيك دؤولت استاتوسونون عكس ائتديريلمه سى.

بوتون سَوييه لرده مورتجع دين خاديملرينين حاكيمييَتينى لغو ائديب، حاكيمييَتى موستقيل دونيَوى، دئموكراتيك قانون وئريجى، ايجرا و محكمه اورقانلارينا آييرماق.

بوتون قبيللردن اوْلان دونياگؤروشله رينين تام و برابر حوقوقلو مؤوجودلوغونا تاًمينات وئريلمه سى. 
پئشه كار ميللى مودافيعه قوشون نؤوعلرينى ياراتماق.

حاكيمييَت اورقانلارينين بوتون سَوييه لرينده سئچكيلرين عومومى، برابر، بيرباشا و گيزلى سس وئرمه يولو ايله كئچيريلمه سينه قادير اوْلان سئچكى سيستئمينين ياراديليب، تطبيق ائديلمه سى.

جنوبى آذربايجان رئسپوبليكاسى وطنداشى اوْلان بوتون ميللى آزليقلارا (فارس، كورد و ساييره) اؤز ديل و مَدَنييَتينين موستقيل و مانيعه سيز اينكيشاف ائتديريلمه سينه تاًمينات وئرمك.

وطنداشلارين سيياسى و ايجتيماعى تشكيلاتلارينين، مطبوعات و نشرييات واسيطه لرينين ياراتماق حوقوقونون كئرچكلشديريلمه سينه تاًمينات وئرمك.

خاريجى اؤلكه لرده ياشايان آذربايجانليلارا ايكيلى وطنداشليق حوقوقونون وئريلمه سى.

جنوبى آذربايجان وطنداشلارينين شخصى (خوصوصى) مولكييَتينين توخونولمامازليغينى اعلان و تاًمين ائتمك.

ايمپئرييا دؤولتينين الينده جمعلَنميش ميللى ادبى - بديعى، تاريخى، علمى سندلرين، اثرلرين و صنعت نومونه لرينين جنوبى آذربايجان رئسپوبليكاسين قايتاريلماسى.

ايمپئرييا دؤولتينين الينده جمعلَنميش واليوتا (ارز)، ايستئحصال، علمى، حربى تئخنيكا و دؤولت مولكييَتينده اوْلان باشقا املاكين دَيَرينين ايمپئرييا اراضيسينده ياراناجاق ميللى دؤولتلرين اهاليسينين سايينا گؤره بؤلوشدورولوب، ميلليلَشديريلمه سى.

بؤلوشدورولمه سى مومكون اولمايان، دؤولتين ايداره ائديلمه سى اۆچون ضرورى اوْلان مولكييَتدن باشقا، قالان ميللى مولكييَتين ده يه رينين سهيم لر شكلينده قانونى ياشا چاتميش جنوبى آذربايجان وطنداشلارى آراسيندا بلوشدورولمه سينى تاًمين ائتمك.

هر بير وطنداشين آزاد بازار و آزاد رقابت شراييطينده آزاد صاحيبكارليقلا مشغول اولماسينا تاًمينات اۆچون هر ايل قانونى ياشا چاتان وطنداشلارا ايجتيماعى مولكييَتدن قئيد- شرطسيز و عوضى اؤده نيلمه دن شخصى مولكييَت پايينين وئريلمه سينى تاًمين ائتمك.

رقابتده موفليسله شن وطنداشلارين يئنيدن آزاد صاحيبكارليقلا مشغول اولماسى اۆچون ايجتيماعى مولكييَتدن سَلمسيز بورج وئريلمه سينى تاًمين ائتمك.

ميللى بانك ياراتماق.

ميللى پول واحيدى ياراتماق.

چئويك و حَسساس گؤمروك سيستئمى ياراديب، تطبيق ائتمك.

موتَرَققى وئرگى سيستئمى ياراديب، تطبيق ائتمك.

رئسپوبليكانين قانونى ياشا چاتمان بوتون وطنداشلارينا منزيل تيكمك اۆچون پولسوز شخصى تورپاق مولكييَتى پايى وئريلمه سينى تاًمين ائتمك. 
تورپاق اينحيصارينى ايستيثنا ائديب، هر ايل قانونى ياشا چاتان وطنداشلارا منزيل تيكينتيسى اۆچون عوضى اؤده نيلمه دن شخصى تورپاق مولكييه تى وئريلمه سينى تاًمين ائدن موتَحَرريك تورپاق بؤلگوسو سيستئمى تطبيق ائتمك.

ايقتيصاديياتين بوتون ساحه لرينده ميللى و شخصى (خوصوصى) مولكييَتين، او جومله دن تورپاغين وطنداشلار طرفيندن ايستئحصال مقصدى ايله ايجرا ائديلمه سينه قويولان مانيعه لرين لغو ائديلمه سى.

يئيه سيز اوشاقلارين قانونى ياشا چاتانادك ساخلانيلماسى.

كيمسه سيز، مولكييَتسيز، امك قابيلييه تى اولمايان قوجالارين، عليل لرين ساخلانيلماسى و موعاليجه سينه دؤولت تاًميناتى وئريلمه سى.

اؤزَل مكتبلرله ياناشى دؤولت حسابينا ايجبارى اورتا تحصيل سيستئمينين تطبيق ائديلمه سى.

اؤزَل عالى تحصيل و طيبب خيدمَتى سيستئمى ايله ياناشى اهالينين مينيموم طلبله رينى اؤده يه بيله جك ميقداردا دؤولت وَساييطى حسابينا عالى تحصيل و طيببى خيدمت اوجاقلارينين ياراديلماسى.

موزدلا ايشله ين اوشاقلى آنالارا 8 ساعاتليق ايش گونو اۆچون امك حاققينين تام اؤده نيلمه سى شرطى ايله 4 ساعاتليق ايش گونو حوقوقونون تاًمين ائديلمه سى.

جاماحين عالى مَقصدى وحيد، موستقيل و دئموكراتيك آذربايجان دؤوله تينين ياراديلماسيدير. لاكين دونيانين مؤوجود قلوبال سيياسى- حربى دورومونو نَظره آلاراق، ايران دؤولتينين صولح يولو ايله جنوبى آذربايجان توركلرينين ميللى حوقوقلارينى جاماحين مَرامنامه سينين ايكينجى مادّه سينده نظرده توتولان چَرچيوه ده تاًمين ائتدييى حالدا، جاماح آشاغيداكى استراتئگييايا عمل ائده جك.

جاماح دئموكراتيك سئچكيلر واسيطه سى ايله حاكيمييَته گلدييى تقديرده اؤز ايقتيصادى- سيياسى مَرامينى گئرچگلشديرمك شرطى ايله باشقا سيياسى قووه لرله امكداشليق ائده جك.

جاماح باشقا سيياسى قووه لرله كواليسييا حؤكومتى تشكيل ائتدييى تقديرده اؤز ايقتيصادى- سيياسى مَرامينين تام و يا بير حيصصه سينين گئرچگلشديريلمه سى شرطى ايله اونلارلا امكداشليق ائده جك.

جاماح حاكيمييَتده اولماديغى تقديرده اؤز ايقتيصادى- سيياسى مَرامينين تام و يا بير حيصصه سينين گئرچكلشديريلمه سى شرطى ايله حاكيم قووه لرله امكداشليق ائده جك. ديگر حاللاردا جاماح آكتيو موخاليفت مؤوقئعينده دوراجاق.

جاماح حاكيمييَته گلديكده، دئموكراتيك ايصلاحاتلار آپاراجاق.

ديگر حاللاردا كواليسيون اورقانلاردان ايستعفا وئره رك،مجلیسده دئموكراتيك قووه لرين موخاليفت بلوكونو ياراداجاق. مورتجع قرار و قانونلارين مطبوعات و سايير واسيطه لرله جمعييه ته آشكارلاياراق، آلتئرناتيو تكليف لاييحه لر ايره لى سوره جك، پيكئتلر، ميتينك لر و اعتيراض نوماييشلرى كئچيره جك.




#Article 238: جان ایشتاین بک (136 words)


جان ایشتاین بک (اینگیلیسجه: John Ernst Steinbeck, Jr.) (۲۷ فوریه ۱۹۰۲ - ۲۰ دسامبر ۱۹۶۸) آمریکالی یازیچی. او پولیتزئر اؤدولو قازانمیش غضب سالخیمی (1939)، جنتین دوغوسو (1952) و سیچانلار و اینسانلار (1937) آدلی رومانلارلا آدلیملیق قازاندی. او 27 کیتاب یازماقلا 1962-جی ایل نوبل ادبیات اؤدولونو قازاندی.

جان ایستئین بئک 1902-جی ایلده کالیفورنیا اوستانینده سالیاسدا دونیایا گلدی. آتاسی پروسلی اولان دولت ایشچیسی و آناسی ایرلنددن اولان اؤیرتمن ایدی. 1925-جی ایلده هئچ بیر مدرک آلمادان ایستانفورد بیلیم یوردون ترک ائتدی و نیویورکا گئتدی. بو شهرده ایکی ایل خبرنیگار کیمی چالیشاندان سونرا، کالیفورنیایا قاییتدی. نئچه واخت ساده ایشچی، داروخانادا موتصدی، میوه جمعله‌یَن و بئله ایشلرله یاشاییش سوردو و بو واسیطه یوخسول اینسانلارین یاشاییشی ایله یاخیندان تانیش اولدو. اوندان سونرا بیر ائوین گؤزتچی‌چیلیگین قبول ائتدی و اوندان سونرا، یازماق اۆچون کیفایت قدر واخت تاپا بیلدی.

اثرلرینه سینما ساحه‌سینده چکیلن فیلملر:




#Article 239: جاهان (186 words)


جاهان ـ آذربایجان جمهوریتینده یاییملانان دوشونجه و اینجه‌صنت درگیسی.

آذربایجانلی یازار حمید هئریسچی جاهان درگیسی باره‌ده یازیر: سید جعفر پیشه‌­وری سیاسیتده میلّی قوروجولوق ایش­لرینه باشلادیغی کیمی شهریار دا شعر صنعتینده میلّی آذربایجان ادبیاتینی قوراراق اسکی فولکلوروموزو ایدئولوگییا سویه­سینه قالدیرماق ایسته­دی. و سون نتیجه­ده باکی ادبی محیطینه اؤز ایدئولوگییاسینی آشیلادی.

منجه آرتیق بو دؤورون سونو گلمیش‌دی. بیز صنعتده آرتیق میلّییی دئییل بشری­لییی، تبلیغ ائتمه­لییک. 50 ایل اؤنجه اولدوغو کیمی، بو یئنی ایدئولوگییانی آذربایجانا باکی دئییل، یئنه ده تبریز وئره­جک. ایواز طاهانین اوخوجولارا تقدیم ائتدیی«من بئله دوشونورم» اثری، منجه بو عامیلین ایلک قارانقوش­لاریندان­دیر. شرطی اولاراق همین اثره «حیدربابایا ساغ اول [خداحافظ]» آدینی وئره­ردیم. من ایواز طاهانی اون ایل اؤنجه تانیمیشام. «جاهان» آدلی بیر درگی بوراخاراق دونیا ادبیاتی‌نین ان آپاریجی فلسفی نظریه­لرینی ترجومه ائده­رک آذربایجان اوخوجوسونا تبلیغ ائدیردی. دیققت ائدین، درگی­نین آدی «وطن» دئییل، محض «جاهان» ایدی. ایواز طاها بونونلا ایدئولوگییامیزدا کؤکلو دییشیک­لیک آپارماق، میلّی­لییی بشری­لیک­له زنگینلشدیرمک ایسته­ییردی.

ایواز طاهانین اثری، منجه باخ بونلارا کؤکله­نیب. موللیف جاهانی، بشری­لییی آذربایجان ادبیاتی­نین ایدئولوگییاسینا گتیرمک ایسته­ییر. ایسته­ییر کی، مشدی عیباد گوزگویه باخیب اوردا اؤزونو تانیسین و گؤرسون کی، آرتیق نوروز بایرام­لاری‌نین کوساسی کیمی کئچل­دیر. کوسانی ایسه همیشه پایینی وئریب یولا سالماق لازیم‌دیر.




#Article 240: جبار باغچه‌بان (1051 words)


جبار باغچه‌بان آدلا آدلیملانان میرزا جبار عسگرزاده  (دوغوم: 1264 ایروان- اؤلوم:4 آذر 1345 تهران) میرزا جبار عسگر بنا نین اوْغلو اورمیه شهریندن بنایی وقنادی ایش اۆچون ایروانا گئدیب 1264 شمسی ایل ده ایروان دا دوغولوب دیر.تبریزلی یازیچی، ایراندا لال-کارلارین اۆچون اؤیرتیمین آتاسی. جبار باغچه‌بان طنز درگیلر یایماقلا یازیچیلیق عالمینه گیردی، الیفبانی اوشاقلارا یاخشی اؤیرتمک اۆچون یئنی یول گؤستردی، اوشاقللار باغچه‌لری یولا سالدی و بۇ موناسیبتله باغچه‌بان آدی اوْنا وئریلدی، او اوشاقلارین ادبیات نوماییشی‌نین تملینی قویدو. ایلک شعر دیلینده اوْلان داستانلارین قیزیللی یاپراق و بایرامچیلیق آدی ایله 1290-جی ایلده ایروان شهرینده و آذربایجان تورکجه‌سینده یازدی. اوندان آذربایجان تورکجه‌سینده 12 کیتاب قالیبدیر.

لال-کارلارا اؤیرتیمی باشلایان زامان دا آذربایجان کولتورونون مودور کوللو، موحسنی، طرفیندن هده‌له‌نیبدیر:

باغچه‌بان اوشاقلار باغچاسیندا اوشاقلارا تورکجه‌ده شعر اؤیره‌دیردی  . باغچه‌بانین قیزی ثمینه خانیم آتاسی باره‌سینده بئله دئییر کی آتام بویوک ماراقلا تورک دیللی اوشاقلارا اوشاقلیق سورودلار اؤیرَدیردی، نوماییشنامه یازیردی و ایجرا ائدیردی. تورکجه دیلینده ایلک اوشاق شعرلری بو ایللرده سؤیله‌ندی.

میرزا جبار عسگرزاده 1264-جو ایل ایروان شهرینده دونیا گلدی. رضا آدلی جدی تبریز بعضی منبع لرده اورمیه شهرینده بورایا  کؤچموش اولوبدور. آتاسی‌نین  پئشه‌سی معمارلیق و قنادچیلیق ایمیش، همده قهوه خانالاردا ناقاللیق‌دا ائدرمیش. آلب‌ارسلان، کوراوغلو، نوش‌آفرین و بوتونلوکله حماسی داستانلار نقل ائدرمیش.  بویوک ننه‌سی شاعیر و طبیب ایمیش. باغچه‌بان 15 یاشیناجان سونتی شکیلده ایداه اوْلان مکتبخانادا درس اوخویوبدور. مکتب موللاسی‌نین آدی شئیخ علی اکبر ایمیش. اوندان سوْنرا عاییله‌سی‌نین یوخسوللوغونا گؤره درس اوخوماغی ترک ائدیب آتاسی‌نین پئشه‌سینده ایش گؤرمکله مشغول اولور. همین دورده گیزلین صورتده قیزلارا درس اوخوماغی اؤیرَدیر.

دوستاقدان آزاد اوْلان باغچه‌بان اوشاقلار و قادینلارین ساوادلاندیریلماسینا چوْخ دَیَر وئریر و گیزلین صورتده قیزلارا درس اوخوماغی اؤیرتمه‌گه داوام ائدیر. قیزیللی یاپراق و بایرامچیلیق منظوم داستانلاردا 1290-جی ایل ایروان شهرینده یاییلیر.

همین ایللرده باغچه‌بان الف، اشک دَغلیان، مَحیمه پیش آیی و م.پ آدلارلا ملانصرالدین درگیسینده یازیلارین یاییرمیش.

موسلمانلار علئیهینه باشلانان قیرغینلارین سون ایلینده تورکیه‌یه گئدیر. ایغدیر شهری‌نین شهرداری‌سی‌نین تحویلداری اولور و سوْنرالار فرماندار مقامینا یوکسه‌لیر. دانشاکلار طرفیندن توتاقلاناندان سوْنرا ایروانا قایتاریلیر.

باغچه‌بان موعلیم اوْلان صفیه میر بابایی آدلی خانیملا ائولَنیر و 1297-جی شمسی ایلینده، ایروانا تابع اوْلان نوراشین کندینده، بیر قیز-اوغلان قاتیشیق اوْلان اوخولدا اؤیرتمنلیکله مشغول اولور. روسیه‌ده باش وئرن دئوریمدن سوْنرا، ایندی ارمنیستان آدلانان اؤلکه‌ده موسلمانلارا قارشی قومی-دینی تضییقلر آرتیر و ایروان تاریخ بویونجه موسلمان بیر شهر اولماغینا باخمایاراق، موسلمانلار بورانی ترک ائتمه‌گه مجبور اولورلار. باغچه‌باندا بودورومدا مرند شهرینه گلیر. مرند شهرینده احمدیه آدلی دولتی مدرسه‌ده درس وئرمه‌گه باشلاییر و خورخور نوماییشنامه‌سین صحنه‌یه چیخاردیر.

مرندده بویوک چالیشقانلار گؤسترن باغچه‌بان ابولقاسم فیوضات، آذربایجانین کولتور مودور کوللو، طرفیندن تبریز شهرینه گلمه‌سی ایسته‌نیلیر.

او تبریز شهرینده اوْلان زامان اوشاقلارین ادبیات نوماییشی‌نین تملینی قویدو. نوماییشنامه یازیب صحنه‌یه چیخارتماق، سورود اوخوماد، اوشاقلارا ناغیل تعریف ائتمک و... ایلک دفعه باغچه‌بان طرفیندن مدرسه‌لرده ایجرا اولوندو. همین شهرده اوْلان زامان لال-کارلارین اؤیرتیمی ایشینه ماراقلانیر و بۇ ایشی گؤرمک اۆچون آددیم آتیر. لال-کارلارا اؤیرتیمی باشلایان زامان دا آذربایجان کولتورونون مودور کوللو، موحسنی، طرفیندن هده‌له‌نیبدیر:

بونلاردان علاوه او چوخلاری طرفدن ایستیهزا اولوندو و اونو آلچالتماغا چالیشیردی. بونلارا باخمایاراق باغچه‌بان ایشینه داوام ائتدی و آلتی آیدان سوْنرا قویولان جشن مراسیمی، اهالی طرفیندن بویوک ماراقلا قارشیلاندی. ماراغین بویوکلوگونده مدرسه‌نین حایاطیندا اَیلشمه‌گه یئر یوخ ایدی.

باغچه‌بان 1303-جو ایلده 3 نفر لال-کارلارا اوغورلو درس وئرندن سوْنرا، زحمتلرن اونلارا اؤزل ال الیله دئمه‌لی الیفبا یاراتماغا یؤنه‌لتدی. او بۇ یئنی یولو 1323-جو ایل اؤزو یایدیغی زبان (دیل) درگیسینده و 1329-جو ایل الفبای گویا (دانیشان الیفبا) کیتابیندا ایضاحلادی. بۇ شیوه‌ده تلفوظ و دوداق اوخاماغا تاکید اولدوغونا گؤره دانیشان الیفبا آدی وئریلدی و بۇ گونه‌جن ایرانین لال-کارلار اؤیرتیم مرکزلرینده ایشله‌نیر.

او 1311-جی ایلده لال-کارلار اۆچون مکتب آچماق اۆچون تهران شهرینه گلدی. تهران تکجه صوفیا آدلی بیر قیز اونون مدرسه‌سینده درس آلماق اۆچون آد یازدیردی. تهرانین اهالیسی باغچه‌بانی بیر اوغرو گوزو ایله باخیردیلار، محله‌نین اوشاقلاری داش ایله کیلاسلارین شیشه‌لرین سیندیریردیلار. 1312-جی ایله‌جن اوچ-دؤرد نفر شاگیردلره آرتدی. 8 آی چالیشیندان سوْنرا، باغچه‌بان اونلار اۆچون بیر شنلیک مراسیمی کئچیردی و اورایا کولتورو وزیرینده دعوت ائتدی. وزیر باغچه‌بانین ایشلرین آلقیشلادی و مدرسه‌سینه یاردیم ائتمه‌گه قرار وئردی. باغچه‌بانین ایشی تۇتدو و 1313-جو ایلده ایلک لال-کارلار مدرسه‌سی‌نین ایمتیازی اونون آدینا وئریلدی.

باغچه‌بان 1323-جو ایل مدرسه‌نین خرجلرین یئترمک و یئنی اؤیرتمنلر تربیه‌اۆچون بودجه تامین ائتمک اۆچون لال-کار و کور اوشاقلار اۆچون دستک توپلومو توزوغون (اساساًامه‌سین) حاضیرلادی و 60 نفرین ایشتیراکی ایله قوراپیشیرن (تیر) آیی‌نین بیرینجی گونونده تصویبه یئتیردی و 12-12-1323 ده 36 نومره‌سی ایله ثبته یئتیردی. توپلومون یؤنتیم قورولو، لال-کارلار اۆچون اوخول تیمگه، 2000 مترلیک بیر یئری تهران شهری‌نین یوسوف‌آباد محله‌سینده، اوجرتسیزلیک اولاراق دارایی ویزارتخاناسیندان آلدیلار. توزوغا اساساً باغچه‌بان اؤمورلوک صورتده توپلومون فنی مودورو کیمی رسمیته تانیندی. 1341-جی ایلده کور کلیمه‌سی توپلومون آدیندان سیلیندی و لال-کار اوشاقلار اۆچون دستک توپلومو کیمی آدلاندیریلدی.

باغچه‌بان لال-کارلار اوجاغی قورولماغا یادیمچی الدو. او همده 1328-جی ایلده تهرانین لال-کارلار دبیستانی‌نین (باغچه‌بان) توزوغون یازدی. 1335-جی ایلده ایلک دفعه اولاراق کولتور ویزارتخاناسی‌نین یاردیم ایله لال-کارلار اۆچون اؤیرتمن تربیه‌سی یاراتماغا یاردیم ائتدی. 1342-جی ایلده سلام (آغیرلاما) توپلومون، داهی اینسانلاری دیرلیکده قدر بیلمک اۆچون یاراتدی. 1344-جو ایلده برنامه و بودجه سازیمانیندا لال-کارلار اۆچون موستقیل بودجه آیریلماقلا باغچه‌بانین لال-کارلار اوخوللاری موستقیل بیر کیملیک قازاندی.

باغچه‌بان 80 یاشیندان اوْلان زامان، 1345-جی ایلده، آذر آیی‌نین 4-ده دؤرد گونلوک مریضلیکدن سوْنرا دونیادان گئتدی. مزاری شهرری‌ین چشمه‌علی محله‌سینده‌دیر.

ها بئله بۇ کیتابدا دیوانیندان سئچمه‌لر عونوانی آلتیندا آشاغیداکی شعرلری نشر ائدیلمیشدیر:

کیتابین سونونا باغچه‌بانین خیّام نیشابوری روباعیلری آراسیندان 341 روباعی‌نین تورکجه ترجمه‌لری وئریلمیشدیر. بۇ بؤلومون باشیندا باغچه‌بانین خیّاما خیطاب ائتدیگی وئریلن اوچ روباعی بئله‌دیر:
دهرین آناسی دوغورمامیش دیگرینی،
خیام کیمی چکه سؤزون جوهرینی.
سؤز بوته‌سی ایچره اریدیب فلسفه‌نی،
تقدیم ائله‌دی جهانا خالص زرینی.

گه مبدأ، گه معادا عطف ائتدی نظر،
جومدو بۇ دنیزدن چیخارا بیر گوهر.
چیخدی، دئدی بهره آلمایان مغبوندور،
گئتسه یئرینه گلمیه‌جک الده‌کیلر.

بیر دختره بنزه‌دیر بۇ دهری خیام،
دؤندوکجه گئدیر ملاحتی در ایام.
آل کامینی دوشموشکن اله، ائتمه رها،
گئتسه او قاییتماز سن اولورسان ناکام.

باغچه‌بان شهریارین حیدربابایا سالام شعرینه جاواب اولاراق، حیدربابا داغی‌نین دیلیندن بئله یازیر:

...

کي فارسجايدي بوتون شعرين غزلين؟
حيدربابا يوردوندا بير گؤزلين
عشقينه بير قلم قويمازدين بئله
فارسيجا يازماقدان دويمازدين بئله
تهران گؤزللري يولونو کج ائتدي
کؤنلونو آپاريب سني گيج ائتدي
دي گؤروم يا فلک سنله لج ائتدي
دؤنگه وارميش دؤنوم وارميش بيلمه دين
آيريليق اؤلوم وارميش بيلمه دين
ايندي بيزي تازه گليب تاپيرسان
کؤنلوموزه کؤزلر قويوب ياخيرسان
حسرت ايله کئچنلره باخيرسان
گؤرورسن کي سولار آخيب گئديرميش
دوغولان قوجاليب اؤلوب ايتيرميش
چوخدا وئرمه، سيخينتي اؤز گؤنلونا
مهربان دير هر آتا اؤز اوْغلونا
قاييتميسان ايندي کي سن يولونا
بويور گلين گؤز اوستونده يئرين وار
ائلين سني سئوينج ايله قارشيلار
سلام ائيلر بوتون ائليميز سنه
باغچاميز، باغيميز، گولوموز سنه
اوزون مدت سوسان ديليميز سنه
دي گؤرک دئمه لي داها نه يين وار؟
...
ايندي کي ديل آچدين سوسما، آغلا، گول
يامان سؤيله ياخشي سؤيله داغلا گول 




#Article 241: جعفر جبارلی (1512 words)


جعفر جبارلی یاخود جفر قافار اوْغلو جاببارلي (لاتینجا Cəfər Cabbarlı 20 مارس 1899، خيزي – 31 دسامبر 1934، باکي) — آدلیم ازربايجان دراماتورقو، شاعيري و ناسيري، اکتيور، سسئناري مؤليفي، رئژيسسور، امکدار اينجه سنت خاديمي (1932). 1915-جي ايلدن ليريک و ساتيريک شئيرلر، هئکايه و درام اثرلري يازماغا باشلاميشدير. آذربايجان تئاتر صنعتي نين اينکيشافيندا بؤيوک خيدمتي اولموشدور.

جاببارلي اؤز ياراديجيليغيندا آذربايجان کلاسسيک دراماتورگيياسي نين ان گؤزل جهتلريني داعوام ائتديرمکله برابر دونيا دراماتورگيياسي نين دا نايليتلريندن فايدالانيب. يبسئن کيمي آکتوال، قطعي و جسارتلي، شيللئر کيمي عوصيانکار، شئکسپير کيمي انگين و رنگارنگ، قورکي کيمي ايدئيالي اولماغا چاليشان، اؤيرنن، آرايان جاببارلي آذربايجان دراماتورگيياسيندا سوسيال رئاليزمين عصاسيني قويدو 

جفرين عاييلهسي 1903-جو ايلده باکييا کؤچه رک شهرين  داغلي محلله سي  آدلانان يوخاري حيصه سينده ياشاميشدير.

قافار کيشي باکيدا کيچيک تيجارت ايله مشغول اولوردو. بالاجا جفر آرا-سيرا خيزييا گئدير، اورادا آشيقساياغي شئيرلر يازان بيبيسي زرنيشانلا، داغ کندلرينده کي قوهوملاري ايله گؤروشوردو.

يازيچي نين آناسي شاهبيکه خانيم ناموسلو و چاليشقان بير قادين ايدي. اونون دؤرد اوغلو واردي. کيچيگي جفر ايدي. اري قافار کيشي 1902-جي ايلده وفات ائتديکدن سونرا عاييلهنين بوتون آغيرليغي اونون اوزرينه دوشدو.

جفر جاببارلي کيچيک ياشلاريندا قوران اوخوماغي محلله موللاسيندان اؤيرنميشدير. سونراکي تحصيلي روس ديلينده اولموشدور.

آذربايجان ادبياتي تاريخينده اؤزونمخسوس يئر توتان جفر جاببارلي نين آدي گؤرکملي کلاسسيکلريميزله بير سيرادا چکيلير.

خخ اسرين ايکينجي اونيلليگينده ياراديجيليغا باشلايان جفر جاببارلي زنگين و هرترفلي ياراديجيليق يولو کئچه رک، ادبياتين هم شئير، هم درام، هم ده نسر نؤولريندن باجاريقلا ايستيفاده ائتميش، ايستعداديني سيناميشدير. جسارتله دئمک اولار کي، موعاصير آذربايجان ادبي ديلين فورمالاشماسيندا اونون موستثنا خيدمتي وار.

آناسي شاهبيکه هئچ اولماسا کيچيک اوغلونو تحصيلدن محروم ائتمه مک اۆچون جفري اولجه محلله موللاسي نين يانيندا  چرکه  اوخوماغا، بير آز سونرا ايسه موللا قديرين يانيندا قوران اوخوماغا قويور. بو واختلار 6-7 ياشيندا اولان جفر آناسي نين بيشيرديگي چؤرکلري آلوئرچيلرين دوکانينا داشيماقلا عاييلهسينه کؤمک ائدير. موللاخانانين اونا بير شئي وئرميه جگيني باشا دوشن جفر باشقا شهر اوشاقلاري ايله بيرليکده 1905-جي ايلده  ستاريي پوچتووي-25  ده حاجي مممدهوسئين بدلووون شخصي مولکونده آچيلان اوچسينيفلي  7-جي موسلماني و روسي  مکتبي نين بيرينجي سينفينه داخيل اولموشدور. جفرين ايلک موعليملري گؤرکملي پئداقوق-يازيچي سولئيمان ساني آخوندوو، ابدوللا شايق، رهيم بي شيخلينسکي، ليمممد موستافايئو ايدي. جفر جاببارلي 1908-جي ايلده  7-جي موسلماني و روسي  مکتبيني بيتيريب بير مودت عاييلهيه کؤمک ائدير. سونرالار باکيدا آلئکسئيئو آدينا 3-جو عالي-ايبتيداي مکتبده اوخويور. 1915-جي ايل اپرئلين 2-ده مکتبي بيتيرن گنج جاببارلي سندلريني باکي پوليتئخنيک مکتبي نين ائلئکترو-مئخانيکا شؤعبه سينه وئرميشدير.
هله ايبتيداي مکتبده اوخودوغو زامان ابدوللا شايق و سولئيمان ساني آخوندوو کيمي يازيچي و موعليملرين تاثيري ايله جاببارليدا ادبياتا هوس داها دا قوووتله نير و او، آذربايجان و روس شاعيرلريني موتاليه ائتمکله برابر اؤزو ده يازماغا باشلايير.

جفرين اليازمالاري ايچريسينده هله تاماميله بيتمه ميش، مکتبلي خطي ايله يازيلميش بير نئچه شئير، هئکايه، اوپرا متني و حتّی رومان دا واردير. بعضي تدقيقاتچيلار جاببارلي نين 1913-جو ايلدن اؤز يازيلاري ايله قزئت ايداره لرينه گلديگيني گؤستريرلر. 1990-جي ايلين اوللرينه قدر بئله هساب ائديليردي کي، جاببارلي نين ايلک منزومه سي 1915-جي ايل اپرئل آيي نين 3-ده  مکتب  ژورنالي نين 6-جي نؤمره سينده چاپ اولونموش  باهار  شئيريدير. لاکين دراماتورقون اثرلريني سون ايللرده تدقيق ائدن تدقيقاتچي-عاليم اسيف روستملي نين آختاريشلاريندان معلوم اولدو کي، ج. جاببارلي نين ايلک ليريک و ساتيريک شئيرلري نين تاريخيني 1915-جي ايلين آوریل و اييون آيلاريندا چاپ ائديلميش  باهار  و  ال گؤتور  شئيرلريندن دئييل،  حاقيقتي-افکار  قزئتي نين 5 نويابر 1911-جي ايل 2-جي نؤمره سينده درج ائديلميش  ائشيدنلره  و  شوجاتيم  شئيرلريندن باشلاماق لازيمدير.

جفر جاببارلي 1920-جي ايلده باکي پوليتئخنيک مکتبيني بيتيرديکدن سونرا ازربايجان دؤولت اونيوئرسيتئتي نين تيبب فاکولته سينه داخيل اولموشدور. او، بورادا اوخوموش، لاکين بو صنعت اونو ماراقلانديرماديغيندان عريضه يازيب همين فاکولته دن چيخميشدير. 1923-جو ايلين سئنتيابريندان جاببارلي صحنه عالمي و تئاتر تاريخي ايله ياخيندان تانيش اولماق مقصديله باکي تورک تئاتر مکتبينده موهازيره لره قولاق آسماغا باشلايير. عئيني زاماندا 1924-جو ايلده آذرايجان دؤولت اونيوئرسيتئتي نين شرق فاکولته سي نين تاريخ شؤعبه سينده ده تحصيليني داعوام ائتديرير.

جاببارلي ادبياتا يونگول بير هوسله گلمه ميشدي. اونو ادبياتا چکن قوووه ايجتيماي حياتدا فال ايشتيراک ائتمک احتيياجي ايدي. او، حتّی ايلک اثرلرينده ده بؤيوک معاريفچي-يازيچيلاريميزين، رئاليستلريميزين يولو ايله گئتمه يه چاليشاراق، هر اثرينده ايجتيماي بير فيکير ايفاده ائديردي، اونون هر اثري موعين داخيلي هيجانين، دوشونجه نين نتيجه سي کيمي مئيدانا چيخيردي.

ليريک و ساتيريک شئيرلري. هئکايه لري و ايلک درام اثرلري

جاببارلي نين ياراديجيليغي زامان اعتيباريله چوخ داعوام ائتمه سه ده، سياسي-ايجتيماي جهتدن چوخ اهميتلي بير دؤورو، 1915-1934-جو ايللر آراسينداکي يگيرمي ايلليک بير تاريخي مرحله ني اهاته ائدير. چوخ موهوم ايجتيماي-سياسي حاديثه لرله دولو اولان بو تاريخي دؤورو نظرده توتاراق دئيه بيلريک کي، جاببارلي نين ادبي فاليتي آذربايجاندا، خوصوصن باکيدا کاپيتاليزم موناسيبتلري نين سورعتله اينکيشاف ائتديگي بورژوا و مولکدار آذربايجاني نين فهله-کندلي سووئت رئسپوبليکاسينا چئوريلديگي ايللرده کئچميشدير. جاببارلي نين بؤيوک ياراديجيليق يولو چتين و ضيديتلي اولسا دا، عصاسن، يوکسه ليش و ترققي يولو اولموشدور.

آذربايجان دئموکراتيک-رئاليست کلاسسيک ادبياتينا، زنگين خالق ياراديجيليغينا عصاسلانان جاببارلي، باشليجا اولاراق، ميرزه فته لي آخوندوو رئاليزميندن قيدالانيردي. ميرزه فته لي آخوندووون معاريفچي-دئموکراتيک فيکيرلريني، حياتلا دريندن باغلي اولان رئاليزميني جاببارلي عوموميتله آذربايجان ادبياتي اۆچون، خوصوصن اؤزو اۆچون ان دوزگون بير ياراديجيليق يولو حساب ائديردي.

جاببارلي نين عصاسلانديغي رئاليزم خالق حياتي ايله، آذربايجان زحمتکئشلري نين آزاد و گؤزل حيات حاقينداکي آرزولاري ايله، خالقين ايره ليگه، ايشيغا و صداقته دوغرو جوشقون مئيللري ايله باغلي ايدي.

قئيد ائديلديگي کيمي، جاببارلي ادبياتا شئيرله گلميشدي و ايلک متبو شئيرلري 1911-جي ايلده  حاقيقتي-افکار  قزئتينده درج اولونموشدو. 1915-جي ايل اپرئل آيي نين 3-ده  مکتب  ژورنالي نين 6-جي نؤمره سينده اونون  باهار  آدلي شئيري نشر اولونموشدو.  مکتب  ژورنالي توتدوغو مؤوقئ و مکتبليلر آراسيندا گئنيش ياييلماسي ايله ج.جاببارليني دا اؤزونه جلب ائده بيلميشدي. دئمه لي، ج.جاببارلي نين ياراديجيليغا باشلاماسيندا  مکتب  ژورنالي نين دا موعين رولو اولموشدور.

گنج جاببارلي هله اوشاق ياشلاريندان اينسانلارين آغير وضعيتيني، جمعيتين يوخسوللارا و وارليلارا بؤلوندويونو گؤرور، بيرينجيلرين آغير، مشققتلي حيات ايچريسينده ياشاماسيني موشاهيده ائدير و بوتون بونلاري قلمه آلماغا، اونلارا اؤز موناسيبتيني بيلديرمه يه چاليشير. آيري-آيري عاييلهلرين آغير وضعيتي اونو دوشوندورور. او، دوشوندوکلريني  بورانلي قيش گئجه سي  (  قورتولوش  ژورنالي، 1915)،  بايرام ساخلايانلارا  ،  ديلنچي  (  بسيرت  قزئتي، 8 اييول 1917) و  نووروز بايرامينا حاضيرلاشان موسلمانا تؤهفه  (  بسيرت  قزئتي، 25 فئوریه 1917) کيمي شئيرلرينده اکس ائتديرميشدير.

جاببارلي ياراديجيليغي نين ايلک دؤورونده موهوم يئر توتان ساتيرا اديبين بير رئاليست، بير دئموکرات کيمي يئتيشمه سينده موهوم رول اويناميشدير. اونون ايلک ساتيريک شئيرلرينده هم مؤوزو، هم ده فورما جهتدن سابير روحو دويولماقدادير. خخ اسرين اوللرينده آذربايجاندا يئتيشن رئاليست ساتيريک شاعيرلرين هاميسي بو و يا باشقا شکيلده سابير ساتيراسي نين قوووتلي تاثيريني هيسس ائتميشلر. گنج جاببارلي دا ايلک ساتيريک شئيرلريني بو بؤيوک ساتيريکين تاثيري آلتيندا يازميشدير.

سابيردن اؤيرنمک، اونون دئموکراتيک فيکيرلريندن موتاثير اولماق، ساتيريک اوسوللاريندان ايستيفاده ائتمک جاببارلي نين موثبت جهتيدير. سابير ياراديجيليغي اونون اۆچون ايلک رئاليزم مکتبي، وطنداش پوئزيياسي مکتبي، جمعيته، خالقا خيدمت مکتبي ايدي.

جاببارلي اؤز ساتيريک شئيرلريني ساده، آيدين يازماغا، فيکريني رئال و جانلي ايفاده ائتمه يه چاليشارکن چوخ واخت سابيره موراجيعت ائدير و اوندان باجاريقلا ايستيفاده ائتمه يه مووففق اولور. آشاغيداکي پارچالار بونا ان ياخشي ميثال اولا بيلر:

قيزيما

ظاهيرن يونگول و بير قدر ده  مزه لي  گؤرونن بو ساتيريک شئيرلرده جاببارلي نين غضبلي سسي آيدينجا ائشيديليردي. اونون ايلک ساتيريک شئيرلرينده قادين آزادليغي مؤوزوسونا خوصوصي يئر وئريلميشدير.

جفر جاببارلي نين پيئس و هئکايه لرينده اولدوغو کيمي، ساتيريک شئيرلرينده ده کاپيتاليزم شرايتينده قادينا موناسيبت مثله سي موهوم يئر توتور. يازيچي ساتيريک شئيرلرينده پيس کيشي نين قادينا، ناخلف اؤولادين آنايا و ائلجه ده فئودال-بورژوا جمعيتين قادينا منفي موناسيبتلريني تنقيد ائده رک، اونلاري اؤز هوقوقلاريني مودافيعه ائتمه يه چاغيرير.

ايلک شئير، هئکايه و دراملاريني جاببارلي 1915-1916-جي ايللرده يازميشدير. ايلک هئکايه لريندن اولان  آسلان و فرهاد  اين اوزرينده 15 اييول 1916-جي ايل تاريخي واردير.  منصور و سيتاره  هئکايه سي نين اليازما نوسخه سي و همچي نين  سيتاره  آدلي اوپرانين اليازما نوسخه سينده تاريخ يوخدور. لاکين اليازمالارين خطيندن، اثرلرين اوسلوبوندان آسانليقلا تعيين ائتمک اولار کي، بونلار دا 1915-جي ايلين آخيرلاري و يا 1916-جي ايلين اورتالاريندا يازيلميشدير.

جاببارلي نين ايلک ساتيريک و ليريک شئيرلري ايله بير زاماندا يازيلان بو اثرلرين مؤوزوسو دا، دئمک اولار کي، بير-بيرينه چوخ ياخيندير. مؤليف بو اثرلرينده ده جمعيتده کي عدالتسيزليکدن بهس ائدير. گؤردويو ظولمه و هاقسيزليقلارا سويوققانلي باخا بيلمه يهن گنج يازيچي اؤز هيجانيني، غضب و نيفرتيني ايفاده ائتمه يه چاليشير.

ج.جاببارلي ياراديجيليغا شئيرله باشلاسا دا، ان گؤزل اثرلريني دراماتورگييا ژانريندا يازميش و آذربايجانين گؤرکملي دراماتورقو و تئاتر خاديمي کيمي تانينميشدير. خالقين ترققيسي نين آنا خطيني مدنيتين، تئاترين اينکيشافيندا گؤرن صنعتکار بير-بيري نين آردينجا گؤزل صحنه اثرلري ياراتميش، عئيني زاماندا اينجه سنتين موختليف ساهه لرينده ده فاليت گؤسترميشدير.

ج.جاببارلي نين ياراديجيليغي نين ايلک دؤورونه آيد اولان  وفالي سريييه ياخود گؤز ياشلاري ايچينده گولوش  اثري نين اوزرينده کي قئيده گؤره اثر 30 دسامبر 1915-جي ايلده يازيلميشدير. مؤليف بو اثرينده جمعيتده کي عدالتسيزليکدن بهس ائدير، گؤردويو هاقسيزليقلارا غضب و نيفرتيني بيلديريردي. بو اثرده دراماتورق بورژوا-مولکدار جمعيتينده حؤکم سورن نادانليغين، جهالتين و آوامليغين بير-بيريني تميز محبتله سئون گنجلرين حياتلارينا بؤيوک مانعه اولدوغونو گؤسترميشدير.

عاييله-ميشت مؤوزوسونا هسر اولونموش پيئس جاببارلي نين قوووتلي دراماتورق ايستعدادينا ماليک اولدوغونو گؤسترير. جفر جفروو  سولغون چيچکلر  و  وفالي سريييه  پيئسلري حاقيندا يازير:  کلاسسيک آذربايجان دراماتورگيياسي نين ان ياخشي عنعنه لرينه ساديق قالان جاببارلي عئيني زاماندا اؤزونمخسوس بير سپگيسي، اوريژينال خوصوصيتي اوْلان، ادبياتا يئني مؤوزولار، اوبرازلار و ايدئيالار گتيرن بير اديب کيمي مئيدانا چيخير.

بو پيئسلرين ان قييمتلي جهتي منفعت دوشگونلري نين غدار، قابا و نادان آداملار اولدوغونو ايفشا ائتمه سيدير  . اثرده جاببارلي حياتي رئاليست بويالارلا تصوير ائده رک، عدالتسيزليگين، فلاکتلرين منبعييني گؤستره بيلميشدير.

جفر جاببارلي ازربايجاندا ايلک دفعه اولاراق تاريخي درام ژانريني ميللي-آزادليق ايدئيالاري ايله، گئنيش خالق کوتله لري نين شاه موطلقيتينه قارشي چيخيشي ايله زنگينلشديرميشدير.




#Article 242: جلال آل‌احمد (269 words)


جلال آل احمد (دسامبر 2, 1923، تهران– سئپتامبر9, 1969، اسالیم) ایرانلی یازیچی، چئویرمن و سیاستچی.

جلال آل‌احمد کیمی آدلیملانان جلال‌الدین سادات آل احمد، سیداحمد حسینی طالقانی‌نین اوغلو 1302-جی شمسی ایلینده تئهرانین سید نصرالدین محله‌سینده دونیایا گلیبدیر.

آتاسی روحانی اولاراق، جلال آل‌احمد اوشاقلیغین بیر مذهبی چئوره‌ده یاشادی. اورتا مکتبی (دبیریستانی) قورتاراندان سونرا، آتاسی اونو نجف شهرینده اولان قارداشی، سید محمد تقی‌نین یانینا گوندردی. بو سفر نئچه آیدان چوخ داوام گتیرمه‌دی و جلال آل‌احمد یئنی‌دن ایرانا قاییتدیلار.

جلال آل احمد، 1348-جی ایلینده زومار آیی‌نین 17-سینده (شهریورماه) 46 یاشیندا دونیادان گوز یومدو.

جلال آل احمد ایراندا گئدن تورک دیلیله دوشمانچیلیغی بئله توصیف ائدیر:

اورازان 1333، تات نشینهای بلوک زهرا 1337، جزیره خارک، درٌ یتیم خلیج فارس 1339، خسی در میقات 1345، سفر به ولایت عزرائیل  1363، سفر روس 1369  

حزب توده سر دو راه 1326، هفت مقاله 1333، سه مقاله دیگر 1341، غرب زدگی کیتاب صورتینده 1341، کارنامه سه ساله 1341، ارزیابی شتابزده 1342، یک چاه و دو چاله 1356، در خدمت و خیانت روشنفکران 1356، گفتگوها 1346.

عزاداریهای نامشروع 1322 عربجه‌دن، محمد آخرالزمان بل کازانوا فرانسه‌لی یازیچیسیندان 1326، قمارباز 1327 داستایوسکی‌دن، بیگانه 1328 آلبر کامونون رومانی (علی اصغر خبرزاده ایله بیرلیکده)، سوء تفاهم 1329 آلبر کامودان، دستهای آلوده 1331 ژان پل سارتردن، بازگشت از شوروی 1333 آندره ژیددن، مائده های زمینی 1334 ژیددن(پرویز داریوش ایله بیرلیکده)، کرگدن 1345 اوژن یونسکودان، عبور از خط 1346 یونگردن (دوکتر محمود هومن ایله بیرلیکده)، تشنگی و گشنگی 1351 اوژن یونسکودان بیر نوماییشنامه؛ بو کیتابین 50 صحیفه‌سینه یاخینین جلال آل‌احمد چئویریبدیر. اولوموله بو ایش یاریمچیق قالیبدیر و دوکتور منوچهر هزارخانی اونو سونا چاتدیبدیر.

نامه های جلال آل احمد (بیرینجی جیلد 1364) علی دهباشی‌نین چالیشمالاری اساسیندا یاییلبدیر.




#Article 243: جنتین دوغوسو (رومان) (164 words)


جنتین دوغوسو، (اینگیلیسجه: East of Eden) نوبل ادبیات اؤدولو قازانان آبش-لی یازیچی جان ایشتاین بکین 1952-جی ایل تاریخلی روْمانی.

ایستئین بئک بۇ روْماندا یوْللاری بیر نؤقطه‌ده کسیشن هامیلتوْن (Hamilton) و تاراسک (Trask) عاییله‌لری‌نین نسیللره یاییلان حیکایه‌سینی ایضاح ائتمکده‌دیر. ایستیفاده‌چی‌نین باش‌یاپیتی (شاهکار) اوْلاراق گؤرولن روْماندا، اینسانلیق تاریخی بوْیونجا سؤزو کئچن هابیل و قابیلین حیکایه‌سی آنا اوْخ اوْلاراق آلینماق شرطیله گۆناهکارلیق، سئوگی، دوْستلوق، نیفرت، مۆدریکلیک، آزادلیق، باغلیلیق و اینانج کیمی اساس آنلاییشلار مۆختلیف کاراکترلره یدیریلرک ایضاح ائدیلمیش؛ زامان زامان دا اینجیلده کئچن بعضی حیکایه‌لر ایله قهرمانلارین حیکایه‌لری آراسیندا پارالئل‌لیکلر قۇرولموشدور.

جان ایستئین بئکین بحث ائتدیگی هامیلتوْن عاییله‌سی، اصلینده اؤز آناسی اوْلیوئ هامیلتوْنون عاییله‌سیدیر. کیتابین ایلک یاریسی بوْیونجا تئز-تئز بحث ائدیلن ساموئل حامیلتوْن دا یازارین باباسیدیر. ایستئین بئک بۇ کیتابی اوْ زامانلار بیری 6.5، دیگری ده 4.5 یاشیندا اوْلان اوْغوللارینا حصر ائتمیش؛ روْمانین کئچدیگی و عئینی زاماندا اؤزونون ده بؤیوموش اوْلدوغو کالیفوْرنیاداکی سالیناس وادیسی نی هر یؤنو ایله ایضاح ائتمه‌یه باشلامیشدیر.

بۇ روْمان ائلیا کازان طرفیندن داها چوْخ کیتابین ایکینجی حیصه‌سینی داخیل اوْلماقلا 1955-جی ایلده کینوْیا اۇیغونلاشدیریلمیشدیر.




#Article 244: جواد هیئت (226 words)


دوکتور جواد هیئت، آذربایجانلی چاغداش تورکولوق، حکیم، ادبیات‌تانیان، یازیچی.
تحصیلیلاتی طب و جراحلیق ساحه‌سینده اوْلوب و آذربایجان ادبیات تاریخی و آذربایجان تۆرکجه تدقیقاتچی کیمی مشهور اوْلوب.

پروفسور دوکتور جواد هیئت 1304 گونش ایلی-1925 ایلینده مای آیی‌نین 24 نده تبریزده ضیالی بیر عایله ده دوغولدو. آتاسی علی هیئت، مشروطیت فرمانینی نجفدن تبریزه و تهرانا آپاران هیئتین باشیندا اوْلدوغو اۆچون هیئت آدی ایله مشهور اوْلموشدور. علی هیئت ایراندا تمیز محکمه‌سی باشقانی و ایران عدلیه‌سی‌نین قوروجولاریندان اوْلوب مشروطیت انقلابیندا آکتیو رول اوینامیشدیر.

دوکتور جواد هیئت ایلک و اوْرتا تحصیلینی تبریز، تهران و همدان‌دا بیتیرمیش، داها سوْنرا طب تحصیلینه باشلامیش، آنجاق اۆچونجو صینیفدان سوْنرا تحصیلی‌نین داوامی اۆچون استانبولا گئتمیش و جراح پاشا بیلیم یوردوندا ( اونیورسیته سینده) دوکتوراسینی تاماملادیقدان سوْنرا جراحلیق تخصصینی ده استانبولدا باشلامیش لاکین اونون داوامی اۆچون پاریسه گئتمیش و سوْنرا تهرانا دؤنه‌رک جراحی فعالیتینه باشلامیش، ایران‌دا ایلک دفعه آچیق قلب عملیاتینی، ایرانلی لار ایلک دفعه قلب کؤچورمه عملیاتینی و تهراندا ایلک دفعه بؤیرک کؤچورمه عملیاتلارینی آپارمیش و گؤستردیگی بۇ  و بونا بنزر باشاریلاردان دولایی پاریس جراح‌لیق آکادمیسی‌نین عضوو سئچیلمیشدیر. او 12 ایل دانش پزشکی آدلی طب درگیسی یایینلامیش و یوزلرجه علمی مقاله و جراح‌لیغا عاید اوچ کیتاب یازمیشدیر.

دوکتور جواد هئیت ایران اسلام انقیلابی‌نین ایلک ایللریندن وارلیق مجله‌سینی نشر ائدیر.

دوکتور جواد هیئت عئینی زاماندا آذربایجان جمهوریتی اونیورسیته‌لری‌نین فخری دوکتورو و پروفسورو؛ تورک دیل قورومونون شرف اویه‌سی، استانبول اونیورسیته‌سی‌نین (هم طب هم ده تورکولوژِی دالیندا) فخری دوکتورودور.




#Article 245: جورج اورول (376 words)


جورج اورول  - دوغوم: ۱۹۰۳ - اؤلوم: ۱۹۵۰ - اصلی آدیلا اریک آرتور بلایر  ایگیرمینجی عصر اینگیلیس ادبیاتی‌نین قاباقدا گلن قلملر آراسیندادیر. مین دوققوز یوز سکسن دؤرد آدلی روْمانی و بۇ روْماندا یاراتدیغی بؤیوک قارداش  آنلاییشی ایله تانینیر. اثرلرینده ایشتیراک ائدن دقیقلیک، ذکا، اجتماعی عدالتسیزلیگه قارشی اؤنم وئرمه و توْتالیتاریزمه قارشی دۇروشو اوْنون ایمضاسی خۆصوصیتینده‌دیر. حئیوانلار قالاسی  مین دوققوز یوز سکسن دؤرد رومانیلا برابر جورج اورولون ان تانینمیش رومانیدیر.

اورول-ون حیاتی، سوْنرادان یازیلارینی تأثیر ائده‌جک اوْلان تجروبه‌لرله دوْلودور. اتوْن کالجیندن  ماذون اوْلدوقدان سوْنرا، اوْ سێرادا بیر اینگیلیس مۆستمله‌که‌سی اوْلان میانماردا اوْلوبدور؛ قێسا مودته بۇرانین پوْلیس تشکیلاتیندا وظیفه ائتمیشدیر. بۇ مامورلوق دؤورونده شاهید اوْلدوغو آجیماسیز تطبیقلر، ایمپئریالیزمه قارشی اینکیشاف ائتدیردیگی درین حیرصه ایشتیراک ائتمیشدیر.

گنجلیک دؤورونده فرانسه‌ده اوْلموش، مۆختلیف پئشه‌لرده چالیشمیش، پۇل چتینلیگی گرک یازیچیلیغا باشلامازدان اول، ایسترسه ده ایلک اثرلرینی قلمه آلدیغی ایللرده یاخاسینی بۇراخمامیشدیر.

اصل آدی اریک آرتور بلایر اوْلان اینگیلیس یازیچیسی جورج اورول ۱۹۰۳-جۆ ایل ژوَن ۲۵-ده هیندوستانین موْتیخاری شهرینده دوْغولوب. آتاسی گؤمروک ایشچیسی، آناسی ائودار قادین اوْلوب. ۱۹۰۴-جۆ ایلده اوْنلارین عاییله‌سی لندن شهرینه کؤچور. اوْرول کیچیک یاشلاریندان کیتاب اوْخوماغا هوس گؤستریر، دیکنزین، ولز و... اثرلرینی اوْخویور. ۱۵ یاشیندا لندن ائلیتار مکتبلریندن ساییلان ایتوْن کالجینه داخیل اوْلور. اؤیرنجیلیک ایللریندن بدیعی یارادیجیلیغا باشلایان اوْرول ایلک حیکایه‌لرینی کالجین درگیلرینده چاپ ائتدیرسه‌ده، اۇغور قازانمیر. تحصیل حاقینی اؤده‌یه بیلمه‌دیگیندن کالجی یاریمچیق قوْیاراق میانمارا گلیر.

۱۹۳۶-جی ایلده جوْرج اوْرول ائیلین اوْشوْنئسسی آدلی قادینلا ائوله‌نیر. همین واخت ایسپانیادا وطنداش مۇحاریبه‌سی باشلاییر. سیاسی باخیشلارینا گؤره سوْلچو اوْلان اوْرول لندن قزئتلری‌نین بیری‌نین مۆخبیری کیمی اوْرا یوْللانیر و پارتیزان دسته‌لریندن بیرینده وۇروشماغا باشلاییر. دؤیوشلرین بیرینده آغیر یارالانان یازیچی خسته‌خانا (بیماریستان) مۆعالیجه آلیر. مۇحاریبه اوْنون دۆنیاگؤروشونه بؤیوک تأثیر گؤستریر. ساغالدیقدان سوْنرا اوْ، ایسپانیا گیزلی پوْلیسی طرفیندن آختاریلدیغینی اؤیره‌نیر و لندنه قاییدیر.

ایکی دۆنیا مۇحاریبه‌سی ایللرینده جوْرج اوْرول بی.بی.سی تئلئ‌کانالیندا و آبزرور  قزئتینده ایشله‌ییر. اوْرول ۱۹۴۳-جۆ ایلده اؤزونون مشهور حئیوانلار قالاسی اثرینی یازیر. روْمان سوْوئت دؤلتی‌نین لیدری ایستالین حاقیندا ایدی. اثر ۱۹۴۵-جی ایلده چاپ اوْلونور و یازیچیا بؤیوک شؤهرت قازاندیریر. مۇحاریبه‌دن سوْنرا اوْ یئنیدن ژۇرنالیستلیک فعالیتی ایله مشغول اوْلور.

یازیچییا دۆنیا شؤهرتی گتیرن ایکینجی اثری ۱۹۸۴ (مین دوققوزیوز سکسن دؤرد) روْمانیدیر. اثر ایگیرمی عصرین مشهور آنتیوتوْپیک اثرلریندن حساب اوْلونور. روْمان دۆنیانین ۶۰-دان چوْخ اؤلکه‌سی‌نین دیلینه چئوریلیب. اثرین یاییلماسیندان بیر مودت سوْنرا، ۱۹۵۰-جی ایلده ورم خسته‌لیگیندن اذیت چکن جوْرج اوْرول وفات ائدیر.

یونسکو-نۇن قراری ایله ۱۹۸۴-جۆ ایل یازیچی‌نین خاطیره‌سینه احتیرام اوْلاراق جوْرج اوْرول ایلی اعلان ائدیلمیشدیر.




#Article 246: جومله (340 words)


جمله - بیتمیش فیکری ایفاده ائدن سؤز و یا سؤزلرین بیرلشمه سی.
مقصديميزي تام اولاراق ايضاح ائدن سؤز دؤزؤنلرینه (سلسله لرینه - سرياللارينا) جومله دئييريک.

جومله خوصوصيتلري:

جومله بؤيوک حرفله باشلانار.

جومله لرين سونونا نؤقته، سوال ايشاره سي و يا نيدا ايشاره سي قويولار.

بو ايشاره لردن سوْنرا گلن جومله لرين باش حرفلري بوروک يازيلار.

جوملنين ائلئمئنتلري(اؤیه لری)

سؤزلرين جومله ده کي  وظيفه لرينه جومله نين اؤرئلئري دئييلير. بير جومله ده  اوچ نؤوع ائلئمئنت اولار.

يوکلم، اؤزنه(موبتدا)، تؤملچ(تامامليق)

جومله نؤوعلري (يوکلملرينه گؤره):

يوکلملرين گؤره جومله لر ايکييه آيريلار:

آ. فعل(حرکت) جومله سي: يوکله مي فعل(حرکت) اوْلان جومله لردير.

سينجاب آغاجا ديرماشدي.

ب. ایسم(آد) جومله سي: يوکله مي آد سويوندان اوْلان جومله لردير.

اورمیه گؤزل بير شهردير.

یاپیلارینا(ستروکتورلارينا) گؤره جومله لر

آ. یالین(ساده، بسیط) جومله: تک تک بير دوشونجه ني ايضاح ائدن سؤز سئريالينا  یالین جومله دئييلير.

ايشيقلار پارچا پارچا سانکي آياقلاريميزين ديبينده سؤنوردو.

ب. بیرلشیک(بيرلشميش) جومله: تاملايان و تاملانان جوملجيکلردن قورولموش سؤز  سئريالينا بیرلشیک(بيرلشميش)  جومله دئييلير.

آنام گلمه دن بولاشیکلاری(قاب- قاجاقلاري) یکالامالییق(يوماليييق)

ج. سيرالي جومل: آراسيندا آنلام ماراقي اولمايان موستقيل جومله لرين  وئرگول يا دا نؤقته لي وئرگول کؤمگييله بير-بيرينه باغلانماسيندان عيبارت اوْلان جملئلئردير.

خالق اويونلاري اوينايارکن، اللر راحات، آياقلار جانلي، باشلار ديکلشر و  اينسان سسي موزیکه(موسيقييه) اشلیک(يولداشليق) ائدر.

د. باغلي جومله: آنلامجا(آنلام طرفيندن) آرالاريندا ایلگی(ماراق) اوْلان جومله لرين باغلاييجيلارلا  باغلانماسيندان عيبارت اوْلان جملئلئردير.

اورتا بولاقدان ساغا دؤنوب و اورمانا(مئشه يه) گيرينجه، گؤزل بير چيچک قوخوسو،  بوکئتي( چیچک) ايله قارشيلاشارسينيز آما؛ بۇ سيزي يانيلتماسين.

ديزيليشلئرينئ(ردیف لرینه) گؤره جومله لر

قوراللی(نظاملي) جومله، دوریک(آشميش) جومله

آ. قوراللی(نظاملي) جومله: يوکله مي سوندا اوْلان جومله لردير. بۇ چئشيت جومله لر  قايدايا اويغون قورولدوقلاري اۆچون قوراللی جومله دئييريک.

حسن، برکت يوکلو باهارا موتور سسلرييله اوياندي.

ب. دوریک(آشميش) جومله: يوکله مي باشدا و يا اورتادا اوْلان جومله لردير. بۇ چئشير  جومله لره دوریک(آشميش) جومله دئييريک.

سيلکيندي قارانليغيندان پئرئل پئرئل(ترته ميز) سحرلره.

آنلاملارينا گؤره جومله نؤوعلري

يوکلم آنلاملارينا (آنلاملارينا) گؤره جومله لر بئشه آيريلار.

گونش آخشاملاري ائرکن باتير.

موعليم افندي هئچ چاشماز. آيسئل نزاکتلي دئييل.

واه واه، چوخ اؤزؤلدوم (کدرلنديم). آا، سن نه ائديرسن؟

سنه کيم باخدي؟ هانسي اويونچونو گؤردون؟

پولو گؤتورسم، دوغرو ائوه دؤنه جگم .




#Article 247: جقوار (145 words)


جقوار – اینگیلیس مرکزلی بیر اوتوموبیل مارکی دیر. 1920 –  جی ایلده قورولان فیرمانی BLMC (بریتیش لئیلاند -  British Leyland) ، 1990 – جی ایلده فوردا ساتدی. جقوار ، 2008 ایله قدر فوردون PAG آدی وئردیگی و لندرور ، ولوو ، استون مارتین کیمی لوکس و پرستیژلی مارکلاردان مئیدانا گتیردیگی آلت قروپوندا ایشتیراک ائدیردی. 26 مارس  2008 تاریخینده هیندوستانین ان بؤیوک اوتوموبیل مارکی تاتایا ساتیلدی. ان اهمیت لی مودلی 1965 – جی ایلده  بازارا یورودولن ای – تیپ (E-Type)، بؤیوک بیر ساتیش موفقیتی الده ائتدی. دیگر بیر اهمیتلی مودل ایسه 1970 – 1980 – جی ایللر دؤورونده چیخاریلان  ایکس جی – اس 2 (XJ-S 2) قاپیلی مودل دیر.

جقوار ، اوتوموبیللرینین مۆحریک کاپوتونون اوستونده ایشتیراک ائدن و توللانان جقوار فیقورونو ، مئیدانا گله‌بیله‌جک قضالاردا، پیادالارین یارالانما ریسکینی آزالتماق اۆچون دییشدیرمیشدیر. فیرما ، چیخاردیغی یئنی مودللرینه بو جقوار فیقورو یئرینه ، جقوار شکیللی بیر لؤوحه وورور.




#Article 248: جی پی ای جی (115 words)


جی پی ایجی (Joint Photographic Experts Group - JPEG) - بیرلشمیش فتوئکسپورتلار قروپو فورمتی.

جی آی اف (GIF) فورمتلی فایللاردان فرقلی اولاراق جی پی ایجی (jpg.) فورمتلی فایللاردا 16.7 میلیون رنگ چالاری گؤستریله بیلر. جی پی ایجی - نین سیخما آلگوریتمیندن ایستیفاده ائدره ک سیخما فونکسیاسینی و فایلین دیسک ده توتدوغو یئرین اؤلچوسونو ایداره ائتمک اولار.بونا باخمایاراق سیخما پروسه سی واختی JPEG فورمتلی تصویرلرده ایتکی لر یارانیر. اگر تصویرین اوزرینده متن وارسا سیخما واختی متنین دییشمه سی واوخونماز حالا دوشومه سی باش وئریر. اونا گؤره ده اوزرینده متن اولان تصویرلاری جی آی اف GIF فورمتینده ساخلاماق داها مقصداویغوندور. دیگر طرفدن JPEG فورمتلی تصویرلر اوزرینده دینامیک و شفاف لاشدیرما فونکسیالارینی لازیمی سوییه ده یئرینه یتیرمک اولمور.




#Article 249: جیغالی تجنیس (173 words)


جیغالی تجنیس - هر بندین اورتاسیندا جیناسلی بیر بایاتیسی اولان تجنیسه، جیغالی تجنیس دئییلر.

آشیق علسگرین بیر جیغالی تجنیسی وئریلیر.
بیرینجی اورنک :
عاریف اولان بیر اود دوشوب جانیما

اریدیب، دؤندیب آ یاغا منی

یوخ آشیق آی آغا

یئتمیش دادا آی آغا

ایللر خسته‌سی جانیم

یار گلدی قالخ آیاغا.

آغا اولان قولون نظردن سالماز

نظریندن سالما آی آغا منی.

کامیل اووچو اوون گؤرجک سینایا

اوخو درسین ازل باشدان سین آیه

یوخ عاشیق سین آیه

تر داملایان سینه یه

خسته‌نین گؤزو دوشموش

یئتگین نار تر سینه‌یه.

عؤمر آزالدی، وعده یئتدی سینه‌یه

بیر گۆن ده بۆکرلر آی آغا منی.
ایکینجی اؤرنک :

منیم یاریم یاشیل گئییب اینجه دیر

اینجه کمر اینجه بئله اینجی، دور

یوخ آشیق اینجی دور

اینجی، مرجان، اینجی دور.

یامان اولار بد قونشو

قوهوم-قونشو اینجیدیر.

خسته دوشدوم بودرد منی اینجیدیر

توت الیمدن قالدیر آیاغا منی.
اوچونجو اؤرنک :

علسگرم دادا گلدی بودو یار

بایقولارین مسکنیدی بو دیار

یوخ آشیق بودو یار

گول بسله‌ین بو دیار

جانیم صاداغا اولسون

قبولدورسا بودو یار.

آل خنجری باغریم باشین بودا یار

ائل ایچینده سالما آیاغا منی. 




#Article 250: جیلولوق (2100 words)


جیلولوق یا دا جیلولوق فاجیعه‌سی — ۱۹۱۸-جی میلادی ایلین مارس آییندا، مین‌لرجه آذربایجان تورکلری، اوزل‌لیک‌له اورمیه، خوی و سالماس شهرلرینده یاشایان‌لارین ائرمنی‌لر و جیلولار (آسوری‌لار) طرفیندن سوی‌قیریما معروض قالدیق‌لاری حادیثه.

بو سوی‌قیریم دا 200 مین الی 500 مینه یاخین آذربایجان‌لی شیعه موسلمان اوْلدورولموش‌دور.
قتله یئتیشنلر او زامان‌لار گونئی آذربایجاندا یاشایان‌لارین یوزده 15 ین شامیل اولوردو.

ایرانین او زامان شورای‌میلّی مجلیسی‌نین نوماینده‌لریندن اوْلان یحیی دولت آبادی بئله یازیر: ایللر بویو عوثمانی دولتی‌نین ائرمنیلری، یانی (داشناکسیون فرقه‌سی)عثمانلی دؤولتیینن علئیهینه فعالیت و ایش آپاریلار. عثمانلی دولتی اونلارین تؤرتدیگی فسادلارا قارشی چیخیب اونلارین حرکتلرینین قارشیسین آلدی. نئچه ایل بوندان اؤنجه وان جنگینده عثمانلی قوْشونو ائرمنیلرین حمله‌سی ایله اوزبه‌اوز اوْلدو. بۇ هوجوملار روسلارین حیمایتی‌ایله ائرمنیلرین اوغور ايله باشا چاتیر. بۇ جنگ ده روسلار قازاناندان سوْنرا موسلمانلاری اؤلدوروب و اونلارین یوردلارین تالاییب اونلارین ناموسلارینا تجاوز ائتدیلر عثمانلی قشونودا اونلارین اینتیقامی اۆچون روسلارلا ایش بیر اوْلان ائرمنیلری توتوب و اونلاری طرد ائدی

اورمیه شهری‌نین مسیحیلری روس‌لارین بۇ شهره گیریشیندن اوزلرینی اونلارا ساری یاخینلادیب و کوردلرین ائتدیگی اذیته گؤره موسلمانلاری شهرده و کندلرده اذیت وئریب و بۇ مساله موسلمانلار آراسیندا بیر بویوک راحاتسیزلیقا باعیث اوْلدو. موسلمانلار روسلارین قورخوسونان بۇ مساله‌نی دیله گتیره بیلمه‌میشلر

بازیل نیکتین روسون کونسول اورمیه شهرینده ائرمنی لر و جیلولارین عوثمانیدن گلمه‌لرین من تانیدیغیم ایران کیتابیندا بئله یازیب: آسوریلرین روحانی باشچیلاری مارشیمون آدیلا بیر آدام ایدی. بۇ زامان روس ژنرالینی گؤرمک، اونونلا ال‌بیراوْلوب و تورکلره قارشی اوْلان ساواشلاردا شیرکت ائتمک اۆچون گلمیشدی. نستوری قبیله‌لری‌نین روحانی باشچی سی مارشیمون دور. بونلار سانجاق و گیاور و وان ویلایتینده ساکینی‌دیرلر. نستوریلرین ایجتماعی باخیمیندان اوز قونشولاری اوْلان کوردلرله ائله بیر فرقلری یوخدور. فرقلی لیک فقط بوندا گورونور کی هر طایفانین باشیندا بیر کشیش وار و اونلارین حوکومتی تشکیلاتلاری تقریبا روحانی‌دی و عشیره صورتینده یاشییرلار. هر قبیله‌نین اؤزونه عایید بیر رئیسی وار ملیک آدلانیر بۇ قبیله‌لر هئچ بیر زامان ساییلماییب و همیشه تورکیه‌نین اقتیدارلی مامورلارینان اوزاق گزیب و داغلارین ال چاتمایان یئرلرینده ساکیندیلر. بونلارین سایی شاید 30 الی 50 مین نفر اولا.

مارشیمون نئچه مین نفری بۇ قبایل دن ییغیب و تورکلر ایله ووروشماق ایسته‌ییردی. تورکلرین دئدیگی سؤز بئله اوْلوبدور: مسیحیلری ایستعمارچیلارین علئیهینه دعوت ائتمیشدیلر. کوردلر آزادلیق‌لا مسیحیلری اولودورمک‌لرینه و غارت ائتمکلرینه سون‌وئرسینلر. بونلارا باخمایاراق تورکلر مارشیمونی ایستانبولا دعوت ائدیب اونا ایطمینان وئردیلر. مارشیمون بۇ سؤزلره توجه ائتمه‌ییب و عثمانلی دولتی‌نین علئیهینه ایستیقلال اعلام ائتدی و فقط بیر یول تاپیب اودا روسلاریلا باریشماق‌ایدی.

آذربایجاندا و آنادولودا ائرمنیلر مالی و جانی امنیتی تامین ائتدیکدن سوْنرا سربازلیغا گئتمکدن معاف‌ایدیلار و اَن‌یاخشی ایشلر ائرمنیلر و آسوریلر اۆچون وئریلمیشدی. حتی ائرمنیلرین بیری بیر دوره عثمانلی امپراطورلوقیندا صدراعظم‌لیگه منصوب اوْلوندو آما روس واینگیلیسین سیاستی ائرمنیلر و آسوریلر عثمانلی دولتی‌نین قارشیسینا چیخارتدی .

محمد امین رسول‌زاده ایرانین اینقلاب مشروطه گوزاریشلری کیتابیندا یازدیغینا اساسا 1909-جو ایلده پتروس افندی اورمونون شهبندری عثمانلی رئیسی دیر. پتروس افندی مارشیمونون اولن‌دن سوْنرا مسیحیلرین موسلح قوه‌لری‌نین باشچی سی اوْلدو.

سیدضیاءالدین طباطبایی، ایرانین رئیس الوزراسی، خاریجی ایش لر ناظیرلیگینه دستور وئریر ایرانین ایستانبولدا اوْلان سفیری، عوثمانی دولتی اسماعیل آقا سیمیتقو دان حمایت ائتمه‌سی باره‌ده، ایرانین اعتراضین عوثمانی دولتینه بیلدیرسین.

ایکی و یا اوچ گون اورمو سوی‌قیریمیندان سوْنرا آشوری‌لر آسانلیقلا بیر بؤیوک شهری اله آلدیلار. مارشیمون اوزوده بۇ سوی‌قیریم‌ایله مووافیق اولمامادیغین دئییردی وایسته‌ییردی بۇ حادیثه دن اوزاق دورا، آما دریندن فیکری سالماسی توتماق و سیمیتقو ایله گوروشمک و بیرلشمک‌ایدی.کسروی یازدیغینا گؤره مارشیمون سیمیتقویا دئییب: بو زامان کوردوستان آدلانان یئر، بیزیم هامیمیزین یوردو اولوبدور، آنجاق دین آیریلیغی بیزلری بیربیرمیزدن آییریبدیر. ایندی گرک بیرله‌شک و بو یئرلری الیمیزه کئچیردیب و بیرلیکده یاشایاق . سوْنرا دئییب: بیز سیلاحلی قووه لر یاراتمیشییق، آنجاق آتلیمیز یوخدور، سیز بیزه قوشولسانیز، آتلیلارینیز چوخ اولدوغو اۆچون تبریزه توکولوب اورانیدا آلاریق.  بۇ جلسه نین سونوندا هر ایکی نفر بیر بیری ایله ال وئریب و بیربیرینه بیرلشمک مقصدی ایله سؤز وئریبلر. مارشیمون اوتاقدان چیخیب فایتونا اوتوران زامان سیمیتقو اونو نیشان آلیب اوْلدوروب. سیمیتقونون طاپانچاسی سسله‌نن زامان کوردلر آسوری‌لرین هامیسینی اوْلدورلر. بۇ حادیثه‌دن تکجه بیر-ایکی نفر جانین قورتارا بیلیر

دوشنبه گونو اسفند آیی‌نین 27-سی، - جی 1296 گونش ایلینده، مارشیمونون سیمیتقو طرفیندن تئرور خبری اورمیه شهرینده یاییلدی. جیلولار بۇ تئرورون کوردلر طرفیندن اولماغینا باخمایاراق، 24 ساعات مودتینده اورمیه موسلمانلاری‌نین علئیهینه عومومی قتل‌عام تورتدیلر. بیر خالقی کی بۇ چاغیریلمامیش قوناقلاری آچیق اورَگی ایله قبول ائدیب و قوناق سئورلیکده هئچ بیر زاددان چکیلمه‌میشلر. بۇ سوی‌قیریم صاباحی گونون گون اورتاسینا قدر داوام ائتدی. 
بو تاریخی فاجیعه نتیجه‌سینده 70 مینه یاخین اینسان اورمیه شهری‌نده هلاک اوْلوبلار.

نئچه نفر سید محمد پیشنمازین ائوینه گیریب و اسلحه ایسته‌ییبلر. او جیلولارین جاوابیندا دئییب: آغالار سیزین اؤزونوزده بیلیرسینیز من روحانی‌یَم. منده اسلحه تاپیلماز منیم اۆچون اسلحه هئچ بیر احتیاج دئییل و اونون‌لا تانیشیلغیم یوخدور. داوا، ساواش اهلی دئییلم.

جیلولار بۇ سوزلره توجه ائتمه‌ییب، اونو تپیک و تفنگین قونداغی‌لا ووروب و ایصرار ائدیرلر اسلحه‌سین وئرسین، اما گئنه بۇ سید 
الله و اونون پیامبرینه آند ایچیب دئییر ایندیه دک نه منیم اوزوم و نه الیم اسلحه اوزو گورمه‌ییبدیر. گئنه‌ده جیلولار بۇ سوزلره توجه ائتمه‌ییب و اونو اسلحه‌سین وئرمه‌گه مجبور ائتمک اۆچون قیلینج‌ایله اونون ساغ الینی قطع ائدیرلر. بۇ سیدین اسلحه‌سی اولمایاراق، التماس ایله دئییب منیم اسلحه‌م اولسایدی وئرردیم. من اسلحه اهلی دئییرم و ایندیه دک منی سیلاحلی گؤرمه‌ییبلر. جیلولار بۇ جاوابدان سوْنرا اونون سول الی، ساغ قیچی و سول قیچینی قطع ائدیب، اونون جسدینی دوغراییب، اوتاقین تامام دووارلاری قانا بَلَنمیش، چوْخ عجیب بیر صحنه اولاراق هر کسی صحنه باخاندا ایضطراب باسیردی.

ائرمنی لر طرفیندن اوْلان شهر نظمیه‌سی‌نین رئیسی الکساندر مناسریانس میلی آشور مجلیسی‌نین طرفیندن مامور اوْلوب، محله‌یه گئدیب و پیشنمازین قتلی باره‌سینده تحقیق ائدیر. بۇ شخص او مرحومون ائوینه گیرندن سوْنرا اونون داغیلان و پارچالانمیش اللرینی و قیچلارینی، بدنی‌نین اعضاسینی گوروب سیتادا قاییدیب اوز هم‌قطارلارینا و دوستلارینا بئلنچی بیر خطاب ائیله‌دی:

گئدین دوعا ائدین گویلرده و یئرلرده هئچ بیر آلله اولماسین یوخسا بۇ اؤلدورمگی و یاراددیغینیز صحنه‌نی گوردوم یقین ائتدیم، آلله وارسا، بئله جینایتلر اۆچون اونون غضبی و قهری نه سیزلر تامام دونیا مسیحی‌لرینه عایید اولاجاقدیر. اورمو شهری‌نین اهالیسی بۇ فاجیعه‌نی ائشیدندن سوْنرا اوز اؤلولرینی اونودوب و اونون حالینا عزا ساخلاییب لار

عظیم‌السلطنه سردار آقاخان‌ین اوْغلو اورمیه نین سایقین اینسانلاریندان ساییلیردی. بۇ کیشی‌نین جددی اورمودا قولام‌خان راستاسینین اوولینده عبدالصمدخان مسجیدین تیکمیشدیر. بۇ مسجید، اورمو شهرینده، ایکنجی بویوک مسجید ساییلیردی .سوْنرالار عظیم‌السلطنه سردار اونو مرمت و ساهمانلادیب سردار مسجیدی آدیلا شوهرت تاپمیشدی. سردار جیلولوق واختی اورمیه شهری‌نین حاکیمی اوْلوب و بۇ انتیصاب و اینتخاب‌دا مسیحیلرین اؤز طرفیندن اوْلونموشدور. رحمت اله توفیقین یازدیغی کیتابدا سردارین ترور اوْلدوغونا بئله ایشاره ائدیر: شعبان آیی‌نین (1336 آیسل) آخیرلاریندا بیر نفر فرهاد آدلیمسیحی وزیرآباد کندی‌نین روعایالاری‌ایله بیرلیکده گوندوز ایشیغی‌لا دارالحکومه‌یه گئدیب سردار و میرزاعلی‌آغا مویدالاسلام اوتاقدان چیخیب و ایچری عمارته گئتدیگی زاماندا هر ایکیسینی اورتاداکی دهلیزده گولله‌له‌ییب و ایکیسیده او دقیقه جان وئریرلر. قاتیلین ده بیر نفر غئیری معروف مسیحیدیر. اسلحه الینده سردارین ائویندن خارج اولور گئدیب... 

اورمیه بؤلگه‌سی‌نین بوتون کندلری اورمونون اوزو کیمی بۇ حادیثه‌ده آغیر ضربه‌لر گوردولر. آسوریلر چوخلو کندلری تالاییب ساکینلرین اؤلدورندن سوْنرا داغ عسگرآباد و قهرمانلی کندلرینه هوجوم ائتدیلر. بۇ کندلرین موحکم قالالاری اوْلدوغو اۆچون چتین بیر شراییط‌ده جیلولارین الینه کئچدی و داها آغیر تلفات وئردی.

عسگرآباد کندی اورمو بؤلگه‌سینده یئرلشن کندلردندیرکی اونون خالقی کندین بویوک حیصار و اوجا دیوارلاری اوْلدوغونا گؤره جیلولار و ائرمنیلرین قارشیسیندا دایانیمیشدیلار، بونا باخمایاراق جیلولار و ائرمنیلر 21 شعبان 1336 آیسلده (دوغوم1918)کندین بویوک دروازه‌سینی توپا باغلایب و کنده گیریب و بیر بویوک سوی‌قیریم توره‌دیبلر. نقل اولانلارا اساسا 200-ه یاخین بالاجا اوشاق، قادین و کیشی کندین مسجیدینه پناه گتیریبلر آنجاق اونلارین هامیسی رحم ائدیلمه‌دن اوْلدورلوبلر 
بو حادیثه‌دن جانلارینی قورتورانلارین دئدیکلری اساسیندا مسجیدین ایچینده اؤلولرین سایی‌نین چوخلوغوندان، اؤلولرین قانی مسجیدین ایچره‌سیندن ائشیگه سوزولورموش.

کندین خالقی جان و ناموسلارین قوروماق اۆچون، جیلولار قاباغیندا شوجاعتلی دیفاع ائدیرلر. جیلولار گوجلو قووه‌لر و توپ‌خانا گتیرمه‌گه مجبور اولورلار. جیلولار کندی توپا باغلاییب، قالانین دووارلارین نئچه یئردن پاتلاداندان سوْنرا کندین ایچینه گیریبلر. قالانین قوروجولاری‌نین سیلاحلاری و گولله لری قورتاریب و مسیحیلر قالایا گیریب قادینلارا، کورپه‌لره رحم ائتمه‌دن بوتون کند ساکینلرین اوْلدوروب، کندی تالاییر لار.

اورمیه در مۆحاریبه عالم سوز کیتابین (ایران‌ین خاریجی‌ایش‌لر ناضیرلیگی سندلری) رحمت‌اله‌خان معتمدالوزاره (اورمیه دا اوْلان ناظيرلیگین امک داشینین یازدیغینا گوره: 1336-جی ایل، شعبان آیی‌نین 11-ده، بیر هئیت دولت علییه‌دن (ایران دوولتی) و آذربایجان‌دا خلیفه‌گری کل ائرمنی‌لر باش وئرن بۇ اولایلاری حل ائتمک اۆچون اورمیه گلیرلر. موسلمان و مسیحی خالقی‌نین حوضوروندا مجلیس تشکیل تاپیر بۇ مجلیسده حوضوری اوْلان میلّت بیر قطع‌نامه صادیر ائدیرلر. اونلارین بیریسی موسلمانلارین و اوبیرسی مسیحیلرین الینده قالیر و اونون 3-اونجو بندی بوندان عبارت‌ایمیش : شمشه‌یوسف جینابلاری مارشیمون پاتیریاک جینابلاری وکیلی طرفینن ایظهار ائدیر بیز کوردوستان موهاجیرلری کوردلرین طرفیندن اوْلان تعددی و ظولمون الیندن اوْلان داوادان اؤنجه و اوندان سوْنرا ایرانا گلمیشیک و سیزه معلوم اوْلدو بونلار بیزیم پناه گترین یئرده‌ده بیزدن ال چکمه‌دیلر و مارشیمون خلیفه‌سینی اوْلدوربلر و اوزلری‌نین هدفلرینه و آرزولارینا یئتیریبلر و ایندیده ایران دولتینن چوْخ تشکور ائدیریک، اؤز مملکتینده بیزیم اۆچون امان وئریب و اونلارین ائولرینده یاشاییریک و بوندان سوْنرا الله بیر یولو نیشان وئرسه و بیزی سلامت یئره هیدایت ائدسه بۇ فرقدن کی بیز ایران رعیتی دئییریک آمّا حاضیریق ایران رعیتی کیمین ایرانا موطیع و امرینی قبول ائدک و دونیادا صولح برقرار اولاناندان سوْنرا وطنیمیزه قاییداجاییق یادا ایراندا رعیت‌لیگی قبول ائدیب قالاجاییق. ایران دولتی بیزی قبول ائتمزسه، بیزلری بیر سلامت یئره کوچوردوب ساکین ائدسین .

اورمیه نامه‌لری، دانشیق و سندلر اورمیه حکومتیندن، یازان اورمو حاکیمی محمد صادق میرزا معزالدوله:

ائرمنی لرینینن خلیفه‌سیندن آذربایجانا عایید یئتیشن مکتوب تاریخ : 1333 آیسل ايل، شوال آیی‌نین 3-اونجو گونو نومره 203 اوجامان مقام اوستانین جلیله کبری دامت شوکته العالی حوضورونوزا عرض ائدیرم. معلوم اوْلان قرار دان اورمیه و سلماس شهرینده موسلمانلار و مسحییلر آراسیندا بویوک ایختیلاف و ساواش یارانیب و هرگون بیر بویوک فیساد و تالان باش وئریر. کئچمیشده بۇ ایکی میلّتین آراسیندا دوستلوق حاکیم‌ایدی، عکسینه بوگون کئچمیشده کی دوستلوق بوتونلوکله ساواشا دونوب و اونون عیللتی بونان عبارتدیر :اورمو شهرینه کوردلر گیرن زامان بۇ اشرار اورمو شهرینده مسیحیلر مال مولکونه ال اوزادیب و هئچ بیر تالان ائتمکدن موضاییقه‌لری یوخدور و شهرین اطرافیندا بعضی مسیحی قیزلاری و قادینلاری زورلا توتوب آپاریپ موسلمان ائتمیشدیلر .و اوندان سوْنرا کوردلر دؤندوکلری زامان اورمیهنین داغلاریندا یاشییان نصرانی جیلولار اونلاردان اینتیقان آلماق اۆچون ساواشیبلار. بۇ ایش باعیث اوْلوب موسلمانلار و مسیحیلر آراسیندا ایندی بویوک بیر دوشمانلیق تؤره نه. هر حال‌دا اونلار ائرمنیلر و جیلولار آراسیندا هئچ بیر فرق قویماییبلار. ائرمنیلر و موسلمانلار آرسیندادا بیر فرق قویماییب هر واخت حضرت اشرف دامت شوکته العالی بنده‌لری بۇ تضییقده قاباقلارینی آلمایاراق سوْنرالار جلیله اوستانی دردی‌سره (دردسر) دوشوب و مملکتده خارابالیق دوشه‌جک . سون عرضیم بودور: هر واخت حضرت اشرف بنده‌لری تعیین ائدسه‌لر موقرر اولسون بیر کومیسیون موسلمانلار و ائرمنیلر و مسیحیلر طرفینن تشکیل تاپیب و اورمو شهرینه گئدیب ایشلرین ایصلاح اوْلدوغونا عایید تلاش ائدیب و هر واخت بیر موسلمان و مسیحی اوز حددیندن چیخسا اونو تنبیه ائدیب تا اوبیریلر اۆچون عیبرت مشقی اولا، هر حالدا حضرت اشرف بنده‌لری اوزلری اوز ایشلرینه موختاردیرلار.
الا مر لامجد مطاع، آذربایجان ارامنه‌سی‌نین ناییب خلیفه‌سی 

محمدامین رسول‌زاده بیرینجی دئموکراتیک آذربایجان‌ین پرزیدنتی– ایرانین انقلاب مشروطیت گوزاریش‌لری کیتابیندا بئله یازیر: بیزی ساخلایالار روسلارین گلمک خبرینی ائشیدیبلر بونا عایید بیزدن سوروشورلار. جواب وئریریک صاباح گلجکلر .سئویملیک نشانه‌لری آسوریلارین اوزلرینده گؤرونور. بیلله‌نیر چوخدان‌دان گوزلری یولداایمیش. اونلارین بیری او لحضه‌ده آروادینا طرف، کی باشدان آیاغا آغ پالتار گئییب، گئدیر و اوز دیللرینه بیر سوز دئییر. سئوینج آروادین اوزونده بیلله‌نیر . روس سالداتلاری گلیر مسیحییت انرژی و قووت تاپیر کوردلر داها غارت ائده‌بیلمزلر

میرزا فضل الله مجتهد بیرینجی دونیا موحاریبه‌سی زامانیندا اورمودا عثمانلی‌امپیریاسینا دستک ائتدی و روسلار و ائرمنیلر باشچی‌سی اوْلان آندرانیک و آسوریلر علئیهینه جهاد اعلان ائتدی.

داشناک ائرمنیلر ایروان شهری‌نین موسلمانلارینی سوی‌قیریم ائدندن سوْنرا 1918-جی ایلین ژانویه‌سینده و ائرمنیستان آدی‌لا جومهوری تشکیل ائدندن سوْنرا 1297 گونش ایلی‌نین قیزاران آیی‌نین 7-جی گونونده بویوکائرمنیستانی یاراتماق اۆچون وان – ایروان - ناخجیوان یولونو بیربیرنه وصل ائتمه‌گی لازیم گوروب و هر يول‌ایله اولسون، خویو آلماغی قصد ائتدی بونا گوره 1297 ایلینده صوبح شافاقدان ائرمنیلرین ایزلری خویون اطرافیندا گورونور و گون اورتاسینا قدر شهرین یاریسین موحاصیره ائدیرلر. خوی میلّتینین موقاویمت ائتمه‌سیندن اوگونلرده چالیشانلار یادلاریندا بئله آدلار قالیب: شیخ فصل‌اله حجت الاسلام، آغا ابراهیم، حاج ابراهیم، حسن علی میر پنجه، حاج محمد رضا خان پارسا و ...

بو زامان‌دا ایکی نفر خوی شهری‌نین روحانیلریندن ، حجت الاسلام و آغا ابراهیم مجتهد بیر ایشه بئله ال ووروب و غیرتی و دیره‌نیشی خویون جاوانلاریندا جوشا گتیریب و اونلاری ساواشا حاضیر ائدیب لر. حجت الاسلام اوروجلوق آییندا خوی میلّتینه دئییب ایها الناس بۇ گون هرکس اوروج اولسا گوناه ائله‌ییب بوگون کی گونده اوروج توتماق حارامدیر ایفطار ائدیب و دوشمنلرینیزله ووروشماغا باشلایین .

کاوه بیات – توفان بر فراز قفقاز کیتابیندا یازیر بۇ شکست ائرمنیلرین اومودونو بویوک ائرمنیستانین تشکیل تاپماسینا آرادان آپاردی. اونلارین قالان موسلح سربازلاری دا پیس بیر موصیبت‌ایله اؤزلرینی ایروانا چاتیردیلار و بیر بویوک غائیله خوی اهالیسی‌نین چالیشمالاری اساسیندا اوغورسوز قالدی. بیر بویوک اؤنملی نوکته بودور کی آندرانیک قاییدان باش نخجوانین یاخینلیقیندا ایکی بویوک کندین اهالیسین، قادینلار و اوشاقلارلا بیرلیکده، هامیسین قتل‌عام ائتدی.

خویون میلّتینین موقاویمت ائتدیگی و عثمانلی قوه‌لری یئتیشمکله ائرمنیلرین هوجومو سینیب و دالا قاییدیب و گئری چکیلیرلر.

خویون میلّتینین موقاویمتی و عثمانلی قوه‌لری یئتیشمکله ائرمنیلرین هوجومو سینیب و آندرانیک قواسی ایله ایروانا گئری اَیلشدی.

اورمیه یاندیریجی موحاریبه‌سی‌نین کیتابی – یازاری رحمت اله خان معتمدالوزاره – اورمودان اوْلان خاریجی‌ایشلر ناظیرلیگی کارگوزاری اورمیه شهری‌نین بۇ قضایاسیندا جانلی شاهید اوْلوب و تامام اؤز گوردوک‌لرینی ایکی دفترچه شکلینده توپلاییب و بونلاردا خاریجی‌ایشلر ناظیرلیگی آرشیوینده ساخلانیلیر. اونجه کیتاب معتمدی خاندانین الینده‌ایدی سوْنرا کیتاب کاوه بیات الیله چاپ اوْلوبدرو.

خوجالی سوی قیریمی




#Article 251: حئیوانلار قالاسی (162 words)


حئیوانلار قالاسی (اینگیلیسجه: Animal Farm)‏ جورج اورولون یازدیغی رومان. بو رومان ایلک دفعه 1945-جی ایلده اینگیلیستاندا یاییلیبدیر. رومان شوروی‌ده اولان 1917-جی ایلین اینقیلابی و ایستالین زامانیندا اولان عدالتسیزلیک و شوعارلا عمللرین فرقلرینه اعتیراض کیمی یازیلیبدیر. 

بو رومان جونزون اوتلاغیندا یاشایان حئیوانلارین قیامی باره‌سینده‌دیر. حئیوانلار قیام ائدرک جونزو اوتلاقلیقدان قاچماغا مجبور ائدیرلر و دونقوزلار لیدرلیک ایشلرین اله آلیرلار. ایلک اونجه هر شئی یازیلی شوعارلار اساسیندا ایره‌لیله‌ییر. زامان کئچدیکجه لیدرلر شوعارلاری اوز نفعلرینه تحریف ائدیرلر و جونزون ائتدیگی عمللری اوزلری تکرارلاییرلار. بیر خاریجی دوشمان و هر شئیی اونون بوینونا آتماق حربه‌سیده بو روماندا ماراقلی صورتده اؤنه چکیلیر.

بو کیتاب هم نثر صورتینده و هم نظم صورتینده آذربایجان تورکجه‌سینه چئوریلیبدیر. کیتابین نثر صورتی اصلینده لاتین الیفباسیندا اولان چئویرمه‌دن گوتورولوبدور. لاتین الیفباسیندا اولان چئویرمه ویلایت قلی‌یئو الیله و حئیوانیستان Heyvanistan آدیلا یاییلیبدیر. اکبر رحیم‌زادفرجی اونو حیوانلار قالاسی آدیلا 1389-جو ایلده لاتین الیفباسیندان عرب الیفباسینا کوچوروبدور.

بو کیتاب 1385-جی ایلده، محمد اشراقی طرفیندن نظم صورتینده آذربایجان تورکجه‌سینه چئوریلیبدیر. کیتاب سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران طرفیندن یاییلیبدیر.




#Article 252: حاج علی سیفی (298 words)


چاغداش آذربایجان شاعیری، مره‌غئی کندینده آنادان اوْلوب. آقای سیفی شعرده  تخلص ائدیر.

آد و سوی آد : حاج علی سیفی

آتاسی‌نین آدی : صادقعلی

دوغوم ایل:1339 (گونش ایلی)

دوغوم یئری: ساوانین مرغئی کندی

ایش : صادرات بانکی کارمندی

مدنی ایشلرینین سابقه‌سی: 25 یاشدان شعر دئمه‌یه باشلاییب و ایلک شعرینی فارسجا دئییب. آمّا اوشاقلیق دؤوروندن تورک ادبیاتی، مخصوصاً تیلیم خانین شعرلری ایله تانیش اوْلموش. آتاسی رحمتلی صادقعلی سیفی، بیرچوخ تئلیم خانین شعرلریندن ازبرایمیش و گؤزل سسی ایله اوخویارمیش. یاخین اوچ مین (3000) بیت فارسجا شعر(غزل ،مثنوی، طنز, و انتقاد) و 80 قطعه تۆرکجه شعر (غزل و بئش-بئش) یازمیش کی هله‌لیک اونون بۇ  شعرلری توپلانمامیشدیر. رحمتلی علی کمالی تئلیم خان شعرلری اوزره چالیشان زامان، اونلا امکداشلیق ائدرکن تورک شعرینه ماراقلانیب و تۆرکجه شعر دئمه‌یه باشلاییب‌دیر.

آت اؤلن

گؤیول قوشو گینه پروازه گلدی

اوچوب قوندو قرا میل‌لر دؤشونه

چمنلر سبز و بستان گوللو دمساز

قونار بولبول کیمی گوللر دؤشونه

بولوت گلیب آت اؤله‌نه یاغاندا

چایلار دولوب سئل‌لر جوشوب آخاندا

اوجه‌لردن اوبالارا باخاندا

قارا میل دایانیر سئللر دؤشونه

آت اؤلنین صفالی‌دیر باهاری

آخار سویو غم غصّه نی آپاری

یاتاقدا چوپانلار سوت داش ناهاری

آچاللار سوفره‌نی گوللر دؤشونه

حسرت واریم آت اؤلنین یایینا

هاچان اولا بیرده گؤزوم آیینا

سئیره چیخم چشمه‌سینه چایینا

اسه باد-صبا چؤللر دؤشونه

خییال مرکبینی مینیب گزنده

قلم حیرت ائدیب هردم آزاندا

یازیلار سؤزلری ائللر دؤشونه

اوخویاجاغینیز شعری ساوالی چاغداش شاعیر حاج علی سیفی تیلیم خان گدیگی‌نه خطاب سویله ییبدیر:

گل اووچو گئد بۇ  داغلاردان
بو داغلارین مارالی یوخ

سالیبدیلار تورا بیر گون
آلا گؤزلو غزالی یوخ

نشانم تیر-مژگانه
منیم کیمی یارالی یوخ

آدی تاریخه ثبت اولدو
بو داغین دا زوالی یوخ

اوٍچوب تئیهولاری بوردان
داهی قال و مقالی یوخ

قالار تا واردی بۇ  دوٍنیا
گوٍن ایله ماه و سالی یوخ

او جامی کی تیلیم ایچدی
اونون مثل و مثالی یوخ

علی ختم ائیله دی شعری
سؤز اوزاتماق خیالی یوخ




#Article 253: حاج میرزا یوسف آقا مچیدی (121 words)


حاج میرزا یوسف آقاطباطبائی مچیدی تبریزده بازارین گونی طرفینده قیزیللی مچیدیناوز به اوزونه باخان مچیددی کی حاج میرزا یوسف اقا طباطبائی تبریزین قاجار زمانیندا بویوک مجتهدی بۇ مچیدده نماز قیلاردی و او مجتهدین آدینا سسله نیر

بو مچید قاجار زمانی تبریزین بازار آغزیندا بازارین گونی طرفینده و قیزیللی مچیدین اوز به اوزونده بنا اوْلوب و جورجولر بازارینا یتیشمه میش مچیددی بۇ مچید بازار آغیزیندا خیاباندان نئچه پله سی وار و ایندی چوخلی جمعه گونی بۇ مچیدده قران صرف ونحوی وتفسیری جلسه لری اولار مرحوم استاد دردائی  بویوک عالم کی صرف ونحوی چوخ یاخشی بیلردی جمعه لر بۇ مچیدده صرف ونحو درسی دیردی ایندی اونون چوخلی شاگیردلری اونون یولون گئدیب وصرف ونحو درسی دیلیر کی بۇ قاجار زامانیندان بۇ مچیدده قالارلی اوْلوب




#Article 254: حبیب ساهر (648 words)


حبیب ساهر (دوغوم: ۱۲۸۲ ه‍.ش گولن آی - اؤلوم: ۱۳۶۴ ه‍.ش آذر آیی‌نین ۲۴-و) کؤکدن میانالی، تبریزده دونیایا گلمیش شاعیر، یازیچی و چئویرن. حبیب ساهر آذربایجان تۆرکجه‌سینین یئنی شعری‌نین آتاسیدیر. اوْ بوتون ایراندا اوْلان دیللرینده‌ده یئنی شعر یوخسا آغ‌شعرین آتاسی کیمی ساییلیر.

ساهر ۱۲۸۲-جی ایلین گولن آییندا، تبریز شهرینده، دونیایا گؤز آچدی. باباسی کوکدن میانانین تَرک کندیندن تبریزه کوچوبدورلر. آتاسی‌نین آدی میرقوام اولوبدور. میر قوام مشروطه زامانی، ساهر ۵ یاشیندا اولاندا، اوغورلانیب و اوْلدورولوبدور.

بئش-آلتی یاشی اولاندا، سردابا اوستو محله‌سیده بیر مولا مکتبینده درس اوخوماغا باشلاییر. سوْنرادان مؤعتمدیه و حمدیه اوخوللاریندا درس اوخویور. حمدیه مدرسه‌سینده درس اوخویان زامان، تقی رفعت ایله، آدلیم اؤیرتمن و فرانسه‌جه اؤیرتمن، تانیش اولور. رفعت واسطه‌سیله تۆرکیه‌ده یاییلان درگیلرله تانیش اولور و توفیق فیکرت و جلال ساهر کیمی یازیچیلارین اثرلرین اوخویور. جلال ساهرین اثرلرینه بویوک سئوگیسینه گؤره یازیلارین ساهر ایمضاسی ایله یاییر و سوْنرالار ساهر اوْنون سوی آدی کیمی سئچیلیر.

دیپلومو آلاندان سوْنرا موعلمچیلیق ایشیله مشغول اولور. ۱۳۰۴-جو ایل کوردوستانا گئدیر. ایکی ایلدن سوْنرا ۱۳۰۶-جی ایلده عالی تحصیلاتی اۆچون ایستانبولا گئدیر و ۱۳۱۲-جی ایلده لیسانس مدرکین آلیر. ۶ ایل ایستانبولدا یاشایان زامان آمریکالارین کلوبوندا یاشاییر و اوردا اوْلان ایکی کاتولیک کیشیش واسیطه‌سه‌ایله فرانسهنین یئنی ادبیات باره‌سینده گئنیش بیلگیلر الده ائدیر. بۇ دوورده ایستانبولدا گئدن تۆرکجه‌نین یئنی شعر دالغاسیلا و گنج تۆرکلرین دوشونجه‌لری ایله تانیش اولور.

ساهر ۶ ایل ایستانبولدا یاشایاندان سوْنرا، باکی شهرینه گئدیر. بیر مودتدن سوْنرا تهرانا گئدیر و اورانین موعاریف ایداره‌سینده ایشه مشغول اولور. ۱۳۱۳-جو ایلده جوغرافیا تدریسی اۆچون زنجان و قزوین شهرلرینه گؤندریلیر. سوْنرالار تدریس اۆچون تبریز شهرینه گلیر.

۱۳۲۵-جی ایل تۆرکجه شعر سؤیله‌دیگینه گؤره اردبیل شهرینه سورگون اولور. بۇ شهرده سورگونده و آغیر دورومدا یاشاماغینا باخمایاراق فارسجا اوْلان «اشعار جدید» شعر توپلوسون محدود سایدا یاییر. ۳ ایلدن سوْنرا قزوین شهرینه گؤندریلیر. قزوین شهرینده ۱۳ ایل یاشاییر و یازدیقلاری تۆرکجه و یا فارسجا یازیلاری گیزدین صورتده یاییر. قزوین‌دن سوْنرا تهران شهرینه گئدیر و عؤمرونون سوْنوناجان بۇ شهرده یاشاییر.

۱۳۶۴-جو ایلینده، آذر آیی‌نین ۲۴-ده ساهر اؤزون ائوی‌نین پنجره‌سیندن آسیر و بئله‌لیکله ۸۲ یاشیندا، تهران شهرینده یاشاییشینا سون قویور. پزشکی قانونی‌دا ساهرین آسما طریقی ایله اؤلومون تصدیقله‌ایبدیر. ساهر تهرانین بهشت زهرا قبریستانلیغیندا باسدیریلیر.

ساهر اۆچون کئچیریلن آغیرلامادا روزبه سعادتی، ۲۴-جو ایلین آذر آییندا باش وئردیگی دئوریم و میلّی حوکومتین یارانماسی‌نین ساهره ائتگی‌سی باره‌ده و اوْنون بوگونده اؤزونون اؤلدورولمه‌سی ایلگیلی گؤسترییبدیر.

ساهر تۆرکیهده اؤیرندیگی یئنی شعر شیوه‌سینی ایرانا گتیریر. ایرانلی فارس شاعیری نیما یوشیج اوْنون تأثیری آلتیندا یئنی اوسلوبدا شعر دئمه‌گه باشلاییر. ساهرین خلاقیتی اوْ قدَ‌ر نیما یارادیجیلیغیندا اثر باغیشلاییر کی نیما تۆرکجه یئنی شعرینی فارسجا تقلید ائتمه جسارتینه مالیک اولور و «شعر نو» دئییلن یئنی اوسلوب یارادیر. نیما دفعه‌لرله ساهرین اوستادلیغیندان سؤز ائدرکن، اوندان جسارت آلماسینادا تأکید ائدیر. تأسوفله که ایندیه‌دک ساهرین بۇ بؤیۆک نقشی اینجه‌لنمه‌میشدیر. ساهرین شعرلرینه باخاندا، اؤزۆده بونو بیلیرمیش.

ساهر شهریار، نیما، فروغ فرخزاد و باشقا شاعیرلره‌ده اوستادلیق ائتمیش و اونلاری نصیحت ائتمه‌دن چکینمه‌میشدیر. ساهر نقدلری ایله شهریاری اویاتماق ایسته‌ایر. اوْ بۇ قصد اۆچۆن «منظوم مکتوب» شعرینی قوشموشدور. بو، بیر منظومه‌دیر. منظومه دؤرد حیصّه‌دن عیبارتدیر. هر حیصّه ایلین بیر فصلینه ایختصاص تاپمیشدیر و عومومتیله «حیدربابایا سلام» منظومه‌سینه جاواب اولاراق یازیلمیشدیر، بورادا، ساهر شهریارا خیطاب دئییرکی «منصور خانی وصف ائتمک عوضینده، خلقین آجیناجاقلی حالینا یانماق لازمدیر.»

بئله یومشاق اینتباهلار، اوْنون «خاطرات» عونوانلی منظومه‌سینده‌ده گلیر. همین منظومه‌ده شهریارا خیطاب یازیلمیشدیر و «کؤشن» مجموعه‌سینه داخیل ائدیلمیشدیر. «کؤشن» کتیابیندا، ساهر، شهریارا گؤره بیر چوْخ شعر داخیل ائدیبدیر حتّی بیر یئرده اوشاقلیق خاطیره‌لریندن‌ده دانیشیر. ساهر ایله شهریارین بیر مدرسه‌ده درس اوخوماغینا باخمایاراق، ساهر «منظوم مکتوب» اثرینده شهریاری رومانتیکلیگینه گؤره «قلمدانی تیرمه قاب‌لی شاعیر» ساییر.

ساهرین یارادیجیلیغین چوخو، مطبوعاتدا یاییلمیش و تۆرکجه اولوبدور. ایرانین ایسلامی دئوریمیندن سوْنرا بۇ یازیچیدان ۲۰۰-دن آرتیق شعر، مقاله، داستان و خاطیره، تۆرکجه درگیلرده، اؤرنک اۆچون وارلیق، آزادلیق، یئنی یول، انقلاب یولوندا و … درگیلرده یاییلیبدیر.

حبیب ساهرین سئچیلمیش اثرلری لاتین الیفباسیندادا یاییلیبدیر:

فارسجا یازیلاردا ساهر، حبیب ساهر، میر حبیب ساهر و ساهر تبریزی آدلارلا چیخیش ائدیردی. تۆرکجه مطبوعاتدا ساهر، اولکر، لاادری (تکجه انقلاب یولوندا) آیدین، آقجانابلی و سرخابلی و… آدلاریلا یازی یاییردی.

۱۳۸۰-جی ایلین آذر آییندا، تهران فرهنگسراسیندا و ۱۳۹۱-جی ایلین چیلله آیی‌نین ۱۴-ده تبریز شهرینده ساهر اۆچون آغیرلاما مراسیمی کئچیریلیبدیر.




#Article 255: حدیقة السعدا (140 words)


حدیقة السعداء ـ ملا محمد فضولینین کربلا اولایی قونوسوندا یازدیغی منثور ـ منظوم اثری.

بو اثرده فضولی ملا حسین کاشفی‌نین روضة الشهداء کیتابیندان ائتگی‌له‌نیب‌دیر.

حدیقة السعدا نثر ایله یازیلیب و هر موناسیبته گؤره فضولی اؤز شعرلیندن نثرلری آرا یئر وئریب‌دیر.

بو اثر عمومن پیغمبر اهل-بیتینه عاییددیر؛ و آذربایجانین فنی و مسجع نثری‌نین ان بؤیوک اؤرنک‌لریندن ساییلیر.

حدیقة السعدا بۇ عبارتلرله باشلانیر: «رب اشرح لی صدری و یسرلی امری و احلل عقدةً من لسانی یفقهوه قولییارب ده عشقینده بنی شیدا قل ٭ احکام عباداتین بنا اجرا قیلنظارهٔ صنعنده گؤزوم بینا قیل ٭ اوصاف حبیبنده دیلیم گویا قیلحضرت ملک متعال مقتدر و منعم و منتقم و متکبر عظم سلطانه و اعز شانه کتاب واجب التکریم …».

فضولی‌نین حدیقة السعداسی، عثمانلی شاعری اوْلان کاتب‌زاده شهرتلی، بقائی دارنده‌وی ملاطی رومی (م. ۱۲۰۰هـ/۱۷۸۵م) طرفیندن نظمه چکیلمیش دیر. بۇ اثردن بیر نۆسخه قاهره بیلیم یوردوندا ساخلانیلیر.




#Article 256: حربه – زوربا (213 words)


دوشمنلري قورخوتماق و هده له مك اوٍچون هده - قورخولو سؤزلرديلر.

اؤرنك اوٍچون

آتيمين قويروغونا باغلاتديررام

نسليوي كسرم

كؤچووو داليوا چاتارام

وئرررم انينله اوزونووو بير ائدرلر

اوشاق متللرينده و ناغيللاردا بعضًا بئله حربه –زوربالارا راست گليريك 

وئررم سني ايگيتلره

باغلاتديرام سؤيوتلره

يوگوتدورم آغ ايتلره

آسديررارام

كسديررم

دار قويودا باسديررارام

عاشيق شعرينده خصوصًا قهرمانليق دستانلاريندا بير چوخ حربه- زوربا نومونه لري ايشلنميشدير: 

سنه ائيديم بولو بگي

گؤرموسن قيزميش ببيرم

حاققين اؤلدورم بيله يين

ديندن دؤنموشم گويرم

ميدان باشيندا دوروندا

بنووشه بوغو بوراندا

ديشلريم قيجيشديراندا

ايسته رم پولاد گميرم 

باشقا اوًرنكلر:

سنين كين سنه دئيرم

قات  قات بويونلاريوي يئره سوخارام

ساققاليوي قورو قورو قيرخديررام.

بير ده بوردا گؤرسم آتاوي بالاسيز قويارام.

دريوه سامان باسديررام.

دده وي يانديررام.

گؤر سنه نيلرم.

قولاقلاريوي دووارا ميخلاتديررام.

سنه بير توي توتوم.

سنه بير آش پيشيريم، اوستونده بير قاريش ياغ دورسون.

ديري-ديري قويلاتديررام.

باشين ازرم

ننه وي آغلار قويارام.

يئدي دنه سنين كيميني بير يومروغا وورارام.

اوْلووو آتارام ايتلر قاباغينا.

شالواريوي شال گردن ائلرم.

جييريوي چيخاردارام.

ائله ووررام باشين چؤنر داليوا.

بويونو يئره سوخارام.

ووررام ميل دوراسان.

منه بير سوًز دئيه نين آغزيني جيررام.

چايا سوسوز آپاررام، سوسوز گتيررم.

بعضا ده گولمك اوٍچون يالاندان قورخوتما و حربه-زوربا لار دئييلير مثلا: 􀁺

دوررام آياغا ،اوتوررام يئره ها

ائله ووررام ايكي قولاغيوين آراسيندان بير باش چيخار.

من آسقيرسام، قولاقلارين يئلپيك چالار ها 




#Article 257: حسام‌الدین چلبی (448 words)


حسام الدین چلبی  عاریف، مولانانین اؤیرنجیسی و خلیفه‌سی و مثنوینی کتابت ائدن طریقت عارف‌لریندن و فتیان اخی‌لردن دیر. اصالتا اورمولو دور.

حسام الدین چلبی نین آدی چوْخ لو جا مثنوی ده گئلیب اونا عایید مثنوی نی شاعرانه تعبیرله حسامی نامه ده اوخویوب لار . حسام الدین چلبی نین مولانا نین یانیدا بویوک و دئیرلی شان و مقامی واریدی اویئرچان دئیبلر:
(بیر گون مولانا اوز اصحاب لاری برابر چلبی نین عیادتینه گئدیب یول اوستونده بیر ایته راس گئلیب بیری ایستئدی اونو اذیت ائدیب مولانا دئیب :سگ کوی چلبی را نشاید زدن)

آن سگی را که بود در کوی او    من به شیران کی دهم یک موی او

حسام الدینین شان ، منزلتینه عایید مولانا دان سوال ائتدیلر بۇ 3 خلیفه دن هانسینی انتیخاب ائدسن ؟:دئیب شیخ صلاح الدین آی مرتبه سینده اولاراق گون مرتبه سینده شمس الدین اولار و پارلاق اوْلدوز بولارین ایچینده حسام الدین چلبی اولار او 683 اونجو ایل ده فوت ائدیب ترکییه ده قونیه شهرینده قویلاندی

قاسم الانوار تیمورلولار عصرینده یاشییان آذربایجانین بویوک و عارف و شاعیرلرینن حسام الدین چلبیه عایید بئله شعر (تورکی و فارسی) دئییب:

خبری دمید جان را که ز دولت چیست زمان

چه کنم چه چاره سازم چه دوا کنم چه درمان؟

چلبی بیزه نظر قیل که حل اولسا راز مشکل

چلبی بیزی اونوتما دل خسته را مرنجان

چو جمال خود نمودی دو جهان به هم برآمد

همه جا فغان و ناله همه جا خروش مستان

چلبی تو شاه میری چلبی تو دستگیری

چلبی تو دلپذیری چلبی بیزی اونوتما

چلبی شه جهانی که تو جان جان جانی

چلبی که این نه آنی چلبی بیزی 

حسام الدین چلبی مولانانین شاگردی دیر سانکی چوخلاری اونو اشتباه توتوب و فکر ائلیللر بۇ شخص مولانانین اوْغلوی دیر مولانا دان سوْنرا اونون اوْغلونا (بهاء ولده) حسام الدین طرفیندن چلبی و شیخیت لقبی آلیر . نئجور کی اونان سوْنرا تمام اوغلارینا و مولوی نین نسلینن گئلن لره چلبی مقامی وئریلدی و شناسنامه قانونی  صادیر اولانان سوْنرا اولار اوزلرینه عایید چلبی ادی شیناسنامه آلدیلار

ایندیکی ترکییه ده اوْلان چلبی خاندانی بهاءولد مولوی نین اوْغلونون نسلیننه عایید یلر . چلبی تورک دیلینده بویوک ، آغا ، سرور معناسی وار وئریلن بۇ لقب بهاءولد ه مولانانین بویوک اوْغلونا بیراینجی دفعه ده حسام الدین چلبیه مولانانین باش سلسله نین  طریقتینه وئریلمیش دیر اونان سوْنرا بۇ آد مولانانین بویوک اوْغلونا و اونان گئلن نسلینه عایید دیر .سوْنرا لار ایلک اول دفعه اونارین خانوادگی آدلارینا چئوریلمیش دیر بۇ طریقه نین مقری دئییلن قول لارا عایید سوریه ده اوْلان حلب شهریده میش بوسوریه ده اوْلان بۇ منطقه مولویه نین ظریقت چیلرینه عایید اولور چلبی خاندان لاری نئچه میلیتلی بیر خانواده دیلر و اونلارین عراق دا اوْلان عرب و شیعه چلبی لرینن نسبت لری اولاراق و اونلارین شجره نامه لرینده شجره لری بهاءولده مولانانین اوْغلونا چاتیر




#Article 258: حسن آباد (تیکان تپه) (108 words)


حسن آباد (تیکان تپه) کندی تیکان تپه بؤلگه‌سینین، تخت-ی سولئیمان بؤلومو و احمدآباد قصبه‌سی (تیکان تپه) نده یئرلیشیب.  

حسن آباد تیکان تپه‌نین قوزئی(شمال)ینده یئرلشیبدیر. سویوق و داغ هاواسی وار.

۱۳۸۵-نجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو کندین ۱۴۶۷ نفر اهالیسی و ۲۶۶ عائیله‌سی وار.بو کندین اهالیسی تورک و کورددورلر و آذربایجان تورکجه‌سی و سورانی کوردجه‌سی ایله دانیشیرلار. اونلارین مذهبلری ده شیعه و سوننودور.  

بو کندین اهالیسی اکینچیلگه، دامدارلیغا و پته‌چیلیگه مشغول دورلار. بو کندده آلما، هیوا، آلچا، گیلاس، اریک، بوغدا، اوزوم و... بار وئریر.

حسن آوادا بؤیوک آلما باغلاری واردیر کی ساروق چایی‌نین قیراغیندا یئرلشیبدیرلر. اوندان ساوای بو کندین داغلاری و شیعه‌لرله سنی‌لرین مچیدی ده اونون گؤرمه‌لی یئرلریندن ساییلیر.




#Article 259: حسن ابن علی (287 words)


حسن ابن علی یادا ایمام حسن، علی و فاطمه‌نین بیرینجی اولادیدیر کی اۆچونجو هیجری ایلی‌نین شعبان آیی‌نین آراسیندا مدینه شهرینده آنادان اوْلوبدور. او شیعه‌لرین ایکینجی ایمامی و سونیلرین بئشینجی خلیفه‌سیدیر کی سگگیز آی خلافت و ۱۰ ایل ایمامت ائدیبدیر. البته سونیلرین بیر تعدادی اونو سونونجو راشد خلیفه بیلیرلر و بیر تعدادی‌دا بۇ موضوعنو قبول ائدمیرلر.

علی‌نین کوفه‌دن ابن‌ملجمین الیله اؤلمه‌گیندن سوْنرا، حسن خلیفه عنوانیندا سئچیلدی؛ اما شامین والی‌سی -معاویه- بۇ مقامی قبول ائتمه‌ییب، حسنین ساواشینا گئدیر. کوفه‌نین لشگری معاویه‌نین جانبیندن ریشوه‌ایله توتوقلانیب و بۇ ترتیب‌ایله ساواشدان وازگئچیرلر و حسن مجبور اولور صولح ائتسین. او بۇ باره‌ده دئییر: «اگر ایکی بارماقلاریمین اندازه‌سینده وفالی یولداشیم اولسایدی، صولح ائتمزدیم».

حسن خلافتدن ال‌چکندن سوْنرا مدینه‌یه قاییتدی. معاویه اوْنا بیر نامه یازیب و اوندان ایسته‌دی کی خوارجین علیهینه اوْلان ساواشدا، اونونلا ال‌بیر اولسون؛ اما حسن اونون جاوابیندا دئدی کی تکجه ایسلام اومتی‌نین آراسین‌دا آرامیشین حاکیم اولماسی اۆچون صولح ائدیبدیر و هئچ موسلمان‌ایله ساواش ائدمه‌یه‌جکدیر. او مدینه‌ده آرام بیر یاشاییشا صاحیب اوْلوب و سیاسی ایشلرده دیخالت ائله‌میردی.

حسن ۵۰-جی هجری ایلی‌نین صفر آیی‌نین ۷ یادا ۲۸-ین‌ده مدینه شهرینده وفات ائتدی و اونون جنازه‌سینی بقیع قبرستانیندا -پئیغمبرین مسجیدی‌نین کاناریندا- تورپاغا تاپیشیردیلار. او قرارایدی پئیغمبرین کاناریندا دفن اوْلونا کی عایشه بۇ ایشین قاباغینی آلدی. حسنین آروادی -جعده- یزیدیله ازدیواج ائتمک وعده‌سی‌ایله -کی معاویه مطرح ائتمیشدی- بالا زهر قاتیب، اونو حسنه وئریب و اونو مسموم ائتدی.

ام‌بشیر (زید، ام‌الحسن و ام‌الحسینین آناسی)، خوله (حسن مثنانین آناسی)، ام‌الحق (حسین اثرم، طلحه و فاطمه‌نین آناسی)، نفیله (عمرو، عبدالله و قاسمین آناسی)، صافیه (عبدالرحمنین آناسی) و جعده، حسنین ان اونملی آرواد‌لاریدیرلار. حسنین ۱۵ اولادی واریمیش کی اونلارین سگگیزی اوغلان و یئدیسی‌ده قیز‌ایمیشللر. زئید، حسن مثننی، عمرو، قاسم، عبدالله، عبدالرحمن، حسین اثرم و طلحه اونون اوغلانلاری و ام‌الحسن، ام‌الحسین، فاطمه (سجادین آرواتی)، فاطمه (آیریسی)، ام‌عبدالله، ام‌سلمه و رقیه اونون قیزلاریدیرلار.




#Article 260: حسن بی هادی (584 words)


حسن بَی هادی (لاتین: Həsən Bəy Hadi)، (دوغوم: ۱۳۳۶ ـ تبریز) گونئی آذربایجانلی تورک حقوقچو، یازیچی، دیلچی، سؤزلوکچو، اتیمولوژیست و دوشونور و توروز دیجیتال تورکجه کیتابلار آغی‌نین قوروجوسو.

حسن بیگ هادی ۱۳۳۶-جی گون ایلی‌نین خزل (مهر) آیی‌نین بیرینجی گونونده، تبریزده، سویلو بیر عائله‌ده دونیایا گؤز آچدی. بَی هادی‌نین آتاسی درویشلیک فلسفه‌سینه ماراقلانان و ایشراقیلرین فلسفه‌سینی سئون بیریسی ایدی. ائله، بۇ ندنه گؤره، حسن بَی هادی، فلسفه‌یه وورقونلانیر، و فلسفه بیلگی‌لرینین آردینی توتماق اۆچون حوزه‌یه گئدیر و افلاطون دوشونجه‌لرینه دایاناراق، علمیه حؤزه‌سینین اوستادلارینی سورغویا چکیر… او شرق فلسفه‌سینی قورتاراندان سوْنرا، ملاصدرانین دوشونجه‌لرینی اخویوب، دوشونمه‌یه باشلاییر.

علمیه حؤزه‌سینده، عرب دیلینده یازیلان کیتابلاری اوخویوب، بیتیرندن سوْنرا، فرانسه دیلینی باجاریقلا اؤرگه‌نمیش حسن بَی هادی، پاریسه دوغرو، فلسفه دونیاسینی داها تانیماق اۆچون، فرانسهیه گئدیر. هر زاددان اؤنجه، پلاتونون ۵۴ جیلدلیک مجموعه‌سینی اوخومایا باشلاییر. پاریسده یاشادیغیندا، حقوق، دیلچی‌لیک و موسیقی ایله ده ماراقلانیر و پاریسین موسیقی کنسرواتوروندا چالیشیر. او هئگل فلسفه‌سینی دریندن اوخویوب، ایراندا اوْلان فارسا چئوریلمیش متن‌لرین نه قدر گوجسوز و یانلیش اولدوقلارینا اینانیر. هئگل و هایدگر فلسفه‌لرینده درینله‌شن حسن بَی هادی، سونوندا، وطنه قاییتماق قرارینا گلیر.

او دیلده، سؤزلرین کؤکونو آراشدیریب، آتالار سؤزلری توپلاییب، یازیر! ۱۱ اوشاق آتاسی اوْلان حسن بَی هادی، بیر آتا اولاراق، دونیادا یاشایانلار اۆچون، ده‌یرلی سؤزلری و اؤز تجروبه‌لرینی بیر آتا کیمی پایلاشیر و گلجک نسیل‌لره چوخ ده‌یرلی سؤزلر یادگار قویماقدا دیر. فلسفه اوزره اوزمان اوْلان حسن بَی هادی، «فلسفه سوروشماقلا باشلانیر» دئیه، یاشامدا اوزلشدیگی سورغولارا بیر آتا کیمی اؤز جاوابلارینی آچیقلاییر و تورک دونیاسینا اؤز ده‌یرلی دوشونجه‌لرینی سونماقدا دیر. او هئچ زامان اؤز دوشونجه‌سینی سول دوشونجه‌لرینه قاپساتمادان، شرق، ایسلام، و باتی فلسفه‌لرینی دوشونرک، آذربایجان فلسفه‌سینی آتالار سؤزلرینده و سؤز کؤکنلرینده آراشدیرماقدا دیر. حسن بَی هادی، تورک دیلینده چئشیتلی قونولاردا آراشدیرماقدا دیر:

گئجه-گوندوز تانیمادان، ده‌یرلی چالیشمالارینین آردینی توتان حسن بَی هادی‌نین بۇ گونکو اوماجی سؤزلرین کؤکونو بولماق، و آذربایجانی‌لارین و تورکلرین آتالار سؤزلرینی توپلاماق و یئنی‌لشدیرمک دیر.

بَی هادی، توروز (www.turuz.com) سایتی‌نی یارالدیب، و ۱۸ مینه یاخین جیلد کیتابی، ۷ مین باشلیقدا بۇ وئب‌سایت‌دا سونماقدا دیر. بۇ وئب‌سایت‌دا اوْلان کیتابلار، بَی هادی‌نین شخصی کیتابخاناسیندان، و باشقا چئشیتلی کیتابخانالاردان (آیت الله مرعشی نجفی کیتابخاناسی، آستان قدس رضوی کیتابخاناسی، ایران مجلیس کیتابخاناسی، تورکیه-آذربایجان کیتابخانالاری، فرانسه و بئلژیک کیتابخانالاری، ...) ایسکن اولاراق، پی.دی.اف. فورمتینده حاضیرلانیب دیر. اونون تمل اوماجی «کیتابلاری داراقلاری داریندان قورتاریب، بیلیم علم کیشی‌لرینه چاتدیرماق» دیر. بۇ دیجیتال کیتاب ائوینده، کی بوگونلر داها یئنیلشیب دیر، ۵۰۰-دن آرتیق تورک سؤزلوگو یئرلشیر.

بئش ایله یاخین دیر بۇ وئب‌سایت ایشه مشغول دیر. بۇ وئب‌سایتین ایگیرمی مینه یاخین گؤروشجوسو وار.

بَی هادی‌نین تمل ایشلریندن بیریسی «آرین» کؤک‌بیلیملی تورکجه سؤزلوگونو حاضیرلاماق‌دیر. بۇ آغیر آراشدیرمایا گؤره  ندان اوخویا بیلرسینیز:

حسن بَی هادی‌نین، تورک سؤزلرینه گؤره ده چوخ ده‌یرلی آراشدیرمالاری وار و بۇ قونودا اوْلان بیلگی‌لرینی گوجلو بیر جانلی سؤزلوک اولاراق www.adasozluk.com سایتیندا توپلاماقدا دیر. بۇ وئب‌سایتا گؤره بئله یازیلیب دیر:

Ada sozluk(dictionary) is a dictionary that works like wikipedia so you can be a member of that and write your own dictionary also you can use other dictionaries that exist in the ada website.

You can add your own vocabularies to this website.Also it is provided for you to listen to the pronounciation of every turkish word.There is no difference between words in your own dictionary and websites original words.In the future it will be possible to add pictures and videoes for every word in your own dictionary and websites dictionaries.

In addition to the meaning of the words it is possible to search every word in poems and proverbs, too.

حسن بَی هادی‌نین باشقا آراشدیرمالاری ایله تانیش اولماق اۆچون،  ندا یارارلانا بیلرسینیز.

حسن بَی هادی‌نین توروز سایتیندا یئرلشن بیر سیرا آراشدیرمالاری و کیتابلاری:

Turuz - Dil ve Etimoloji Kütüphanesi
www.turuz.c




#Article 261: حسن دمیرچی (375 words)


حسن دمیرچی و حسن آذربایجان آدیلا مشهور اوْلان حسن هرگلی (دوغوم: ۱۳۲۰ وفات ۱۳۹۷ ایلینین تیر آیینین اوچو گونش ایلی) آذربایجانلی یازار، شاعیر،موسیقییچی و میلّی مدنی فعال دیر.

۱۳۲۰-نجی گونش ایلینده تبریز آنادان اوْلوبدور ۱۳۹۷‌ینجی ایلین تیر آیینین اۆچونده تبریزین عالی نسب خسته‌خاناسیندا دونیاسین دییشدیر.

رسمی آدی حسن هرگلی یا حسن هرگولودور.شعرده دمیرچی تخلص ائدیب و ائل ایچره حسن آذربایجان دئیه مشهور اوْلموشدور1320-نجی گونش ایلینده تبریزه شهرینده آنادان اوْلوبدور.گنج یاشلاریندا آرابا دمیرچی لیق شغل -ین سئچیب سوْنرالار دمیر آلوئرینه گیریر،دمیر آلوئرچی لیغیندان دا شخص سرمایه گذار کیمی ساختمان صنعت ینه اوز گتیریب بۇ حوزه ده تبریز ده نئچه مسکونی و تیجاری واحیدین بانی سی اوْلوبدور.تبریزین ابوریحان مئیدانیندا یئرلشن آذربایجان پاساژینی او [تیکدیریبدیر.او بۇ زامانلار اهالی و امکداشلاری طرفیندن حسن دمیرچی آدیله مشهور اولور،آنجاق ائل ایچره ] داشیدیغی آذربایجانچیلیقمفکوره سی و بۇ یولدا گؤردوغو ایشلر و وئردیگی هزینه لره گؤره آذربایجان لقبین قازانیبدیر.میلّت اونا حسن آذربایجان دئییر.ائولیدیر ایکی قیزی ،ایکی اوغلو واردیر

حسن آذربایجان ،گونئی آذربایجاندا آذربایجان کلاسیک و موغام موسیقی سینده گؤرونن ایشلرین هسته سینده یئرلشن شخصلردن دیر.او 1365-نجی گونش ایلینده تریزده دوْکتور زهتابی نین ایشتراک ایله قورولان آذربایجان مدنیّت اوجاغینین موسیقی بؤلومونون مسولو سئچیلیر.بو مسولییته گؤره او وظیفه لنیر آذربایجان موسیقیسین گونئی آذربایجاندا تاندیریب و یاییسین.بو اساسدا 1365-نجی گونش ایلینده تبریزده آذربایجان آدینا موسیقی مکتبی آچیر.رحمتلیک سلیمی و باشقالارین موسیقی مکتبلرین آچیلماغیندا وار گوجو ایله مادی و معنوی یاردیم لار گؤستریر.آذربایجان آدینا قورولان موسیقی مکتبینده تار،کمانچه،قارمان،قارا زیرنا،قاوال،پییانوو باشقا سازلار همچنین ماهنی اوخوماق و رقص ده اؤرنیلیردی.حسن آذربایجان بۇ ایش ایله آذربایجان موسیقی سین جانلاندیرماقدان علاوه چوخلو موسیقی اوستادلارینا ایش ایمکانی ده یاراتمیشدی.
بونلاردان علاوه او هر زامان ائلین و آذربایجان تورپاغینین قایغیسینی چکیب بوتون یاس و شادلیق مراسیملرده بوی گوستریب و ائلین آزارکشی اوْلوب او چوخ یاردیم سئور بیر اینسان اوْلوب ائله کی ورزیقان ترپه مینده (زلزله) هر قوروم و قروپدان اونجه ملتین هارایینا قاچیب و آیلار بویونجا خسارت آلانلارا مادی معنوی یاردیم گوستریب و ایران حاکمیتی بونا قاتلانماییب و قارشیسینی آلماق اۆچون اونو سودان بهانه لرله حبس ائدیبدیر.

گونئی آذربایجاندا ایجتیماعی ،هنری ،میلّی فعالییت لره ایله باغلی اینقلابدان قاباق و سوْنرا نئچه یول ایران دؤولتی ال ایله توتوقلانیب،حبس لر چکیبدیر. او 1392-نجی ایل ین آبان آی نین 13 ده تبریز اینقلاب دادگاهی نین وریندن توتوقلانیب تبریز زیندانینا سالینیب دیر. او قارداغ زلزله سینده آسیب گؤرن اینسانلارا یاردیم ائدیب یاردیم توپلاماق جرم ایله جزالانیر.




#Article 262: حسن دهقان (166 words)


 حسن دهقان ين ترجمه حاليندا بئله يازيريق:

محمدعلی اوغلو حسن دهقان زاده کی شعرده تخلصی دهقان دير 1328نجی ايل ورزقانين قره بولاق کندينده دنيايه گوز آچدی.

آتاسی محمدعلی مذهبی بير اکينجی ايدی، وحسن آتاسی نين يانيندا قرآن، احکام و معارف اسلامی درسلرين اؤيره ندی، آلتی ياشيندا تبريزه گلدی.

دهقان گوندوزلر ايشلييب گئجه لر مدرسه يه گئديردی و بو مدرسه ده سگگيز کلاس درس اوخودو، معشيت وضعی جور اولماديغينا گؤره تحصيلدن ال گوتوردو.

دهقانين چوخ علاقه سی تعزيه مجلس لرينده شرکت ائتمک و حضرت حسین(ع)ايچون تعزيه دارليق ائله مکدير.

او اينديه دک بير حصه غزل-قصيده- قوشما و فکاهی شعرلر يازيب کی هله چاپ اولماميشدير.

اونون احساسلی بير شعرين نمونه اۆچون بوردا يازيريق:

فانی دنيا

فانی دنيا، اؤزون مندن دوندردين

سليمانا، نوحا، وفا قيلمادين

اينچيدميسن دوستلاری اؤز - اؤزوندن

هئچ بير کسی ندن رضا قيلمادين؟

اوچوردون قوشلاری اؤز يوواسيندان

وطن آرا، ندن يووا قيلمادين

سرگردان ائيله دين مجنونو چؤلده

ليلاسينی اونا روا قيلمادين

فرهاده چاپديردين بيستونداغين

شيرينين قلبينه روا قيلمادين

ستارخانی، باقرخانی بسله دين

اؤلدوردون هامينی، سوا قيلمادين




#Article 263: حسن راشدی (774 words)


حسن راشدی ـ آذربایجانلی یازار، آیدین و میلی فعال

آذربایجان‌لی آیدین و یازار، حسن راشدی 1333 جی گونش ایلینده (1954 میلادی ) آذربایجانین بۇ گونکو اردبیل اوستانینین ،گئرمی (موغان) شهری‌نین موران بولومونده یئرلشن ظاهرا / زاهرا/ زهراکندینده، دونیایا گؤز آچیب.

ایلک تحصیلاتی‌نی و آلتینجی صینیفه قدر اؤز دونیایا گؤز آچدیغی کندینده و  بیرونی زهرا  آدیندا اوخولدا،اورتا تحصیلینی دوققوزا کیمی ده گئرمی‌ده و  خواجه نصیر  آدیندا مکتب ده اوخودو و

دبیرستانین اوچ ایلینی تهراندا اوخودو و یوکسک تحصیلاتی‌نی الکترونیک ریشته‌سینده تهران و آمئریکادا بیتیردی. و ائله اؤز ریشته‌سینده ایشه باشلادی.

موهندیس حسن راشدی 1356 ایل‌لریندن تورکجه کیتاب‌لارین یاییلماسی آزاد اوْلدوقدان سوْنرا آنا دیلی و اؤز هویتی حاقدا آرتیق اوخوماغا و دوشونمه‌یه باشلادی. 1357 اینقیلابیندان سوْنرا « وارلیق» ، « یولداش » کیمی تۆرکجه‌ درگی‌لری اوخویاراق، تهرانین دمشق خیاوانیندا قورولان آذربایجان انجومنی / انجمن آذربایجان دا سورک‌لی ایشتراک ائتدی. بۇ انجومنده موهندیس راشدی آذربایجان‌لی شاعیرلر، یازارلار، ادیب‌لر و سیاست آدام‌لاری ایله تانیشدی. بۇ شخصیت‌لردن بیری ده آذربایجانین آدلیم یازاری گنجعلی صباحی ایدی کی جناب راشدی اونونلا گؤروشرکن اونون تجروبه‌لریندن فایدالاناراق تۆرکجه‌ یازیب اوخوماق فونون‌لاری‌نی اؤیرندی.

حسن راشدی ۱۳۵۸ ایلدن ۱۳۶۲ یه کیمی اؤز تۆرکجه‌ یازی‌لارینی تاخما آدلا درگی‌لرده چاپ ائتدیرمیش آنجاق اونون ایلک اؤز آدی‌لا چاپ اوْلان اثری، « آجی حیات » آدیندا بیر حیکایه اوْلموشدور کی « حسن موغانلی » آدی‌لا « وارلیق» درگی‌سی‌نین ۱۳۶۲ ایلین مرداد – شهریور آییندا - ۵۱ -۵۲ سیرا ساییمی‌نین ۵۴ ونجو صفحه سینده چاپ اوْلموشدور .

او زاماندان سوْنرا موهندیس راشدی‌نین یازی‌لاری وارلیق درگی‌سینده، فروغ آزادی گونده‌لیینده، امید زنجان، نوید آذربایجان، یارپاق، دیلماج ، اؤیرنجی‌سل و باشقا آذربایجان درگی‌لرینده اؤز آدی ایله چاپ اوْلدو کی اونلارین سایی 150 دن آرتیق اولور.

 راشدی فارسجا قزئته‌لرده ده بیر چوخ مقاله‌لر ایران تورک‌لری‌نین کیملیگی‌نی مودافیعه ائتمک اوغروندا یازمیش‌دیر. راشدی جنابلاری، ایلک دفعه و سیستماتیک سویه‌ده آنادیلیمیزین یازیب اوخوماسینی و دیل بیلگی‌سی‌نی ( گرامرینی ) 1376 - جی هجری گونش ایلینده کرج شهرینده و  گوهردشت  (رجایی شهر ) شهرجیگی‌نین مسجیدنده اوچ آی یای تعطیلینده در س وئرمیش و 1377 - جی ایلدن ، کرجین  اسلامی آزاد بیلیم یوردو  ندا تحصیل آلان آذربایجان‌لی اؤیرنجی‌لرینه ، اؤزل ائولرده تدریس ائتمیش‌دیر ؛ لاکن 1379 - جو ایلدن کرجین  اسلامی آزاد بیلیم یوردو  تورک اؤیرنجی‌لری نین تلاشی ایله بۇ بیلیم‌یوردوندا رسمی اولاراق  فوق برنامه  (درس پروگراملاریندان قیراق ) سویه‌سینده بیرینجی تئرمده یالنیز اوغلان اویرنجی‌لرینه، و ایکینجی تئرم ده قیزلا اوغلان‌لارا بیرلیک‌ده درس وئرمیش‌دیر.

راشدی جنابلاری بۇ برنامه‌دن سوْنرا ، 1381 - جی هجری گونش ایلینه دک تهرانین  خواجه نصیر  و  امیر کبیر و  کرجین  تربیت معلم  بیلیم یوردلاریندا آذربایجان‌لی اؤیرنجی‌لرینه ، فوق برنامه اولاراق دیل و ادبیات کیلاس‌لاری قورموش و بۇ کیلاس‌لاردا آذربایجان‌لی و ایرانین باشقا اوستان‌لرینده یاشایان و بۇ بیلیم یوردلاردا تحصیل آلان تورک اؤیرنجی‌لرینه آذربایجان ادبیاتی، مدنیّتی و تاریخیندن تدریس ائتمیش‌دیر.
اوستادین بیر سیرا یازی‌لاری آذربایجان و تورکیه جمهوریت‌لری‌نین قزئته‌لرینده و آوروپادا دا چاپ اوْلموشدور. موهندیس حسن راشدی 1378 - جی ایلدن تهران ، ایصفاهان، زنگان، سبزوار و کرج بیلیم یوردلاری نین تورک اؤیرنجی‌لری طرفیندن قورولموش برنامه و قورولتای‌لاردا، عین حالدا حکیم تیلیم خان قورولتاییندادا اشتراک ائتمیش و اؤز ده‌یه‌رلی چیخیش‌لاری و مقاله‌لری‌نی بۇ مراسیم‌ده ایشتراکچی‌لارا سونموشدور .

حسن راشدی ، آذربایجان میللتی‌نین مدنی - فرهنگی حاق‌لاری و تورک دیلی‌نین اینکیشافی و ایران‌دا یاشایان تورک‌لره توهین علیهنه اعتراض لا باغلی بیر دفعه 1385 - جی ایلین تیر آییندا و آذربایجان‌لی‌لارین ایران  قزئته سینین تورک‌لره ائتدیگی توهینینه قارشی سرتاسری اعتراض‌لاریندان سوْنرا ایش یئرینده توتوقلانیب 3 آی تهرانین  اوین  زیندانیندا بازداشت قالدیقدان سوْنرا محکمه ده  نظام علیهنه تبلیغ  ایتتیهامی ایله 5 ایل موددتینه بیر ایل آسیلی (تعلیقی )زیندانا محکوم ائدیلمیش‌دیر  ایکینجی دفعه ایسه 1387 - جی ایلین 20 شهریور آییندا بیر افطار مراسیمینده باشقا 18 نفرله بیرلیک‌ده توتوقلانیب ایکی آی اوین زیندانیندا بازداشت قالدیقدان سوْنرا 50 میلیون تومن وثیقه ایله محکمه قورولانا قدر آزادلیقا بوراخیلمیش‌دیر ، بۇ محکمه ایندیه کیمی (پاییز 1389 ) قورولمامیشدیر! .  محکمه سونراکی ایللرده تشکیل تاپمیش و مهندس راشدی تبرئه اولموشدور.

حسن راشدی دن ایندیه کیمی آلتی اثر کیتاب شکلینده چاپ‌دان بوراخیلمیش و اوخوجولارین ایختیاریندا قویولموشدور؛ اونون کیتاب اثرلری اوخوجولارین ، اوزللیک‌له گنج‌لرین و بیلیم‌یوردو اؤیرنجی‌لری‌نین درین رغبتینی قازانمیش و دؤردونجو و بئشیجی چاپا یئتیشمیشدیر . حسن راشدی نین کیتاب اثرلری نین آدلاری بئله دیر:

همیده حسن راشدی جنابلاری اوستاد محمدعلی فرزانه نین بدیعی ادبیات تئرمین لرینه آچیقلامالار  آدلی کیتابینی ویراستارلیق ائتمیشدیر .

عین حالدا 1395 جی ایل و «قوم-قم» شهرینده « آوای منجی» انتشارتی طرفیندن بوراخیلان دوکتور جواد هئیتین «خاطرات من و پدرم » 405 صحیفه لیک کیتابی حسن راشدی و اکیر آزاد طرفیندن تنظیم و ویراستارلیق ائدیلمیشدیر.

موهندیس راشدی ایندیه قدر دیلیمیز ، ادبیاتیمیز ، مدنیتیمیز و تاریخیمز حاقدا چوخلو مقاله لر یازمیش و بیلیم یوردلاریندا بۇ ساحه لرده چیخیشلاری اوْلموشدور ؛ عین حالدا موهندیس راشدی سیاست زمینه سینده آذربایجان موضوعلاری ایله باغلی اؤز یوروملاری ایله گون سیاستی ایله ده مشغول اوْلموشدور. ایندی ایسه اونون یازدیقلاری بیر پارا مقاله لرین باشلیقلاری: 




#Article 264: حسن روشدیه (797 words)


حاجی میزا حسن روشدیه (دوغوم: 14 قویروق دوغان 1230 اؤلوم: 19 آذر 1323) تبریزلی یازیچی، ایراندا ایلک مودرن مدرسه‌نین قوروجوسو و ایلک اوشاق شعری‌نین مولیفی. حسن روشدیه‌نین یازدیغی وطن دیلی آدلی کیتاب ایللر بویو تورکیستان، قافقاز و ایراندا ایلک مودرن اؤیرتیم سیستمین درسلیک کیتابی کیمی درس وئریلدی.
روشدیه ایرانین کولتورل اویانیشی‌نین باشچیلارینداندیر و ایرانین کولتورونون آتاسی کیمی تانینیر. روشدیه ایراندا ایبتیدایی مدرسه‌لر یارادتدیغینا گؤره بو آدلا آدلانیبدیر، چونکو ایستانبولدا ایبتیدایی مدرسه‌لره رشدی (رشدیه) آدلانیرمیش. روشدیه‌نین قوردوغو بو مدرسه‌لرده درسلر تورکجه گئدیردی و فارس دیلی متنلری احتوا ائده‌ن «فرائد الادب» کتابی و عربجه «مدارج القرائه»ده اوخونوردو.

حاجی میزا حسن روشدیه 1267 ه.ق ایلینده تبریز شهری‌نین چرنداب کویوندا دونیایا گلدی. آتاسی میرزا مهدی تبریزی و آناسی سارا خانیم اولوبدور. حسن روشدیه تبریزده مکتبه گئتدی، سونرا تحصیلی‌نین آردی اۆچون نجف شهرینه طرف یولا دوشدو. اوردا اولان زامان تبریزلیلرین ایستانبولدا یایدیغی اختر درگیسی الینه چاتدی. درگیده یابانجی اؤلکه‌لرده هر 1000 نفردن 10 نفر ساوادلی اولماسی و ایراندا هر 1000 نفردن 10 نفر ساوادلی اولماسی باره‌ده سوز گئتمیشدی. ایراندا یانلیش اولان اؤیرتیم شیوه‌سی بونا ندن کیمی گؤستریلمیشدی. حسن بونو قبول ائدک ایکی ایل مودتینده، بئیروت شهرینده موعلیم‌لر ائوینده (دارالمعلمین) درس اوخودو. سونرادان ایستانبولا گئتدی و داها سونرا میصره طرف یولا دوشدو. بونلار سسلی الیفبا ایختیراع ایله سونوجلاندی.

حسن روشدیه 1301-جی ه.ق ایلینده ایرواندا  ایلک مودرن مدرسه‌نین داشین قویدو. ایلک کیلاسداکی اؤیرنجیلر اۆچون وطن دیلی آدلی کیتابی تالیف ائتدی. اوشاقلار بو کیتاب و سسلی سیستم اساسیندا 60 ساعات ایچینده، آسانلیقلا یازیب-پوزماغی اؤیرنیردیلر. بوندان اونجه اوشاقلار قدیم مکتب‌خانالاردا، ایللر بویو شیکنجه آلتیندا اولاراق، چتینلیلکه یازیب-پوزماق اویرنمه ایمکانین قازانا بیلیردیلر. روشدیه مدرسه‌سی و یوتی اؤیرتیم شیوه‌سی ایرواندادا گئنیش صورتده آلیندی و چوخلو اؤیرنجیلری اؤزونه طرف چکدی.

وطن دیلی کیتابی، 1918 م (1297 شمسی) ایلینده قوزئی آذربایجان بلشویکلر طرفیندن ایشغال اولون زاماناجان، تورکیستان و قفقاز بؤلگه‌لرینده اؤیرنجیلرین درسلیک کیتابی ساییلیردی.

ناصرالدین شاه اؤز آوروپا سفریندن قاییدان زامان، ایرواندا اولان روشدیه مدرسه‌سی ایله گؤروش ائدیر و اوندان ایرانا قاییدیب بئله مدرسه‌لری اوردادا تیکمه‌گی ایسته‌ییر. حسن روشدیه 4 ایل ایرواندا یاشاماقدان سونرا تبریز شهرینه قاییتدی و 1305 ه.ق ایلینده ایراندا قورولان ایلک مودرن مدرسه‌نی، تبریزین ششگلان محله‌سینده (مصباح‌الملک مسجیدی) قوردو. بو مدرسه‌نین قورولماسی اوشاقلار و آیدینلار طرفینده گئنیش صورتده آلینسادا، قدیمکی مکتب صاحیبلری و بعضی مذهبیلر طرفیندن آلینمادی. بونلار روشدیه مدرسه‌سینده دینه قارشی اؤیرتیم گئتمه‌گی و اوردا کلیسالاردا اولان کیمی ناقوس سسی سسلنمه‌گی، بیر ایتیهام کیمی، ایره‌لی سوردولر. روشدیه بونلارین اؤنونده ناقوس و یا زنگ وورماغی دوردوردو. آنجاق ایتیهام آتمالار روشدیه‌نی دین علئیهینه اولان آدام کیمی گوسترمک ایله داوام ائتدی. تبریزین اهالیسی بو قروپ طرفیندن موعیظه اولونوردولار و بو یئنی مدرسه‌نین جیواریندا ائو آلماق و یاشاماغی دینسیزلیک کیمی گؤستریردیلر. مئی‌خانا و روسپی‌خانادان سونرا موعلیم خانا (دبستان / یئنی قورولان مدرسه) و سوندا روشدیه‌نی تکفیر ائتدیلر و مدرسه‌نین خاراب ائتمک فتواسی صادیر ائتدیلر. شهرین بعضی موجریم و اوباشلاری، چوماقلا روشدیه مدرسه‌سینه هوجوم ائتدیلر، هر نه واردیسا داغیتدیلا، اؤیرنجیلرین بعضیسی یارالاندی و نئچه نفر ال-آیاق آلتیندا قالاراق اؤلدولر و نهایت روشدیه گئجه چاغیندا تبریز شهرین ترک ائتدی.

روشدیه، امین الدوله آزربایجایجانین والیسی اولماقدان اؤنجه، تبریزده 7 یئنی مدرسه تیکمیشدی. بونلارین هامیسی (بیری 3 ایل داوام گترمه‌گه باخمایاراق) علم دوشمانلاری طرفیندن آرادان آپاریلمیشدی. او بو زامانلاری نئچه سئری مشهد شهرینه گئدیب و اوردادا یئنی مدرسه تیکیبدیر، اودا تبریزده‌کی مدرسه‌لر کیمین اوغورسوزلوقلا اوزبه‌اوز اولوبدور. امین الدوله‌نین حیمایه‌سی آلتیندا 8 اینجی مدرسه‌سین طنطنه‌لی صورتده تبریز شهرینده قوردو. امین الدوله صدراعظم لیگه چاتاندان سونرا (۱۲۷۶) روشدیه‌نی اؤزو ایله تهرانا آپاردی.

امین الدوله دن سونرا امین السلطان (اتابک اعظم) صدرالعظم اولور. اونون دؤرونده روشدیه تضییقلرله اوزبه‌اوز اولور. اونو دین و ایمام زامان دوشمانی و بابی آدلاندیریرلار. بو واسیطه‌ایله اونون مدرسه‌سین تعطیل ائدیرلر. بو دوروم قاباغا گلندن سونرا، روشدیه تهران شهریندن قوم شهرینه کؤچور و عؤمرونون سونوناجان بو شهرده یاشاییر. روشدیه بو شهرده‌ده مودرن مدرسه قورور و اوردادا علم یولوندا چالیشماقلارینا داوام ائدیر.

روشدیه 1323-جو ایل، آذر آیی‌نین 19-ندا، دونیادان گئتدی. اونون مزاری قوم شهری‌نین نور قبریستانلیغیندادیر.

او اوتوبوس صفینده دوران زامان، سوروجونون اویون‌بازلیغی اساسیندا دونیاسین دَییشیر. سوروجو ایسته‌ییر صفده دورانلاری قانووا یاپیشدیرسین، آنجاق صفده دورانلارین آرخاسیندا اولان قانو چوخ درین ایمیش. روشدیه قوجا اولدوغونا گؤره اوز تعادولون ساخلایا بیلمیر و قانووا دوشور. قیچی بودو طرفدن سینیر و ائله همین حادیثه اثرینده نئجه واختدان سونرا دونیاسین دَییشیر.

حسن روشدیه‌دن 27 جیلد کیتاب قاليبدير. بونلار بعضي‌لري بئله‌دير:

جبار باغچه‌بان دیل درگیسینده روشديه باره‌سينده بئله يازير:

روشدیه‌نین سون وصییتی بئله اولموشدور: منی ائله یئرده دفن ائدین کی، مکتبلیلر هر گۆن قبریمین اۆزریندن کئچرکن رۇحومو شاد ائتسینلر . سئید جعفر پیشه‌وری آذربایجانین بؤیوک خالق و موعاریف خادیمی آدلی مقاله‌سینده اوْنون حاقیندا وفاتیندان سوْنرا بئله یازمیشدیر: یۆز ایله یاخین عؤمرونو موعاریف، آزادلیق یوْلوندا، نادانلیق و جهالت علئیهینه مۆباریزه ایشینه صرف ائتمیش اوْلان قوْجامان مۆعللیم، مرحوم حاجی میرزه حسن رۆشدیه آذربایجان میللتی‌نین فخر ائده‌جه‌گی ان پارلاق و تاریخی سیمالارداندیر. رۆشدیه آذربایجان خالقی‌نین ان بؤیوک خالق و موعاریف خادیمیدیر. اوْ یاخشی بیلیردی کی، هر خالقین ترقیسی اوْنون مدنی-موعاریف سویه‌سی‌نین ترقیسی اۆچون شرایط و وسایطین اوْلماسیندان آسیلیدیر. محض بۇنا گؤره‌ده اوْ بۇ شرایطی یاراتماق و لازیمی وسایطی الده ائتمک اۇغروندا وار قۆوه‌سیله چالیشمیشدیر 




#Article 265: حسين دوستی (196 words)


 حسين دوستیاهرلی تاریخچی و شاعیر.

حسین دوستی‌نين ترجمه حاليندا بئله يازيريق:

سويوق، طوفانلی اسفندآيی‌نين 1338نجی ايلينده قاراداغ ماحالی‌نین اهر شهرینده آنادان اوْلدو.

او کيچيک چاغلاريندا ايدی کی يازماق – اوخوماق ايله تانيش اوْلدو، ابتدائی درسلرين آيت الله کاشانی (قديم بۇ  مدرسه نين آدی شمس ايدی)مدرسه سيندن آلدی، راهنمائی درس‌لرين شهيد آيت مدرسه سيندن الده ائتدی و بير ايل اوندان سوْنرا معلم چيليک وظيفه سينه علاقه لی اولناغينا خاطر، دانشسرای مقدماتی ده انگليس ديل رشته سينده فوق ديپلم مدرکی آلماغينا نائل اوْلدو.
دؤرد ايل کندلرده درس وئريب و ايندی اهرين معارف آموزش و پرورش اداره سينده فرهنگه خدمت گؤسترير.

بیر قوجاق سئوگی (قاراداغ شاعیرلری تذکره‌سی)

روزهای به یاد ماندی ارسباران

اورک دردی

دوستلارا ائيله ديم خيلی محبت

آديم يامانليقدا ديللره دوشدو

هر کيمه دوست اوْلدو بۇ  يازيق جانم

ميداندا تک قاليب اللره دؤشدو

عؤمرومده گؤرمه ديم بيرکسدن کمک

قورودو باغچامدا گؤله نن چيچک

وفاسيز دوستلارا آخر نه دئمک

آرزيلار کؤل اوْلوب يئللره دؤشدو

محبت ائله ديم اودلارا يانديم

انسانليق حقينه منده اينانديم

آخرده دنيادا بۇ  سؤزو قانديم

صداقتلی اوْلان چؤللره دؤشدو

آشناسين بيلمز

صوفی جهول، عشق اداسين بيلمز،

بيکانه ادا دير، آشناسين بيلمز،

سن کندينی ساخلا بيلمه ينرون اؤزون،

کيم کندينی بيلمه سه، خداسين بيلمز،
((عثمانلی نورس))




#Article 266: حسین صحاف (171 words)


حسین صحاف، ۱۹۰۶ میلادی ایلین‌ده تبریز شهرین ده بیر یوخسول عایله‌ده دنیایه گلمیشدیر.

صرافین آتاسی یوخسول و حیات شرایطی آغیراولدوغی اۆچون، صحاف درس اوخوماقلا کی میرزا شزیف آدلی بیر نفر مالانین قدیم اصول مکتبینه کئدیردی، بیر جیلیدچی یانیندادا شاگردلیقه مشغول اولدی. او بۇ ایشی اؤزونه صنعت اختیار ائدرک اؤلن کونونه قدر جلیدچیلیکه مشغولیدی.

حسین کی اون‌ایکی یاشیندان شعر دوئمه‌که باشلامیشدی، بۇ ایشده اولماقینا گورا، صحاف تخلصینی قبول ائدرک شعرلرینی بۇ آد آلتیندا یازمیشدیر.

صحاف زمانین تقاضاسینا کورا مناسب نوحه‌لر، هجولره برابر، تقیّدی شعرلرده یازمیشدی. بۇ شعرلرین اکثریتی اوز آنا دیلینده اولماقلا، ۴۰ مین بیته قدر بالیغدی. صحاف خصوصیله گوگلی طرزینده یازدیقی تقیّدی شعرلرینده هنر و استادلیق گوسترمیشدیر. او دیلی ساده و طبعی روان و افاده‌لری آیدین بیر شاعریدی.

شعرلریننن بیر نمونه کی عاشورا کونون حاقیندا یازیب:

گوردون کی قالیب یالقیز اوغول سوز شه عطشان

هر یاندان آلیب اطرافینی او لشکر عدوان

گلدین ائدسن جانوی او بی‌کس قربان

سنده تاپاسان فیض شهادت ای زعفر جنّی، ایلسین الله سنه رحمت

شاعرلر مجلسینین نشریاتی - تبریز - ۱۳۲۴ شمسی ایلینین آبان و آذر آیی.




#Article 267: حسین علی‌حسینی (528 words)


عاشیق حسين علي حسيني _ شاهسئون اوزانی

۱۹۷۰ ایلینده ساوه‌نین عابباس آباد بؤلگه‌سي‌نين صالح آباد کندینده دونيايا گلمیشدیر. ۴ یاشیندا ايکن عائیله‌جه قوما کؤچموشلر، بورادا اؤیره‌نيمه‌ باشلاميش‌دير. باباسي اسماعیل تاکسيچي‌لیق ائدرمیش. يئددی قارداشدیرلار و اوچ باجیسی وار. ۹ صينيفه قدر اوخوموش، ۱۹۸۶ ” دا بالابان چالماغا باشلاميش، داها سونرا اوستاد ابوالفضل‌د‌ن زورنا چالماغي اؤیره‌نمیشدیر.

آرديندان عاشیق علی رمضانی‌دان چؤگور درسي آلميش، عئيني زاماندا تورک عاشیق‌لیق سنتی‌‌نین اصوللارینی دا اوندان اؤیره‌نميش‌دير. ۱۹۸۸ ایلینده ايران عراق ساواشی باشلايينجا اوخولو بيراخيپ جبهه‌یه گئتميش، جبهه‌ده‌ن دؤندوکده‌ن سونرا صنعتيني داوام ائتديرمیشدیر. دویون درنکلرده و محلی راديو، تلويزيون پروگراملاريندا عاشیقلارا بالابان و یا زورنا ایله ائشليک (همراهلیق)ائتمیشدیر. ۲۰

یاشیندا عسکره گيتميش، ايکي ایل سربازلیق ائتمیش، قورتاراندان سونرا تهرانا گئدره‌ک ” خانه-ي موسيقي” (موسيقي ائوي) و ” انجمن موسيقي ايران ” (ايران موسيقي توپلولوغو) جمعیتلرینه اویه‌ اولموشدور. داها سونرا قوم‌دا ” انجمن سرود و آهنگهايی انقلابی ” (انقلابی موسيقي توپلولوغو) تئشکيلاتي‌نين [محلی بؤلومونو] قورموشدور. بوتون تورکلره عایید محلی موزيک و چالغيلاري‌نين سوروملو مودورو تعيين ائديلميش، آيريجا قوم‌دا ” آموزشگاه چؤگور ” (چؤگور/ساز ائیيتيم ائوي) قورموش دور.

ساوه-قوم عاشیق موحیطينده اولان عاشیقلاري و بالابان، دايره ، چاوير(نئي)، ساز (زورنا)، داوول چالانلاري بو چؤگور/ساز ائیيتيم ائوينده توپلاميش، اونلارين قئیدلری یاپمیش و رسمي مقاملارا اونايلاتمیشدیر(معرفی ائتمیشدیر). بئله‌ليکله بوتون بو صنعتچيلري سيگورتا ائتتيرميش، دولت گووه‌نجه‌ (بیمه)‌سي آلتينا آلديرمیشدیر.

قوم و تهران راديو و تئلئويزيون لاريندا تورک عاشیق موزيکي پروگراملاري ياپماقدادیر.

اوتوز ياشینا گلدي‌یينده ابوالفضل آدلي بير آرکاداشی
اؤنجه اؤزو ايچين سونرا دا باباسي ايچين بير شعر يازماسيني ايسته‌ميش. علي حسيني آرکاداشی ابوالفضل و ابوالفضل’ين باباسي محرم ايچين شعر يازمیشدیر.

دیگر ياندان اونودولمايا باشلامیش عاشیق و هالاي هاوالاريني آتالاردان آنالاردان ییغیب اونلاري ضبط ائتمیشدیر.

۲۰ مارس ۲۰۰۶ گونو قومـا گئتدی‌ییمده ايلک تانيشديغيم عاشیق، عاشیق حسين علي حسيني اولدو. اؤزونو یاخشی یئتیشدیرمیشدی. بيرنئچه سازی چالماقدادیر. چؤگور، چاوير، بالابان، دايره ، داوول… سازلاری‌نا مهارتی، شعرلری يوروملاماسي، تورک عاشیق‌لیق گله‌نه‌یی ایله ايلگيلي زنگين بيلگيسي ایله گله‌جک وادئدن بير عاشیق تاوري سرگیله‌مکده‌دير
. اوستاد عاشیقليغي‌نين يانيندا یاخشی بير يؤنه‌تيجي‌دير.

علي حسيني ، قوم’دا هم خالق‌موسيقي‌سی هم عاشیق موسيقي‌سي رشته‌سینده بير موسيقي‌ توپلولوغو قورماق اوزه‌رینده‌دیر. آيريجا شاهسئون تورکلري نين ميللی فولکلور ائکيپني اولوشدورماقدادیر.

علی رمضانی ایله بيرلیکده اؤنجه ساوه’ده ” استریو تئلیم‌خان ” آدلي بير استئریو قورموش و ۱۹۰ کاسئت دولدورموشلار. داها سونرا قوم’دا ” استریو شباهنک (ائل‌سئون) ” موزيک ائويني قورموشلار. بورادا دا ایندیيه قدر ۷۰’ده‌ن آرتیق کاسئت و سی‌دی دولدورموشلار.

تهران-کرج’ده بلدیه یانیندا چئشيتلي عاشیق هاوالاري پروگراملارينا قاتيلماقدادير.
دیگر ياندان قوم’ون منظریه پاديگانيندا ، همدان بیلیم یوردوندا، کبودراهنگ’ده ياپيلان جوتجولر بايراميندا (کشاورز نمونه مراسمینده) پروگرام ياپميشلار.

علی رمضانی ایله بيرلیکده ” ساوه فرهنگ ائوي ” نده، باکی ” دا و تورکيه‌’نين قارص و ارزوروم شهرلرینده کوْنسرتلر وئرمیشدیر.

آتا

باشینا دولانيم مهربان آتا،
من سنينله نه‌دانيشيم نه دئييم؟
بو دونيادا منه غمخوار سن‌ايدين،
ايندي کي يوخدو قارداشیم نه دئييم؟

بير چاديرام، داياقسيزام ديرکسيز،
بير اوغلانام قارداشسيزام کؤمکسيز
سئويرديم آتامي من ده کلک‌سيز،
ايندي کي يوخدو سيرداشیم نه دئييم؟

گؤزوم باخا باخا گئتدي الیمنن،
هر يانا گئديرئم دوشمه‌ي ديليمنن،
غم پئيماني دولوب کئچدي سريمنن،
قآنا دؤنوب بو گؤز یاشیم نه دئييم؟

سن گزن يئرلري من گزه بيلمم
آيريليق چتيندي من دؤزه بيلمم،
سنسيز بو چايلاردا من اوزه بيلمه‌م،
ايندي کي يوخدو يولداشیم نه دئييم؟

پونهانلي سؤزوموز هئچ اولماز ايدي،
صوحبتین ائشيده‌ن هئچ دويماز ايدي،
خزان اولماسايدي گول سولماز ايدي،
بو فلکده‌ن نه دانيشيم نه دئييم؟




#Article 268: حسین منزوی (144 words)


حسین منزوی (مهر ۱۳۲۵–۱۳۸۳) فارسجا و تورکجه شعر یازان زنجانلی شاعیر؛ مۆعاصیر ایران فارس یئنی غزلین آتاسی.

حسین منزوی زنجان شهرینده دونیایا گلیب و بیر مۆدت  تهراندا یاشادیقدان سوْنرا زنگانا دؤنور و عؤمرونون سوْنونا قدر بۇ شهرده یاشاییر.

منزوی‌نین چوخلو اثرلری فارس دیلینده‌دیر؛ و شهریارین حیدر بابایه سلام منظومه‌سینی ده فارسجایا چئویریب. دومان باشلیقلی کیتاب اونون تورکچه شعرلرینی احتوا ائدیر. بۇ کیتاب ایللر بویونجا نشر یولو گؤزله‌یندن سوْنرا ۱۳۹۵جی ایل زنگاندا نشر اولوندو. کتابدا شعرلرین اورژینالی ایله یاناشی، اونون فارسجا چئویریسی ده وئریلیبدیر. بهروز منزوی شعرلری فارسجایا ترجومه ائدیب.
منزوی‌نین تورک شعرلری بیرینجی دؤنه زنگان شهرینده نشر اوْلان دان اولدوزو مجموعه‌سینده یاییملاندی.
منزوی شعرلرینده آذربایجان فولکلورو و افسانه‌لریندن چوخلو فایدالانیب‌دیر.
منزوی‌نین آتاسی اوستاد محمد منزوی ده شاعیرایدی و ایکی دیل ده شعر یازاردی. محمد منزوی شهریارین حیدر بابایه سلام منظومه‌سینه بیر نظیره یازیب‌دیر. بۇ نظیره حسین منزوی‌نین فارسجا ترجمه‌سیله برابر حیدربابانین ترجومه‌سی سوْنوندا وئریلیب‌دیر.




#Article 269: حق (دوز) (163 words)


حق معناسی لغتده یانی دوز و ثابت بیرشی ء .حق تعریفی نهج البلاغه ده دوز وثابت معناسی وئریر .حق تارینین آدلاریندان وصفتلریندن دی و حقوقدا اونون معناسی یانی بیرزادکی قانون اوندان یاردیم ائدیر.حقی باطلین ضدی و عدل ودوزلوق معناسی ائدیبلر .

حق تورکی دیلده یانی دوز و ثابت و ایریلمین بیرزاد .اثبات حق قضاوت ده یانی دوزلوقا یتیشماق و دوزلوقی ثابت ائتماق حقوق بیلنلر اوندان نئچه تعریف پایلاشیبلار.

المنجدعربی کتابی اونی ثابت بیرشی و عدل ونصیب وحزم معناائدیب .ويند شايد (Windscheid) و ساوينى (Savigny)اونی قانون وئرن قدرت واراده بیلیبلر و آلمانىلی هرنج (Ihering) اونی بیرمصلحت بیلیب کی قانون اوندان حمایت ائدیر

تورکی دیلده حق یانی دوز و بو کلمه بو عربی لغتین معناسی دی .

حق دن عربی دیلده نئچه لغت آیریلیب

حقوق:یانی بیرزدا کی ایش گورن اونی آلار

حقیقت:بیرزادکی دوزدی و واردی

محقق:بیرکیمسه کی دوزلوقا گوره ودوزلوقی تانیماقا چالیشیر

تحقیق:بیرایش کی دوزلوقی تانیماقا گورولور

احقاق :یانی دوزلوقی یرنه یتیرماق

اثبات حق:دوزلوقی دوزتماق و یرینه قویماق

مستحق:اوکس کی بیر دزلوقون صاحبی دی

حقانیت:دوزلوق




#Article 270: حميده رئيس‌زاده (139 words)


 حميده رئيس زاده نين ترجمه حاليندا بئله يازيريق:

چاغداش قادينلاريميز ايچره گؤزل و دويغولو شعرلر يازماقلا شهرت تاپان و اوخوجولارين نظرينی اؤزونه جلب ائدن شاعره لردن بيريسی حميده رئيس زاده دير کی شعرده سحر تخلص ائدير.

اونون طبعينی سيناماق ايچون بيز اونون احساسلی بير شعرين نمونه ايچون بوردا يازيريق:

غم پنجه سی چالماقدادير

حسرت ياش اولوب گوزللره دولماقدادی،دای گل!

گوزياشلاری آخماقدا سئل اولماقدادی،دای گل!

هجران توری دونيانی قفس تک بورويوبدور

دنياکيمی ،باغريمدا دارالماقدادی،دای گل!

سال داغلارا های،گؤيده بولودلار ديله گلسين

ياپراق کيمی وارليق بويو سولماقدادی،دای گل!

هجرينده گئچن لحظه لری يانقلی سازتک

غم پنجه سی،آه زخمه سی،چالماقدادی،دای گل!

سنسيزليگه دؤزمک نه ساياق ممکن اولارميش

دؤزودوم،دؤزوموم جانيمی آلماقدادی،دای گل!

گل قوی گؤنشين بايداسی دنيايه جالانسين

باغريمدا قارانليق ايزی قالماقدادی،دای گل!

ياتماز، يولونو گؤزلريم اولدوزکيمی گؤزلر

گؤزلر کؤکو، حسرتله سارالماقدادی،دای گل!

هرگؤن سحر آدديملارينين ماهنيسين ايزلر

آچميش سحرين باغری قارالماقدادی،دای گل!




#Article 271: حوسئين جاوان (270 words)


آشيق حوسئين جاوان - ميكاييل اوغلو حوسئين ۱۲۹۵ -نجي گونش ايلينده قاراداغين گرمه‌دوز ماحالینين اوتو كندينده آنادان اولموشدور. حوسئين آتاسينی چوخ ائركن ايتيرميش، عاييله آغيرليغی آناسی زؤهره‌نين چيينينه دوشموشدور. اونا گؤره ده، آشيقين عاييله‌سی قوزئی آذربايجانا كؤچموش و ايكی ايل آغ‌دامين شرف‌خانلی كندينده ياشاميش، سونرا قاسيم ايسماعيل اوو رايونون دلمحمدلی كندينه كؤچموشدولر. حوسئين اوشاقليقدان ساز و سؤزه علاقه باغلاميشدی و همان وورغونلوق تاثيری كؤلگه‌سينده او، ۱۱ياشيندا ايكن بير مۆدت  آشيق علسگرين قارداشی اوغلو آشيق موسايا شاگيردليك ائتميشدير. سونرالار آشیق بير اوستاد كيمي ایرانا قاييتميش و گونئی آذربايجانليلارين توی مجلسلرينين بزه‌يی اولموش.

آشيق حوسئين جاوان ۱۳۱۹ -نجی ايلدن اساس ياراديجيليغا باشلاميش، ايلك شئعرلرينى فرمان و سونرالار جاوان تخلصو ايله يازميشدير. آشيق حوسيئن ۱۳۲۴-نجی ايلده دئموكرات فيرقه‌سی‌نين ايش اوسته گلن چاغلاری اونون فعال عوضولريندن اولموش و اؤز كسگين شئعرلريله طاغوت رئژيمينين علئيهينده دورموشدور و فيرقه طرفيندن آشيقلار بيرلييينين باشچيسی اولور. آمّا بو باشچيليق چوخ چكمه‌دن ۱۳۲۵-نجی ايلين ۲۱ آذرينده شاه قوووه‌لرينين طرفيندن فيرقه داغيليب، فيرقه باشچيلاری هره‌سی بير طرفه قاچديقدان سونرا، حوسئين جاوان دا تبريزده باش ساخلايا بيلمه‌دييی اۆچون كندلرينه گئدير. سوراغيندا اولان دؤولت مامورلاری آشيغين تعقيبينده اولورلار و آشيق نهايت قوزئی آذربايجانا گئدير.

آشيق بو زامانلاردا دا ياراتماقدان ال چكمير و آذربايجان آشيقلارينين بير، ايكي، اوچ و دؤردونجو قورولتايينين نوماينده‌سی اولموشدور. ۱۳۲۹-نجی ايلدن باشلاياراق بير بيرينين دالينجا آشيقين بير نئچه كيتابی چاپ اولموشدور: ۱۳۲۹دا آشيغين آرزولاری، آزادليق ماهنيلاری، ۱۳۳۲ده شئعرلر، ۱۳۳۵ده صدفلي ساز، ۱۳۳۸ده قوشمالار، ۱۳۴۱ده شئعرلر، ۱۳۴۵ده دانيش تئللی سازيم، ۱۳۵۸ده باهار كيمی و... كيتابلاری آد آپارماق اولار.

آشيق حوسئين جاوان عؤمور بويو وطن حسرتیيله و وطنداشلاریيلا گؤروش حسرتیيله ياشاميش، آمّا تاسسوفلر اولسون كی عاشيق اؤز آرزیسينا چاتمادان ۱۳۶۵-نجی ايلده گنجه شهرينين قاسيم ايسماعيل اوو رايونوندا ابديليك حياتا گؤز يومموشدور.




#Article 272: تیلیم‌خان دیوانی (112 words)


حکیم تیلیم خان دیوانی - عنوانیله ترکمن تیلیم خانین شعرلرینی احتوا ائدن کیتاب.

ایلک دؤنه اولاراق تیلیم خان دیوانی، علی کمالی طرفیندن مۆختلیف نوسخه‌لر اوزوندن توپلانیب و اکبرخان رزاقی و حسین محمدخانی یاردیمی ایله یاییملا حاضیرلانمیشدیر. آنجاق سون زامانلارا قدر یاییملانمامیشدیر.

بو دیوان 1385-1386 ـ نجی ایللرده تیلیم خانین کندداشی آقای اسدالله امیری طرفیندن حاضیرلانمیش و دیوانین بیرینجی جیلدی عنوانیلا چاپ  اوْلموشدور.
بوتون شعرلر بو دیواندا آذربایجان تورکجه‌سینده و عرب و لاتین الفبالاریلا وئریلمیشدیر. بو کیتابی حسین محمدخانی گونئیلی رئداکته ائتمیش و اورخون یایین ائوی طرفیندن نشره حاضیرلانمیشدیر. کیتابین صحیفه‌لری‌نین سایی 288 دیر.

قوم شهرینده اوتوران شاهسئون شاعیری بختیار فرخ دا حکیم تیلیم خانین شعرلرینین بیر بؤلومونو توپلاییب آنجاق هله چاپ اولماییب‌دیر.




#Article 273: حیدر جمال (817 words)


حیدر جاهید اوغلو جمال ـ(دوغوم: ۱۰ ژوئن ۱۹۴۷؛ اؤلوم: ۵ دسامبر ۲۰۱۶ مسکو)  سياست آدامی، یازیچی، فیلسوف و شاعیر.

اصلا شوشالي اوْلان حئیدر جامال قاراباغين مشهور ساريجالي‌لار نسليندن‌دير. او، 1947-جي ايلده موسکوادا آنادان اوْلوب. هله اوشاق ايکن شوشايا - آتا يوردونا کؤچن عاييله‌سي بوردا دا چوخ قالمير. يئني‌دن گئري دؤنور.
سووئت دؤورو داغيلارکن حئيدر جامال آرتيق بؤيوک بير فيلوسوف ايدي. او دؤورده آرتيق اونو بؤيوک مؤللیفلر تانيييرديلار، آما بئله چاپ اوْلونموردو. او، SSR (ساوئت سوسیالیست رسپوبلیکاسی) دؤورونده ايسلام ديرچه‌ليش پارتيياسي‌نين ايداره هئيتي‌نين عوضوو ايدي. تاجيکيستانداکي حاديثه لرده چوخ فعال ايشتيراک ائتميشدي. آنجاق حئيدر جامال حاقيندا 90-جي ايللرين اوللرينه قدر بئله گئنيش معلومات يوخ ايدي. من حئيدري حتّي آلپينيست کيمي تانيييرام. چونکي او، اوزون مودت آلپينيست اوْلوب. تاجيکيستاندا تامير (/؟پامیر) داغلارينا ديرماشيب. او دؤورده ايشله‌مه‌مک قانونلا ياساق ايدي. آنجاق آلپينيست اوْلدوقدا ايسه هم موعيين قدر ماعاش آليردين، هم ده داغلارا چيخيردين. حئيدر جامال تامير داغلارينا چيخارکن اوردا هم فارس ديليني اؤيرندي، هم ده اوردا اوْلان صوفي طريقتلري ايله چوخ جيددي علاقه يه گيردي. يعني حئيدر جامالين تاجيکيستاندا تکجه آلپينيستليگي يوخ ايدي، او، عئيني زاماندا اوردا ايسلامي اؤيره‌نيردي. بۇ سببدن ده او، اوزون مودت تاجيکيستاندا ياشاييب.

ح.هئريسچي‌نين سؤزلرينه گؤره، حئيدر جامال 60-جي ايللرين سونلاريندا سوسیالیست ساوئتلر بیرلیگی‌نين خاريجي ديللر اينستيتوتونون فرانسيز ديلي شؤعبه‌سينه داخيل اولور:
اوردا ايکي ايل اوخويور. آما بۇ اينستيتوتدا کيمسه آذربايجاني تحقير ائتميشدي. حئيدر ده اونا قارشي فيزيکي گوج تطبيق ائدير. بونا گؤره ده حئيدري ايکينجي کورسدان اينستيتوتدان اوزاقلاشديريرلار. دئمک ايسته‌ييرم کي، حئيدرين ايلک دفعه باش‌آغريسي آذربايجان ميلتچيليگينه گؤره اوْلوب. اينستيتوتدان چيخارديلديقدان سوْنرا حئيدر آلپينيزم‌له مشغول اوْلوب. چونکي آلپينيزم اونا سربست حيات وئريردي.

حئيدر جامال هم ده مشهور هئيکلتاراش ميکاييل عبدوللانين قوهومودور.

تاجيکيستاندا فارس ديليني اؤيرنمه‌سي حئیدر جامالا ايسلامشناسليغا ياخينلاشماسينا کؤمک ائدير. ح.هئريسچي‌نين سؤزلرينه گؤر، ايسلام ديرچه‌ليش پارتيياسي‌نين ياراديلماسيندا ايشتيراک ائدن حئیدر جامال بۇ پارتييانين ايداره هئيتي‌نين عوضوو اوْلوب:

حئيدر جامالين روسييا تئلئويزيياسيندا آذربايجان موضوسوندا بير چوخ سوژئتلر و موصاحيبه‌لر حاضيرلاديیب و هر زامان ائرمني‌لره قارشي اوْلوب. حتّي او، بير دفعه دئدي کي، ايرانين آتوم پروقراميندان نه ياپيشميسينيز، ائرمنيستانين آتوم ائلئکتريک ستانسيياسي وارسا، بلکه اونلارين کيچيک، ميني-آتوم بومبالاري دا وار. حئيدر بونو دفعه‌لرله دئييب. او، هميشه ائرمنيستانين چوخ قورخو تؤرتديگيني، روسييايا گرک اولماديغيني بيلديريب. ايندي حئيدر جامال روسييانين ان بؤيوک فيلوسوفو ساييلير. او، عوموميتل، روسييانين چوخ بؤيوک سياسي خاديمي‌دير. اونون اوردا بؤيوک چکيسي وار و من بۇ حؤرمتين شاهيدي‌يم. من اؤزوم ده موسکوادا اولارکن بير چوخ علمي ديسکوسسييالاردا ايشتيراک ائتميشم. اوردا اونون نوفوذونو دا گؤرموشم.

من حساب ائديرم کي، حئيدر جامال آذربايجان اۆچون چوخ بؤيوک بير مکتب‌دير. او، تکجه آذربايجانلي کيمي يوخ، هم ده بير شوشالي کيمي دانيشير. چونکي اونون بابالاري 1905، 1918، 20-جي ايللرده ائرمني غصبکارلاري ايله شوشادا دؤيوشوبلر. حئيدر هميشه بابالاري‌نين ائرمني‌لرله نئجه دؤيوشمه‌لريندن منه دانيشاردي. من حساب ائديرم کي، حئيدر جامال ايندي ده ائرمني غصبکارلارينا قارشي ايدئولوژي صحنه‌ده موباريزه آپارير، آذربايجانلا بير يئرده اولور. اؤزو ده هئچ واخت وطنيني اونوتماييب. حئيدر جامالين فرقلي دوشونجه‌لري اولا بيلر، آما اونون وطن‌پرورليگيني بيز شوبهه آلتيندا قويا بيلمه‌ريک. اونون آذربايجانا موناسيبتي اؤز وطنينه موناسيبتي‌دير. منه ائله گلير کي، آذربايجان خالقي و حکومتي هميشه حئيدر جامالين بؤيوک اهميتيني درک ائتمه‌لي‌دير. حساب ائديرم کي، بو، بيزيم چوخ اوزاق‌ووران توپوموزدور. و بۇ توپون دا قدريني بيلمک لازيمدير.

حئيدر جامال سون دؤور خاراباقالميش پوست‌سووئت عالمي‌نين، خوصوصن روسييانين دا ان گؤزه‌ده‌ير سونونجو فيلوسوف-موتفککيري ده ساييلماليدي. غريبه دير، روسييا فلسفي فيکري محض حئيدر جامال سايه‌سينده اؤز ایحاطه دايره‌سينه ايسلامي قبول ائديب، اونون ان عولوي، موباريز جهتلريني اؤز کونتئکستينه کؤچوروب، بۇ دفعه غربه دئييل، محض ياشيل بايراقلي ايسلاما اوز توتوب...

موسلمان صوفيليگيني ده حئيدر گيزلي کلئريکاليزم سايير، بۇ قناعتيني چوخ درين فلسفي آراشديرمالارييلا علمي شکيلده ثوبوت ائدير... حئيدر جامال ايسه کلئريکاليزمي اينکار ائدرکن باشقا جور دوشونور، اونو کشاترييا ،يني حربي کاستا نوماينده‌لري - موجاهيد، اينقيلابچي فدايلرله (اؤزو ده اينتئللئکتوال و آیدین فدایي‌لرله!) عوضله‌مگي لازيم بيلير، يعني بير الده کيتاب، ديگرينده توفنگ! يعني معاريفچي‌لرين دئديگي کيمي اينتئلليگئنت‌لر يوخ... بير ده يوخ!...ديقت ائدين، اينتئللئکتواللار، اؤزو ده سيلاهلي اينتئللئکتواللار ايجتيماعي شووروموزون رهبري اولماليديرلار...

حئيدر جامال ايستعدادي، باخ بوردا بيزيم تسليمچي، تفتيشچي ضياليلارا اؤز لازيمي جاوابيني وئرير، ايسلامي کلئريکاليزمدن آزاد ائتمک کيمي آغير بير دوستورون حليني آختاريب تاپير: ايسلامين باشليجا هدفي محشر گونو، دقيق دئسک، آخيرت سئوداسي‌دير. يعني آدي بؤيوک حرفله يازيلاجاق فوتورولوژي گله‌جک . کلئريکال‌لار ايسه اونون زامان آنلاييشيني بۇ گله‌جکده دئييل، اوزاق کئچميشده گؤرمک ايسته‌يير، کؤهن، نوستالژي روايتلرله باشيميزي قاتيرلار. شيعه مذهبي تکجه دئکادانس روحلو مرثيه خانليق دئييل، اونون جانلي جؤوهري گله‌جگي سسله‌ين مئهدي‌چيليک‌دير، يعني ايمام مئهدي اينتيظاري! يعني سؤزون اصل معناسيندا اينقيلاب...

حئيدر جامالدا بوتون صؤحبت‌لر اوْرتا عصرلر خورافاتيندان، اسکولاستيکاسيندان تام آزاددير. اونون اثرلرينده بوتون بونلار ان موعاصير غرب تفککورو ايله ده ايضاح اوْلونور – مثل‌چون، ايمام مئهدي ميستئريياسي جامالا گؤره اينسانين گيزلي پسيخولوژي ايمکانلاري‌نين سون آندا اوزه چيخماسييلا علاقه داردير...

حئيدر جامال اؤز فلسفي داياقلارييلا بيليرسيز، کيمي خاطيرلادير؟ - شاه ايسماييل مئهديچي‌ليگيني! حئيدرده آذربايجان فلسفي مکتبي‌نين بۇ واجيب شرطي يئني‌دن برپا اوْلونور...

بو ياخينلاردا حئیدر جامالين استراتئژي آراشديرمالار مرکزينده اوچ معروضه ايله چيخيش ائتديگيني سؤيله‌ين ح.هئريسچي‌نين سؤزلرينه گؤر، بۇ معروضه‌لر نابوککو، قاراباغ و دياسپور مسله‌لرينه عاييد اوْلوب:

کرئملين اؤزونده ده بير چوخ مسله‌لرده حئيدرين دئديگي سؤزلره قولاق آسيرلار. من اونون دا شاهيدي اوْلموشام. يعني حئيدر جامال ميقياسيندا اينسان آرتيق دؤولتلرين قولاق آساجاغي بير اينساندير.




#Article 274: حیدربابایه سلام (292 words)


حیدربابایه سلام, سید محمد حسین شهریارین، آذربایجان تورکجه‌سینده یاراتدیغی شعر اثری. حیدربابایه سلام کیتابی‌نین آدی خشگناب کندینین یاخینلیغیندا اوْلان حیدربابا داغیندن آلینیب. بۇ شعر دونیانین ان آدلیم فولکوریک اثرلریندن‌دیر. بۇ شعر ایندی میشیگان بیلیم‌یوردوندا اصلی دیل‌ده تدریس اوْلونور و شعر بوتونلوک‌له اوستاد شهریارین اوز سسی‌له بۇ بیلیم‌یوردون رسمی سایتیندا دینلمک اولار.

شهریارین حیدربابایا سالام منظومه‌سی اونون اثرلری ایچینده بیر تایسیز شعردیر. شهریارین بوتون شعر اینجه‌لیک‌لری بۇ شعرده توپولانیب‌دیر. بۇ اثر شعر، حیکمت، دیل‌ین قودرتی و ذئهنین گوزل‌لیک‌لرینی بیریئره گتیرن اثردیر.

حیدربابا ایلدیریم‌لار شاخاندا

سئل‌لر-سولار شاققیلداییب آخاندا

قیزلار اوْنا صف باغلاییب باخاندا

سالام اولسون شوکتیزه-ائلیزه

منیم‌ده بیر آدیم گلسین دیلیزه

شهریارین حیدربابایا سلام اثری یاییلاركن سسی هر یانا دوشدو. چوْخ اوخوندو و سئویلدی و خالقیمیزی سئویندیردی. جان اوستونده اوْلان ادبیات بیرده باشدان دیرچلدی. دیللرینی اونودان آذربایجان شاعیرلری دیللرینه دؤندولر، اللرینه قلم آلدیلار و شهریاری اؤیدولر. حیدربابایه سلام منظومه‌سینه یازیلان نظیره‌لردن بونلار سایماق اولار:

حیدربابا اوقده‌ر آدلی- سانلی  اوْلموشدوركی فارسلاردا شهریاری تانتیدیراندا، اونو، حیدربابا شاعیری آدلاندیردیلار. فارسلار دا بئله بیر اثری اله گتیرمه‌یی آرزولادیلار. چوخلو شاعیرلر- فارس دیللی و تورك دیللی حیدربابانی فارسیجایا چئویرمه یه جان آتدیلار. یوزلرجه فارسی ترجومه سی مئیدانا گلدی. آنجاق هئچ بیری بیه نیلمه دی. حتا شهریاردا نئچه دؤنه حیدربابانی فارسجایا ترجمه ائتمه یه چالیشیرسا دا اومودونو الدن وئردی.

كوردجه ترجمه (چاردولی لهجه‌سیله) شهریارچی كورد مۆحقیقی، محمدرضا نیری
گیلكجه ترجمه‌سینی سیامك سلیمانی روشن
سووئت دیللری، روس، گورجو، ائرمنی و باشقا- باشقا سووئت اؤلكه لری نین دیلینده چاپ  اوْلموشدور. 
حیدربابانین اینگیلیسجه یه پرکارین ترجمه سی
بو ترجمله، 1993 جو ایلده چاپ اولاراق، دؤنه لرله یاییلمیش و دونیا ادیب لری طرفیندن قارشیلانمیشدیر.
آلمانجا ترجومه سی برلن ده اسماعیل میتاگ و ائته میتاگ ایله بیرگه چئویرمیش و چاپ  اوْلموشدور.
حیدربابانین روسجایا ترجمه سی، اؤزه ل بیر موقعیت قازانیر. حیدربابا تکجه روس دیلینه یوخ، بلکه سووئت بیرلیینده شایایان بوتون خالقلارین دیللرینه ده ترجمه  اوْلموشدور.




#Article 275: خئییر یوردو (188 words)


خئییر یوردو مدرسه‌سی و یا مدرسه صلاحیه، تورکجه‌ده اؤیرتیمن گئدن، اورمیه شهرینده میرزا فضل الله مجتهد اورموی الیله قورولان مدرسه. بو مدرسه‌نین قورولوشو تورک دیلینی مدرسه‌لرده رسمی اولماغیندا دؤنوش بیر نؤقطه‌سی حیساب اولونور. مجتهد اورموی اوزو بو مدرسه‌نی ایداره ائدیردی.
خئییر یوردو مدرسه‌سی گونئی آذربایجان و ایراندا ایلک مودرن مدرسه‌لردن حیساب اولونور. بو مدرسه‌ده تحصیل دیلی و بوتون مفردات تورکجهده ایدی. فارسجا بیر یابانجی دیل کیمی هر گون بیر ساعات کیمی ماراقلانانلارا درس وئریلیردی.

١٩١٨ دوغوش ایلی (١٢٩٦ گونش ایلی) تورك اوشاقلاري و گنجلري بو مدرسه‌ده توركجه‌ده اولان مارش و سورود اوخويوردولار. بو مارش محمد امين يورداقول (1944-1869) طرفيندن يازيلميشدير.

من بیر توركم، دینیم جینسیم اولودور

سینه‌م، اؤزوم آتش ایله دولودور

اینسان اولان وطنی‌نین قولودور

تورك ائولادی ائوده دورماز، گئدرم!

یارادانین كیتابینی قالدیرتمام

وطنیمین بایراغینی آلدیرتمام

دوشمنیمی، وطنیمه سالدیرتمام

تانری ائوی ویران اولماز٬ گئدرم!

بو تورپاقلار اجدادیمین اوجاغی

ائویم٬ كؤیوم٬ هپ بو یوردون بوجاغی

ایشته وطن٬ ایشته تانری قوجاغی

آتا یوردون ائولاد پوزماز٬ گئدرم!

تانریم شاهید٬ دوراجاغام سؤزومده

میللتیمین سئوگیلری اؤزومده

وطنیمدن باشقا شئی یوخ گؤزومده

یار یاتاغین دوشمن آلماز٬ گئدرم!

آغ كؤینكله گؤز یاشیمی سیله‌رم

قارا داشلا پیچاغیمی بیله‌رم

وطنیم‌چون اوجالیقلار دیله‌رم

بو دونیادا كیمسه قالماز٬ گئدرم!




#Article 276: خامنه (106 words)


خامنه شرقی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری دیر. بۇ شهر شبیستر بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومونده یئرلشیب.

بو شهر تبریز - سالماس یولونون قیراغیندا و میشو داغلارینین اتگینده یئرلشیب دیر. خامنه قوزئی‌دن دریان، باتی دان شرفخانا و شینداوا و دوغو دان شبستریدن قوشنو دور.

بو شهرین جمعیتی ۱۳۳۵ایلینده ۴٬۸۰۰ نفریمیش کی ایندیلیکده ۲٬۷۵۰ نفره یئتیشب دیر. خامنه نین بوتون اهالی‌سی آذربایجان تورکجه‌سینه دانیشیللار و شیعه دیلر.

خامنه‌نین اصلی یئملی‌سی زنجبیلی چورگ دیر کی اونا کؤکه دییلر. اریگ، قؤز و بادام دا اونون آیری یئملی‌لری دیر.

بو بیماریستان‌دا ییرمی بئش (۲۵) تخت واردیر کی ۱۳۵۰ ایلینده، خامنه شهرینده دوزلینیب دیر و اؤنون تخصص‌لاری اوشاقلار و آروادلار و دؤغماگ بخشی دیر.




#Article 277: خانقاه سرخ (اورمو) (114 words)


قیزیل خنیه کندی اورمو بؤلگه‌سینین، نازلی بؤلومو و قوزئی نازلی قصبه‌سی نده یئرلیشیب. بعض قایناق‌لارین گؤسترمه‌سینه گؤره قیزیل خنیه کندی آذربایجانین آددیم قوشوقجوسو اولان دنبلی حیران خانیمین بسلنمک یئری اولاراق بو آذربایجانلی شاعیره ایسه بو کندده بسلنیب‌دیر.

بو کند نوشین شهرین باتی‌سیندا یئرلشیبدیر.

۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 1469 نفر اهالی سی و 362 عائیله سی وار. قیزیل خنیه‌نین بوتون اهالی سی آذربایجان تورکو اولاراق آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار. بو کندده یاشایان‌لارین بؤیوک حیسه‌سی سوننو شافعی اولاراق کوره سوننودورلر،آنجاق بورادا بیر بؤیوک آزلیق شیعه تورکلردن‌ده یاشاییرلار.

آلما ، اوزوم ، تاخیل و... قیزیل خنیه نین اؤنملی اورون‌لری‌دیرلر.اورمونون نین آق سیمان زاوودودا بو کندین اراضیسینده یئرلشرک، اهالی‌نین بیر حیسه‌سی اورادا چالیشیرلار.




#Article 278: خانه گاه توربه سی (132 words)


جلفا رایونونون خانه گاه کندینده ، علینجه چایین ساحیلینده اورتا عصرلره عاید ائدیلن خانه گاه توربه سی اورتا عصر خانه گاه یاشاییش یئرینین مرکزینده دیر. علینجه چای خانه گاهی معمارلیق کمپلکسینین ترکیبینه داخیل دیر. توربه بیناسیندا قاپی یئرینین اوستوندن دوشموش کیتابه لی داش لؤوحه خانه گاه مسجیدینده ساخلانیلیر.توربه نین گونبزی داغیلمیشدیر. گیریش باش طاغینین معمارلیق الئمنت لری مؤمنه خاتون توربه سینین آیرینتیلارینا اوخشاییر.توربه سردابه پلانین دا دوزبوجاقلی فورمادا اولوب ، داش و کرپیجدن تیکیلمیشدیر. برکیدیجی ماده کیمی آهک (آهنگ) قاتیلمیش گج محلولوندان ایستیفاده ائدیلمیشدیر. ایچریسی  گج له سووانمیش دیر. توربه یوخاریدا تاجواری فورمادا تاماملانمیش دیر. اوزونلوغو 5/3 متر ، ائنی 85/2 متر ، هوندورلویو 2 متر دیر. اینشاسیندا فیروزه یی کاشی دان دا ایستیفاده اولونموشدور. مشهور متفکیر و شاعیر فضل الله نعیمینین مزاری بورادا دیر. 2004 جو ایلده اساسلی تعمیر اولونموش دور.




#Article 279: خوداآفرین کؤرپولری (103 words)


خوداآفرین کؤرپولری — آراز چایی‌نین اۆستونده تیکیلمیش تاریخی کؤرپولر دیرلار. خوداآفرین کؤرپولری ایکی تاریخی کؤرپویه دئییلیر؛ 

قدیم زامانلار بو تاریخی کؤرپولر آذربایجان‌ین قوزئی و گۆنئی قیسمتلرین بیربیرینه باغلاردیلار. بوگۆن بو تاریخی کؤرپولر، ایران و آذربایجان جومهوریتی‌نین سینیریندا یئرلشیبلر، کؤرپولرین بیر طرفلری ایران توپراقلاریندا و بیر طرفلری ده آذربایجان جومهوریتی‌نین توپراقلاریندا یئرلشیب. کؤرپولر ۱۰۲۷–جی میلادی ایلده شددادی حکمداری محمد اوغلو فضل (فضل بن محمد) طرفیندن اینشاء ائتدیریلیب. اونیکال معمارلیق آبیده‌سی اولان کؤرپو ده آذربایجان معمارلیق مکتبینین اوصولو ایزله نیلمکدیر. آقا محمد شاه قاجارین آذربایجان نا یوروشو زامانی بیر حیصصه‌سی اوچورولسادا سونرادان برپا ائدیلیب. طبیعی قایالار اوستونده اینشاء ائدیلن کؤرپونون بیر حیصّه‌سی دؤوروموز قدر قالیب.




#Article 280: خزر دنیزی (512 words)


خزر دنیزی - بؤیوک‌لوگونه و بعضی فیزیکی–جوغرافی علامتلرینه گؤره دونیانین ان بؤیوک گؤلودور. خزر دنیزی اوروپا و آسیانین کسیمینده یئرلشیر. اونو دونیانین باشقا ایری سو حوضه‌لری ایله بیلاواسیطه علاقه‌سی اولمادیغینا گؤره گؤل ده آدلاندیریرلار. بۇ باخیمدان خزر دونیادا ان بؤیوک گؤل‌دور.

خررین ساحه‌سی ۳۸۰ مین مربع کیلومتردیر. ساحیل خطینین عومومی اوزونلوغو (پئری متری) ۶۳۸۰ کیلومتردیر. ان اوزون ساحه‌سینین اوزونلوغو ۱۲۰۵ کیلومتر، انی ۵۵۴ کیلومتر، ان درین یئری ۱۰۲۵ متردیر. خزرین سویّه‌سی اوقیانوس سطحیندن ۲۸ متر آشاغیدادیر.

خزر دنیزی حاقیندا ان قدیم معلوماتلارا آسوریا گیل قابلارینین اوزرینده‌کی یازی‌لاردا راست گلینیر و او گونئی دنیزی آدلانیر. یونان تاریخ و جوغرافیاچیسی هکاتی میلتسکینین (میلاددان قاباق ۶-جی عصر) اثرلرینده بۇ دنیز کاسپی و هیرکان کیمی آدلانیر. بیرینجی اتنونیم او زامان دنیزین گونئی-باتی ساحیل‌لرینده، موعاصیر آذربایجانین اراضی‌سینده یاشامیش کاسپی خالقینین آدی ایله علاقه‌داردیر. ایکینجی آد دنیزین گونئی-شرق کونجونده یئرله‌شمیش هیرکان اؤلکه‌سیندن (فارسجا «جاناوارلار اؤلکه‌سی» دئمک‌دیر) یارانمیشدیر. هر ایکی آد هرودوت طرفیندن ده ایستیفاده اولونور (میلاددان قاباق ۵-جی عصر). داها سونراکی قدیم مؤلفلر بۇ آدلارلا یاناشی، جوشقون و هیرکان دنیزی آدلارینی ایشلدیرلر. قدیم روس الیازمالار عابیده‌لرینده خزر دنیزی گؤی (مونقول-تورک‌لردن گؤتورولموش‌دور)، خارزم (آمودریا چایی‌نین آشاغی وادی‌سینده یئرلَشن و اراضی‌سی خزر دنیزینده قدر اوزانان خارزم دولتی ایله باغلی)، خوالین، دربند و س. کیمی آدلاندیریرلار. خزر اطرافیندا یاشایان خالقلار دا بۇ دنیزده موختلیف آدلار وئرمیشلر، مثلاً: روسلار خوالین، تاتارلار آغ دنیز، تورکلر کیچیک دنیز، چین‌لیلر سی‌های، یعنی باتی دنیزی. روسیه‌ده کاسپی آدی ۱۶-جی عصرین اوّل‌لرینده مئیدانا گلمیش‌دیر. خزر اطرافیندا یئرله‌شمیش دیگر اؤلکه‌لرده بۇ سو حوضه‌سی: آذربایجان‌دا-خزر (خزرلر ۵–۱۰ عصرلرده دنیزین قوزئی-باتی ساحیل‌لرینده مسکونلاشمیش تورک‌دیلی میللت‌دیر)، ایراندا مازندران، قازاخیستاندا و تورکمنیستاندا کاسپی دنیزی کیمی آدلاندیریلمیشدیر. بوتؤولوک‌ده، موختلیف واختلاردا، موختلیف خالقلار خزره ۷۰-ه قدر آد وئرمیش‌لر.

خزرده چوخلو میقداردا آدالار وار
(پیرآللاهی، پلیتا، زوریا، موغان داشی، کور داشی، قاراسو و س)

آبشرون یاریم‌آداسی - آذربایجان جومهوریتینده

وولقا، تِرِک، اورال، کور، قوسارچای، قودیال‌چای، ولوله‌چای، سومقاییت‌چای، ویلش‌چای، لنکران‌چای و آستاراچای

آذربایجان جومهوریتی

ایران

قزاقیستان

روسیه

تورکمنیستان

خزر - اهمیتلی نقلیات یولو و اطراف موحیطین و هاوانین تمیزلیگینده اهمیتلی فاکتور اولماقلا یاناشی قیمتلی طبیعی یاتاقلارا مالیک‌دیر. خزرین اساس ثروتی نفت و قازدیر. ۱۹۹۴-جو ایلین سپتامبر آییندا باتی دؤلتلرینین کونسرتلری ایله باغلانان قرارداد «عصرین قراردادی» آدلانیر. آپاریلان تدقیقاتلار گؤستریر کی، خزر دونیادا بؤیوک نفت آنباری‌دیر. حال-حاضیرده آذربایجان جومهوریتینده حاصیل اولونان نفتین ۶۷٪ی، قازین ایسه ۹۵٪ی خزردن چیخاریلیر. خزر نادیر و قیمتلی بالیق نؤعلری ایله ده زنگین‌دیر.

آبشرون یاریم‌آداسیندان شرقده، نفت‌له زنگین بؤلگه‌ده دنیزین ۱۰۰ متر درین‌لیگینده مِتال بونؤوره‌لرین اوستونده ۱۰۰-دن چوخ صونعی آداجیقلار تشکیل اولونوب استاکادالار دوزلدیلمیشدیر. استاکادالارین عومومی اوزون‌لوغو ۴۰۰ کیلومتر-دن چوخدور. استاکادالارین اوستونده چوخ مرتبه‌لی یاشاییش ائولری و ایجتیماعی بینالاری اوْلان «نفت داشلاری» شهری یارادیلمیشدیر.

خزرین قوملو چیمرلیکلری اهالی‌نین سئویم‌لی ایستیراحت یئری‌دیر. خزرین زومرود سویو، «قیزیل» قومو، اولترابنؤشه‌ای گونش شوعاعلاری یای آیلاریندا توریست‌لری جلب ائدیر.

خزر دنیزینین فاونا و فلوراسینین اؤزونه مخصوص زنگین‌لیگی وار. او باشقا دنیز و گؤل‌لردن سئچیلیر. خزرین فاوناسی تیپیک دنیز فاوناسیندان جیدّی فرقلنیر. خزرین ساحیل زوناسیندا اوچ قوروق یارادیلمیش‌دیر: آذربایجان جومهوریتینده قیزیل‌آغاج، روسیه‌ده هشترخان، تورکمنیستان‌دا خزر. خزرده ۹۲۰-یه یاخین حئیوان نوعو یاشاییر. خزرده اونورغالیلارین ۷۹ نوعی موجوددور. بونلاردان باشقا خزرده ۱۰۱ بالیق نوعو ده موجوددور. خزر دنیزینده، نره، اوزون‌بورون، قایا بالیغی، آغ قیزیل‌بالیق، قیزیل بالیق، خزر سییه‌نیینین بئش نوعو، دنیز سیفی، زییاد، گولمه، چکی، خشم و باشقا بالیق نوعلار وار.




#Article 281: خزرلر (2012 words)


خزر تورکلری یوخسا خزرلر (Xəzərlər)، (عبریجه: כוזרים kuzarim)، (آنادولو تورکجه‌سی: Hazarlar)، (عربجه: خزر)، خزرلر و یا خزر تورکلری اساساً شیمالی قافقازدا و وولقابویو اراضی‌ده یاییلمیش، بیر چوْخ تورک منشالی خالق‌لارین ائتنوگئنئزینین فورمالاشماسیندا ایشتیراک ائتمیش قدیم تورک طایفالاریندان بیری.
خزرلر یا خزران کوچگون تورک خاقان‌لارین باتی شاخه‌سیندن آییرلانیب و ۵۳۰-اونجو میلادی ایل‌ده خزر دنیزین اوستونده و قفقاز منطقه‌سیندن ایران و آذربایجانی اؤز امپئریاسی‌نین داخیلینده قرار وئرمیش‌دیر و بیر بویوک دؤولتی دوغو آوروپا قیسمتینده تشکیل ائتمیش‌لر.
عصرلرله داوام ائدن ساسانی-بیزانس محاربه‌لری اساس ترانزیت یول‌لارین خزر دؤولتی اراضی‌سین‌دن کئچمه‌سینه سبب اوْلدوغون‌دان ایران، هیند و چین‌دن آوروپایا گئدن یول‌لارا خزرلر نظارت ائدیر، ایپک یولون‌دان الده ائتدیک‌لری چوخ‌لو وئرگی روسومون‌دان موزدلو اسکرلردن عبارت بؤیوک اوردو ساخلایا بیلیردی‌لر. اؤلکه‌ده چوخ‌لو یاشاییش مسکنی و شهرلر سالینیردی. تاریخچی‌لر بون‌لارین سیراسیندا ایتیل، سمندر، بیلنجر، سارکئل، کئرچ، سووار، بولقار، باقاندی و باشقا شهرلرین آدینی چکیر. بعضی شهرلرین آدی یازانین دیلین‌دن آسی‌لی اولاراق، فرق‌لی وئریلیر. مسئلن، تاماتارخا (یونان) – تموتاراکان (روس). بزن ده شهرین آدی یازیلان دیله کالکا شکلینده ترجومه ائدیلیر؛ ۸. یوز ایلدن خانبالیک آدلانان اوولکی ساراشئن (آغ قالا) شهری اربدیل‌لی منبع‌لرده آل-بایدا (آغ شهر) کیمی وئریلمیش‌دیر.
خزر خاقان‌لیغی‌نین خزر دنیزی‌نین قوزئی-باتی یاخاسیندا فورمالاشماسی دا تصادۆفی دئییلدی. خزر دنیزی (گؤلو) تاریخ بویو تورک بوی‌لاری‌نین اهاته‌سینده اوْلدوغون‌دان اوغوز خان‌دان توتموش، ساقا-قامر، ماننا و آلبان ائلبی‌لری‌نین، گؤی-تورک و خزر خاقان‌لاری‌نین، چینگیز و امیر تئیمورون دا قوردوغو ایمپئریالارین اورتاسیندا یئرلشیردی. باشقا خالق‌لاردان فرق‌لی اولاراق، تورک طایفه‌لاری مین ایللر بویو بۇ دنیزین باشینا دؤنه-دؤنه فیرلانمیش، اونون حدودسوز دنیز دئییل، بؤیوک گؤل اوْلدوغونو گؤرموش‌لر. بۇ دنیز-گؤل اساساً ساحلینده یاشادیغی بویون آدی ایله تانینمیش‌دیر:
کاسپی (کاسپی بویو)
خزر (خزر بویو)
آلبان (آلبان بویو)
کیماک (کیماک بویو)
قوزغون (قوز بویو)
باهریل-اوز (اوز بویو)
قورقان (قورقان بویو) و س.

خزرلرین اؤزو ایسه بۇ دنیزی خزر دئییل، قورقان آدلاندیرمیش‌دیر.
تاریخی منبع‌لره گؤره، گورجو حؤکمداری میروان (ائ.ا.167-123) خزر هوجوملاریندان قورونماق اۆچون دریال (دار-یول) کئچیدینده ایستئهکام قورموش‌دور. ائرمنی تاریخچی‌سی م. خورئن‌لی (V عصر) یازیر کی، II عصرین سونو و III عصرین اول‌لرینده (193 و 213 – جو ایللرده) خزر و بارسیل بوی‌لاری بیرلیکده آلبان اؤلکه‌سین‌دن کئچیب، ارمن (ارمنییه) تورپاق‌لارینا گیردی‌لر. ساسانی-بیزانس محاربه‌لرینده اول‌لر آرتساک حؤکمدارلارینا کؤمک ائدن خزرلر III-IV عصرلرده اساساً ارمن اراضی‌سینده گئدن بئله ساواش‌لاردا داها چوْخ بیزانس اسکرلرینه یاردیم ائدیردی‌لر و طبیعی کی، یول‌لاری آذربایجان‌دان کئچیردی.
قربی هون ایمپئریاسی‌نین تابئلیگینده اوْلان خزر بوی‌لاری آتیللانین اؤلومون‌دن (۴۵۴) سوْنرا توپارلانیب، موستقیل سیاست یئریتمک فورصتی الده ائتدی‌لر، حتی ۴۵۷-ده یول‌لارین‌داکی ساسانی قارنیزون‌لارینی داغیدیب، ایران تورپاق‌لارینا ائندی‌لر و اورالاری یاغمالایاراق، آذربایجانا قاییتدی‌لار. همین دؤنمده کور-آراز بؤلگه‌لرینده مؤحکملنیب، ایبئریا و ارمنیه طرفه باسقین‌لار ائتدی‌لر.
بو اولای‌لاردان واهیمه‌یه دوشن ساسانی‌لر حتی بیزانس‌دان یاردیم ایستمک مجبوریتینده قالمیشدی. بۇ دؤنمده آوروپانین گؤبیینده یارانان آوار تورک دؤولتی خزرلری ده اؤز تابع‌لیگینه آلمیشدی. خزرلرین V عصرده بیر مدت آوار دؤولتی‌نین ترکیبینده اولماسی فورصتین‌دن یارارلانان ساسانی شاهی قوباد (488-531) اونلارا قارشی چوخ‌لو ایستئهکام‌لار اینشا ائتدی. بعضی منبع‌لره گؤره، گویا دربنده قدر بئله ایستئهکام‌لار قۇرولدو.
خزر دؤولتینی قوران بی‌لر گؤیتورک خاقان‌لاری سولاله‌سین‌دن، آشینا سویون‌دان ایدی‌لر، لاکین بوتؤولوکده خزرلر میلاددان اؤنجه اورمو گؤلو هؤوزه‌سین‌دن چیخان بارسیل – آذر بویلاریندان اولوب، خزرین قوزئیینده مسکن سالان تورک‌لر ایدی. خزرلر موستقیل دؤولت قورانا قدر ساقات (ایسکیت)، هون و آوار تورک حؤکمدارلارینا تابع اوْلان بوی‌لاردان اولموش، زامان-زامان اونلارلا بیرلیکده، بزن ده آیری‌لیقدا آلبان، ایبئر و ائرمن اراضی‌لرینه یوروش‌لرده بولونموش‌لار.
آتیللادان سوْنرا هون ایمپئریاسی آیری-آیری حیسه‌لره پارچالانیر. بون‌لاردان بیری ده آز مدتده آوار دؤولتی‌نین واسسالینا چئوریلن خزر توپلومو ایدی. بۇ دؤنم‌لرده خزر دنیزی‌نین قوزئی یاخالارین‌داکی خزر یوردلاری شرقده قودرت‌لی ایمپئریایا چئوریلمیش گؤیتورک خاقان‌لیغی‌نین باتی سینیرلارینی تشکیل ائدیردی و بۇ سبب‌دن خزر بی‌لری ایلک چاغ‌لاردا همین تورک دؤولتی‌نین باتی‌داکی تمسیلچی‌سی سیفتیله تورک-خزر علاقه‌لری‌نین گئنیشلنمه‌سینه، اونلارین دؤولتچی‌لیک گلنیین‌دن بهرلنمه‌یه چالیشیردی‌لار. خزر توپلومونو یؤنتن بی‌لرین ایستیی یالنیز 558-جی ایلدن سوْنراکی ایللرده گئرچکلشمه‌یه باشلادی. نووه‌سینی خزر توپلومونون تشکیل ائتدیگی مرکزلشمه ایله باش‌لانان بؤلگه بی‌لری‌نین بیرلشمه‌سی نتیجه‌سینده دؤولت قوروم‌لاری تدریجاً عرصه‌یه گلدی، 630-جو ایلده گؤیتورک ایمپئریاسی‌نین سوقوتون‌دان سوْنرا بوگونکو گونئی روسیه چؤل‌لرینده یئنی قودرت‌لی بیر خزر خاقان‌لیغی دوغولدو.
خزرلرین اطرافیندا بیرلشن تورک بوی‌لاری‌نین بیر قیسمی خزرین گونئی و باتی یاخالاری ایله یوخاری قالخان‌لار، بیر قیسمی ده ساقات، هون و آوارلاردان قالان طایفه‌لار ایدی: قامر، کابار، کئدار، گؤگر، آقاچری، هون، آغ هون، قارا هون، هایلانتورک، ساراقور، اوتیقور، کوتریقور، بولقار، ساویر و س. یهودی دینینی قبول ائتمیش خزر خاقانی ایوسیف ایسه یازدیغی مکتوبدا خزرلره داها یاخین قوهوم سوی سایدیغی یالنیز اون بویون آدینی چکیر، مکتوبدا بون‌لاردان ایکی‌سی‌نین آدی تام اوخونمور:
اوقور، توریس، آوار، اوقوز، بیز.ل، ت.ر.نا، خازار، یانور، بولقار، ساویر

اوردودا موزدلو اسکرلردن ده ایستیفاده ائدن خزرلر ماهیر دؤیوشچولر ایدی. ساواش‌لاردا بؤیوک خاقان هئچ واخت ایشتیراک ائتمزدی، دؤیوشه گئدن قوشونون باشیندا شاد تیتولو اوْلان خاقانین اوْغلو یا دا یابگو، ائلتبر، تودون کیمی یوکسک دؤولت ممورو، بؤلگه بی‌لری، حاکم سولاله‌دن اولان‌لار دوروردو. بؤیوک محاربه‌لر واختی ایسه کومان‌دان خاقان بی اولوردو. تاریخی منبع‌لرده دئییلیر کی، ساواشدا مغلوب اوْلوب قایی‌دان‌لاری، خصوصیله خاقان بیی بؤیوک جزا گؤزلییردی، بؤیوک خاقان اونون وار-دؤولتینی یاغمالادیر، اؤزونو ده عائله‌سی ایله بیرلیکده ایجتیمایت قارشی‌سیندا روسوای ائدیر، بزن اؤلومونه ده فیتوا وئریردی.
ساسانی-خزر موناسیبت‌لرینده خزر اوردوسو زامان-زامان دییشن مؤوقئ توتموش‌دور. خزرلره قارشی فارس‌لار داوام‌لی اولاراق دیگر قافقاز خالقلاریندان باجاریقلا ایستیفاده ائدیردی‌لر. ارساق سولاله‌سی دؤورونده داها چوْخ بیزانسا قارشی بیرگه ووروشان خزرلر، ساسانی سولاله‌سی واختیندا اکثر حال‌لاردا بیزانسین موتتفیقی کیمی چیخیش ائدیردی. بۇ سیاست خزرلرین گونئی و قوزئی آذربایجان‌داکی ماراق‌لارینا اویغون قۇرولور، آذربایجاندا نفوذ دایره‌سینی آرتیرماق ایسته‌ین‌لره قارشی اولوردو. محض، بیزانس-خزر اتفاقی ساسانی دؤولتینی چؤکدوروب، 627- جی ایلده بیردفه‌لیک مهو ائتدی، بون‌دان سوْنرا اؤزونه گله بیلمه‌ین ساسانی‌لر بیر نئچه ایل سوْنرا ایسه ایسلام اوردولاری‌نین تاپداغی آلتینا دوشدولر.
عرب-خزر قارشیدورماسی 652-جی ایلدن باشالندی. خیلافتله عئینی دؤنمده قودرت‌لی دؤولته چئوریلن خزرین اساس ماراق دایره‌لری آوروپایا یؤنلسه ده، هله بیر نئچه عصر آذربایجاندا عرب-خزر ساواش‌لاری سنگیمه‌دی، گاه عرب اسکرلری دربنده، بیلنجرییه قدر قالخدی، گاه دا خزر دؤیوشچولری اردبیله، موصولا، ارمنه قدر ائندی. تاریخی منبع‌لرده دئییلیر کی، خزر خاقانی‌نین اوْغلو بارجیل 730- جو ایلده اردبیلی توتور، آذربایجان – ارمنیه حاکمی جراحی و موسلمان اسکرلری اؤلدورور. بون‌دان سوْنرا آلبانیا بؤلگه‌لرینده موختلیف دسته‌لره آیریلدیقلاریندان عرب‌لرین عکس-هوجومو باشاری‌لی اولور، حتی بارجیل موغاندا اسیر دوشمک تهلوکه‌سی قارشی‌سیندا قالیر. یئری گلمیشکن، قئید ائدک کی، بارجیلین بۇ یوروش مارشروتونو شرح ائدن بعضی خزرشوناس‌لار گونئی آذربایجانی دئییل، یالنیز قوزئی آذربایجانی گؤستریرلر. مسئلن، خزرلره عایید بر نئچه کیتاب یازمیش آرخئولوق-تاریخچی س. آ. پلئتنئوا ایوسیف خاقانین یهودی الیفباسی ایله یازیلمیش مکتوبون‌داکی د.رالان و آر.د.ویل شکلینده وئریلن یئر آدلارین‌دان بیری‌نین دریال کئچیدی، دیگری‌نین ایسه گویا قافقاز آلبانیاسی اراضی‌سینده یئرلشن آردئبیل اوْلدوغونو یازیر 

خزرلر قوزئیده قوردوق‌لاری ایمپئریانین سینیرلاری ایچینه چکیلن‌دن سوْنرا دا گونئی آذربایجان اهالی‌سی بیر مدت عرب‌لره قارشو ووروشدو. یالنیز بابک اؤلن‌دن سوْنرا آذربایجاندا عرب ائکسپانسیاسی باشا چاتدی.
خزر دؤولتی ۱۰. یوز ایلین اورتالاریندان آرتیق سون ایللرینی یاشاییردی. خزر دنیزی‌نین او بیری باشین‌داکی تورک توپلومو ایچینده یارانماقدا اوْلان یئنی سلجوق هئگئمون‌لوغو خزرین بۇ باشین‌داکی تورک دؤولتی‌نین مؤوجود اولوسلاراراسی حربی-دیپلوماتیک رولونون اهمیتینی آزالدیردی. یوخاریدا روس کنیازلاری گوجلنیب، خزر بؤلگه‌لرینه واختاشیری هوجوم‌لار ائدیر، دوغودان آخینلا گلن کومان-قیپچاق بوی‌لاری‌نین تضییقی گوج‌لنیر، هاکیمیتده بیر-بیرینه قارشی، اهالیده ایسه هاکیمیته قارشی آرتان نارازی‌لیق‌لار دا اؤز نتیجه‌سینی وئریردی.
خزرلر آرتیق یئنی مینیل‌لییه دؤولت‌سیز کئچدی‌لر. خزر ایمپئریاسین‌دان گئنیش اراضی‌لرده قالان تورک بویلاریندان بعضی‌لری یئنی گلن کومان-کنگر-قیپچاق سویداش‌لارینا قاریشدی، دیل‌لرینه یئنی قیپچاق ائلئمئنت‌لری داخیل اوْلدو. عئینی بوی‌دان بعضی‌لری آرالی دوشوب اوزاقدا، بعضی‌لری ده بیر-بیرینه یاخین بؤلگه‌لرده قالدی. خزر توپلومون‌داکی خریستیان قاقاوز بویو مولدووا و پولشادا، موسلمان کوموک، قاراچای-بالکار بوی‌لاری خزر دؤولتی‌نین ترکیبین‌دکی قافقازدیل‌لی (چئچئن-اینقوش، آبخاز، آوار، لاک، دارگین، کاباردین، آدیق، چرکز و س.) و ایراندیل‌لی (اوسئتین) قونشولاری ایله یاناشی خزر-آزاق-قارا دنیز آراسیندا، قوزئی قافقاز داغ‌لاری‌نین اتک‌لرینده یاشاییر. یهودی خزرلرین بیر قیسمی کریمدا قالدی و بورا XI-۱۶. یوز ایللر بویو ایتالیادا خازاریا//قازارییا کیمی تانیندی. اونلارین بیر قیسمی ده ایندی کارای (کارایم) آدی ایله پولشا و لیتوادا یاشاییر. یهودی خزرلرین بیر حیسه‌سی آذربایجانین قوزئی بؤلگه‌لرینه قاییتدی. آرال اطرافی بؤلگه‌لرده اوتوران و خزر تورکمن‌لری کیمی تانینا بویون باشچی‌سی یابغونون سویون‌دان تؤره‌ین‌لر ده سلجوق ایمپئریاسینی قوردولار. خزر توپونیمی آذربایجان‌دان آنادولویا قدر یاییلمیش‌دیر. تورکیه‌ده بون‌لارین چوخو یئنی آدلارلا اوز اولونسا دا، بعضی‌لری هله ده قالیر:
واندا – خازارا (قارابویون)، خازار (کیرکجالی)
ترابزوندا – خزرقراد (ایکی دره)
کارسدا – کیچیک خزریان (کیچیک سوت‌لوجه)
کایسئری و بینگؤلده – خزر-شاه،
ائلازیغدا – خازار (پلیاژکؤی)، خازار گؤلو
خزرلرین ایلکین وته‌نین هارا اولماسی دا علمده موباهیسه‌لی اولاراق قالماقدادیر. VI عصرده ائفئس‌لی ایوهانن بۇ یوردون ایسکیتیا اوْلدوغونو، یعنی خزر دؤولتی‌نین اراضی‌سینی گؤستریر. بیزانس تاریخچی‌سی فئوفان نیکیفور ایسه خزرلرین بؤیوک خالق اوْلدوغونو و اونلارین بئرزیلیا اؤلکه‌سین‌دن چیخدیغینی دئییر.
نیکیفورون دئدیگی بئرزیلیانین داغیستان‌دان یوخاریدا اولماسی مومکون‌دور، چونکی اورالاردا خزرلره ان یاخین بارسیل تورک طایفه‌لاری یاشامیش‌دیر، لاکین بورا هر ایکی بویون ایلکین آتا یوردو یوخ، ایکینجی آتا یوردو اولا بیلر. دوغرودور، بعضی تاریخی قایناق‌لار بارسیل‌لری هون و بولقار بوی‌لاری ایچینده وئریر، لاکین مویسئی خورئن‌لی خزر – بارسیل بیرلشمه‌سین‌دن دانیشیر.

آذربایجان تورکلرینین ائتنوگئنئزینده و آذربایجان دیلینین (آذربایجان تورکجه‌سینین) فورمالاشماسیندا خزرلرین بؤیوک رولو اولموشدور. تصادوفی دئییل کی، دیلچی ئلبروس عزیزوو موعاصیر آذربایجان دیلینین بعضی دیالئکتلرینین یارانماسینی خزرلرله باغلامیشدیر. ائرامیزین ایلک عصرلریندن باشلایاراق خزرلر قوزئی قافقازدان موتمادی اولاراق قافقاز آلبانییاسی اراضیسینه یوروشلر ائدیرلر. سککیز-دوققوز عصرلرده خزر-عرب موحاریبه لرینین اکثریتی ده محض آذربایجان اراضیسینده باش وئرمیشدی. بونلارین نتیجه‌سینده خزرلرین بیر حیصه سی تدریجاً آذربایجان اراضیسینده مسکونلاشمیشدیر. آذربایجاندا خزرداغ (فوزولی رایونو)، خزریورد (وردوباد رایونو)، خزر-یایلاق (لئریک رایونو) توپونیملری خزر ائتنونیمینی ساخلامیشدیر. قییاسددین قئیبولایئو قئید ائدیر کی، آذربایجانداکی ترنویت، ولاشلی، کبیرلی، قاراچورلو و ب. توپونیملر خزرلرین ترن، کولاس، کعبهر و کاراچور طایفالارینین مسکونلاشدیغی یئرلردیر.
X۱۰. یوز ایلین اورتالاریندا خزرلر حاقیندا تبری‌نین معلوماتینی شرح ائدن آکادمیک ب. دورن یازیر: ایسلام‌دان اؤنجه خزر دربندی ایفاده‌سی آذربایجانین گونئیینده رئی ایله ایراک آراسین‌داکی شهری بیلدیریر 
تبرییه گؤره، خزرلرله ووروشان خوسروو انوشیروان اونلاردان ۱۰ مینینی آذربایجاندا یئرلشدیردی. VI عصرین ایکینجی یاری‌سین‌داکی اولای‌لاردان بحث ائدن ال-بلازوری هله انوشیروانین (۵۳۱-۵۷۹) واختیندا خزر آخینی‌نین دینئوئره قدر اوزاندیغینی، جورزان و ائررانین بۇ دؤنمده خزرلرین علینده اولدوغونو سؤیلییر و محض بۇ ساسانی شاهی‌نین خزرلرله قوهوملوق علاقه‌سی قورماغا جهد ائتدیگینی دئییر
خیلافت اوردولاری ایله VII عصرین اورتالاریندا قارشی‌لاشان خزرلرین خئی‌لی حیسه‌سی اول کوردن یوخاری، سوْنرالار ایسه دربنددن یوخاری چکیلمه‌لی اوْلدو. لاکین ایسلام دؤورونده ده اونلار آذربایجانی تام ترک ائتمه‌دی‌لر. عرب-خزر قارشیدورماسی باشلایاندا آرازدان یوخاری بیر سیرا بؤلگه‌لر و گورجوستانین بیر حیسه‌سی خزرلره تابع ایدی. ال-بلازوری قئید ائدیر کی، بؤیوک بوغا واختیندا شامخور شهری یئنی‌دن قۇرولدو و بورایا خزر اهالی‌سی یئرلشدی  قبه‌لنی خزر آدلان‌دیران همین تاریخچی قئید ائدیر کی، ۷۳۷ – جی ایلده ده میروان ۴۰ مین خزری سامور-شابران آراسیندا یئرلشدیردی. بعضی تورک بوی‌لاری‌نین خزرلری صابیر آدلاندیرماسی (ال-مسعودی) فاکتینی دا نظره آلدیقدا و او دؤنمده آران-شیروان بؤلگه‌سینده 100 مین صابیر عائله‌سی‌نین (یاریم میلیون خزر) یاشادیغینی خاتیرلادیقدا  اوندا بوگونکو آذربایجان تورک‌لری‌نین فورمالاشماسیندا خزر فاکتورونون اؤنمین آیدین اولور.
خزر تاریخینده قدیمه ائندیکجه اونلارین آذربایجانلا باغلی‌لیغی آرتیر. خزرلرین آذربایجان‌دان شیمالا گئتمه‌سینی آرخئولوژی دلی‌لر ده تسدیقلییر. آرخئولوق‌لارین داغیستاندا آپاردیق‌لاری تدقیقات‌لار گؤستریر کی، اول‌لر بورادا اولمایان یئنی تیپ‌لی مادی مدنیت نؤوو میلاددان اؤنجکی مینیل‌لیکده، اساساً VII – IV عصرلردکی بعضی سلاح نؤولری، لولی‌لی سو دولچاسی، آتچی‌لیقلا باغلی فرق‌لی نسنه‌لر نومونه‌سی گونئی قافقازدان گتیریلمیش‌دیر . خزر آرخئولوژی مدنیتی‌نین تدقیقاتچی‌سی س. آ. پلئتنئوا یازیر کی، آکتاش چایی‌نین قولو یاریکسو کناریندا سالینمیش آزار (خازار)-قالا م.اؤ II – م.س I۱۰. یوز ایللر بویو فاصیله‌سیز مدنیت قات‌لاری ایله سئچیلیر  عرب‌لرین آذربایجانا آیاق آچدیغی ایلک چاغ‌لاردا آراز قیراغین‌داکی بئیلقاندا بیر کندلی‌نین خزر دیلینده سلیس دانیشماسی (ال-کوفی) فاکتی خزرلرین دانیشدیغی دیلین او دؤورده خالق آراسیندا گئنیش یاییلدیغینی گؤستریر. کارت‌لی تاریخی عابده‌سی همین چاغدا تیفلیسده دانیشیلان دیل‌لر سیراسیندا خزرلرین دیلینی (خازارولی) ده قئید ائدیر . بۇ دئییلن‌لر آذربایجان و تابئلیگین‌دکی بؤلگه‌لر خزر مملکتی‌دیر (تبری) فیکرینه حاق قازاندیریر و خزرلرین ایلکین آتا یوردونو محض آذربایجاندا آختارماغا ایستیقامت وئریر. ماراق‌لی‌دیر کی، ایوسیف خاقان خزر دنیزی‌نین آدینی خزر دئییل، بۇ دنیزین گونئی ساحلینده یاشایان بوی‌لارین آدی ایله قورقان آدلاندیریر. بۇ دا گؤستریر کی، خزرلر قوزئیه ساقا بوی‌لاری ایله و اونلاردان بیر نئچه عصر سوْنرا گونئی آذربایجان‌دان گئتمیش‌لر. بورادا خزر آدی‌نین آذر شکلینده ایشلنن واریانتی دا کمکه گلیر.
قدیم آذر بوی‌لاری ایچینده یارانان بۇ ایکی دیالئکت فرقی هر هانسی بیر ائتنونیمله ده فرقلن‌دیریله بیلردی. گؤرونور، ابن خالدونون خزرلر تورکمن‌دیر  دئمه‌سی محض بۇ فرقی بیلدیریر. بۇ گون آذربایجان دیلی ایله تورکمن دیلی آراسیندا اوْلان همین فرق آیدین گؤرونور. حتی، آذربایجان سؤزونون بۇ دیل‌لرده تلففوز فورماسی دا قدیم دیالئکت فرقینی اورتایا قویور. هله نئچه عصر اول تورکمن شاعری اندالیپ اوغوزنامه اثرینده دئییردی:
کی آندان سونق ایراک، شیروان-شاماکقا،
تاکی خزربئچان، آرزیلوم یاکقا…

کی آندان سونق باریپ ائیرانی آلدی،
ایراک، خزربئچان، تئیراننی آلدی.

آذربایجان اهالی‌سی‌نین آذر دیلینده دانیشدیغینی قئید ائدن عرب – فارس منبع‌لرینه و آزری بؤلگه‌سینی م.اؤ. ۸. یوز ایلده اورمو گؤلو ایله کرکوک آراسیندا گؤسترن آسور قایناغینا  اساسلانیب، خزرلرین ایلکین آتا یوردونون آزاری ایله بیتیشیک اوْلان قدیم بارس بؤلگه‌سی اوْلدوغو قئید ائدیلیر. آسور، اورارتو یازی‌لاریندا پارسوا // بارشوا شکلینده وئریلن همین بؤلگه ماننا چارلیغی‌نین ترکیبینده ایدی و بوردان چیخیب، قوزئی آذربایجانا، اورادان دا قوزئی قافقازا گئدن بارسیل – خازار بوی‌لاری بورادا ایکینجی بارسیل – خزر آتا یوردونو سالمیش، بۇ یئنی یورددا مین ایل سوْنرا دیگر سویداش‌لارینی توپارلاییب، قودرت‌لی خزر ایمپئریاسینی قورموش‌لار.




#Article 282: خلج تورکجه‌سی (236 words)


خلج تۆرکجه‌سی یا دا خلج دیلی یوخسا خلججه — تورک دیللری آراسیندا ان سون بلیرلنن دیل اوْلموشدور. اسکی تورکجه‌نین خوصوصییتلرینی ان یاخشی شکیلده قورودوغو ایدیعا ائدیلن خلججه اسکی تورک دیلی آرقوجا نین داوامی ساییلیر و حئیرت وئریجی اؤلچوده گؤگ تورکجه‌یه یاخیندیر. تورکولوگییادا خلج دیلی دئینده بۇ دیل قصد ائدیلیر. خلج دیلی‌نین کؤکو ساییلان آرقوجانین آدی، ایلک ۷۵۹–۷۸۰ لاردا اورتا آسیا مانی دینی متنلرینده کئچیر. بیر سیرا آراشدیرماچیلارا گؤره ۸–۱۱-نجی یوزایللر آراسیندا آرقولار اوغوزلارا باغلی خلج قوروپونون قونشولوغوندا یاشاییردیلار و زامانلا اونلاردان بوگونکو آدلاری اولان خلجی آلیبلار.

لهجه عاییله‌سی بونا رغما یاشایان ان اسکی تورکی (تورکیک) دیل اولان خلج دیلی، اوغوز دیللریندن دئییلدیر و چوواش دیلی کیمی تک باشینا تورک دیللری‌نین موستقیل بیر قولونو تشکیل ائدیر. نتیجه ده، آذربایجان تورکجه‌سی نین هر هانسی بیر لهجه‌سی ده ساییلابیلمز.

خلج دیلی‌نین نئچه لهجه و آغزی واردیر. بۇ لهجه‌لر آراسینداکی مؤوجود فرق، تلخاب لهجه‌سینده اولدوغو کیمی، بعضاً او قدر بؤیوکدور کی خلجی تک بیر دیل دئییل، تورک دیللری عاییله‌سی‌نین  خلج دیللری آلت‌قوروپو  اولاراق صینیفلندیرمه‌نین داها اویغون اولا بیله‌جه‌ای دوشونجه‌سینی اورتایا آتان دیلچیلر اوْلموشدور.

خلجیستان، ائتنیک آذربایجان و ائتنیک فارسیستانین بیرلشدیگی منطقه‌ده یئرلشن خلجیستاندا ۴۵–۸۰ آراسیندا خلج کندی واردیر. بونلار ایکی قوروپدان تشکیل تاپیر. بیرینجیسی ساوه و خرقان آراسی (مرکزی نووخراندیر)، ایکینجی‌سی قوم شهری و غربینده‌کی سولطان‌آباد آراسینداکی منطقه‌دیر. بیرینجی قوروا «خلج-ای ساوا» ویا «قاهیر»، ایکینجی قوروپا ایسه «خلج-ای امیر حوسئینلی» دئییلیر. خلجلر بورادا بیر نئچه یاشاییش بؤلگه‌سینده جیندیرلی، قاراخانلی، یئتیملر، صفره‌لی، ایسماییللی، کیردیللی، شیکارلی، قاراگه‌ده، هسخالی، بایراملی و.س. کندلرینده یاشیییرلار.

 
 
 




#Article 283: خنجر (223 words)


خنجر – قیسا ایکی تیللی سویوق سیلاح اولوب سیممئتریک (متناسب) دسته یه مالیک دیر. بیچاقدان فرقی اوندا دیر کی ، اونون ایکی تیلی واردیر. خنجر لر ایکی تیله مالیک اولدوقلاریندان اونلارین کسمه بوجاغی ایکی دفعه بؤیوک دور بونا گؤره ده نیسبتا کوتدور. بو خصوصیت لر خنجره کسمک یوخ ، ان چوخو دئشمک اۆچون تطبیق اولونماغا ایمکان وئریر.

دیگر طرفدن خنجرلرین قالین اولماسی اونلارا یوکسک استابیلیک ( مستقرلیک ، پایدارلیق) وئریر. فورماسینا (قالیب) گؤره ایکی قروپا (گروه) بؤلونورلر: اوچ بوجاق و یاستی ان کسی یینه مالیک اولانلار.  خنجرلرین اوزونلوغو 50 سانتیمتره قدر اولور. اونلار سیلاحی کیمی یاخین مسافدن آپاریلان دؤیوش لرده ایستیفاده ائدیلیر.

هله قدیم زامانلاردان اینسانلار البه یاخا دؤیوش لرینده اؤزلرینی قوروماق اۆچون بئله سیلاح دان ایستیفاده ائتمیش لر. ایلک خنجرلر آغاجدان و سوموک دن حاضیرلانمیشدیر. بیر چوخ حال لاردا خنجر کیمی حئیوان بوینوزلاریندان دا ایستیفاده اولونوردو. متال(فلز) دؤورو قدیم قویاندان خنجرلر میس دن حاضییرلانماغا باشلاییر

دیگرلریندن فرقلی اولاراق میس دن حاضیرلانان خنجرلر یوکسک کسیجیلیک قابیلییتینه مالیک ایدیلر. میسین متال کیمی خاصیت لرینین آشاغی اولماسی بئله خنجرلری یالنیز 20 سانتیمتره قدر دوزه لتمه یه ایمکان وئریردی. سونرالار دمیرین کشفیندن سونرا خنجرلر دمیر دن حاضیرلانماغا باشلاییر. اونلاردان آشوریالار ، یونان لار و ماکئدونویالیلار گئنیش ایستیفاده ائتمیش لر. XIX عصرده قافقاز خالیق لاریندا خنجر ان گئنیش یاییلمیش سیلاح ایدی. اونلار خنجری حتی اودلو سیلاح لا بیرلیکده گزدیریردیلر. تؤرک اوردوسوندا دا خنجر عسگرلرین استاندارت سیلاحینا چئوریلمیشدیر.




#Article 284: خوجا احمد یسوی (709 words)


خوجا احمد یسوی ایسلام دونیاسی‌نین بؤیوک عارفلریندن

خوجا احمد یسوی 12و13 عصیر تورک و ایسلام دونیاسی‌نین ان بویوک حکیم‌لریندن و بلکه ان بویوک اره‌ن درجه‌سینه یتریمیش احمد خوجا یسوی دیر. احمد یسوی یا آتایسوی ایکینجی پیغمبر آدلانیب زیرا خالق بیه نی سینه سونولان ینی بیر سبک ده شعر ایبداع اتدی کی ، اونون آماجی تورک خالقینی موسلمان (مسلمان)ائتمک‌یدی. بۇ سبک یونوس ایمره واسیطه‌سی‌له 13- اونجو عصرده ان یوکسک سوییه‌یه چیخدی. احمد یسوی 1093میلادی ایلینده دونیایه گلیب و 1166سنه سی وفات ادیبدیر.خوجا نین دوغوم یری 160کیلومتری‌سی‌یا ایندیکی آدیلا تورکیستان شهرینین اوته سینده سایرام یا اسفیجاب کندینده اوْلوبدور. بۇ توْرپاق‌لار گونئی قازاخیستانا عاییددیر. مزاری‌ایسه شهرینده قازاق‌لار، قیرقیزلار، اوزبک‌لر و تاجیک‌لرین اوجاغی‌دیر. روایته گوره امیر تئیمور خوجا احمد یسوی‌نی رویاسیندا گوروب و بوخارا شهری‌نین فتح ائتمک موژده‌سین آلیر . بۇ رویادان سوْنرا امیر تئیمور یولا چیخیب و بوخارانی فتح الدیک‌دن سوْنرا فرمان وریر احمد یسوی‌نین توربه‌سینه نامینا لاییق بیر مزار تیکیلیر.

تورکيستاندا يئتيشن بؤيوک وليلردندير. آدي احمد بن ايبراهيم بن الياس يسوي اوْلوب، پيرسلطان، معليم احمد، قول خواجه احمد دئيه ده تانينار. آتاسي خواجه ايبراهيمين نصبي حضرت علی نين اوغولو محمد بن حنفيه یتیشیر. هيجري 5 اینجی یوزایلین اورتالاريندا دوغولدوغو تخمين ائديلمکده دير. احمد يسوي چوخ کيچيک ياشدا آتاسيني، 7 ياشيندا دا آناسيني ايتيرميشدير. يئسي شهرينده علم و تربييه تحصيل آلميشدير. بوندان اؤتري يسوي نيسبتييله شؤهرت تاپديغي قبول ائديلميشدير. يئسيده، ایلک آسلان بابادان درس آلدي. آسلان بابانین وفاتييلا بخارايا گئتدي. اورادا يوسف همداني يه باغلاندي و معنوي علملري تحصيل آلدي. اينسانلارا دوغرو يولو گؤسترمک اۆچون اوندان ايجازه (ديپلم) آلدی. موعليم احمد يسوي بوخارادا بير مودت درس وئردي. داها سوْنرا بۇ وظيفه ني باشقاسينا تحويل وئريب يئسييه دؤندو و بورادا طلبه يئتيشديرمه يه باشلادي. بؤيوکلوگو و شؤهرتي قيسا زاماندا ماورا النهر، خوراسان و خارزم اطرافلارينا ياييلدي. زامانين ان بؤيوک و اوستون اؤولييالاريندان اوْلدو. احمد يسوي يئتيشديرديگي شاگيردلري نين هر بيريني بير مملکته گؤندرمک صورتييله ايسلاميتين دوغرو اولاراق اؤيره ديليب ياييلماسيني تامين ائتدي. اونون بۇ شکيلده گؤندرديگي طلبه لريندن بير قيسيمي ده آنادولويا گتدیلر. بۇ وسيليله اونون تعليمي آنادولودا ياييليب تانيندي. آنادولونون تورکلره يورد اولماسي، اونون معنوي ايشاره سييله حاضيرلاندي. شاگيردلري نين سعی ايله آنادولو ابدي اولاراق تورک يوردو اوْلدو. احمد يسوي نين ان اهميتلي خوصوصيتي، عربجه و فارسجا بيلمه سينه باخماياراق چوخ ساده بير تۆرکجه‌ ايله حيکمت دئييلن تعليماتچي سؤزلري، تورکيستان تورکلري اوزرينده بؤيوک ايزلري بوراخميش اولماسيدير. منصور آتا، عبدالمالک آتا، سليمان حاکيم آتا، محمد دانيشمند، محمد بوخاري (ساري سالديق) زنگي آتا، تاج آتا کيمي آدلار احمد يسوي نين شاگيردلريدير. احمد يسوي نين بۇ شاگيردلري آنادولودا آهي ائوران، حاجي بکتاش، مؤولانا، تاپدوک امره و يونوس امره کيمي آدلاري يئتيشديرميشلر. بۇ آدلار آنادولودا، احمد يسوي نين چکديگي يولدا ايره ليله ميشلر و تورک ديليني، ادبياتيني، مدنيتيني ان گؤزل حالي ايلا گله جک نسيللره کؤچورموشلر. ساده بير تۆرکجه‌ ايله خالقين آنلاياجاغي، صؤحبت طرزينده کي حيکمت آدلي شعرلري، چيندن، مارمارا ساهه للرينه قدر ياييليب، تورک ميلتينه معنوي ايشيق اوْلموشدور. 63 ياشيندان اعتيبارن يئرين آلتيندا بير اوتاقدا ياشاميشدير. احمد يسوي هيجري 590 (1194)' ده يئسي شهرينده وفات ائتميشدير. قبيري اوزرينه توربه، 200 ايل سوْنرا، تئيمور خان طرفيندن تيکيلميشدير.

بینا چوخ گوزل و موعظظم‌دیر. بینانین ایچینده ایکی تون آغیرلیغیندا بیر قازان وارکی جوما نامازیندان سوْنرا شربت‌له دولدورولوب و جاماعاتا ایکرام ائدیلیرمیش. احمد یسوی دوغرو ، مرحمت‌لی ، قادینا سایقی‌لی، دوروست و تظاهوردن اوزاق ایسلامین اونجولریندندیر.بو بویوک حکیمین آدی نقشبندییه . بکتاشی طریقت‌لری‌له باغلی‌دیر. تورکوستان‌دا ان قدیم ایسلامی قبول ائدن‌لر قارا‌خان‌لی‌لاردی‌لار. همین قارا‌خان‌لی‌لار سامانی شاه‌لیغین ییخانلاردی‌لار.
خوجا یئددی یاشیندان علم یولون سئچیب و مذهب‌ده ایمام اعظم حنفیه‌یه منسوب مذهبی وار. خوجا حکمت یوک‌لو شعرلری دیوانی – حکمت آدلا کیتابدا ثبت اوْلونوبدور.احمد یسوی‌نین مورادی ارسلان بابا و ایلک خلیفه‌سی منصور آتا تاریخ‌ده یازیلیب‌دیر. حکیم یسوی نین حیات دیگر اره‌ن‌لر کیمین افسانه و حقیقت‌له بیرلیک‌ده گلیب چاغیمیزا چائتمیشدیر.احمد یسوی خوراسان اره‌ن‌لری‌نی مورادی‌دیر. تاریخ ترکان تاتار کیتابیندا شریعتین سیلسیله‌لری بئله سیرالانیب‌دیر: اول خوجه احمد یسوی، سوْنرا عبدالخالق غجدوانی، اوچ اولاراق شیخ نجم‌الدین کبری و دوردونجی عبدالحسن عشق سلسله‌سی. یسوی تورکوستان‌ین ایلک موقددسی و ایلک صوفی‌سی‌دیر. او عیرفانین قایناغی‌دیر.

احمد یسوینین موناجات‌نامه کیتابیندان بیر اورنک:

الهی قادرا پروردکارا
رحم قیل بندنکا ای کردکارا
اجابت سندین و مندین مناجات
ای- ای ذوالجلال جمله حاجات
الهی جاجتیم¬نی سن روا قیل
کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل
الهی ذات پاکینک حرمتیدین
آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین
منکا توفیق سوییدین سن ایچورکیل
کرم بیرله گناهیم¬نی کیچورکیل
که بیلماس¬ده گناه بسیار قیلدیم
کونکل¬لارنی بوزوب آزار قیلدیم
که هر عاصی ایرور رحمت¬کا لایق
کیل ای احد دعاغه بول موافق




#Article 285: خوجالی سوی‌قیریمی (1459 words)


خوجالی سوی‌قیریمی، ۱۹۹۲-نجی ایل فئوریه آیی‌نین ۲۵ ایندن ۲۶-سیناجان ائرمنیستان داشناک قوشونو روسییانین ۳۶۶ تیپینین کومکی‌نن خوجالی شهرینده ۶۱۳ نفر غئیری نظامی، او جومله‌دن ۱۰۶ قادین و ۸۳ اوشاق اولدوروب، ۴۸۷ نفر یارالانیب (۷۶ نفر قانونی سین‌ده آشاغا اولاراق) ۱۲۷۵ نفر گئروقان توتولوب‌لار. گئروقان توتولان‌لارین چوخو اوز ائولرینه قاییدسالاردا ۱۵۰ نفرین آلین‌یازیسی و طالئعی هله‌ده بللی دئییل. بۇ جینایت‌لر بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی طرفیندن تصدیق ائدیلمیش و ۹ دسامبر ۱۹۴۸ اینجی ایل‌ده مجمع عومومی (باش آسسامبلئیاسی) تصویب ائدیلمیش سوی‌قیریم جینایت‌ینین جزالاندیریلماسی حاقّیندا کونوئنسییا اساسیندا سوی‌قیریم محسوب اولونا بیلیر.

آذربایجان جومهوریتی‌نین رسمی آچیقلاماسینا گؤره حمله‌ده ۱۰۶سی قادین، ۸۳-و اوشاق اولماقلا توپلام ۶۱۳ آذربایجان وطن‌داشی حایاتینی ایتیرمیش‌دیر.

داغ‌لیق قاراباغ بؤلگه‌سینین ان اهمیتلی تپه‌لرین‌دن بیرینده اوْلان خوجالی قصبه‌سی ائرمنی قووه‌لری اۆچون اهمیتلی بیر عسگری هدف خوصوصیتی داشیماقدا ایدی. قصبه خان‌کندیله آغدامی باغلایان یولون اوزرینده اوْلوب بؤلگه‌نین تک هاوالیمانی اۆچون اساس مؤوقع‌سینده‌ایدی. اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی‌نین حئساباتینا گؤره خوجالی قصبه‌سی خان‌کندی‌نه توپ آتشینه توتان آذربایجان سیلاح‌لی قووه‌لری طرفین‌دن اساس اولاراق ایستیفاده ائدیلدیگی اۆچون ائرمنی قووه‌لر طرفین‌دن توپ آتشینه توتولماق‌دایدی.

دسامبر ۱۹۹۱-جی ایل‌ده خان‌کندی اطرافیندا یئرلشن و آذربایجان‌لی‌لارین یاشادیغی کئرکی‌جاهان قصبه‌سی‌نین آلینماسین‌دان سوْنرا، خوجالی قصبه‌سی تامامیله ائرمنی آبلوکاسیندا (ایشقالیندا) قالدی. ۳۰ اوْکتوبردان اعتبارن قارایولویلا نقلیات باغلانمیش و تک نقلیات واسیطه‌سی اولاراق وئرتولیوت قالمیشدی. ۲۰ نووامبر ۱۹۹۱-جی ایل‌ده خوجاوند سمالاریندا می-۸ وئرتولیوتون ائرمنی قووه‌لر طرفین‌دن وورولماسی و نتیجه‌دن بیر نئچه آذربایجان دؤولت رسمی‌لری، روس و قازاق موشاهیده‌چی‌لر داخیل ۲۰ آدامین اؤلومون‌دن سوْنرا، هاوا نقلیاتی دا کسیلمیشدی. ایشغال‌دان اول ۱۹۹۱–۱۹۹۲ قیش آی‌لاریندا خوجالی داوام‌لی اولاراق بومبالانمیشدیر. خوجالی‌دا چیخمیش قاچقین‌لارین اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتینا سؤیلدیک‌لرینه گؤره، بعضی حال‌لاردا بومباردمان‌لاری آچیقجا وطنداش هدف‌لره قارشی یؤن‌لندیریلمیشدیر. هوجوم اوولی، بیر نئچه آی‌دیر قصبه ائلئکتریک و قازدان محروم ایدی.

۹۳۶ ک. م۲لیک ساحه‌یه صاحیب، ساواش‌دان اول ۲٫۶۰۵ عاییله‌دن عبارت ۱۱٫۳۵۶ آدامین یاشادیغی خوجالی قصبه‌سی ۲۶ فئوریه ۱۹۹۲ تاریخینده یاغماغا معروض قالمیش و قصبه تامامیله یوخ ائدیلمیش‌دیر. اوزون مۆدت  جسدلرین آلینماسی بئله مۆمکون اولمادی. قصبه آلئف حاجی‌یئو امرین‌دکی تخمیناً ۱۶۰ یونگول سیلاح‌لی آدام‌دان عبارت اوْلان خوصوصی پولیس گوجو (اومون) بیرلیک‌لری طرفین‌د قورونماق‌دایدی. بون‌دان باشقا ۲۰۰ نفرلیک مودافیعه قووه‌لری مؤوجود ایدی.

ائرمنی قووه‌لری ۱۹۹۲-جی ایلین ۲۵ فئوریه ۲۶ فئوریه‌ده باغلایان گئجه‌ده بؤلگه‌دکی ۳۶۶. تیپ‌ین دسته‌ای ایله اوول گیریش و چیخیشینی قاپادیغی خوجالی قصبه‌سینده، آذربایجان‌لی رسمی قایناق‌لارینا گؤره، ۸۳ اوشاق، ۱۰۶ قادین و ۷۰دن چوْخ یاش‌لی داخیل اولماق اوزره جمعی ۶۱۳ ساکیت اؤلدورولموش، جمعی ۴۸۷ آدام آغیر یارالانمیش‌دیر. ۱۲۷۵ آدام ایسه گیروو آلینمیش و ۱۵۰ ​​آدام ایسه ایتمیش‌دیر. جسدلر اوزرینده ائدیلن آراشدیرمالاردا جسدلرین بیر چوخونون یاندیریلدیغی، گؤزلری‌نین اویولدوغو، باش‌لاری کسیلدیگی گؤرولموش‌دور. هامی‌له قادین‌لار و اوشاق‌لارین دا معروض قالدیغی تثبیت ائدیلمیش‌دیر.

کؤهنه آسالا فعال‌لاریندان مونته مئلکونیان، خوجالییا یاخین بؤلگه‌ده ائرمنی حربی بیرلیک‌لره کومان‌دیرلیک ائتمیش و قیرغین‌دان بیر گون سوْنرا خوجالی اطرافیندا گؤردوک‌لری‌نی گوندلیگینده ایضاح ائتمیش‌دیر. مئلکونیانین اؤلومون‌دن سوْنرا، مارکار مئلکونیان قارداشی‌نین گونده‌لیگینی منیم قارداشیمین یولو (می بروتهئر س رواد) باش‌لیغی ایله آبش-دا چیخاردیغی کیتاب‌دا خوجالی قیرغینی‌نی بئله تصویر ائدیر:

بیر گئجه اول آخشام ۱۱ اطرافیندا، ۲٫۰۰۰ ائرمنی دؤیوش‌چوسو، خوجالی‌نین اوچ طرفین‌دکی یوکسک‌لیک‌لردن ایره‌لیله‌یه‌رک، قصبه ساکین‌لرینی شرق‌دکی آچیلیشا دوغرو سیخیش‌دیرمیش‌لار. ۲۶ فئوریه سحرینه قدر موهاجیرلر داغ‌لیق قاراباغین شرق یوکسک‌لیک‌لرینه چاتمیش و آشاغی‌داکی آذربایجان‌لی شهری اوْلان آغداما دوغرو ائنمه‌یه باشلامیش‌لار. بورداکی تپجیک‌لر یئرلشن وطنداش‌لاری اعتیبارلی اراضیده تعقیب ائدن داغ‌لیق قاراباغ عسگرلری اونلارا چاتمیش‌لار. قاچقین قادین ریسه آسلانووا اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتینا وئردیگی آچیقلامادا «اونلار داوام‌لی آتش ائدیردی‌لر» دئیه دانیشمیشدی. آرابونون دؤیوش‌چولری داها سوْنرا اوزون زامان اومبالارین‌دان داشیدیق‌لاری بیچاق‌لاری کین‌لارین‌دان چیخاراکاق بیچاق‌لامایا باشلامیش‌لار.

بو آندا یالنیز قورو چمن‌دن اسن کولگ‌ین سسی فیت چالیردی، و جسد قوخوسونو اوچورماسی اۆچون بۇ کولک هله ائرکندی.
مونته اوزرینده قادین‌لارین و اوشاق‌لارین قیریلمیش کوکلالار کیمی سپلنجه‌ای چمنه اه‌ایله‌رک «اینتیظام یوخ» دئیه پیچیلدادی. او بۇ گونون اهمیتینی باشا دوشوردو: بۇ گون سومقاییت پوگرومونون دؤردونجو ایل‌دؤنومونه یاخینلاشیردی. خوجالی ایستراتئژی بیر مقصد اولماسین‌دان باشقا عئینی زامان‌دا بیر قیصاص آلما ائیلمیدی.

بوگونکی ائرمنیستان پرئزیدئنتی و دؤیوش مۆدت ینده قاراباغ‌دا ائرمنی گوج‌لرینه سرکرده‌لیک ائتمیش سئرژ سارکیسیانین اینگیلیس تدقیقات‌چی‌سی و یازی‌چی‌سی توماس دئ وال‌ا سؤیلدیک‌لرینه گؤره:

خوجالی‌دا اوول، آذربایجان‌لی‌لار بیزیم ظارافات ائتدیگیمیزی سانیردی، ائرمنی‌لرین وطنداش جمعییته قارشی ال قالدیرمایاجاق‌لاری‌نی سانیردی‌لار. بیز بونو [ایستئرئوتیپی/کیلیشه‌نی] قیرماغی باجاردیق؛ و حادیثه محض بو. عئینی زامان‌دا او جاوان‌لارین آراسیندا باکی‌دان و سومقاییت‌دان قاچان‌لاریندا اولماسینی آنلامالیییق.

قاراباغ حرکتی ایچری‌سین‌دکی اهمیتلی آدلاردان بیری اوْلان زوری بالایان ایسه روحوموزون جانلانماسی آدلی کیتابیندا او دؤورده آذربایجان تورک‌لرینه قارشی تؤردیلمیش سوی‌قیریم جینایتی ایله بئله بحث ائتمکده‌دیر:

بیز دوستوموز هاچاتورلا اله کئچیردیگیمیز ائوه گیررکن عسگرلریمیز ۱۳ یاشیندا بیر تورک اوشاغینی پنجره‌یه میسمارلامیش‌دی‌لار. تورک اوشاغی‌نین قیشقیریش چاغیریش‌لاری چوْخ دویولماسین دئیه، هاچاتور اوشاغین آناسی‌نین کسیلمیش ممه‌سی‌نی اوشاغین آغیزینا سوخدو. داها سوْنرا بۇ ۱۳ یاشین‌داکی تورک‌ه اونلارین آتالاری‌نین بیزیم اوشاق‌لارا ائتدیک‌لرینی ائتدیم. باشین‌دان، سینه‌سین‌دن و قارنین‌دان دری‌سینی سویدوم. ساعاتا باخدیم، تورک اوشاغی یئددی دقیقه سوْنرا قان ایتکی‌سین‌دن اؤلدو. ایلک پئشه‌سی‌نین حکیم‌لیک اولدوغونا گؤره هومانیست ایدیم، بونون اۆچون‌ده تورک اوشاغینا ائتدیگیم بۇ ایشگنجه‌لردن اؤتری اؤزومو ناراحات حیسس ائتمه‌دیم. اما روحوم خالقیمین یوزده بیری‌نین بئله اینتیقامینی آلدیغیم اۆچون سئوینج‌دن قورورلانیردی. هاچاتور داها سوْنرا اؤلموش تورک اوشاغی‌نین جسدینی حیصّه-حیصّه دوغرادی و بۇ تورک‌له عئینی کؤک‌دن اوْلان ایت‌لره آتدی. آخشام عئینی شئیی اوچ تورک اوشاغینا داها ائتدیک. من بیر ائرمنی وطن‌پرور اولاراق وظیفه‌می یئرینه یئتیردیم. هاچاتور دا چوْخ تئرلئمیش‌دی، اما من اونون گؤزلرینده و دیگر عسگرلریمیزین گؤزلرینده اینتیقام و گوج‌لو هومانیزمین موباریزه‌سینی گؤردوم. صاباحی‌سی گون بیز کیلسه‌یه گئده‌رک ۱۹۱۵-جی ایل‌ده اؤلن‌لریمیز و روحوموزون دونن گؤردوگو چیرک‌دن تمیزلنمه‌سی اۆچون دوعا ائتدیک. آنجاق بیز خوجالی‌نین و وطنیمیزین بیر پارچاسی‌نی ایشغال ائدن ۳۰ مین نفرلیک پیس‌لیک‌دن تمیزله‌مه‌ای باجاردیق.

ائرمنیستان مصلحت‌قوزاری مووسئس آبئلیان، بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی‌نین باش آسسامبلئیاسینا ائرمنیستان خاریجی ایش‌لر ناظرلیگی طرفین‌دن تقدیم ائتدیگی مکتوب‌دا، آذربایجانین حادیثه‌نی «اوتانمازجاسینا ایستیفاده» سؤیلمیش‌دیر. آبئلیان، قدیم آذربایجان پرئزیدئنتی آیاز موطللیب‌ووون چئخ ژورنالیست دانا مازالووا ایله ائتدیگی و ۲ آوریل ۱۹۹۲-جی ایل‌ده روسییانین نئزاویسیمایا قزئتینده نوماییش اولونان رئپورتاژا سؤیکنه‌رک، وطنداش‌لارین قاچیشی‌نی آسانلاش‌دیرماق مقصدی‌له قاراباغ‌داکی ائرمنی‌لرین آچمیش اولدوغو داغ کئچیدین‌دن یئرلی خالقین قاچیشی‌نین آذربایجان خالق جبهه‌سی خادیم‌لری طرفین‌دن اؤنلندیگینی مودافیعه ائتمیش‌دیر. آیریجا آبئلیان، ائرمنی‌لرین آذربایجان‌لی وطنداش‌لارا آغ بایراق ایله قصبنی ترک ائتمه چاغیریشیندا اولدوغونو سؤیله‌ین بیر آذربایجان‌لی قادینینین سؤزون‌دن سیتات ائدن اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی هئلسینکی واچ حیصّه‌سی‌نین سپتامبر ۱۹۹۲ حئساباتینا اساس‌لاناراق، حقیقتاً آذربایجان‌لی خادیم‌لری‌نین قاچماغا چالیشان‌لاری ووردوغونو یازمیش‌دیر.

داها سونراکی رئپورتاژلاردا موطللیب‌وو، ائرمنی‌لری اؤز سؤزلرینی آشکار شکیلده سهو شرح سببی‌له گوناه‌لاندیرمیش و یالنیز، «آذربایجان خالق جبهه‌سی خوجالی قیرغینی‌نین نتیجه‌لرینی اؤز سیاسی ماراق‌لارینا ایستیفاده» دئیه سؤیلدیگینی وورغولامیش‌دیر.

علاوه اولاراق، اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی ایجرا دیرئکتورو، وطنداش اؤلوم‌لره قاراباغ ائرمنی قووه‌لری‌نین بیرباشا مسئول اولدوغونو، هم اؤز حئساباتی هم‌ده مئموریال حئساباتینین آذربایجان‌لی گوج‌لرین وطنداش‌لارین قاچیشی‌نی مانیعه تؤرتدیگینی و وطنداش‌لارا آتش چیخاردیغینا داییر آرقومئنتی دستکله‌ین هر هانسی دلیلین اولمادیغی ایفاده ائتمیش‌دیر.

اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی حادیثه‌نی داغ‌لیق قاراباغ دؤیوشو ایچری‌سینده ائدیلن ان بؤیوک قیرغین اولاراق خاراکتئریزه ائتمیش‌دیر. آذربایجانمجلیسی ۱۹۹۴-جو ایل‌ده خوجالی‌دا یاشانان قیرغینی «سوی‌قیریم» اولدوغونو اعلان ائتدی.

آوروپا شوراسیمجلیس آسسامبلئیاسی‌نین ۳۱ عضوو (۱۲ تورکیه، ۸ آذربایجان، ۳ بیرلشمیش کراللیق، ۲ آلبانیا، ۱ بولقاریستان، ۱ لوکسئمبورق، ۱ یوقوسلاویا فئدئرال جومهوریتی، ۱ ماکئدونیا جومهوریتی، ۱ نوروئچ، ۱ پولشا) طرفین‌دن ایمضالانان، ائرمنیستان بوتون خوجالی‌لاری اؤلدوردولر و بوتون شهری خاراب ائتدی‌لر ایفاده‌سی‌نین‌ده ایشتیراک ائدن و ۱۹. عصرین باش‌لارین‌دان بری ائرمنیستان طرفین‌دن آذربایجان‌لی‌لارا قارشی ایشلنن سوی‌قیریم اولاراق تانینماغا آددیم آتیلماسی لازیم اولدوغونو بوتونمجلیس عضولره سؤیله‌یه‌ن ۳۲۴ نؤمره‌لی بیانات نوماییش ائتدی.

۲۰۰۹-جو ایلین فئوریه آیی‌ندا کالیفورنیا اوستان آلت سئناتی‌نین عضوو فیلیپ فوئنتئس، آذربایجان پرئزیدئنتی ایلهام علی‌ئوه یازدیغی مکتوب‌دا خوجالی حادیثه‌لرینی آذربایجان‌لی قتل‌عامی شکلینده خاراکتئریزه، قوربان‌لارین عاییله‌لرینه باش‌ساغ‌لیغینی تقدیم ائتمیش‌دیر.

مئکسیکا سئناتی، ۲۰۱۱-جی ایل‌ده خوجالی حادیثه‌لرینی سوی‌قیریم اولاراق تانیمیش‌دیر.

قاراداغ‌لی ساکینی، حادیثه‌لرین شاهیدی ایلقار علی‌ئوین آچیقلاماسی:

او. علی‌ئو خان‌کندیده یئرلشن حبس‌خانادا ۸ قاراداغ‌لی ساکینی‌نین آجین‌دان اؤلدوگونو وورغولاییب:

 «ائرمنی‌لر فئوریه‌نین ۲۶-دا خوجالینی ایشغال ائدنده خان‌کندیده حبس‌خانادا ایدیم. همین گون ائرمنی‌لر یوزدن آرتیق آدامی بو حبس‌خانایا گتیردی‌لر. سونرا بیلدیم کی، اونلار خوجالی ساکین‌لری‌دیر و بو شهرده ایشغال اولونوب. سحری گون گؤزومون قاباغیندا ۶۰-آ یاخین خوجالی ساکینی‌نین باشینی کسدی‌لر. اونلارین آراسیندا اوشاق و قادین‌لاردا وار ایدی».

قاراداغ‌لی ساکینی اوروج علی‌ئو ده کند ایشغال اولوندوق‌دان سوْنرا شاهیدی اولدوغو ایشگنجه و قتل‌عام‌لار حاق‌دا دانیشیب:

 «منی فئوریه‌نین ۱۷-ده اسیر گؤتوردولر. یول‌دا قوهوم‌لاریمین یاری‌سینی اؤلدوردولر. خان‌کندی‌دکی حبس‌خانادا ایسه دیش‌لریمی زورلا چکدی‌لر».
او، اسیرلیک‌ده اولدوغو مۆدت ده ائرمنی‌لر طرفین‌دن هر گون دؤیولدوگونو و ایشگنجه‌یه معروض قالدیغینی دئییب:
 «همین ایل مارسین ۱۷-ده آللاه‌وئردی باغیرووون کؤمک‌لیگی‌ایله ده‌ایشدیریلدیم. میلتلرآراسی قیرمیزی خاچ کومیته‌سی‌نین نوماینده‌لری همین گونه قدر بیر دفعه‌ده اولسون خسته‌خانایا گلمه‌دی‌لر».
 «ائرمنی‌لر ساغلام آذربایجان‌لی اسیر و گیروولارین داخی‌لی اورقان‌لارینی ساتیردی‌لار. بونو اولجه‌دن تانیدیغیم ائرمنی‌لر منه دئمیشدی».

او. علی‌ئوین سؤزلرینه گؤره، قاراداغ‌لی‌نین آلینماسی عملییاتینا و اورادا باش وئرن قتل‌عام‌لارا ائرمنیستان پرئزیدئنتی روبئرت کؤچریان رهبرلیک ائدیب. او، بونو عسگراندا خسته‌خانادا یاتارکن ائشیتدیگینی سؤیله‌ایب.

تورکیهده ایلک خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده باشکند آنکارانین کئچی‌اؤرن بلدییه‌سی طرفین‌دن ۲۰۰۵-جی ایلده تیکیلدی.

۲۰۰۸-جی ایلده ماجاریستانین باشکندی بوداپئست‌ده خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده اینشا ائدیلدی.

۲۰۰۹-جی ایلده آنکارا اوستانی‌نین به‌ی‌بازاری محل مرکزینده خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده اینشا ائدیلدی.

۲۰۱۱-جی ایلده ۲۶ فئوریه خوجالی سوی‌قیریمی ایل‌دؤنومونده ایسپارتا بلدییه باشچی‌سی یوسوف ضیا گون‌آیدین، داغ‌لیق قاراباغ و خوجالی‌داکی قیرغینی اونوتماماق اۆچون ایسپارتادا خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده اینشا ائتمک قورو آلدی.

۲۰۱۱-جی ایل‌ده ۲۶ فئوریه خوجالی سوی‌قیریمی ایل‌دؤنومونده آنکارا اوستانی‌نین قیزیلجاحامام محل مرکزینده، قیزیلجاحامام بلدییه‌سی طرفین‌دن خوجالی سوی‌قیریمی خاطره‌سینه عابیده اینشا ائدیلمه قراری آلیندی.

۲۰۱۲-جی ایل‌ده ۲۶ فئوریه خوجالی سوی‌قیریمی ایل‌دؤنومونده آنکارادا کئچی‌اؤرن بلدییه‌سی، خوجالی شهیدلری خاطیره‌سینه آذربایجان پارکی ایچری‌سینده ائدیله‌جک سوی‌قیریم آنیتی‌نین تملینی آتدی.

۲۰۱۲-جی ایلده ۲۴ فئوریه‌ده بوسنیا-هئرسئقووینانین باشکندی سارایئوودا خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده‌نین آچیلیشی آذربایجان پرئزیدئنتی ایلهام علی‌ئوین قیزی حئیدر علی‌ئو فوندو صدر موعاوینی لئیلا علی‌ئوا طرفین‌دن ائدیلدی.




#Article 286: خورشيد بانو ناتوان (545 words)


خورشيدبانو ناتوان ـ آذربايجانين بؤيوک صنعتکاري خان شوشينسکي ده ساريجالي جاوانشير نسليندندير (بيلديگيميز کيمي، اونون سوي آدي ايسفنديار جاوانشيروو اولموشدور). و بو گون عاريف بابايئوين ايفاسيندا سسلنه‌جک تانينميش  شوشانين داغلاري  ماهنيسي‌نين يارانماسي، محض، خان شوشينسکي نين آدي ايله باغليدير.

ناتوانين فيطري ايستعدادي‌نين اوزه چيخماسي و چيچکلنمه‌سي‌نين باشقا بير سببي، شوبهه‌سيز، شوشانين تکرارائديلمز ياراديجي آبي-هاواسي و موحيطي ده اولموشدور.

ناتوانين ياراديجيليق فعاليتي تکجه شعرله بيتمير. او رسسامليقلا دا مشغول اولوردو، همچنین، اونون نفيس ال ايشلري، موختليف ژانردا تيکمه لر باجاريغي دا اولموشدور.

ياراديجيليقلا برابر خان قيزي‌نين ايجتيماعي و ايداره ائتمه فعاليتيني قئيد ائتمک اولار (تصادوفي دئييل کي، قوهوملار آراسيندا خورشيدبانويا  درّ يکتا  ، يعني، تک اينجي-خانليقين يگانه واريثي دئيرميشلر).

ناتوانين خئييرخاهليقي و خئيريييه چيليگي ده گؤزه چارپير. بيلر محمدوو  خورشيدبانو ناتوان  اثرينده گؤسترير کي، شوشانين بير قروپ شاعيرلري بديعي مجليسي تشکيل ائديلمه سي نين ضروريتيني درک ائديرديلر. لاکين، مجليس دوزلتمک اۆچون شراييط و ايمکان يوخ ايدي. ضياليلار يالنيز خان قيزي نين کؤمگينه اوميد ائديرديلر. خان قيزي بو شاعيرلرين تکليفيني ممنوعنيتله قبول ائتميش و نتيجه ده قيسا بير مۆدتده شوشادا  مجليسي-اونس  (يعني، دوستلوق، اولفت مجليسي) ياراندي. بو مجليسه رهبرليگي و اونون بوتون خرجلريني خان قيزي اؤز اوزرينه گؤتورموشدور. تصادوفي دئييل کي، بيلر محمدوو اؤز اثرلرين بيرينده ناتواني  مجليسي-اونس  اون اورگي آدلانديريردي.

محض بو زامان خورشيدبانو (شاعيره اؤز ننه سي نين آديني داشيييردي، او دا گنجه لي جاواد-خان زيياد اوغلو قاجارين دوغما باجيسي ايدي)  ناتوان  ، يعني،  کيمسه سيز  ،  کؤمکسيز  تخلوصونو اؤزونه گوتورموشدور.

بو مقاله اساس مؤوزوسو ايله علاقه دار غريبه بير مسئله يه توخونماق ايسترديم.
بيلر محمدوو  خورشيدبانو ناتوان  کيتابيندا يازير:  حتّی خاطيره لرده ناتوانين  خانليق شوکور  آدي ايله تانينان خيدمتچيسينه موسيقي تعليمي وئرمکله اونو مشهور خاننده ائتمه سيندن ده دانيشيلير  (ص. 60). اؤزو ده مؤليف قئيد ائدير کي، بو حاقدا ماتئريال نيظامي آدينا آذربايجان ادبياتي موزه ي نين فوندوندا ساخلانيلير (ينو. 481، ص. 7). بونونلا علاقه دار قئيد ائدک کي، حال-حاضيردا بو موزه ين قئيديت کيتابلارينا اساساً، گؤستريلن اينوئنتار نؤمره فوضولي آدينا رئسپوبليکا اليازمالار اينستيتوتونا وئريليب. تاسوف کي، بيز همين ماتئرياللاري بو اينستيتوتون فوندوندا هله ليک آشکار ائده بيلمه ديک. بونا باخماياراق، جيدي تدقيقاتچي اولان بيدر محمدووون اثرينده وئريلن بو فاکت، سؤزسوز، ديقته لاييقدير. لاکين، يوخاريدا گؤستريلن غئيري-موعين وضعيتي نظره آلاراق، گله جکده بو واجيب منبع نين ساخلانيلان يئري موطلق موعين اولمالي دير.

ناتوانين پوئزيياسي آذربايجان خاننده لريني ده روحلانديرير. بؤيوک صنعتکاريميز سئييد شوشينسکي نين ناتوان حاقيندا خاطيره سينده قئيد اولونور کي، او شاعيره نين غزللريني  سئگاه  اوستونده اوخويارميش (نيظامي آدينا آذربايجان ادبياتي موزه ي نين فوندو، اينو. 874). و اوندان بري، دئمک اولار کي، بو گونه کيمي تانينميش آذربايجان خاننده لري شاعيره نين غزللريني اوخويوب، ايلهام آليرلار.

ناتوان پوئزيياسي پروفئسسيونال آذربايجان بسته کارلارين اثرلرينده ده اؤز عکسيني تاپير. بونون پارلاق ميثالي تانينميش بسته کار خالق آرتيستي، پروفسور واصيف آديگؤزلووون ناتوانين سؤزلرينه يازيلميش مشهور  قرنفيل  ماهني-رومانسي اولا بيلر. اونو دا دئيک کي، سون واختلاردا بسته کار  خان قيزي ناتوان  اوپئراسيني آرتيق يازيب بيتيرميشدير.

ييرمي عصر آذربايجان ادبي موحيطي بير سيرا قودرتلي صنعتکارلار، او جومله دن شاعيره قادينلار يئتيشديرميشدير: خورشيدبانو ناتوان، فاطما خانيم کمينه، آشيق پري و س. خورشيدبانو ناتوان زمانه سي نين گؤرکملي شخصيتلريندن اولموش، تکجه آذربايجاندا دئييل، بوتون زاقافقازييادا خئييرخاهليغي ايله تانينميشدير. او، کاسيبلارا ال توتموش، شوشايا سو کمري چکديرميشدير.

خورشيدبانو ناتوان قاراباغين سونونجو حاکيمي مئهديقولو خان جاوانشيرين قيزي، ايبراهيم خليل خانين نوه سيدير. او، آنا طرفدن گنجه حاکيمي جاواد خانين نسليندندير. آناسي بدري جاهان بگيم ايسه زييا خانين نوه سي اوغورلو بيين قيزيدير.




#Article 287: خورشیدبانو ناتوان (1104 words)


خورشیدبانو ناتوان — آذربایجانین گؤرکم‌لی شاعیره-قادینی. قاراباغین سوْنونجو حاکیمی مئهدی‌قولو خان جاوانشیرین قیزی ، ایبراهیم‌خلیل خانین نوه‌سی. آنا طرفدن گنجه حاکیمی جاواد خانین نسلیندندیر. آناسی به‌دیرجاهان به‌ی‌یم ایسه زییا خانین نوه‌سی وغورلو به‌ی‌ین قیزیدیر.

ناتوان 15 آوقوست 1832-جی ایلده شوشادا آنادان اوْلموشدور. مئهدی‌قولو خان قیزینا اؤز آناسی خورشیدبانونون آدینی وئرمیشدیر. خورشیدبانو عاییله‌نین یئگانه اؤولادی، هم ده قاراباغ خانلیق‌لاری‌نین سوْنونجو ورثه‌سی اوْلدوغو اۆچون، اونو سارای‌دا دوررو یئکتا (تک اینجی)، ائل آراسیندا ایسه خان قیزی چاغیرمیش‌لار.

بالاجا خورشیدبانونون ایلک تربییه‌چی‌لری سارای‌ین تجروبه‌لی دایه و مورببییه‌لری اوْلموش‌دولار. مکتب یاشینا چاتدیق‌دا ایسه ائوده دؤورون عالیم و صنعتکارلارین‌دان درس آلماغا باشلامیش‌دیر. مشغله زامانی خورشیدبانو قوران آیه‌لرینی و دینی احکام‌لاری ازبرلمک‌له یاناشی، دونیوی علم‌لرله ده تانیش اوْلموش‌دور. اون دوققوز عصرده کوبار عاییله‌لرین اوشاق‌لارینا بیر قایدا اولاراق دوغما دیلی ایله برابر، عرب و فارس دیلی، اونون صرفی-نحوی تعلیم ائدیلدیگیندن، خان قیزی دا بۇ دیل‌لری اؤیرنمیش، اون‌لارین واسیطه‌سی‌له کلاسسیک شعرین قایدا-قانون‌لاری‌نی منیمسه‌میش‌دیر. او، لازیمی درجه‌ده بیلیک الده ائتدیک‌دن سوْنرا مونتظم صورت‌ده موطالیعه ایله مشغول اوْلموش‌دور. داهی شرق شاعیرلرین اله دوشن نادیر کیتاب‌لاری، قییمت‌لی الیازمالاری خورشیدبانونو کلاسسیک ادبیاتا باغلامیش‌دیر.

ناتوانین دونیاگؤروشونون، بدیعی ذؤوقونون فورمالاشماسیندا یاخین و اوزاق قوهوم‌لاری‌نین امه‌یی آز اولمامیش‌دیر. قاسیم به‌ی ذاکیر، میرزه جاوان، میرزه آدی‌گؤزل، احمد بی جاوانشیر کیمی حؤرمت‌لی و تانین‌میش شخصیت‌لر اؤز یارادیجیلیق‌لاری، ادبی صؤحبت و موباحیثه‌لری، ائلجه‌ده عاغیل‌لی مصلحت‌لری ایله خورشیدبانودا شعره و صنعته اوْلان شؤوق و هوه‌سی قوووت‌لندیرمیش‌لر.

تاریخچی‌لرین ائحتیمالی‌نا گؤر، بۇ دؤورده خاریجی و داخیلی وضعیتین جیدی صورت‌ده گرگینلشمه‌سی ایله علاقه‌دار خان عاییله‌لری اوزرینده نظارت گوجلندیریلمیش و خورشیدبانو خاسای به‌ی اوسموبه‌ی‌له ایزدیواجا مجبور ائدیلمیش‌دی. بئله بیر ائحتیمال دا واردیر کی، وورونتسووون شخصی یاوری خاسای به‌ی تیفلیس‌ده اون‌لارا مولک ایدیعالاریندا کؤمک گؤسترمیش و بونون موقابیلینده خورشیدبانویا ائولنمگی تکلیف ائتمیشدیر. 1850-جی ایلین پاییزیندا خاسای به‌ی شوشایا گلیب توی ائتمیش و خورشیدبانونو داغیستانا اؤز دوغما کندینه، اورادان دا تیفلیسه آپارمیش‌دیر.

حیاتینین چیچک آچدیغی بیر دؤورده خورشیدبانو تیفلیس‌ده یاشامالی اوْلموش‌دور. شهرین صفالی یئرلری، طبیعی منظره‌لری اونا خوش گلسه‌ده، بورادا یاشاماغا مجبور اوْلدوغو و چوخ واخت‌لاری تک قالدیغی اۆچون سیخیلمیش، قریب‌لیک چکمیش‌دیر.

خورشیدبانو ناتوان پارلاق ایستیعدادا و قاباق‌جیل ایدئاللارا مالیک اوْلان شخصیت اوْلموشدور. او، آذربایجان مدنیتینده و ایجتیماعی حیاتیندا درین ایزلر قویموش‌دور. بۇ فئنومئنین مئیدانا گلمه‌سینین بیر نئچه اساس سببی واردیر. بون‌لاردان بیریسی شاعیره‌نین سوی کؤکودور. یعنی، ناتواندا ایکی بؤیوک نسلین – جاوانشیرلرین و زییادوغلو قاجارلارین قانی واردیر. آدلارینی چکدیگیمیز بۇ ایکی بؤیوک و شرف‌لی نسلین هر بیریسی دونیایا بیر سیرا شاعیر گتیرمیش‌دیر (مثلاً، جاوانشیر نسلیندن ابولفتح‌خان طوطینین، قاسیم به‌ی ذاکیرین، زییاداوغلو قاجار نسلیندن ایسه زییادی قاراباغی، موصاحیب گنجوی و بیر سیرا باشقا شاعیرلرین آدلارینی چکمک اولار). ماراق‌لی‌دیر، کی، زییادی قاراباغی و موصاحیب گنجوی واختی‌له قاراباغ به‌ی‌لربه‌ی‌یسی اوْلموش‌دورلار. ناتوان یارادیجیلیغینین بؤیوک تدقیقات‌چی‌سی بیلر محمدوو ناتوانین شاعیر قوهوم‌لاری کیتابیندا (ب. ،1989) بۇ مساله‌نی گئنیش آچیق‌لاییر. عئینی زاماندا، زییادوغلو قاجار نسلیندن چیخان شاعیرلردن سؤز باشقا کیتاب‌لاردا دا آچیلیر (مثلاً، محممدعلی تربیت‌ین دانیشمدانی – آذربایجان ،ب. ،1987؛ چینگیز قاجارین قدیم و اورتا عصرلر آذربایجانین گؤرکم‌لی شخصیت‌لری ،ب. ،1997 و س.). فوضولی آدینا جومهوریت الیازمالار اینستیتوتونون فوندون‌دا موصاحیب گنجوی‌نین شعر دیوانی ساخلانیلیر و بۇ اثرین اوزرینده اینستیتوتون امکداش‌لاری علمی تدقیقات‌لار آپاریرلار.

ناتوانین قیزی خانبیکه خانیم دا آناسی‌نین یولونو داوام ائتدیره‌رک، قزللر (غزل‌لر) و روباعی‌لر یازمیش‌دیر. اونون بیر-نئچه قزه‌لی واسیف قولی‌یئوین دوننه اوزانان جیغیر (ب. ،2000) کیتابیندا چاپ اوْلونموش‌دور. بۇ کیتاب‌دا گؤستریلیر کی، خانبیکه خانیم مجلیسی-اونسون عوضولریندن بیری اولوب.

ناتوانین فیطری ایستعدادی‌نین اوزه چیخماسی و چیچک‌لنمه‌سی‌نین باشقا بیر سببی، شوبهه‌سیز، شوشانین تکرارئدیلمز یارادیجی آب-هاواسی و موحیطی ده اوْلموشدور.

بیلر محمدوو خورشیدبانو ناتوان کیتابین‌دا یازیر: حتتا خاطیره‌لرده ناتوانین خانلیق شوکور آدی ایله تانینان خیدمت‌چی‌سی‌نه موسیقی تعلیمی وئرمک‌له اونو مشهور خواننده ائتمه‌سین‌دن ده دانیشیلیر (ص. 60). اؤزو ده مؤلیف قئید ائدیر کی، بۇ حاقدا ماتئریال نیظامی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزه‌سی‌نین فوندوندا ساخلانیلیر (اینو. 481، ص. 7). حال-حاضیردا بۇ ماتئریالین فوضولی آدینا جومهوریت الیازمالار اینستیتوتونا وئریلدیگی باره‌ده گومان‌لار وار، لاکین همین ماتئریال‌لار هله‌لیک تاپیلیب تدقیقاتا جلب ائدیلمه‌میش‌دیر.

ناتوانین پوئزییاسی آذربایجان خواننده‌لرینی‌ده روحلاندیریر. بؤیوک صنعتکاریمیز سئیید شوشینسکینین ناتوان حاقّیندا خاطیره‌سینده قئید اوْلونور کی، او شاعیره‌نین قزل‌لرینی سئگاه اوستونده اوخویارمیش (نیظامی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزه‌سی‌نین فوندو، اینو. 874). و اوندان بری، دئمک اولار کی، بۇ گونه کیمی تانینمیش آذربایجان خوانند ه‌لری شاعیره‌نین قزل‌لرینی اوخویوب، ایلهام آلیرلار.

ناتوان پوئزییاسی پروفئسسیونال آذربایجان بسته‌کارلارین اثرلرینده ده اؤز عکسینی تاپیر. بونون پارلاق میثالی تانینمیش بسته‌کار خالق آرتیستی، پروفسور واسیف آدی‌گؤزل‌اوون ناتوانین سؤزلری‌نه یازیلمیش مشهور قرنفیل ماهنی-رومانسی اولا بیلر. اونو دا دئیه‌ک کی، سون واخت‌لاردا بسته‌کار خان قیزی ناتوان اوپئراسینی آرتیق یازیب بیتیرمیش‌دیر.

اییرمی عصر آذربایجان ادبی موحیطی بیر سیرا قودرت‌لی صنعتکارلار، او جومله‌دن شاعیره قادین‌لار یئتیشدیرمیش‌دیر: خورشیدبانو ناتوان، فاطما خانیم کمین، آشیق پری و س.

خورشیدبانو ناتوان زمانه‌سی‌نین گؤرکم‌لی شخصیت‌لری‌ندن اوْلموش، تکجه آذربایجان‌دا دئییل، بوتون زاقافقازییادا خئییرخاه‌لیغی و مئسئنات‌لیغی ایله تانینمیش‌دیر. او، کاسیب‌لارا ال توتموش، شوشایا سو کمری چکدیرمیش‌دیر.

ناتوانین یارادیجیلیق فعالیتی تکجه شعرله بیتمیر. او رسسام‌لیق‌لا دا مشغول اولوردو، همچنین، اونون نفیس ال‌ایش‌لری، موختلیف ژانردا تیک‌مه‌لر باجاریغی دا اوْلموشدور.

یارادیجیلیق‌لا برابر خان قیزی‌نین ایجتیماعی و ایداره‌ائتمه فعالیتینی قئید ائتمک اولار (تصادوفی دئییل کی، قوهوم‌لار آراسیندا خورشیدبانویا دوررو یئکتا ،ینی، تک اینجی-خانلیقین یئگانه واریثی دئییرمیش‌لر).

ناتوانین خئییرخاه‌لیغی و خئیریییه‌چیلیگی ده گؤزه چارپیر. بیلر محمدوو خورشیدبانو ناتوان اثرینده گؤستریر کی، شوشانین بیر قوروپ شاعیرلری بدیعی مجلیسی تشکیل ائدیلمه‌سی‌نین ضروریتینی درک ائدیردیلر. لاکین، مجلیس دوزلتمک اۆچون شراییط و ایمکان یوخ ایدی. ضیالی‌لار یالنیز خان‌قیزی‌نین کؤمه‌یی‌نه اومید ائدیردیلر. خان‌قیزی بۇ شاعیرلرین تکلیفینی ممنونیت‌له قبول ائتمیش و نتیجه‌ده قیسا بیر موددت‌ده شوشادا مجلیسی-اونس (یعنی، دوست‌لوق، اولفت مجلیسی) یاراندی. بۇ مجلیسه رهبرلیگی و اونون بوتون خرج‌لرینی خان‌قیزی اؤز اوزرینه گؤتورموش‌دور. تصادوفی دئییل کی، بیلر محمدوو اؤز اثرلرین بیرینده ناتوانی مجلیسی-اونساون اورگی آدلاندیریردی. شوشادا میر موحسون نوواب قاراباغینین رهبرلیگی ایله مجلیسی-فراموشان آدلی داها بیر پوئتیک مجلیس ده فعالیت گؤستریردی.

محض بو زامان خورشیدبانو (شاعیره اؤز ننه‌سی‌نین آدینی داشیییردی، او دا گنجه‌لی جاواد-خان زییاد اوغلو قاجارین دوغما باجیسی ایدی) ناتوان ،یعنی، کیمسه‌سیز ،کؤمک‌سیز تخللوصونو اؤزونه گوتورموش‌دور.

گنج شاعیره شوشادا مجلیسی اونس ادبی مجلیسینی تشکیل ائتمیش‌دیر. 1973-جو ایلده شوشایا سو کمرینی چکدیرمیش‌دیر: بۇ سو کمری ایندی ده خان قیزی بولاغی آدی ایله مشهوردور. ناتوان آراز چایی‌ندان میل دوزونه ده سو کمری چکمه‌یه تشببوس ائتمیشدیر.

او، یارادیجیلیغا 50-جی ایل‌لردن عنعنه وی شرق مؤوضوع‌سو و شعرلرله باشلامیش‌دیر. قزل‌لرینده محبت، طبیعت گؤزللیک‌لری (گولون ،قرنفیل و س.) ترننوم اوْلونموش‌دور. 16 یاشلی اوْغلونون اؤلوموندن سوْنرا ناتوان بدبین روح‌لو شعرلر یازمیش‌دیر.

(آغلارام ،اولایدی ،گئتدی ،سن‌سیز ،اؤلورم و س.) اثرلری درین صمیمیتی، اینجه لیریزمی ایله سئچیلیر. یوکسک صنعتکارلیق نومونه‌سی اوْلان شعرلرینده تکریر، قوشما، ردیف، مجاز و س. بدیعی واسیطه‌لر مهارت‌له ایشلنمیش‌دیر. م.ن.نوواب، س.ه.شیروانی و باشقالاری اونا شعر حصر ائتمیش‌لر.

ناتوان هم ده ایستعدادلی رسسام اوْلموشدور. اونون بدیعی تیکمه‌لری گول دفتری (1886) آدلی آلبومونداکی رسم‌لر بونا ثوبوتدور.

شخصی موناسیبت‌لرین، دؤورانین حاقسیزلیغی، ظالیم‌لارین سیتم‌ی شاعیری واخت‌سیز قوجالتمیش، اونو حیات ایشیغینا حسرت قویموش‌دور. آغلاماق‌دان گؤزلری‌نین نورو گئتمیش، بدنی طاقت‌دن دوشموش‌دور.

محممد راحیم‌ین ناتوان پوئماسی، ای.افندییئوین ناتوان پیئسی شاعیره‌یه حصر اوْلونموش‌دور.

خورشیدبانو ناتوان 1897-جی ایل، 1 اوکتیابردا وفات ائتمیش‌دیر و آغدامین عیمارت قبیریستان‌لیغیندا دفن اوْلونموش‌دور. آدینا کوچه، کلوب، کیتاب‌خانا و مکتب واردیر. خان‌قیزی‌نین الیازمالاری، شخصی گئییم و اشیالاری نادیر ائکسپونات کیمی آرخیو و موزه‌لریمیزده ساخلانیلیر. 
باکیدا هئیکلی، شوشادا بوستو، آغدامدا قبیراوستو آبیده‌سی قویولموش‌دور. 




#Article 288: خوندابلی مهجور (191 words)


خوندابلی مهجور آذربایجان شاعیر و آشیقلارینداندیر کی خونداب شهرینده دونیایا گلیب و آذربایجان تورکجه‌سینده شعر یازیب. علی قافقازییالی ، ایران تورکلری آشیق موحیطلری کیتابیندا خوندابلی مهجورا گوره بئله یازیب:قوم-ساوه آشیق موحیطینده آشیقلار طرفیندن اوستاد قبول ائدیلن و شعرلری اوخونان بیر دیگر شاعیرده خوندابلی مهجوردور.حیاتی حاقّیندا چوخ شئی بیلینمیر.

نادان اولما/Nadan olma

دلی کؤنول نادان اولما، /Dəli könül nadan olma,

ال چکمه آشینالاردان،/Əl çəkmə aşinlardan,

مئيلين غوربت ائله سالما، /Meylin qurbət elə salma,

نه گؤردون بیگانه‌لردئن. /Nə gördün biqanələrdən.

باد صبا کيمين اسمه، /Bade səba kimin əsmə,

بولبول تک گولشنده‌ن کوسمه، /Bülbül tək gülşəndən küsmə,

هامي يئره قدم باسما، /Hamı yerə qədəm basma,

عیبرت آل نابينالاردان. /İbrət al nabinalardan.

عشقین سبوسوندان ايچمه،/ Eşqin səbusundan içmə,

هر چاتانا گؤيلون آچما. /Hər çatana könlün açma.

گنج ايچون چؤللره قاچما، /Gənc üçün çüllərə qaçma,

گئت آختار ويرانه‌لردئن. /Get axtar viranələrdən.

مئيلين سالماگينان يادا،/Meylin salma yenə yada,

غم چکمه فاني دونيادا، /Qəm çəkmə fani dünyada,

دوست اۆچون اؤزون سال اود’ا، /Dost üçün özün sal oda,

کم اولما پروانه‌لردن. /Kəm olma pərvanələrdən.

نئيليره‌م دونيانين مالين، /Neylirəm dünyanın malın,

گؤيلوم ايستير يار جامالين،/Könlüm istir yar camalın,

خونداپلي مهجور’ون حالين،/Xondaplı Məhcurun halın,

گئت سوروش ديوانه‌لردن. / Get soruş divanələrdən.




#Article 289: خوی (1215 words)


خوی(Xoy) یا دا خوی شهری خوی بولگه‌سینین مركزی دیر. ۱۳۸۵-جی ایلینین نوفوس ساییسی اساسیندا بۇ شهرین ۱۸۱،۴۶۵ نفر  و ۱۳۹۰-جی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا ۲۲۶،۷۶۰ نفر جمیعتی واریمیش. بۇ جمعیتله خوی شهری، اورمیه شهریندن سونرا غربی آذربایجان اوستانینین ۲-جی بویوک شهری دیر.

خویون، تهران شهری ایله ۷۸۰ کیلومتر و تبریز شهری ایله ۱۶۵ کیلومتر آراسی واردیر. بۇ شهر تورکیه نین وان بویوک شهری ایله ۱۲۰ کیلومتر آراسی واردیر و بۇ شهره ان یاخین شهر ساییلیر.

خوی شهری ایپک یولی اوستونده یئرلشمه سببی ایله دئمک اولار آذربایجان دا ان بویوک تمدونا صاحیبیمیش و چوخلو سفرنامه یازانلار خویون آبادانلیغیندان و یاشایش وضعیتیندن یازیبلار. ایپک یولی خویون ۲۵ کیلومتر باتی قوزئی اینده(شمال غربینده)، چالدیران بولگه سینه یاخین اوْلان قوردیک دره سی نین اطرافیندان گئچیر. بۇ یولون اوستونده اوْلان دره، «ده وه اوچان» دره سی آدلاندیریلمیش دیر. بۇ دره نین چوخ اوز آشاغی اولدوغو اۆچون ده وه لر(شتر) یوکلر ایله بیرلیکده یئنرکن آز قالسین اوچوماق حالینا گلیرلردی و بۇ اوزدن بۇ دوه نی «ده وه اوچان» آدلاندیمیش لار.

خوی شهری‌نین اهالیسی بوتونلوکده آذربایجان تورکلریندندیرلر و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیلار. شهرین اهالیسی دین ساریدان موسلماندیرلار و مذهب‌لری شیعه دیر.

خوی شهری‌نی آدی چوخور دان توتولوب‌دور. خویلولار اوزلری بۇ شهره خوی چوخورو دئییرلر. بونا اساساً بۇ شهرین آدی تورکجه بیر کلیمه‌دن توتولوبدور. چوخلاری غرضلی اولاراق خویون آدین ائرمنی بیر سوزجوک و یا پهلوی رژیمینه خیدمت اۆچون اونو کوردجه یه و یا پهلوی دیلینه باغلاماغا چالیشیبلار. اورنک اۆچون محمد امین ریاحی خوی تاریخینده خوی شهری‌نین آدینی کوردجه آد کیمی گوسترمه‌گه چالیشیبدیر. بۇ یازی اساسیندا خوی شهری‌نین آدی کوردجه ده دوز سوزجوگو ایله ایلگیلیدیر، بونادا شهرین اطرافیندا دوز معدنلری‌نین اولماسین سند کیمین گتیریبلر. کورد دیلینده خِ یا دا پهلوی دیلینده ده خی سوزجوگو دوز معناسی وئریر. بۇ وجه تسمیه‌نین دوز اولماغیندا بویک شوبهه‌لر وار. باشقا آراشدیریجیلارین نظرینه گوره خویون آدی قوی (قویون) لا ایلگیلیدیر.

هابئله محمد امین ریاحی اورین خوی شهرین کناریندا کی داغین آدین غرضلی و غیری علمی صورتده پهلوی دیلینه ربط وئریبدیر. اصلینده اورین بیر تورکجه سوزجوک اولاراق، بویوک و اژدها معناسی وئریر بۇ سوز ده دده قورقود کیتابینداندا ایشه آپاریلیبدیر.

خوی شهرینین قیدمتی ۳۰۰۰ ایل و بعضی دئییشلره گوره ۷۰۰۰ ایله قاییدیر. خوی شهری جوغرافیایی قونوم و موقعیتی سببی ایله، بیر چوخ ساواشلارا شاهید اولموش و بیر چوخ حکومتین سینیرلاریندا یئر آلمیشدیر. بۇ ساواشلاردان چالدیران، بیرینجی دونیا ساواشی و روسلارین ایشغالی و جیلوولوق اولایلاری(جریانلاری) ان اونملی لریندن دیر. خوی شهری ۱۰۰ ایله یاخین عثمانلی ایمپیراتورلوغو نون سینیرلاریندا یئرلشیبدیر.

خوی شهری حمداله مستوفی و نئچه بیر تاریخچی طرفیندن ایران تورکوستانی (ترکستان ایران) آدلاندیریلیب دیر.

خوی دورد طرفیدن اوجا داغلار ایله ایحاطه ائدیلمیش بیر بویوک چوخور بولگه ده یئر آلیب دیر. بۇ داغلار اورین، چیلّه خانا و گؤی داغلاری آدلاندیریلیب دیر. بیر آیری داغلیق دا ولدیان داغلیقلاری دیر. بۇ جوغرافیایی قونوم(موقعیت) ندن ایله، هاواسی یای دا ایستی و قیشدا دا چوخ سویوخ اولور. بۇ اوجا داغلارین اتگینده اوْلان گوزل دوغا و طبیعت منظره لری واردیر. بۇ طبیعت لردن، جهنم دره، قیریس دره سی، پئره، وار و پسک، قطور یولوندا اوْلان دوغال (طبیعی) ایستی سو، آلیشیخ ماغاراسی (علیشیخ غاری)و عسگرآباد داغلاری نی سایا بیلریک.

خوی شهرینین تورپاغی، آذربایجانین تورپاقلارینین بیر چوخو کیمی، اکین اۆچون اویغون دور. هابئله بۇ شهردن گئچن «قودوخ بوغان» چایی و آغچایی و باشقا سو قایناقلاری نین بول اولدوغو اۆچون اکینچیلیخ داها دا چوخ یایقینلاشیب دیر. اکین اورونلری نین ان اونملی سیندن، «گونه باخان» توخومو، «کدو» توخومو و «بینه» نی سایا بیلریک. گونه باخان توخومو خوی شهرینین سمبل و سیمگه سی اولاراق تانینیر و بوتون آذربایجان و حتی ایران شهرلری آراسیندا یالنیز خوی شهرینده سادجه توخوم آلیش وئریشی اۆچون «توخوم مئیدانی» واردیر.

خویون بال و سوت اورونلری ده مشهوردور. سون زامانلاردا خویون بالی تهران کیمی بیر چوخ شهرلرده ساتیلیر.

خویون ماهی طرح لی فرشی یونسکو دا ثبت اولونوب دور.بو شهرین پیچاقی کی اؤنا سوموک دسته دئیرلرده اؤنون آیری ال اورونلریندن ساییلیر. 

خویون مرمر داش معدن لری چوخ مشهور دور و «خوی داشی» تبریز، شیراز، ایصفاهان و تهران کیمی ایرانین بیر چوخ شهرینده تاپیلا بولر. خوی دا «دوز»، «داش کومور»، «میس» و «قیزیل» معدنلری ده واردیر.

خویون صنعتی شهرجیگی خوی-سالماس یولوندا دیر. نیروگاه، سیمان کرخاناسی، ایکی اوزلو شوشه کرخاناسی و ایزوقام کرخاناسی خوی دا اوْلان ان اونملی کرخانالاردان ساییلیر.

خویون بیماریستانلاری «شهید مدنی» و «قمر بنی‌هاشم» دیر. شهید مدنی بیماریستانی ۱۳۰۰ده ۱۲۵ ثابیت تخت ظرفیتی ایله قوُرولوب‌دور. ایندیلیکده ۷۳ تخت ایله ایشله‌ییر. بیماریستان‌دا اوْلان تخصّوصلار بوُنلار دیر: داخلی، نورولوژو، CCU. قمر بنی هاشم بیماریستانی ۱۳۴۹دا ۳۵۰ ثابیت تخت ظرفیتی ایله قوُرولوب‌دور. ایندیلیکده ۲۰۵ تخت ایله ایشله‌ییر. بوُ بیماریستان‌دا اوْلان تخصّوصلار بوُنلار دیر: جرّاحلیق، قادینلار، اوُشاقلار، گؤز طبیب‌لیگی، قوُلاق-بوغاز-بوُرون، اورتوپِدی، اورولوژو، چاغالار.

خوی دا آیت الله خویی آدلی بیماریستان، ۱۳۷۵ اینجی ایلده تیکیلمه یه باشلائدیلمیش و هله ده باشا چاتمامیشدیر. خویون فنایی پارکی و ولیعصر شهرکی نین آراسیندا یئر آلان بۇ بیماریستان، آیت الله خویی، موسلمانلارین خوی کوکنلی اوْلان بویوک عالیمی، نین آدی نی داشییر. بۇ بیماریستانین ۵۱۵ تختلی اولماسی پیلانلانیب دیر.

خوی اون شهرلر آراسی سردار شهید درستی آدلی ترمینالی ۱۳۸۷اینجی ایلده آچیلیبدیر. آشاغی داکی سفلر دوزنلی اولاراق هر گون واردیر:

خوی هاوالیمانی باتی آذربایجان بولگه سینین ایکینجی هاوالیمانی اولاراق ۱۳۸۳-نجو ایلده ایشه باشلادیلمیشدیر. بۇ هاوالیمانی سون زامانلاردا، اوزللیکله تورکیه سینیر قاپیسی آچیلدیقدان سونرا، داها چوخ ایلگی(توجه) گوروبدور. ایندی کی دوروم دا تهران دان شنبه و یکشنبه گونلری ساعات ۶:۱۰ خویا دوغرو اوچوش اولونور. خوی دان ایسه، همین گونلر ساعات ۸:۱۰ دا تهرانا دوغرو اوچوش اولونور. چرشنبه گونلری ده ساعات ۱۶:۱۰ تهران دان اوچاق قالخیر و ۱۸:۱۰ دا دا خوی دان تهرانا دوغرو اوچوش اولونور. گلجک ده خوی دان نجف و کربلا اوچوشلارینین قالخماسی پیلانلانیر.

تهران مسیرینده اوْلان دمیر یولو خوی و سالماس آراسیندا اوْلان قره تپه بولگه سیندن گئچرکن، رازی سینیر قاپیسین دان گئچیب و اوردان دا توریکه یه دوغرو یولونا دوام ائدیر. ۱۳۸۰-نجی ایلده تهران-آنکارا قاطاری یولا دوشوبدور. بۇ قطار چرشنبه ساعات ۲۲:۱۵ ده تهران دان آنکارایا دوغرو یولا دوشور. دوشنبه گئجه تبریزدن یولا دوشوب و سه شنبه سحرچاغی وان شهرینه یئتیشیر. وان ایسکله سینده، یولجولار واپور(یولجو گمی سی) ایله وان گؤلو اوزریندن گئچیرلر و تات وان شهرینه یئتیشیرلر. تات وان دان دا آنکارا قاطاری نا مینیب و یوللارینا دوام ائدیرلر و سونوندا، شنبه گونو ساعات ۱۰:۰۰ دا آنکارایا یئتیشمیش اولورلار.

۱۳۷۰-نجی شمسی ایلینده ۹ اوتوبوس و ۱۱ مینی بوس لا ایشه باشلییان داشیماجیلیق سیستمی، گونوموزده ۸۸ اوتوبوس و ۱۱۷ مینی بوس ایله، ۳۵ خط قالیبینده شهر اهالی سینه خیدمت ائدیر.

خوی شهری ایپک یولی اوستونده یئرلشمک اۆچون تورکیه مملکتینه ان یاخین شهرلردندیر. خوی شهریله وان شهری‌نین آراسیندا (تورکیه ده یئرلشن ان یاخین شهر) اوتوموبیل‌له بیر ساعاتلیق یول وار. 2006 اینجی ایلده، ایرانلا تورکیه‌لی هئیتلری آراسیندا، کئچیلرین دانیشیقلار اساسیندا یول وضعیتلری آراشدیریلدی و اوبیری مرزی بازارچه‌لرین فاصیله‌لری وان شهریندن اوزاق اولدوغونا گوره، 26/01/1390 تاریخده رازی مرزی ایران و تورکیه مقامات ایله آچیلمیش‌دیر.

خوی شهرین ان اونملی اکین محصول لاریندان بیری «گونه باخان توخومو» و  دور. نئجه کی بوتون آذربایجان و حتی ایران شهرلری آراسیندا، یالنیز خوی شهرینده «توخوم مئیدانی»، توخوم آلیش وئریشی اۆچون واردیر. بۇ ندنله ۱۳۹۳-جو ایلدن خوی دا «گونه باخان» فئستیوالی یایین آخیرلاریندا، شهریور آییندا قورولور.

بو کنگره شمس تبریزی مقبره سینده هر ایل قورولور و بیر چوخ شاعیر، یازار و آراشدیرماجی(مۆحقیق) ایراندان، آذربایجان جومهوری سیندن، تورکیه دن و باشقا اؤلکه لردن قاتیلیرلار.

بوتون تورک شهرلرینه تای، خوی شهرینین ده اوزون زامانلاردان بری اصلی ییجک لریندن بیری کاباب دیر. خویون قدیم اوست اؤرتولو بازاریندا اوْلان حاج علی کابابی چوخ مشهور دور و چوخلو یولجولار بۇ کبابین دادینی آلمادان شهری ترک ائدمیرلر.

سید ابوالقاسم خویی: موعاصیر ایرانین بویوک مجتهدلریندن‌دیر.

شهاب الدین خویی: 6 و 7جی عصرین بؤیوک دانشمندلریندن.

، اخی اَورَن: قونیه‌ده اخیان فیرقه‌سی‌نین رهبرلریندن.

سوغاتی های آذربایجان غربی




#Article 290: دؤولت (456 words)


دؤولَت و يا اَرکلَت سیاسی قورولوش اوْلوب، موعین سرحدلر داخیلینده یاشایان خالقین خوصوصی سیستمله ایداره اوْلونماسینی تصویر ائدیر. دؤولت چوْخ واخت جمعیتله سجیه‌لندیریلیرلر. یئر کوره‌سی جنوب قوطبونون ایستیثناسیندا ایکی یوزه یاخین دؤولت آراسیندا بؤلونموشدور.

دؤولتین فورماسی و فعالیتی ایله دؤولت نظریه سی علمی مشغول اولور. نه علمده، نه ده بین‌الخلق حقوقدا دؤولتین قبول ائدیلمیش عمومی تعیناتی یوخودور.

دؤولت (عربجه:دولة) تورپاق بوتونلویونه باغلی اولاراق سیاسی باخیمدان اؤگوتلنمیش میلّت و یا میلّتلر توپلولوغونون اولوشتوردوغو توزل وارلیقدیر.
دؤولتین گؤلگه سی بوتون بشری فعالیتلرین اوستونه دوشر:سوسیال رفاه،ایچ دوزن،خلق ساغلیغی اۆچون اوغراشیر،بوندان مشروعیت قازانیر.قورال قویار،دوزنلر،یئتکیلندیریر،یاساقلار...

تمل سورو ایسه، نلر دؤولت کونترولونه بوراخیلمالی؟، نلر بیرئيه(فرد) بوراخیلمالیدیر؟ بو سورونون نسنل بیر جوابی يوخدور.  اؤزنل(subjective) اولاراق، يالنیزجا بیرئيی ایلگیلندیرن قونولار بیرئيه، بیردن فازلا کیشییی ائتکیله ین قونولار دؤولته بوراخیلمالیدیر. يورومو حاکیمدیر. 

توماس هابس ،دؤولتی لئوییاثان جاناوارینا بنزتمیشدی. ماخ وئبئر ایسه دؤولتین مشروع شیددت قوللانما آراجی اولدوغونو سؤیله میشدیر

تاریخ بويونجا بیرچوخ دؤولت تانیمی ياپیلمیشدیر. دؤولتین اورتايا چیخیشی، ایشلهوی(function) و گلجه یی حققینده فلسفی چؤزومله ملر ياپیلمیشدیر. دؤولت قوُرومونون اولوشماسینا يول آچان ائتکنلرین (factor) باشیندا أکین دئوریمی(revolution ) گلیر. اؤزللیکله آسياداکی أکین توپلولوقلاری‌نین توپلولوق اوزهرینده بیر دؤولت اولگوسونو ایلک اولاراق اولوشتوردوغو سؤيلنه بیلیر. دؤولت فلسفه سی آلانیندا فیکیر بيان ائدن فیلوسوفلاردان افلاطون'دا دؤولت “بیرلیکده ياشاما زورونلولوغوندان دوغان”، ارسطو'دا “دوغال بیر اولوشوم”، آنجیلون'دا دیل، کیمی ایلهتیشیم و توپلومساللیقدان دوغان، هوبئس'دا هرکسین هرکسه قارشی ساواشینی سونا اردیرمک اۆچون اورتايا چیخان، روُسو، هوبئس و جان لوکدا توپلوم سؤزلشمه سی‌نین سونوجو، فیشته'ده صاف اینسان آماجی‌نین اوجا آراجی، شئلینگ'ده موطلق اولان، هئگئل'ده تؤزل ایراده اولاراق اخلاقسال تین، سیسرون'دا حقوقون سونوجو اولاراق بئتیمله نیر( delineate،تصویر ائتمک). گونوموزده ده بیرچوخ سیياستبیلیمجی و فیلوسوفون فرقلی تانیملاری واردیر. حقوقی آچیدان دؤولت، گنللیکله عنصرلاریندان حرکتله تانیملانیر. بونا گؤره دؤولت؛ اولکئ آدی وئریلن بلیرلی بیر تورپاق اوزرینده ياشايان اینسان توپلولوقلاری‌نین بیر ائگمنلیک آنلايیشی و حقوقو ایچینده بیر سیياسی ایقتیدار آلتیندا اؤرگوتلنمه سیدیر. بو تانیمداکی اونسورلار بونلاردیر: 

سیاسی اوتوریته نین تک مرکزده توپلاندیغی،مرکزی اوتوریته نین تک بیر آنا یاسا ایله ساغلاندیغی بیر دؤولتدیر یاسما اورقانینین یاپدیغی قانونلار بوتون اؤلکه ده اویقولانیر( اؤرنه یین:دانمارک، فرانسه اینگلیس، لیسرلئیل ،ایتالیا ایرلند نروژ یونان تورکیه)

بیردن چوخ دؤولتین اؤز آرالاریندا گرچکلشدیکلری بیر آنلاشما ایله بیرلشمله لری سونوجو اولوشان دؤولتلردیر. ایکی شکیلده اولابیلر:

ائگمنلی یین تک کیشییه و اونون عایله سینه عایید اولدوغو دؤولت بیچیمی.

ائگمنلی یین بللی بیر صنف ویا گروپا عایید اولدوغو دؤولت بیچیمی.

ائگمنلی یین قایناغینین دینه دایاندیغی دؤولت بیچیمی.دین آداملارینین سؤزو گئچر. هر شئیه دین آداملاری قرار وئرر.

ائگمنلی یین خلقه عایید اولدوغو دؤولت بیچیمیدیر.

لیبئرال فلسفه دن دوغولموشدور. بونا گؤره بیرئی اؤن پلاندا،دؤولت ایکینجی پلاندادیر.

مارکسیست باخیش آچیسیلا اورتایا چیخمیشدیر. بونا گؤره توپلومون،ائکونومیک یاپیسیلا بیرلیکده آنالیز ائدیلمسی گرهکیر. دؤولت ایسه سیستئمیندن دوغار و صینیف سیستئمینه دایانیر: سوسیال حیاتین گرچک دایاناغی اولان آلت یاپینین قوشوللاندبردبغی اوست یاپیینین وجودبولموس حالیدیر.

اؤزو اؤزونه خیدمت ائدن و اؤزونو گلیشتیرن بیر جاناوار کیمیدیر بو دؤولت. بو یاخلاشیم یئنی ساغجیلارا و نئولیبرال لارا عایدددیر.




#Article 291: دگیرمان (100 words)


دگیرمان ( فارسجا : آسیاب ) هر هانسی معمولو ازیب اویوتمک اۆچون دور. اول لر یالنیز کولک (یئل) و سو ایله ایشله دیلن اولسالاردا ، سونرالار الکتریک محریکی ایله ایشلدیلمیه باشلایئر.

دئیرمان سچیلمسی ایلکین معمولا اؤلچوسوندن اصیلی اولاراق آپاریرلار. ان کیچیک دئیرمان کیمی کوفه دنجیکلرینی اویوندن ماشینی گؤسترمک اولار.

دئیرمان لار اولورلار.

بوغدانین اویودولمسینده دئیرمانلارین عمومی پرینسیپینی گؤرمک اولور. آنجاق بورادا دا بعضی فرق لار مووجود دور . معاصیر صنایع دئیرمانی اولجه تاخیلی خارجی حیصّه‌لردن ، آییریر. سونرا اونو اویودورک  اونا چویریر.

قدیمده اوزن قولاق ، اؤکوز ، آت ، جامیش کیمی ائو حئیوانلاریندان دا دئیرمانلارین ایشلتمه سینده  ایستیفاده ائدیلمیشدیر.




#Article 292: دئییشمه (309 words)


دئییشمه - ایکی آشیغین آراسیندا شعریله یاریشما دئمکدیر. بعضا ایکی آشیغین آراسیندا یاخود دا داستانلاردا اولان ایکی شخصیتین آراسیندا اوز وئرن عادی دیالوقا دا دئییشمه دئییرلر. تاریخ بویو آشیق صنعتینده بئله بیر گله‌نک وارمیش کی مجلیسلرده آشیقلار خلقین قاباغیندا بیر- بیریله دئییشرمیشلر. هانسی‌سی جوابدان قالسایدی سازی الیندن آلیناردی.

دئییشن آشیقلارین چوخ فی البیداهه شعر دئمک قابلیتی، سؤز خزینه‌سینین زنگینلیگی و هر طرفلی معلوماتا و بیلیگه صاحیب اولماسی لازیم گلیر. دئییشمه‌ده آشیغین بیری بیر بند قوشوب، رقیبی اولان آشیقدان اونون جوابینی ایستر. جواب ایسه بیر بندده، اؤزو ده دئییشن آشیغین قافیه‌لریله عئینی اولمالیدیر. یاریش شعرین سون بندینه دک داوام ائدر.
دئییشمه‌نین حربه – زوربا، قیفیل بند، باغلاما نوعلری وار. بعضا اوندا دوداق دَیمز، تجنیس کیمی فورملاردان دا ایستیفاده اولونار کی بو دا یاریشمادا نائیلیت قازانماغی داها دا چتینلشدیرر.
دئییشمه‌نی باشلایان آشیق هانسی شعر فورمونو سئچدیسه، قارشی طرفده عئینی فورمدا و عئینی قافیه‌ده اونا جواب وئرملی‌دیر.

اؤرنک اۆچون آشاغیدا لزگی احمد ایله خسته قاسیم آراسیندا کئچن بیر دئییشمه وئریلیر:

لزگی احمد:

سندن خبر آلیم، آی دده قاسیم:

او نه دیر کی دورلو-دورلو حالی وار؟

نه دن خلق اولوندو عرشین آرغاجی

او نه دیر کی توخونمامیش خالی وار؟

خسته قاسیم:

سنه جواب وئریم آی لزگی احمد:

باهاردیر کی دورلو-دورلو حالی وار.

نوردان خلق اولوندو عرشین آرغاجی

او بولوددور توخونمامیش خالی وار.

لزگی احمد:

او نه دیر کی دایانیبدی دایاقسیز؟

او نه دیر کی بویانیبدی بویاقسیز؟

او نه دیر کی دوغار السیز، آیاقسیز،

اوچ آی کئچر آیاغی وار، الی وار؟

خسته قاسیم:

گؤی بیر چادیر دایانیبدی دایاقسیز.

آیلان گۆندور بویانیبدی بویاقسیز.

قورباغادیر دوغار السیز، آیاقسیز

اوچ آی کئچر آیاغی وار الی وار.

لزگی احمد:

لزگی احمد دئیر: گلر دالالار

نه قوماشدیر ساتان اولماز، آلالار؟

او نه دیر کی دیمدیگیندن بالالار؟

اونه دیر کی قانادیندا خالی وار؟

خسته قاسیم:

خسته قاسیم دئیر: یاشدیر دالالار

او آغیلدیر ساتان اولماز آلالار

او بوغدادیر دیمدیگیندن بالالار

کپنکدیر قانادیندا خالی وار

تورک خلق ادبیاتی - یازان: علیرضا صرّافی




#Article 293: داج (118 words)


داج و یا دوج ،{ اوتوموبیل و یوک ماشینی مارکاسی. هوراس داج (Horace Dodge) و جوهان داج (John Dodge) قارداشلار طرفیندن قورولان شیرکت ایلک قورولدوغوندا فورد مدل  تی اۆچون حیصّه‌لر ایستحصال ائدیردی. اوتوموبیل ایستحصالینا باشلادیقدان سونرا 1914 – دن  1927  قدر داج برودئرز (Brothers) موتور ویکل (Motor Vehicle) کومپانی آدینی ایستیفاده ائتمیشدیر. 1928 – ده کریسلر MMM ، طرفیندن ساتین آلینمیشدیر. شیرکت 1970 – جی ایللرده عالیه اوتوموبیل لری ، 1980 – جی ایللرده ایسه کیچیک حجملی و اؤن چکیشلی اوتوموبیل ایستحصالینا باشلانمیشدیر. کریسلرایله بیرلیکده 2002 ده دایملر- کریسلراوتوموبیل قروپونا قاتیلمیشدیر.

آنجاق 2007 – جی ایلده دایملر-کریسلر قروپونون داغیلماسی نتیجه سینده ، باغلی اولدوغو آنا فیرما کریسلر قروپونو سربروس (Cerberus) آدی اینوستی سیا (investisiya) فیرماسی طرفیندن ساتین آلیمیشدیر.




#Article 294: داش درگه (142 words)


(فارسجا:  درگه سنگ) سولدوز بؤلگه‌سینین محمدیار شهرینه تابع اولان کند دیر. 

بو کند المهدی قصبه سی قصبه سینه تابعدیر و 1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 715(140عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

دده آشیق قوربانی نین بیر شعرینده دورگه سؤزونون آنلامی درین و دایاز آنلاملارینین آراسی دئمک دیر. دئمک دورگه کندی آزاجیق چوخور یئرده یئرلشدیگی اۆچون بو آد اونا وئریلمیش دیر.
شعر: گئجه-گوندوز بولود کئچر هاوالار
بئله گئتمز البت گلر بیر ده یاز
اوخویور بولبوللر موغام، هاوالار
سیزیلداشیر یارام، آمان بیر ده یاز

بولود اولان قالخار هاوادا گزر
عاشق اولان یارین باغرینی ازر
غواص اولان گیرر درینده گزر
بیر درین وار بیر دورگه وار بیر دایاز

قوربانی گولدسته باغلار اوخونا
سینه­ م بوتا، یارین مژگان اوخونا
بیر نامه یاز هر دیواندا اوخونا
گؤرن دئیه وار اللرین بیر ده یاز.

اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

بو کندین بوتون اهالیسی تورک و شیعه دیرلر.




#Article 295: داغ داغولماز (497 words)


كيم , گؤزه ل رسم و روسومين داشونو بيردن آتار ؟

باها جينسي تله سيب آششاقو قيمه تده ساتار ؟

گتيريب تؤركي ديله آيرو دانوشماغي قاتار ؟

داغ داغولماز ـ عونوانلی شعر توپلوسو، رزن بؤلگه‌سی ينده يئرلشن قوروه درجزين بولومونون دهلق کندینده دونیایا گؤز آچان رضا کریمی‌نین شعر دفتری‌دیر. بو منظومه شهریارین حیدربابایه سلام شعرینه بیر نظیره دیر. بو اثر تهران دا نشر قو یاییم‌ائوی وریندن بيرينجي چاپ اولاراق 1382 گونش ايلي 80 صحيفه‌ده گونش اوزو گؤرموشدو. 

(1)

من و داغ و گئجه ني , درد , گرفتار ائله دي

اوچوموزده يوخودان قوزادو بيدار ائله دي

ديلده سينديردي سوكوتي , گؤزو آغلار ائله دي

دئدي : تكليکلري من ، سيزلره درمان ائله رم

سن و داغ و گئجه ني , آغرويا ميهمان ائله رم

(2)

اوره گيم تنگه گليب , گزمه گه باغ آختارورام

خيال آتون قووورام آغشاما ديلده ن ، سالورام

گئجه لر پنجره دن اولدوزو گؤيده سايورام

بو گئجه قسمتيميز زندگيدن سوُز سالاجاک

سحر اعلام ائلييه كيم اؤله جك , كيم قالاجاک

(3)

ايسته رم من بو داغون (1) قصه سين آغاز ائلييه م

بير قانات داغدان آلام , ديلله ره پرواز ائلييه م

قان اوره گلر سؤزوني , سن سؤوه ن آواز ائلييه م

داغدان ايكکي گؤز آلام ، داغ كيمين ايرانه باخام

اوجا يئرده ، دايانام مهدـ ی دليرانه باخام

(4)

اوول هئچ زاد يوخودو ، بير كلمه سؤز وارودو

بير كلام سؤزده خدايدو , وارا وارلوق دارودو

يوخ ائشدمه زدي ائشدمه گده قولاغدان خوارودو

او سؤز ايسته ردي موخاطب تاپا ، واردان دانوشا

وار و يوخدان ، يارادا ، ديل وئره ياردان دانوشا

(68)

او گؤزه ل تويلارو تويلار سيياغوندا سؤوه ره م

دايانوب گؤز قاباغوندا , بگي دامدا گؤره رم

ساغ الينده نار , آتوب دوشسه چاي اوسته اؤوه رم

آغ آت اوستونده گيده ن ناز گؤزه له واردو سؤزوم

آز اوتان ، باخ يوخارو ، ناز گؤزوي گؤرسو گؤزوم

(69)

خوش او گونله ر كي اوره گلرده محببت چوخودو

قارنوموز كد چؤره گيندن گئجه ـ گوندوز توخودو

آتاموز سؤز دانوشاندا ، سؤزونه سؤز يوخودو

داخي بير كيم دولانوب بيزلري بير ياد ائله مه ز

ساز چالوب بئش اوخويوب ، قلبيميزي شاد ائله مه ز

(107)

بير سؤزوم وار اوره گيمده ، دئييره م هامو بيله

قويمايون ياخچولوق ايتسين ، آدي بير گلسي ديله

گره گ اينسان غم و غوصصا توزون ، اينساندا سيله

اصيل اينسان ، گزه ر اينسانلارو سخت گونده تاپا

سختليگي قويماز او اينسانلوقو اينساندا چاپا

(108)

چوخ سيزيللاتدي يانوخ قلبيمي دردين , وطنيم !

قوي يانوم داغ كيمي دردلر اوجاغوندا توكه نيم !

بير قريش يئر منه وئر كورلويوم اؤلسه م بده نيم

قوي سنين توپراغون اوسته « رَضا » شئعري اوخونا

سرگوذه شتين يازا آينده يه اؤرنه ك توخونا

ـــــــــــــــــــ 
آلت يازيلار :

در شهرستان  ساوه  نيز اين گونه همياري مرسوم بوده و به هر يك از اعضاء تعاوني  واراداش / varadaş‏  گفته مي‏شد . ( نگاه كنيد به كتاب :  فرهنگ مردم كوهپايه‏ي ساوه  نوشته‏ي : عبدالله سالاري ، ناشر : سازمان ميراث فرهنگي كشور ، چاپ اول – 1379 ، صفحه 130 ) .




#Article 296: داغليق قاراباغ (231 words)


داغلیق قاراباغ، آذربایجانین غرب حیصه‌سینده ائرمنیستان و ایرانلا سرحد بؤلگه، ائرمنیستان طرفیندن ایشغال اولونوب. آذربایجانلیلارین و ائرمنیلرین کومپاکت یاشادیغی بؤلگه‌دیر.
ائرمنی دیللی ادبیاتلاردا آدی آرساخ کیمی ایشله‌نیر.
بؤلگه نین اراضیسی ۴،۴۰۰ کیلومتر مربع -دیر، ۱۹۹۰-نجی ایلده اهالیسی ۱۹۲،۰۰۰-ه چاتمیشدی. بو اهالی ائرمنی‌لردن (۷۶%)، آذربایجانلی‌لاردان (۲۳%)، کوردلردن، روس‌لاردان عیبارت ایدی. مرکزی خان‌کندی، باشقا بؤیوک شهری ایسه شوشادیر.

کئچمیشده آلبانییانین (قافقاز آلبانییاسی) ترکیبینده ایدی. میلاددان اؤنجه ۹۵-نجی ایلده ائرمنیییه پادشاهی ایکینجی تیقران طرفیندن ایشغال اولونموشدور. دؤردونجو عصرین اوّلینده آلبانلار قاراباغی گئری قایتاردیلار و ۳۸۷-نجی ایلده او یئنیدن آلبانییانین ترکیبینه داخیل اولدو. سککیزینجی عصردن بری آلبانییا اؤز اراضیسینده کیچیکلشیردی و قاراباغدا خاچین کنیازلیغی مؤوجوددو.
 
۱۷-نجی عصرین اوللرینده ایرانین، ۱۸-نجی عصرین ایسه قاراباغ خانلیغینین ترکیبینده مؤوجود اولموشدور(ملیکلیکلر)
۱۸۱۳-نجو ایلده گولوستان موقاویله‌سی ایله داغلیق قاراباغ روسیه یه کئچدی. ۱۸۲۲-نجی ایلده قاراباغ‌دا خانلیق لغو اولوندو و روس حؤکومتی اورایا تورکیهدن و ایران‌دان ۱ میلیوندان چوخ ائرمنی کؤچوردو. ۱۹۲۳-نجو ایلده س‌س‌ری طرفیندن زورلا داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی قورولدو. ۱۹۸۹-نجو ایلده آذربایجان پارلامئنتی‌نین سرنجامییلا موختاریت لغو اولوندو.

۱۹۸۰-نجی ایللرین سونوندا و ۱۹۹۰-نجی ایللرین اولینده بو بؤلگه‌ده باش وئرن ائتنیک توققوشمالار و ائرمنیستانین داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی اؤزونه بیرلشدیرمه طلبلری ائرمنیستانلا آذربایجان آراسیندا موحاریبه‌یه سبب اولدو. ائرمنیستان اوردوسو داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی و اونا بیتیشیک ۶ رایونو ایشغال ائتدی. آتشکس سازیشی ۱۹۹۴-نجو ایلده بیشککده ایمضالاندی. داغلیق قاراباغدا سئپاراتچی رئژیم  ۱۹۹۱-نجی ایلده موستقیللیک اعلان ائدیب. هئچ بیر بین‌الخلق قانونا اویغون گلمه‌ین بو موستقیللیک   ایندی‌یه کیمی دونیادا هئچ بیر اؤلکه طرفیندن تانینماییب.  

 
   




#Article 297: دالقا(شَپه) (111 words)


دنیز اوستونده سویون هرطرفه گئتمه سنه شپه یا دالقا دئیلر . شپه آذربایجان دیلینده دنیزین سویونون لبه لنمه سینه دئیلیر و دالقا بویوک شپه لره دئیلر شپه لر سویون اوزونده یل اسنده گوروشه ر 
شپه نین چوخلوقی یا آزلیقی یلین سرعتی و قدرتینه باغلیدی ایه یل گۆجلو اولسا سویی شپه لن دیریب وبویک دالقالار ساحیله گلر و سویون درینلیقی چوخ اولسا شپه لر ودالقالار بویوک اولار بویوک دریالرده و اقیانوسلاردا بویوک دالقالار اولار 1967 اینجی ایلده آمریکانین بیر ناوی طوفاندا قالدی و 33 مترده بیر دالقانی گوردی بویوک دالقالار بویوک اقیانوسون آراسیندا و نیوزیلاندین دوغی طرفینده گوروشور کی اوردا سویون درینلیقی هامی دان یوخاریدی و طوفانلار اوردا بویوک دالقالار دوزلدیر .




#Article 298: دانالو (144 words)


دانالو کندی عجبشئر بولگه‌سینین، عجبشئر بولگه‌سی نین مرکزی بولومو و باتی دیزجرود قصبه سی نده یئرلیشیب.

بو کند ده بیر صعتی شهرک واردیر کی عجبشئر ین تکجه صنعتی شهرکی دیر
کندین قاباغیندا چوخلو اپارتمان گورسه نیر 
بو کندین گاز برق ایشملی سو و اینترنتی واردیر
عجبشردن 5 کیلومتر اوزاقدی و تبریزینن 102 کیلومتر فاصله سی وار
ینی تبریز بیناب اتوبانی بو کندین یاخینلیغیندان کئچیر
کندین 3 گوزل و بویوک مچیدی وار
هر ایل محرم و صفر آیلاریندا مین لر نفر بو کندین اهالیسیندن کی تهران تبریز و عجبشئر شهرلرینده یاشاییللار اوز کند لرینه گلیب و احسان ورللر
کند ده 4 محله وار:

اصلی محله و حسن آباد 1-
اورتا مچید2-
اوژ مچید3-
مسکن مهر 4-
کی بو اوچ محله نین آراسسندا 
اصلی محله و حسن آباد ان گوزل محله تانینیر

بو کند ده بیر  گوزل چیمن فوتبول میدانی و نئچه ایدمان سالونو دا واردیر




#Article 299: دانمارک (207 words)


دانمارک یادا دانمارک شاهلیقی اوروپادا بیر دؤولت دیر. دانمارکدا یئرلی ایداره ائتمه‌لر ایکی سویه‌لی سیستمه اساسلانماق­دادیر. اوست سویه‌ده کونتلوقلار و آلت سویه‌ده ایسه بلدیّه‌لر واردیر. بونونلا برابر کوپنهاگ و فردریکسبرق هم کونتلوک، هم ده عئینی زاماندا بلدیه‌دیر.

اؤلکه ۱۴ کونتلوق و ۲۷۵ بلدیه‌دن عیبارت‌دیر. بونا کوپنهاگ و فردریکسبرق شهرلری ده داخیل‌دیر.

دانمارک کرال‌لیغی قوزئی آوروپادا یئرلشیر. اؤلکه غربدن قوزئی دنیزی، شرقدن بالتیک دنیزی، گونئی‌دان آلمان ایله همسرحددیر. اؤلکه‌نین اساس حیصّه سی یاریم‌آدادا یئرلشیر. باشکند کوپینهاگ زلان‌دیا و آماغر آدالاریندا یئرلشیر. بۇ آدالار اؤلکه‌نین نیسبتاً بؤیوک آدالاری‌دیر (قیرینلند استثنا اوْلماقلا). بۇ آدا رسمی اوْلاراق دانمارکنین مولکودور. اؤلکه اراضیسی دوزن‌لیکلردن عبارت‌دیر. یالنیز بورنهولم آدالاری داشلی یئره مالیک‌دیر. دوزن‌لیک یئرین سببی قدیم بۇز دؤورودور. ان یۆکسک نقطه‌سی ائیئر باونخوی (۱۷۳ م) یۆکسک‌لییی‌دیر. اؤلکه ۱۷ آمتوما (ویلایت) بؤلونموش‌دور. کوپینهاگ و فردریکسبرق موستقیل اینضیباطی اراضی واحیدلری‌دیر. اراضی‌سیندن ۱۵۸ km اۇزون‌لوغو اوْلان قودئنو چایی   کئچیر .

دانمارکنین اهالی‌سینی ۵٬۴۱۵٬۹۷۸ نفر تشکیل ائدیر. اهالی‌نین ۹۶٪-نی دانمارکلیلار، ۲٪-نی آلمانلار، فارئرلر، سوئدلر، قالانلارینی ایسه قرنلان‌دییادا یاشایان اکسیموسلار تشکیل ائدیر. اهالی‌نین ۹۷٪ پروتستانلیغین لوتئران قروپونا داخیلدیر..

۱۰. یوز ایلده واحید دانمارک کرال‌لیغی یارادیلیر. ۱۳۹۷-جی ایلده کالمار اۇنییاسی باغ‌لانیر. ۱۵۳۸-جی ایلده لوتئران‌لیق اساس دین کیمی مؤحکم‌لنیر. ۱۸۴۹-جو ایلده دانمارک مشروطیت اعلان اوْلونور. ۱۹۴۰-جی ایلده ایکینجی دونیا ساواشینین گئدیشینده فاشیست آلمانیاسی طرفیندن ایشغال اوْلونور. ۱۹۴۵-جی ایل ایشغال‌دان آزاد ائدیلیر.




#Article 300: دده قورقود (489 words)


دده قوْرقود یا قوْرقود آتا، تۆرک، آلتای و اوْغوز افسانه‌لرینده، ناغیللاردا و خالق حکایه‌لرینده آدی چکیلن و غئیر-عادی بیلیم و اؤزللیکلره صاحیب اوْلان اوْزاندیر. اۆ دده قورقود کیتابی‌نین تمل شخصیّتیدیر و اونداکی داستانلاری روایت ائدیر.

نئچه مودّت سوْنرا واتیکان کیتابخاناسیندان دا بیر دده قورقود کیتابی اله گلدی کی بیر موقدیمه و 6 بویدان عیبارت ایدی. بۇ ایکی کیتابین تاپیلماسیلا بؤیوک تدقیقات اونلارین اوستونده باشلاندی.

حتی 1962ـ‌جی ایلده «یاکوبوفسکی» و «ژیرمونسکی» وسیله‌سیله بیر یئنی ترجومه موفصل موقدیمه ایله یاناشی شوروی علملر آکادمیاسی طرفیندن نشر اوْلدو.

ایراندا دا آذربایجان میلّی (میلی) شاعیری «بولود قاراچورلو (سهند)» طرفیندن دده قورقود بویلاری نظمه چکیلیب و سازیمین سؤزو آدییلا 1345ـ‌جی ایلده طاغوتی رژیمده تۆرکجه‌ یازیلارین باسیلماسی‌نین یاساقلیغینا باخمایاراق، باسیلدی. هابئله 1358ـ‌جی ایلده اوستاد «دوکتور محمدعلی فرزانه» وسیله‌سیله اینتیشارات‌ـ‌فرزانه طرفیندن نشر اوْلدو.

آلمان نوسخه‌سی‌نین یازیلما تاریخی باره‌ده موختلیف نظرلر واردیر. پروفسور بارتولد اونون یازیلماسینی 15ـ‌جی یوز ایللیگه (قرنه) عایید بیلیر. پروفسور کوراوغلو ابجد حسابیله دئییر کی بۇ اثر 15ـ‌جی عصیرده یازیلیبدیر. بیر سیرا عالیملر ده اونون یازیلما تاریخینی 16ـ‌جی عصر بیلیرلر.

کیتابین دیلی تۆرکجه‌‌دیر و آرتیق آذربایجان تۆرکجه‌‌سینه اوخشارلیغی واردیر. او حالدا کی آنادولو لهجه‌سی‌نین ده ایزلری اوندا گؤرونور. کیتابین متنیندن بللی اوْلدوغو کیمی بویلار ایتیفاق دوشن یئرلر آذربایجان و تورکیه‌نین شرقی‌دیر.

کیتاب نظم و نثر صورتینده یازیلیب و اوندا اوچ چئشید شعر وار : عروض، هیجا و سربست (ایندیکی یئنی شعر)

کیتابین موقدیمه‌سینده دده قورقودون خیصلتلری و اؤزللیکلری و هابئله اونون اؤیودلری گتیریلیبدیر. «بایات بویوندان قورقود آتا دئیرلر بیر اَر قوپدو.» دده قورقود اوغوز طایفاسی‌نین اوزانی (آشیغی) و آغ‌ساققالی و ائلی‌نین موشاویری ایدی. قورقود کلمه‌سی باجاریقلی و چوخ‌بیلن و یاخود ائلجه‌بیلن معناسیندادیر. دده قورقود طایفانین قهرمانلارینا آد سئچر و قوپوزونو چالماقلا اوغوزلارا دستان سؤیله‌یردی.

بو کیتابدا اوْلان ناغیللار ایسلامدان قاباق ایتیفاق دوشوبلر و اوغوزلارین موسلمان اولماسیلا دستانلار دا ایسلامی‌لشیبلر. نئجه کی اوندا هم اصیل تورک آدلاری وار و هم آلینما آدلار. سلجوق، آذر، دومرول، تپه‌گؤز، روستم و ... . کیتابدا غئیرـ‌تورکلره تات دئییلیر. نئجه کی ایندیده تورکلر، غئیرـ‌تورکلره تات دئیرلر. «تورکو آت ییخار، تاتی اَت.»

دده قورقود بویلاری میلّی (میلی) دستانلاردیر. بۇ معنادا کی بۇ ناغیللارین یازانی و سؤیله‌ینی بللی دئییل. اونلاری بیر میلت یارادیب و دستانلاردا او میلتین حیات و یاشاییش طرزینی گؤرمک اولار.

بو بویلاردا اوغوز ائللری‌نین یاشاییشی، عادت و عنعنه‌لری، عقیده‌لر و اینانجلاری باره‌ده چوخ گؤزل صورتده معلومات وئریلیبدیر. میثال اۆچون اوغوزلار ایچینده خانیم ایله کیشی‌نین فرقی یوخدور. خانیم لازیم اوْلان واخت سیلاح گئیینیب و دوشمنلرله ساواشیر و هئچ تبعیض اونلا بیر کیشی آراسیندا قویولمور. بۇ او حالدادیر کی ائله هامان زاماندا باشقا اؤلکه‌لرده آرواد و قادین بیر پست مؤوجود کیمی تانینیردی و وظیفه‌سی فقط پیشیرمک و اوشاق ساخلاماق ایدی و هئچ جوره ایجتیماعی (توپلومسال) حاقلاردان بهره‌مند دئییلدی.

تأسوفله بیزیم آذربایجاندا میلتیمیز بۇ دَیرلی کیتابدان خبرسیزدیرلر و او دا قاییدیر غاصیب پهلوی رژیمی‌نین سویچولوقجا (نیژادپرستانه) ایشلرینه. اومید کی اولوسوموز دده قورقود و باشقا بؤیوک و گؤرکملی بیلگینلریمیزی تانیماقلا اؤز درین هویتلریله تانیش اولسون و بئله‌لیکله غرب فرهنگی تهاجومو قاباغیندا مؤحکم دایانسین.

میلادی 1999ـ‌جو ایل، میلتلر آراسی (بئین‌المیللی) یونسکو قورولوشو ساریسیندان «دَده قورقود» ایلی آدلانمیشدیر.

بو یازی خوی هفته‌لیگی‌نین 106ـ‌جی ساییسیندا (6/6/78) باسیلمیشدیر




#Article 301: درگه ارسخان (123 words)


(فارسجا: درگه ارسخان) سولدوز بؤلگه‌سینین محمدیار شهرینه تابع اولان کند دیر.

دده آشیق قوربانی نین بیر شعرینده دورگه سؤزونون آنلامی درین و دایاز آنلاملارینین آراسی دئمک دیر. دئمک دورگه کندی آزاجیق چوخور یئرده یئرلشدیگی اۆچون بو آد اونا وئریلمیش دیر.
شعر: گئجه-گوندوز بولود کئچر هاوالار
بئله گئتمز البت گلر بیر ده یاز
اوخویور بولبوللر موغام، هاوالار
سیزیلداشیر یارام، آمان بیر ده یاز

بولود اولان قالخار هاوادا گزر
عاشق اولان یارین باغرینی ازر
غواص اولان گیرر درینده گزر
بیر درین وار بیر دورگه وار بیر دایاز

قوربانی گولدسته باغلار اوخونا
سینه­ م بوتا، یارین مژگان اوخونا
بیر نامه یاز هر دیواندا اوخونا
گؤرن دئیه وار اللرین بیر ده یاز..

اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

بو کندین بوتون اهالیسی تورک و شیعه دیرلر.




#Article 302: درگه لطف اله (124 words)


(فارسجا: درگه لطف الله) سولدوز بؤلگه‌سینین محمدیار شهرینه تابع اولان کند دیر.

دده آشیق قوربانی نین بیر شعرینده دورگه سؤزونون آنلامی درین و دایاز آنلاملارینین آراسی دئمک دیر. دئمک دورگه کندی آزاجیق چوخور یئرده یئرلشدیگی اۆچون بو آد اونا وئریلمیش دیر.
شعر: گئجه-گوندوز بولود کئچر هاوالار
بئله گئتمز البت گلر بیر ده یاز
اوخویور بولبوللر موغام، هاوالار
سیزیلداشیر یارام، آمان بیر ده یاز

بولود اولان قالخار هاوادا گزر
عاشق اولان یارین باغرینی ازر
غواص اولان گیرر درینده گزر
بیر درین وار بیر دورگه وار بیر دایاز

قوربانی گولدسته باغلار اوخونا
سینه­ م بوتا، یارین مژگان اوخونا
بیر نامه یاز هر دیواندا اوخونا
گؤرن دئیه وار اللرین بیر ده یاز..

اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

بو کندین بوتون اهالیسی تورک و شیعه دیرلر.




#Article 303: دلالت (127 words)


سؤز ايله آنلام آراسينداکي علاقه . بير سؤزجويون اوخوندوغو يا دا دئييلديگي زامان بئيينده جانلانديرديغي آنلام. ايکي باشليقدا آراشديريلار:

سؤزله علاقه لي اولمايان دلالت (غئيري لفظي دلالت): بو دا ايکييه آيريلار:

دلالتي وضعییه: سؤزله آنلامي آراسيندا سؤزله علاقه دار اولمايان چاغيريشيما سؤيکنن بير علاقه  واردير. چتيرين ياغيشي خاطيرلاتماسي کيمي.

دلالتي عقلیه: پارچانين بوتونو، اثرين نشرچيسيني، کايناتين آللاهي خاطيرلاتماسي کيمي.

سؤزله علاقه لي دلالت (لفظي دلالت): بو دا اوچه آيريلار:

دلالتي مطابقی (اويغونلوق): سؤزون، ايفاده ائتديگي شئيين بوتونونو ايفاده ائتمه سي. مثلاً ائو دئييلينجه بوتون اوتاقلاري نين آغلا گلمه سي کيمي.

دلالتي تضممونی: سؤزون ايفاده ائتديگي شئيين بير بؤلومینی ايفاده ائتمه سي. ائودن اوتاق کيمي.

دلالتي ايلتيزامييئ: سؤزون اؤز آنلامی اۆچون لازيملي اولان بير باشقا آنلامدا ايستيفاده ائديلمه سي. الي آچيق، کؤنولو گئنيش، آغيزي مؤحکم کيمي.

Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net




#Article 304: دلی دومرول (351 words)


ده ده قورقود کیتابیندان اوْلان بیر افسانه کی دومرول اوغوزخان نوه لریندن بیریدی دلی دومورل آد وئریلیب چون  او اوشاقلیقدا دوْققوز اوکوزی ئولدوردی و بیر قوروموش چای اوسته کورپو ویریدی و جماعتدن 30 آخچا (گوموش پول)باج آلاردی هر کیمسه بۇ کورپودن گئچسیدی گرک 30 آخچا اونا باج وئرردی و ایه ایستمه سیدی کورپودن گئچسین اونی توتوب زورونان گئچیدیب و 40 آخچا آلاردی .

دلی دومرول ده ده قوروقود  افسانه لریندن و ان اسکی اوغوز تورکلرین تاریخینده یازیلان بیر ناغیلدی بۇ افسانه تورکلر ائللرینده اوخونوب و دئیلیب و ایللر بویی اوغوز تورکلرین ناغیلی اوْلوب

بو ناغیلدا دومورل بیر پهلوانین جوان ئولومون گوروب تانریا شکایت ائدیر کی نیه جوانلاری بوشلامیر تانری عزرائلی یوللور کی اونون جانین آلسین و دومرول توبه ائدیب اوز سوزوندن قایدیر آمّا عزرائیل اوندان ایستیر اوز یرینه بیر آیری کیمسه نین جانین وئرسین او باشدا آتناسینا دئیر کی مینیم یریمه جان وئر آتاسی قبول ائتمیر وسوندا آناسینا دئیر و آناسیدا قبول ائتمیر او اوینه گلیر کی اوشاقلارین و خاتونون گوروب و اولارا ئولماقینی دئسین کی عزرائیل اوینده اونون جانین آلماقا گلیر اونون خاتونی عزرائیلی بۇ ایشده دایاندیریر و ایستیر ارینین یرینه جان وئرسین دومرول خاتونون چوخ ایستیردی وبوایشه راضی اولمویوب وعزرائیلدن ایستیر دومورلون اوز جانین آلسین بۇ آرادا عزرائیل ایکیسنده بوشلویب و تانری اولارا اوزون عمر وئیریر

بو ناغیل بیر معنوی و فولکلور بیر ناغیلدی کی ئولماقی و قبر اوین وجوانلیقی و گوجلو اولماقی و پهلوانلیقی بیر بیرینن توتوشدوروب و جوانلارین وپهلوانلارین ئولماقینی چوخ راحت بیلیب و ئولماقی معنوی بیر سوزده یازیب و بوکی ایستک و ایستماق عمری چوخالدار و انسانلارین محبتین و جاندان دوغوردان گئچماقین یازیبلار .

دومرول بوناغیلدا آتاسیندان ایسته دی اونون یرینه جان وئرسین وآتاسی قبول ائتمه دی او آتاسینی تانریا تاپشیردی و اوندان حلالیق ایسته دی وصله رحم ائتدی وآناسینی دا تانریا تاپشیردی و اوزون ئولماقا حاضیر ائتدی و اوشاقلارین و خاتونون گوردی واولاری تانریا تاپشیردی و اونون خاتونی حقیقی بیر ایستکده اونون یرینه جان وئرماقا حاضیر اولدی و بۇ ایستکلره گروه ایکی سیده اوزون بیر عمره صاحیب اوْلدولار و بوکی نقدر پهلوان اولاسان و گوجون چوخ اولا آخیرده گرک ئولوب ودونیادن گئده سن بۇ ناغیلدا چوخ گوزه گلیم شکیلده یازیلیب .

دمرل (یدالله صمدی فیلمی)




#Article 305: دمشق (173 words)


دمشق سورييا عرب جومهوریتی‌نین باشکندی‌دیر. دمشق (عرب دیلین‌ده «تشببوس» معناسینی بیلدیریر) نینکی سورییانین، ائلجه‌ده بوتون دونیانین ان قدیم شهرلرین‌دن بیری‌دیر. دمشق باره‌ده ایلک معلومات ائ. ه ۱۵۰۰-جو ایله تصادوف ائدیر. دمشق هم‌ده دونیانین ان قدیم باشکند شهری‌دیر. بئله کی، ائ. ه ۱۳ عصرین اوللرین‌دن ائ. ه ۷۳۲-جی ایله قدر شهر، دمشق پادشاه‌لیغی‌نین باشکندی اوْلوب.

چوخ‌سرلیک تاریخی بویون‌جا دمشق آسسورییالی‌لار، فارس‌لار، ماکئدونییالی‌لار و رومالی‌لار طرفین‌دن دفعه‌لرله تزییقه و آز قالا محو اولماغا معروض قالیب؛ لاکین بیر موددت‌دن سوْنرا، تیجارت و مدنیت مرکزی کیمی یئنی‌دن دیرچل‌میش‌دیر. میلادی ۶۳۵-جی ایل‌ده عرب‌لر طرفین‌دن فتح اوْلونان دمشق ۶۶۱-۷۵۰-جی ایل‌لر آراسی اموی‌لر خیلافتی‌نین باشکندی اوْلدوغون‌دان موسلمان دونیاسی‌نین ان بویوک سیاسی، دینی، و تیجارت مرکزینه چئوریلیر. ۱۳ و ۱۴-جو عصرلرده دمشق مونقول‌لارین هوجوم‌لارینا معروض قالان شهر، تئیمورلنگین اوردوسو طرفین‌دن داغیدیلیر.

بویوک مسجید اوْلان اموی‌لر مسجیدینی شهرین سیموولو آدلاندیرماق اولار. مسجیدده ۴ میناره مووجوددور. مسجیدین میناره‌لرین‌دن بیری عیسا پئیغمبرین آدینی داشی‌ییر محض اینانج‌لارا گوره عیسا پئیغمبر همین میناره‌دن گویدن یئره ائنه‌جک‌دیر. محمد پئیغمبرین آدینی داشی‌یان میناره‌ایسه ۱۱۸۴-جو ایل‌ده اینشا اوْلونوب. بوندان ساوایی مسجیدده زکرییا پئیغمبرین اوْغلو یحیا پئیغمبرین قبرینی‌ده گوسترمک اولار.




#Article 306: دوداق دَیمز (140 words)


دوداق دیمزی - اوستاد عاشیقلار اؤز سوز باجاریقلارینی بیلدیرمک اۆچون یاراتمیشلار. بو شعرلرده دوداقلارین بیر- بیرینه دَیمه‌سی لازیم گلن صامیتلردن  ب، م ، پ کیمی صامیتلردن ایستیفاده اولونمامالیدیر.

آشاغیدا آزافلی میکاییلدان بیر دوداق دیمز جیغالی تجنیسی اؤرنک اۆچون وئریلیر:

قارالار کئچر

آیلار، ایللر، دقیقه‌لر ایچینده

یازی چیچک، قیشی قار آلار، کئچر.

عاشیق قار آلار کئچر

آغلار قارالار کئچر

یئر تیتره دن، داغ آتان

اجل قارالار کئچر.

آلچاقدان، شئیطاندان خئییر ایسته‌سن

جانیندان شر کئچر، قارالار کئچر.

هردن-هردن سالا یادا طالعین

چتین دردی ساتا یادا طالعین

آشیق یادا طالعین

قهرین یا دا طالعین

چتین داردا یئتیشسین

سالسین یادا طالعین

یا چرخی گردیشین یا دا طالعین

یاندیرار چیراغین قارالار کئچر.

آزافلی شیکاری آتاندا یاخشی

آنان دا یاخشیدیر آتان دا یاخشی

آشیق آتاندا یاخشی

صیاد آت آندا یاخشی

َایری َایرینی سسلر

دئیر آتان دا یاخشی.

قضا قدرلره آتان دا یاخشی

قانانلارین قانی قارالار کئچر.




#Article 307: دومانلی تبریز (رومان) (231 words)


دومانلی تبریز محمد سعید اوردوبادینین تورکجهده یازیلمیش سئوگی-تاریخی رومانی. ادیب دومانلی تبریز اثری ایله آذربایجاندا تاریخی رومان ژانری‌نین ایلک گؤزل نومونه‌سینی یاراتمیشدیر. 

ایگیرمینجی دؤنمین ایلک اینقیلابلار دؤورونون منظره‌سینی مؤلف محض بو اثرینده جانلاندیرمیشدیر. اوردوبادی‌نین آذربایجان‌داکی اینقیلابی تصویر ائدن دومانلی تبریز رومانی ستارخان و باقیرخانین قهرمانلیغیندان، عئینی زاماندا آذربایجان اینقیلابچیلاری‌نین اؤز اؤلکه‌لرینی ایران مورتجعلری و خاریجی ایمپئریالیستلری‌نین ظولموندن قورتارماق اۆچون آپاردیقلاری موباریزه گؤره دانیشیر.

اثرین اساس قونوسو مشروطه حرکاتیدیر. مشروطه حرکاتی 20-جی یوزایلده باش وئرمیش اؤزگورلوک و دموکراتیک اینقیلابلار اۆچون ایلک جیغیر آچمیشدی. بو معنادا مشروطه حرکاتینی یاخین و اورتاشرق اؤلکه‌لرینده کئچن یوزایللیک‌دکی میلّی و دموکراتیک حرکاتلارین پیونئری آدلاندیرماق اولار. 1905-1911-جی ایللرده باش وئرمیش مشروطه حرکاتی‌نین مقصد و مرامی یولوندا جانلارینی قوربان وئرنلرین سایی چوخدور. اصلینده بو حرکاتا پاک ویجدانلا قوشولانلار، اونو اوغورلو غلبه‌یه چاتدیرماق ایسته‌یَنلرین هامیسی قهرماندیر، تاریخیمیزده و یادداشیمیزدا همیشه یاشار اینسان‌لاردیر.

رومانین اوبرازلار گالریاسی الوان و زنگیندیر: میلّی آزادلیق حرکاتی‌نین رهبرلری ستارخان و باقیرخان، امیر حشمت نیساری، حاجی‌علی داوافروش، موجاهیدلر توتونچووغلو، حسن آقا، جاواد آقا، ماراقلی جیزگی‌لری ایله سئچیلن آذربایجانلی قادینلار ماهرو خانیم، نابات، تهمینه خانیم، زینب، روسیه و آمریکا سفیرلیکلری‌نین امکداشلاری نینا و هاننا، ایناندیریجی و یادداقالان خوصوصیت‌لری ایله وئریلمیش حاجی صمدخان، سردار رشید، شومشاد خانیم، مشهدی کاظیم آقا، روس ظابطی سمیرنوو، شیخ ابدولزل و ب. اوبرازلار بیتکین‌دیر و مؤلف اونلاری یالنیز آیری-آیری ائپیزودلارین ایشتیراکچی‌سینا چئویرمکله کیفایتلنمه‌یه‌رک طالعلرینی آخیرا قدر ایزله‌ییر. قدیم آذربایجان شهری تبریز اثرده بوتون چالارلاری، کولوریتی ایله، داخیلی حیاتی و اولوسلارآراسی عالمده یئری ایله گؤرونور.




#Article 308: دیوان لغات الترک (2490 words)


دیوان لغات الترک یوخسا تورک سؤزلرین دیوانی ایلک تورکجه‌ـ‌عربجه یازیلان سؤزلوک و تۆرک دیللرینین بؤیوک بیر مجموعه، بیلیکلیک و دائره المعاریفی و جامع سؤزلر خزینه‌سیدیر. بۇ دیوانی ۱۱-نجی میلادی عصرده یاشایان کاشغرلی محمود، تۆرک یوردلاریندا اۇزون چاغ یاشاماقدان سوْنرا، عربلره تۆرکجه‌ اؤیرتمک اۆچون یازیب دیر.

دیوان لغات الترک یازیچی‌سی قاراخانلیلار سولاله‌سیندن اوْلان محمود بن حسین کاشغری دیر. کاشغرلی محمود قاراخانلیلار سولاله‌سیندن اولماغینی، کیتابیندا یازیلان بۇ سؤزو ایله بیلدیریر: بیزیم جدّیمیز تۆرکلرین یوردونو سامانی‌لردن قورتاراندیر کیم خمیر تگین آدلانیردی. (اوغوزلار امیر سؤزون خمیر سؤیلردیلر). کاشغرلی محمود ۳۸۰-نجی هیجری ایلده ایسیق گؤل یاخینلیغیندا اوْلان بارسغان شهرینده آنادان اوْلوب و ۴۷۷-نجی هیجری ایلده ۹۷ یاشیندا آجون شهرینده دونیادان گؤز اؤرتوبدور.

کاشغرلی محمودون مزاری کاشغر-تاشقورغان یولونون ۶۰کیلومترلیغیندا اوپال یولوندا اوْلان آزیق کندینده دیر.

دیوانین بؤلوملری کیتاب آدلانیر و دیوان سککیز کیتابا بؤلونوب دور:

کیتابلار اؤزلری اسماء ایله افعال بؤلوملریندن تشکیل تاپیب‌لار.

بؤیوک دیل بیلگینی کاشغرلی محمودون دیوان لغات الترک آدلی موعظّم اثری، 1910-آ قدر آدی بیلینن، فقط اؤزو مجهول بیر اثر ایدی. دیگر بیر دئییشله، او زامانا کیمی، اثرین ساده جه آدی وار ایدی، و اؤزو اورتادا یوخ ایدی. اثر، بۇ گون بوتون دونیادا تانینیر، حاقّیندا مقاله، کیتاب یازیلیر و اوزرینده دارتیشمالار گئدیرسه، بونو بؤیوک کیتاب‌شناس، علی امیری افندی‌یه بورجلویوق. علی امیری افندی، کاشغرلی محمودون طرفیندن 1074- 1072 ایللرینده باغداتدا عباسی خلیفه سینه سونولماق اوزره یازیلان بۇ موحتشم اثری، صحافلاردا دیوان لغات الترک اوْلدوغو بیلینمه‌دن ساتیلیرکن، متوجه اوْلموش و ساتین آلمیش. بۇ سببله، علی امیر افندی نین آدینی، اثرین یازاری کاشغرلی محمود ایله بیرلیکده هر زامان خاطیرلاماغی حق ائتدیگینه شوبهه یوخدور. ضیا گؤک‌آلپ و طلعت پاشانین کیتابین یاییملانماسینا یاپدیقلاری قاتغی ایسه چوخ ایلگینچ‌دیر.

علی امیری افندی صحاف برهان دان 33 لیره یه ساتین آلدی. انجاق، نه صحافین و نه ده اثری ساتانین اونون دیوان لغات الترک اوْلدوغوندان خبرلری یوخدو. اگر بونو متوجه اولسایدیلار، چوخ داها بیوک مبلغ لره ساتاجاقلاری کسیندی. داها کؤتوسو، بۇ اثر کیتاب آوجیلارینین الینه گئچمیش اولسایدی، آنیدن یورت دیشینا قاچیریب قارشیلیغیندا بیر ثروت الده ائتمه لری مومکوندو. علی امیری افندی بؤیله بیر اثره مالیک اوْلدوغو ایچین تعریف ائدیله مز بیر موتلولوق ایچینده ایدی. چونکو، بۇ کیتاب عثمانلی علماسینین عصیرلردیر پئشینده قاچدیغی «دیوان لغات الترک»ون تا کندیسی ایدی. بیر باشقا نوسخه سی دونیادا یوخدو. علی امیری افندی کیتابی ساتین آلدیغیندا دویدوغو سئوینجینی بو شکیلده دیله گتیریر:

بؤیوک بیر جوشغو ایچینده اولان علی امیری افندی کیتابینی کیمسه یه گؤسترمک ایسته مه دی. همن کیتابی قیسقانیر و هم ده ایتمه‌سیندن قورخوردو. دئوریم اونلو سیمالاری ضیا گؤگ آلپ و فواد کؤپرولو گیبی شخصلر، علی امیری افندی نین دیوان لغات الترک‌و تاپدیغینی ائشیتمیش و گؤرمک ایسته‌میشلرسه ده علی امیری افندی اونلاری کیتابا یاناشدیرمامیشدی؛ کیتابی سادجه چوخ گؤوندیگی کیلیسلی رفعت افندی یه گؤستریردی. علی امیری افندی ساتین آلدیغیندا، کیتاب خیرپالانمیش و ییپرانمیش بیر وضعیتده ایدی. شیرازه لری چؤزولموش، فورمالاری داغیلمیش، صایفالاری بیربیرینه قاریشمیش و نومارالاری دا یوخدو. بو سببله کیتابین اکسیک می، تام می اولدوغو بللی دئگیلدی. علی امیری افندی بونون تثبیتینی کیلیسلی رفعت افندی یه گؤردوردو. کیلیسلی رفعت افندی، ایکی آی موددتله کیتابی اوچ کره اوخودو. سونوندا بللی اولموشدو اثر تامدیر. کیلیسلی رفعت افندی قاریشمیش صایفالاری یئرلی یئرینه قویدو و نومارالاندیردی. علی امیری افندی بو خیدمتی قارشیلیغیندا، کیلیسلی رفعت افندی یه بیر ائوینی هدیه ائتمک ایسته دیسه ده قبول ائتدیره‌مه‌دی. کیلیسلی رفعت افندی، اگر ایللا کندیسینه بیر موکافات وئره‌جکسه، کیتابی یایینلانماسینین یئترلی اولاجاغینی سؤیله دی.

آنجاق علی امیری افندی کیتابی همن یایینلاتماق ایستمه دی. کیتابین نشرینی ان چوخ دا ضیا گؤگ آلپ ایسته‌ییردی. کیلیسلی رفعت افندی یه بونلاری سؤیله ییب دورویوردو: «رفعت من سئودا بیلمزدیم. فقط بو کیتابا توتولدوم. گؤرمک ایچین نه یاپتیمسا اولمادی. بو قدر وارکی، عزم ائتدیم بو کیتابی هم آلمالی، هم نشرائتمه‌لیییز. بو خزینه نین آچاری سنین الینده دیر. گل، منه یاردیم ائت. بو کیتابی قورتاراریم. بوتون تورکلرله آرماغانیمیز اولسون. هایدی بانا چاره سینی سؤیله!»

گئرچکدن ده کیلیسلی رفعت افندی چاره‌نی بیلیردی. چاره، صدراعظم طلعت پاشا نین آرایا گیریب علی امیری افندی دن کیتابی نشر ائتمه‌سینی ریجا ائتمه سی ایدی. آما نئجه اولاجاقدی؟ طلعت پاشا، بونون ایچین علی امیری افندی یی باب عالی یه چاغیرسا اولمازدی ویا علی امیری افندی‌نین ائوینه گئتسه یئنه اولمازدی. بونون ایچین یالنیزجا بیر یول واریدی. علی امیری افندی نین چوخ یاخین اوْلان دوستو و سیخ سیخ گؤروشدوگو عدلییه ناظیم ایبراهیمی بگین ائوینه یئمه گه چاغریلماسی و یئمکلر یئندیکدن سوْنرا طلعت پاشانین آرخاداشلاری ایله تصادوفن ایبراهیم بگ‌ین ائوینه زیارته گلمه‌سی و اورادا علی امیری افندی یه الطفاط لار ائتدیکدن سوْنرا، کیتابین باسیمینا ایزین وئرمه‌سینی ریجا ائتمه‌سی ایدی. آنجاق، بئله بیر شئیی صدراعظم طلعت پاشا قبول ائدردی می؟ ضیا گؤک آلپ، اتحاد و ترقی نین مرکز اعضاسیندان یاخین دوستو طلعت پاشانی بونا اقناع ائده بیله‌جه‌گینی سؤیله دی. بئله‌جه، پلان تطبیق ائدیلدی. تانیشدیرمادا قوناقلار امیری آدینی دویونجا، باشدا طلعت پاشا اولماق اوزره بیرده آیاغا قالخدیلار، ایلک اؤنجه طلعت پاشا امیری یه دوغرو یورویرکن یانینا گلدی و «های اوستادی موحتشم، موبارک الینیزی اؤپمکله کسبـ‎ی شرف ائتمک ایستریم. مساعده بویورونوز» دئدی. الینی تکرار تکرار اؤپدو. سوْنرا اؤته‌کی‌لرده سیرایلا اؤپدو. علی امیری افندی بۇ صحنه یه داها سوْنرا دوستلارینا دانیشیرکن: «من او گئجه بلکی 33 کره استغفر اللاه چکدیم. من ایستغفار ائتدیکجه، اونلارین عشقی آرتیر، الیمی اتگیمه اؤپمک ایسته‌ییردیلر. بو مراسیمدن سونرا، هئچ بیریسی اوتورمادی. آیاق اوستونده دوراراق ال باغلادیلار. دوردولار. عادتا اؤزومو قانونی سولطان سولئیمان ظن ائدیر، هم ده اونلارین بو ادیبانه وضعیتلریندن سیخیلیر، ریجا ائدیرم، ایستراحت بویورون دئییردیم نیهایت اوتوردولار. مندن مساعده آلاراق تاریخه، ادبییاتا دایربیر شئیلر سوردولار. من ده آنلاتدیم. تشککورلرین مینی بیر پارا...»

بوندان سوْنرا، طلعت پاشا دیوان لغات الترک حاقّیندا بیلگی ریجا ائتدی. علی امیری افندی معلومات وئردیکدن سوْنرا طلعت پاشا آیاغا قالخاراق بۇ موحتشم اثرین یایینلانماسینا ایزین وئرمه‌سینی ایسته دی. علی امیری افندی شرطلی اولاراق قبول ائتدی. علی امیری افندی اؤنه سوردوگو شرطه گؤره، کیتابی یایینا کیلیسلی رفعت افندی حاضیرلایاجاقدیر. طلعت پاشا اونون شرطینی ممنونییتله قبول ائتدی و آیریجا اؤزونه یوخاری بیر پول تکلیف ائتدی. آنجاق، علی امیری افندی رد ائتدی.

کیتابین نشری چالیشمالاری باشلار باشلاماز، طلعت پاشا، علی امیری افندی یه 300 لیره هدیه گؤندردی. علی امیری افندی بۇ قبول ائتمه‌یه‌رک بونلاری سؤیله دی:« لوطفونوزه، قدیرشیناس‌لیغینیزا تشککور ائدیرم. فقط پولو قبول ائده بیلمم. چونکی، قبول ائدرسم، وطنی، میلّی بیر اوفاجیق هیزمتی مقابلینده پارا آلمیش اولاجاغیم. بو ایسه ویجدانیما آغیر گلن بیر شئی دی. بوندان دولایی، تشککور ایله برابر پولو دا اعاده ائدیرم. سیز پولو موحتاج اولان بیر نئچه ناموسلو عایله داغیدیرسانیز، من سیزه متشککیر قالاجاغیم کیمی جناب حقده ممنون اولور. بو صدقه نین آدی دا دیوان لغات الترک اولسون»

کیلیسلی رفعت افندی (رفعت بیلگه) کیتابی یایینلاماق اۆچون آلدی. الماسینا آلدی، آما کیتابی قویاجاق بیر یئر تاپمادی. کیتابی ایتیرمکدن مودهیش قورخوردو، امنیتلی بیر یئر تاپماق ایچین چیرپینیردی. اؤنجه عومومی کیتابخانایا گؤتوردو. مودور، شیدٍتله ایعتراض ائتدی: «یوزلرجه اوخویوجو گلیب گئدیر. بیری آلیب گئدیرسه، من نه نیئیله‌رم، آلا بیلمم.» دئدی. بونون اوزرینه وفا اوخولونا گؤتوردو اوخولون دمیرکاساسی واردی. مودور آکیف بگ، آمان آمان دئیه‌رک مسئولییتی قبول ائتمک ایسته مه دی. اورادان موعاریف موحاسیبه‌جی‌سینه گئتدی. موحاسیبه‌جی صدقی بگ ده دمیر کاساسینا قویمایی قبول ائتمه دی. مطبع امیری نین کاساسینا قویماق ایسته دی مودور حمید بگ، « نه سؤیلویورسون. بیزیم مطبع آغاجدیر. بیر یانغین اولور دا، کیتاب یانارسا منی آسدیراجاقسان می؟ قبول ائتمم، نه ائدیرسن ائت.» دئدی. سونوندا بیر چانتا ایچینده ائوده ساخلاماق زوروندا قالدی. دووارا یئکه بیر چیوی(میخ) چالاراق اورایا آسدی. اوشاقلارینی دواملی سورعتده نؤبته دیکدی. یانقین حالینده اؤنجه بۇ چانتانین قورتاریلماسینی ایسته دی. گئجه لری ایسه چانتانی یاستیغی‌نین آلتینا قویاراق یاتدی. بیر بوچوق ایلده کیتابین باسیمی تاماملاندی. کیلیسلی رفعت افندی نین ال یازماسیندان مطبع ایچین حاضیرلادیغی دفترلر، گونوموزه چاتمیشدیر. میلّت کیتابخاناسی‌نین امکلی مودورلریندن محمت سرحان تایسی، بۇ دفترلری ایکی جیلد حالینده جیلدلنمیش بیر بیچیمده آرکئولوجی موزه سی کوتوبحانه سینده گؤردوگونو سریله‌مکده دیر. اونون فیکرینه گؤره، مطبع امیره نین او دؤنمده کی سوروملولاری، بۇ دفترلره تاریخی اؤنم عرض ائتمیشلر و جیلد له یه رک کوتوبحانه یه تسلیم ائتمیش اولمالی دیلار بؤیله جه، بؤیوک بیر دویارلیلیق اؤرنه گی سرگی له میشلردیر. دیوان الغات تورک ایچین ان وجیز دگرلندیرمه لردن بیرینی یئنه علی امیری افندی یاپمیشدیر. « بو کیتاب دئگیل، تورکیستان اؤلکه سیدیر. تورکیستان دئگیل بوتون جیهاندیر. تورکلوک، تورک دیلی بو کیتاب سایه سینده باشقا رونق قازاناجاق.» بیر باشقا سؤزونده « تورک دیلینده ایندی‌یه قدر بونون کیمی بیر کیتاب یازیلمامیشدیر. بوندان سونرا دا یازیلماز. بو کیتابا حقیقی قیمتی وئریلمک لازیم گلسه، جیهانین خزینه لری کافی گلمز.» دئمیشدیر.

دیوان لغات الترک‌ون تاپیلماسی ایله بیرلیکده کیتابی الده ائتمه یه چالیشان مجارلار، بۇ ایلگیلرینی کیلیسلی باسقی سیندان سوْنرا دا دوام ائتدیررکن بۇ بؤیوک اثری دیللرینه همن کؤچوردولر. کارل بروککئلمانین، 1928 ده مجاریستانا بیلیملر آکادئمیسینین کؤمگی ایله دیوان لغات الترک‌و یایینلادی.

تورکیه جومهوریتی ده اثرین اوزرینه تیتردی جمهوریتین قورولوشونون آردیندان دیوان الغات تورک ترجومه مسئله سی، سورکلی گوندمده اوْلان بیر مسئله اوْلدو. 1932 ییلیندا توپلانان 1- جی تورک دیلی قورولتاییندا، دیوان لغات الترک له ایلگیلی اولاراق اؤزل قرار آلیندی و ترجومه چالیشمالاری ایچین 2500 لیره بودجه آیریلدی. بئسیم آتالای ین چالیشمالارینی ایلک جیلدی 1939 دا، ایکینجی جیلدی 1940 ده، اۆچونجو جیلدی 1941 ده ایندکسی ایسه 1942 ییلیندا یایینلاندی.

علی امیری نین «بو کیتاب دئییل. تورکیستان اؤلکه‌سیدیر. تورکیستان دئییل. بوتون جاهان دیر» دئدیگی دیوان لغات الترکون دییشیک تورک لهجه لرینده یایینلانماسی بیلیم آداملارینی و آیدینلاری هیجانلاندیرماقدایدی. تورک دونیاسی نین هرگؤشه سیندن بۇ بؤیوک کیتابا بؤیوک ایلگی واردیر. دیوان لغات الترکون وارلیغینین بیلینمه‌سینین تورک کؤکنلی خالقلارین مورال دونیاسینا یاپاجاغی قاتغی، اونلارا قازاندیراجاغی اؤزگوون، مع الاسف. بعضی یؤنتیملرین یاپای پارادیغمالارینی تک باشینا پارچالایابیله‌جک گوجده‌ایدی. مثلاً اؤز دیلینین دیوان الغات تورک کیبی بیر بؤیوک وارلیغا صاحیب اوْلدوغونو بیلن قافقازلی، اوْرتا آسیالی و یا سیبررییالی بیر گنجه، « یوکسک روس دیلینی» قیدسیز شرطسیز قبول ائتدیره بیلمک اسکیسی قدر قولای اولمایاجاقدی.

کاشغرلی محمودون قاراخانلی ساراییندا کومپلو و دهشتله باشلایان سرووئنی، عادتا اثری اوزریندن بیرقادرمیش جه سینه دوام اوده جکدیر. دیوان الغات تورک ون دونیاسیندا ایلک ترجومه گیریشیمی، آذربایجاندا اوْلموشدور. سوویئت بیلیملر آکادئمیسی نین آذربایجان شوعبه سی، بۇ ایش ایچین خالد سعید حوجایئوی گؤرئولندیریر. حوجایئو، 37-1935 ییللاریندا بۇ گؤرئوی تاماملار. فقط باشاریسینین موکافاتی، اؤلوم اولور. حوجایئو، ایلک دیوان شهیدلریندن اولور. عزیز خاطیره سی اؤنونده سایغی ایله اگیلی یوروز.

ایلک شهیدلردن اولور، دییوروز؛ چونکی 1937 ییلی بۇ دفعه اویغورلاردان شهید آلیر. مشهور اویغور شاعیری کوتلوک شئوکی و ایتیمجی شاعیر محممد علی دیوان الغات تورک و اویغورجایا ترجومه ائتدیکلری ایچین شهید ائدیلیرلر و بوتون چالیشمالاری یاخیلیر. کوتلوک شئوکی، حج یولچولوغو سیراسیندا اوغرادیغی ایستانبولدان کیلیسلی باسقی سینی آلاراق اؤلکه سینه گوتورموشدور. بیلیم دونیاسینا خیدمت ایچین گیریشدیکلری ایش، کندی سونلارینی حاضیرلار. آنجاق کوتلوک شئوکی و محممد علی نین شهید ائدیلیشلری، دیوان الغات تورک شهیدلری کروانی نین یالنیزجا باشلانقیجیدیر. اویغورلار، 1944 ییلیندا شرقی تورکیستان دئولتینین قوردوقلاریندا، ایلک ایش اولاراق دیوان الغات تورک ون ترجومه سی ایشینه گیریشیرلر. بۇ ایش ایچین مشهورعالیم اسماعیل داموللام گورئولندیریلیر. بیرینجی جیلدین ترجومه سی تاماملانمیشدی کی، روسیه ایله چین انلاشاراق شرقی تورکیستان دئولتی اورتادان قالدیریلیر و اسماعیل داموللام شهید ائدیلیر. دیوان ترجومه لری یاخیلیر. شهیدلر کروانی بورادا دا بیتمز: شرقی تورکیستانین قیزیل چین طرفیندن ایشغال ائدیلمه سیندن سوْنرا اویغور بؤلگه سینده سین جانگ اؤزرک یؤنئتیمی قورولور. کاشغر بؤلگه سینین والی سی صیف اللاه صیف للین، ماددی قایناق دا آییراراق تانینمامیش شاعیر و تاریخچی احمد ضیایی دیوان الغات تورک ون ترجومه سی ایچین رسمن گؤرئولندیریر. 54-1952 ییللاری اراسیندا دیوانین ترجومه سی تاماملانیر و پئکینه باسیلماسی ایچین گؤنده ریلیر. باسقینین گیدرلری ده کاشغر والی لیگی بودجه سیندن آیریلمیشدی. آنجاق پئکین« قارشی دئوریمچیلیک و میلّت چیلیک» سوچلامالاری ایله احمد ضیایی 20 ایل آغیر حبسه محکوم ائدر و ضیایی جزا ائوینده دیوان شهیدلری کروانینا قاتیلیر. دیوانین بوتون ترجومه لری ده یاخانیر.

اویغورلار، ییلمازلا؛ دیگر بیر ترجومه گیریشیمی ده 63-1960 ییللاریندا، چین علملر آکادئمیسی اویغور سایرامی طرفیندن حیاتا گئچیریلیر. فقط بۇ ترجومه نین متنلری ده یاخانیر. اویغورلارین دیوانا مراکی بوتون بۇ اوْلانلارا رغمن آزالماقدا عکسینه آرتماقدادیر. خالقین و آیدینلارین یوغون ایسته گی ایله دیوان الغات تورک ایبراهیم موطیعین یؤنئتیمینده عبدالسلام عباس، عبدالرحمن اؤتکور، عبدالرحمن حیم، حبیب اللاه، عبدالرشید کریم سایت، عبدالحمید یوسفی، حلیم صالح، حاجی نور حاجی، اوسمان محممد نیاز، امین تورسون، ثابیت روزی، محممد امین و میرسولطان اوسمانو ودان اولوشان 12 کیشیلیک کمیسیون طرفیندن ترجومه ائدیلیر. بۇ ترجومه ایله دیوان، آردیندا شهیدلر بیراخاراق 84- 1981 ییللاریندا اوریمچیده 3 جیلد حالینده و 10مین ساییدا یاسیلیر

اؤزبکیستان ماورالنهر کولتور بیریکیمینین دوام ائتدیگی اؤلکه دیر. بۇ بؤیوک کولتور بیریکی میله اؤزبک آیدینلاری دیوان الغات تورک ون اؤنمینی و عئینی زاماندا سووت کولتور پارادیگماسینی تک باشینا پارچالایابیله جک بۇ بؤیوک اثری یایینلامایا قالخانلارا قارشی یؤنئتیمین نلر یاپابیله جه گینی غایت ایی دئگرلندیرییورلاردی. ایشته بۇ اورتامدا اؤزبک دهاسی کندینی گؤستریر: اؤزبکییستان علملر آکادئمیسینین توم دیل و ادبییات بیلیم اداملارینین اورتاق قراری ایله دیوان الغات تورک ون ترجومه قراری آلینیر. پوشکین دیل و ادبییات انیستیتوسو و ابوریحان بیرونی شرق شناسلیق انیستیتولرینین آکادمیک قوراللاری اورتاق بیر توپلانتی ایله بۇ قراری آلیرلار. بؤیله لیکله ترجومه ایشلری ایچین گله جک تئپکیلری بوتون بیلیم اداملاری اورتاقلاشا گؤگوسله یه جکلرینی و بۇ ایش ایچین قارارلیلیق درجه لرینی گؤسترمیش اولویورلاردی. قورول صالیح مطلیب اوو بۇ ایش ایچین گؤرئولندیریر و دیوان الغات تورک ون ایلک جیلدی« تورکی سؤزلر دیوانی» ادیلا 1960 ییلیندا یایینلانیر. دیگر جیلدلر 1960، 1963 و 1967 ییللاریندا یایینلانیر. سون جیلدی مطلیب اوو،قانی عبدالرحمن

دیوان الغات تورکون قازاق دیلینه ترجومه سینی یاپیلابیلمه سی ایچین باغیمسیزلیغین گلمه سی بکلنمیشدیر. 98-1997 ییللاریندا عسکر ائگوبایی طرفیندن اوچ جیلد حالینده یایینلانان اثره قازاقیستان ین بیلگه دئولت باشقانی نور سولطان نظربایئو اوزون بیر آؤن سؤز یازاراق بورادا، دیوان الغات تورک گیبی اثرلرین میلّی کولتور و میلّی شعورون گلیشمه سینده اوینادیقلاری مستثنا رولو وورغولامیشدیر.

ایلک دیوان الغات تورک شهیدی نی وئرن آذربایجان دا اثرین یایینلانا بیلمه سی ایچین یئنه باغیمسیزلیق ییللارینی بکله مک گرکدی. 2006 ییلیندا بؤیوک آراشدیرماجی رامیس عسکر طرفیندن یایینا حاضیرلانان دیوان الغات تورک. تورکیه جومهور باشقانلیغیندان سولئیمان دئمیرل ین اؤز سؤزو ایله یایینلاندی. آذربایجانکولتور و ادبییات آداملارینجا سئوینجله قارشیلانان عسکر ین ترجومه سی ایچین آذربایجان یازارلار بیرلیگی باشقانی آنار، «مدنییتیمیزین بؤیوک بایرامی» باشلیقلی یازیسیلا سلاملادی. دیوان ین آذربایجاندا یایینلانماسی تورکیه ده ده یانغی بولدو و آوراسیا یازارلار بیرلیگی رامیس عسکر ه تورک کولتوره یاپدیغی بؤیوک خیدمتدن دولایی شوکران پلاکتی وئردی.

دیوان الغات تورک ون ایلک اینگیلیسجه ترجومه سی جرالد طرفیندن 1972 ییلیندا یایینلاندی. ایکینجی ترجومه سی ایسه روبرت دانکوف ون ترجومه سی ایله 85-1982 ییلیندا جهیجاگو دا یایینلادی. بۇ باسغی نین رئداکسییونونو شیناسی تکین و گؤنول الپای طرفیندن یاپیلدی.

دیوان الغات تورک ون یایینلانماسی ایچین شهیدلر وئرن اویغورلار 2002 ییلیندا آلیم جان ساید ین رئداکتورلوغو ایله خلوی، هینی، سیاو جونی و لون چزینتسزیا نین ترجومه سی ایله پکینده یایینلامایی باشلادی.

دیوان الغات تورک ایلک دؤنه سید محمد دبیرسیاقی طرفیندن فارسجایا ترجمه ائدیلمیش. بو متنین اساسیندا اونون آدلار، صفت‌لر، ضمیرلر و پسوندلری، دبیرسیاقی‌نین تشبثی ایله ۱۳۷۵ ینجی ایل بیر کیتاب ۱۱۰۱ صحیفه‌ده ایشیق اۆزو گؤره بیلمیشدیر. قزوینلی دوْکتور دبیرسیاقی ۳۸ صحیفه اؤن سؤزدن سونرا یازارین مقدمه‌سینین فارسجا ترجمه‌سین وئرمیشدیر.

سوْنرا ایسه 2004 ییلیندا دوْکتور حسین محمدزاده صدیق (حسین دوزگون) طرفیندن یایینلانمیشدیر. فارسجا ترجومه دوزگونون یاپدیغی علمی تحلیل لره زنگینلشمیش ان ایی باسقی لاریندان بیری اوْلموشدور. دوْکتور ح. م. صدیق (دوزگون) بۇ کیتابا گئنیش بیر اؤن سؤز یازمیش و اورادا کاشغری حاقّیندا علمی بیلیگیلر وئرمیشدیر. بۇ کیتابی اختر نشریاتی ایکی مین دؤرد ایلینده تبریزده یاینلادی. ترجمه‌ده تۆرکجه‌ کلمه‌لر ساولار و اؤرنک جومله‌لر عرب حرفلری ایله یازیلمیش لاتین حرفلی چئوریم یازیسی یاپیلمیش سوْنرادا فارسجا آنلاملاری وئریلمیشدیر. دوکتور صدیقین ترجمه‌ ائتدیگی نۆسخه ۶۲۸ صحیفه‌ده‌ن عیبارت دیر کی، ۷۲ صحیفه‌لیک بیر فارسجا اؤن سؤزده‌ن سونرا اعتباراﱡ متن گلمیشدیر. بو اثری دوکتور صدیق فارسجایا چئویرمیشدیر.

کیتابین بیر چاپی دا اوچ جیلدده اؤزبکستانین تاشکند شهرینده ۱۹۶۳ ده چاپ اولموشدو.

کئچن ایللرده علملر آکادئمییاسی دیوان لوغاتین روسجا ترجمه‌سی‌ین ایلک جیلدینی یاییملادی.

سئچکی اردی و سراب توغبا یوردسئورین حاضیرلادیقلاری یئنی باسقی کابالجی یایینلاری آراسیندان 2005 ییلیندا یاینلانمیشدیر. بۇ چالیشما دیوان الغات تورک ون یئنی تۆرکجه‌ ایله اوخویوجویا اولاشماسی باخیمیندان اؤنملی اوْلدوغو گیبی اؤزل بیر یایین ائوی طرفیندن یایینلانماسیلا دا آیریجا دیقته دگردیر.




#Article 309: رزن (173 words)


رزن همدان اوستانین شهرلریندن بیری دیر بو شهر رزن بولگه سینین مرکزی دیر و قوزئی دن قزوین اوستانیندن و گونئی دن همدان بولگه سی ایله دوغو دان ساوه بولگه سی مرکزی اوستانینده باتی دان کبودرآهنگ بولگه سی ایله قونشودور. بو شهرین قوزئی دوغوسوندا خرقان داغلاری یئرلشیب کی ان اوجا یئر بولگه ده دیر هابئله شهر آزاد دریا سولاریندان 2799 متیر یوخاری دا دیر.رزن شهری اوستانین قوزئینده یئرلشدیغی اساسدا هوانین دورومو همدان اوستانین اوبیری شهرلرینه گوره سویوق و یایلاری اعتدالی هاواسی وار.

رزن شهرین خالقی اکثریت تورکجه دیلینده دانیشیرلار هابئله فارسجا دا بعضی تورکلرین ایچینده ایشلنیر. دئمک تورکلرین بو دورومو ایراندا آدلانان یکسان سازی قومی سیاستین یارانان دورومو دور.

بو شهرین جمعیتی ۱۳۹۵ایلینده ۱۴،۲۷۵ نفریمیش.

رزن شهری همدان اوستانیننین شومالیندا یئرلشیب‌دیر و همدان_قزوین یولو بو شهردن گئچیر.بو بؤلگه شومالدانقزوین اوستانی ایله ، جنوبدان فامنین له ، غربدن کبودرآهنگ له و شرقدن مرکزی اوستانی ایله قونشودور.رزن بؤلگه‌سینین ان اوجا منطقه‌سی ۲۷۹۹متر اوجالیغی واردیر و بو شهرین هاواسی قیش‌ده سویوق و یای‌دا سرین و مؤعتدیل‌دیر.

ایمام‌زاده هود و ایمام‌زاده اظهر مقبره‌لری بو شهرین گؤرمه‌لی یئرلری ساییلیرلار.




#Article 310: رسمی دیل (171 words)


رسمی دیل – آنایاسا ایله بیر اؤلکه‌نین، ویلایتین خصوصی ایستاتوسا مالیک اوْلان دیل. بیر قایدا اولاراق اؤلکه آدمینیستراسییاسی، پارلامئنتی و محکمه‌لری ایشله‌دن دیل، رسمی دیل ساییلیر. آز ایشلنسه ده یئرلی خالقین دیلی ده دؤولت دیلی اعلان ائدیله بیلر. مثلاً، یئنی زئلاندییادا ماوری خالقی اؤلکه اهالی‌سینین بئش فایزینی تشکیل ائتسه ده اونون دیلی دؤولت دیلی‌دیر.

دؤولت دیلی ـ دؤولت اراضی‌سین‌ده دیگر دیللره نیسبتاً داها اوستون ایستاتوسا مالیک اوْلان دیل‌دیر. بیر قایدا اولاراق دؤولت دیلی کیمی اراضی‌دکی چوخسای‌لی ائتنوسون دیلی قبول ائدیلیر. باشقا طرف‌دن دؤولت سندلرینین دیگر دیللرده ده نشری نظرده توتولا بیلر.

یونئسکو ائکسپئرتلری ۱۹۵۳-جو ایلده «دؤولت دیلی» ایله «رسمی دیل» آراسین‌دا آشاغی‌داکی فرقی تکلیف ائتدی:

آذربایجان جومهوریتینین دؤولت دیلی آذربایجان جومهوریتی کونستیتوسییاسینین ۲۱-جی مادده‌سینین ۱-جی حیسه‌سینه مووافیق اولاراق آذربایجان دیلیدیر.

آذربایجان رئسپوبلیکاسین‌دا دؤولت حاکمیتی و یئرلی اؤزونو-ایداره-ائتمه اورقانلارین‌دا، دؤولت قوروملارین‌دا، سیاسی پارتییالاردا، غئیری-حؤکومت تشکیلاتلارین‌دا (ایجتیماعی بیرلیک و فوندلاردا)، همکارلار تشکیلاتلارین‌دا، دیگر حقوقی شخصلرده، اونلارین نماینده‌لیکلرین‌ده و فیلیاللارین‌دا، ایداره‌لرده دؤولت دیلینین تطبیقی ایله باغلی فعالیت دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتی‌نین قانونونا اویغون اولاراق حیاتا کئچیریلیر، او جمله‌دن کارگوزارلیق ایشلری دؤولت دیلینده آپاریلیر.




#Article 311: رشید بهبودوف (534 words)


رشید بهبودوف (1915-1989) آذربایجانلی مشهور موغنّی . 1915 نجی ایلده تفلیس شهرینده دوغولوب. اونون آتاسی مجید بهبود علی اوغلو بهبوداوف مشهور خواننده آذربایجان موعاماتلارینین ایفاچیسی اولموشدور . او آذربایجانین خالق موسیقی اینج صنعتین بئشیگی اولان شوشاداندیر. آناسی فیروزه عباس قلی قیزی وکیل اف اصلا قازافلی اولموشدور. عؤمرونون سونلارینا کیمی تیفلیسده اولان آذربایجان مکتبرینده روس دیلینی کئچیرمیشدیر.

رشید بهبود اف اوزونون یارادیجیلیق و ایجتماعی فعالیتی ایله SSRI نین خاریجی اؤلکه لر مدنی علاقلرینی داها محکملنمسینه کمک ائدیردی. او بیر چوخ دونیا موسیقی مجلس لرینده بین الخلق گنجیلر فستیوالیندا ، خالقلار آرا دوستلوق کنسرتلرینده ، بلغارستان ، مجارستان ، یوگسلاوی ، فنلانند ، انگلیس ، پرتغال ، ایتالیا ، هندوستان ، مصر ، اتیوپی ، سودان ، فرانسه ، بلژیک ، استرالیا ، افغانستان ، ترکیه ، ایران ، عراق ، سوریه ، کاستاریکا ، اکووادور ، پرو ، آرژانتین ،بولیوی و سایر اؤلکه لرده اولموشدور.

بیر چوخ گؤرکملی شوروی بستکارلارینین ماهنیلاری رشید بهبوداوف ایفاسیندا دونیا خالقلارینین 50 ده ن چوخ دیلینده سسلنمیشدیر. داها سونرالار بهبوداوفو قاسترول سفرلرینه دعوت ائدیرلر. او سفرلرینده موسیقی اوستاسی خادیمی کیمی آذربایجانی تمثیل ائدیر. 1952 – نجی ایلده شوروی موسیقی خادیملری هیندوستانا دعوت آلیرلار. رشید بهبوداف هیندوستانا آذربایجان بستکارلاری حاجی بی اوف ، رستم اوف ، فیکرت امیر اوف ، تقی قلی یئو ، جهانگیر جهانگیر اوفون ماهنیلارینی ایفا ائدیر. بهبوداوف هیندوستاندا اؤزونه یئنی دوستلار تاپیر. اونلارین آراسیندا بالقیا-حکیم و تانیننیش سینماچی نرگیز خومارا و راج کاپور اولور. 1957 – نجی ایلده ، هیندوستاندان  آذربایجانا  هیند موسسقی اینسرومنتلری کولکسیاسینی رشید بهبوداوفا هدیه یوللاییرلار. رشید بهبوداوف بو اؤلکه یه سفری حاقیندا .  کتابینی یازیر. داها سونرالار بهبوداوف نفت داشلاری ، کیرووآباد ، داش کسن ، زاقالاتا ، توروت – سارادئجین تپه سینده ، آلاگز یایلاقلاریندا اولموشدور.

رشید بهبوداف آذربایجان اوپرا موسیقی سینین اینکیشافیندا چوخلو چالیشمیشدیر. 1953 – نجو ایلده اپراسیندا اساس قهرمان بالاش رولو بهبودافا تاپشیریلیر. فیکرت امیراوفون سئویل اوپراسینده یاراتدیغی بالاش ابرازی – درین دراماتیزم له بو اوبرازسانبالی اوپرا  صحنه اوغولاریندان بیری کیمی، گئنیش میقیاسدا تقدیر اولونموش ، جمهوریتین ایجتماعییتی طرفینده ن یوکسک قیمت لندیرمیشدیر . بوواختاقدر او لیریک و خاراکتر – جانز اثرلرینین و اساسیندا خالق ماهنی یارادیجیلیغی ایفاچیسی تانینمیشدیر. یئنی ایفالاریندا اؤزونده و کال – دراماتیک تکنیاسینی حیس ائتدی. 1954 – نجو ایلده بهبوداوف اکراندا گؤروندو. آرتیست  سندلی فیلیمینده چکیلمیشدیر،  هانسی کی شوروی آذربایجانی اینجه صنعتینین نائلیتلری حاقیندا کینوپوئما (سینمایی منظومه) اولموشودور. بهبوداوف 1954 – نجو ایلده هیندوستان قاسترول سفرلرینه چاغیریرلار. هیندوستاندا اونو کهنه تانیش کیمی قارشیلاییرلار . اونون ماهنیلارینی بیلر و اونونلا برابر ایفا ائدیرلر. داها چوخ بهبوداوفون ایفاسیندا پوپول یار هیند بستیکاری روبی سانکارین ، سؤزلری تانینمیش هیند شاعری آلاما ایقبالین  ماهنیسی سسلندیریلیر.

سونرا بهبوداوفا  فیلیمینده بختییار رولو حواله اولونور. آکتیییور ( هنر پیشه ) اؤز رولو ایله حیاتا آتیلمیش گنج اوبرازی یارادیر . رشید بهبوداف آذربایجاندا استارادا ژانرینین بانیلرینده ن بیریدیر. نهایت 1957 – نجی ایلین فورال آییندا آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسینین نزدینده آذربایجان دولت کنسرت آنسا مبلی یارانیر.  1961 – نجی  ایل بهبوداف ، خاجمار ، کیرووآباد ، داش کسن ، گوی چای و نخجیواندا کنسرتلر وئریر. گئنیش دینلییجی اودیتوریاسنا موسیقیلی تماشالارین یئنی تاثیر واسیطه لری اۆچون یاراداجیلیق آختاریشلاری آپارن رشید بهبوداوف 1965- نجی ایلده اؤلکده ایلک ماهنی تئاتیردا سولیست و بدیعی رهبر اولدو. 70 – نجی ایللرده رشید بهبوداوف ینئی اکرانلاردا  فیلیمنینده گؤرونور. 

رشید بهبوداوف میلادی 1988 نجی  ایلده وفات ائدیب. مزاری باکی شهرینده دیر.




#Article 312: رشیدالدین فضل الله همدانلی (404 words)


رشیدالدین فضل الله(دوغوم: ۶۴۸ ه.ق/۶۲۹ ه.ش همداندا-اؤلوم: دی آیی‌نین ۲۸ اینجی گونو ۶۹۶ ه.ش /۷۱۷ ه.ق نین ذی القعده آیی‌ندا.) جامع التواریخ کتابینین یازانی دیر. طب و تاریخ یازماقدا و سیاست ده آدلیم ایدی.
غازان خانین وزیری اولدو و وزارتینده ربع رشیدینی بناائتدی. ربع رشیدی مکتبینده نئچه دیل دانیشیلیردی و اوردا عربجه، تورکجه، فارسجا، گورجو و تورکمن دیللرینده مکتب وار ایدی.
تاریخچی موریس روزامبی اونو ایرانین ائل خانلار زامانیندا ان بؤیوک و آدلیم باباخانی ساییب.

خواجه رشیدالدین فضل‌الله الوزیر ابن عمادالدوله ابی الخیر بن موفق‌الدوله علی همدانی. کؤکو بیر یهودی طبیبه یئتیشیر و اصلی شمعون جویوتلریندن‌دیر کی هخامنشلر زامانیندا همداندا ساکن اولموشدورلار.
اونون جدی موفق الدوله علی بیر جویوت طبیب ایدی کی اسماعیلیلر اونو الموت قالاسیندا ساخلامیشدیلار و هولاکوخان اورانی آلاندان سونرا هولاکوخانین خدمتینه گیردی.

رشیدالدین ایلک زامانلار رشیدالدوله آدینا تانینیردی. یهودی اولدوغونا گؤره  موسلمان اولدوقدان سونرا اونا رشیدالدین آدینی وئردیلر.

رشیدالدین آباغاخان سارایی‌ندا خانین مخصوص طبیبی اولدو و ارخون درباریندا طبابت ائتدی -غازان خان ۶۹۴ ه.ق ایلینده خانلیغا یئتیشدی و اوچ ایل سونرا اؤز وزیر اعظمی خواجه صدرالدین زنگانلی‌نی اؤلدوردو و رشیدالدین فضل الله وسعدالدین ساوجی‌نی بیرلیکده وزارته یئتیردی.

۷۰۳ -نجو ایلده غازان خان شام و دمشقه قوشون چکدی و خواجه رشیدالدین او قوشوندا ایدی. او ایلده غازان خان دونیادان گؤز یومدو.

غازان خان دونیادان گؤز یوماندان سونرا قارداشی الجایتو یا سلطان محمد خانلیغا یئتیشدی. الجایتو خواجه سعدالدین ساوجی‌نی خلع ائله‌دی و رشیدالدین فضل الله وزیراعظم اولدو (ه.ق ۶۹۱ -نجی ایل).

الجایتو ۷۱۷ ه.ق ده دونیادان گؤز یومدو و اونون یئرینه باهادورخان خان اولدو و خواجه علیشاه گیلانی و رشیدالدین ایکی وزیری اولدولار کی مملکتده ایشلر قاریشدی و جماعت اعتراض ائتدیلر. باهادورخان رشیدالدینی عزل ائله‌دی و او سلطانیه‌دن تبریزه گلدی.
اونون دوشمانلاری ۷۱۷ -نجی ایلده اونا توطئه ائتدیلر و شاهی مسموم ائتمک جورمونه او و اونون اون آلتی یاشیندا اوغلو کی اولجایتونون شربتچی‌سی ایدی ابهرین چرگر کندینده توتدولار و محکمه‌یه وئریب یهودی نسبینه گؤره جزالاندیریب باشینی کسدیلر و اوغلونو اؤلدوردولر.
خواجه رشیدالدینین کله‌سی نئچه گون شهرده قالدی و هامی اونو یهودی تانیدی و آخیرده ربع رشیدی‌ده دفن اولدو. دونیادان گئدنده ۷۱ یاشی وار ایدی و اونون بوتون قونشولاری قتله یئتیریلدیلر و آرادان گئتدیلر.
تیمور تبریزی آلاندان سونرا میرانشاه امر ائتدی کی اونون سوموکلرین چیخاردیب و یهودیلر قبریستانیندا دفن ائتسینلر

بو کیتاب اکینچی‌لیک، آغاج اکمک، پتک ساخلاماق، معمارلیق، معدن، گمی دوزلتمک و... صنعتلرین کتابی‌دیر ۲۴ جیلدده 

بوکتاب صوفی رسمی و علم کلامدا یازیلیب کی الجایتو ایسته‌یینه خاطیر یازیلیب بو کتاب فرانسه نین ملی موزه‌سینده قالیر.

قران و اونو تفسیر ائتمک رسمی

رشیدالدین اثرلریندن دیر.




#Article 313: رضا براهنی (216 words)


رضا براهنی (۲۱ آذر ۱۳۱۴)، رومان یازیچی‌سی، ادبی اینتیقادچی، بشر حوقوقو ساوونجوسو. رضا براهنی گونئی آذربایجان قلم انجومنینین داییمی فخری باشچیسی، ایرانین یازیچیلار انجومنی‌نین داش قویانلاریندان و ۲۰۰۰-دن ۲۰۰۲-ه قدر کانادا قلمی‌نین باشچی‌سی اولوبدور. تهران بیلیم‌یوردونون اؤیرتمنی اولوبدور و تورنتو بیلیم‌یوردونون اوستادی اولاراق بازنیشسته اولوبدور. اوشاقلیقدا آذربایجان تورکجه‌سینده یازی‌سین یالاماغا مجبور اولماغینا.
باخمایاراق ۶۰ دان چوخ کیتاب یازیبدادیر.

۱۳۱۴-جو ایلیده، آذر آیی‌نین ۲۱-جی گونونده تبریز شهرینده، یوخسول بیر عاییله‌ده دونیایا گؤز آچدی. آتاسی ایشچی‌ایدی و اؤزوده ۱۸ یاشیناجان کارخانالاردا ایش گوروردو. تحصیلاتین یوخسوللوقلا ایره‌لی آپاریب، تبریز بیلیم‌یوردونا گیردی. اینگیلیسجه ادبیاتی لیسانسین آلاندان سوْنرا، ۲۲ یاشیندا ایستانبول شهرینه گئدیر و اینگیسجه ادبیاتدا دوکتورا مدرکی ایله ایرانا قاییدیر.

براهنی ۱۳۳۸-جی ایلده، ایلک دفعه، بیر یونان کوکلو قادینلا ائولنیر. بۇ ائولنمک «الکا» آدلی بیر قیزین دونیایا گلمه‌سی ایله سونوجلانیر. «الکا» خانیم ایندی آمریکادا یاشاییر. براهنی ایکینجی دؤنه «ساناز صحتی» ایله ائولنیر. براهنی ایکینجی ائولنمه‌سیندن ایکی اوغلو واردیر.

براهنی ۱۳۵۱-جی ایلده آمریکایا گئتدی و تگزاس بیلیم‌یوردوندا اینگیلیسجه تدریسی‌ایله مشغول اوْلدو. ۱۳۵۲-جی ایلده، آمریکادان ایرانا قاییداندان سوْنرا ساواک توسط ایله توتوقلانیب و دوستاغا یوللاندی. ۱۳۵۳-جو ایلده، دوستاقدان بوراخیلاندان سوْنرا، یئنیدن آمریکایا گئدیب، ایندیانا بیلیم‌یوردوندا ایشه باشلادی. ۱۳۵۷-جی بهمن آییندا ایرانا قاییتدی و ۱۳۶۰-جی ایله‌جن تهران بیلیم‌یوردوندا تدریس ایله مشغول اوْلدو.

براهنی‌نی یازیلار موختلیف دیللره چئوریلیبدیر. آلمانجا، رۇسجا، ایسپانجا، سوئدجه، آنادولو تۆرکجه‌سی، عربجه، هوْللاندجه، اینگیلیسجه و فرانسه‌جه بونلارداندیرلار. فرانسه‌جه‌یه اولموش چئویرمه‌لردن اؤرنک:




#Article 314: رضاءالدین فخرالدین (574 words)


رضاءالدین فخرالدین آدی ایله مشهور اولان فخرالدین اوغلو رضاءالدین، (۱۸۵۹-۱۹۳۶ میلادی)، دین خادیمی، گؤرکملی تاتار و باشقیر یازیچی-معاریفچیسی، عالیم-شرقشوناس، مفتی و قاضی.

رضاءالدین فخرالدین میلادی ۱۸۵۹-جو ایلین ژانویه آیینین اون اۆچونده، تاتاریستانین سامار بؤلگه‌سینین کیچوچات کندینده آنادان اولموشدور. آتاسی فخرالدین سیف الدین اوغلو او کندین امامی ایدی. رضاءالدین بیرینجی درسلری بئش آلتی یاشدا ایکن آناسیندان آلدی. ۱۸۶۷-جی ایلین کوزوندن ۱۸۶۷-جی ایلین یازینا قدر غلمان کریمی یانیندا چیستای مدرسه‌سینده تحصیل آلمیشدیر. غلمان حضرت مینگلی بای کندینه امام اولماق سببلی رضاءالدین فخرالدین ۱۸۶۹-جو ایلده یاخینراق اولان چیرشیلی کندینین مدرسه‌سینه گئدیب ابتدایی تحصیلینین قالانینی آلدی. اورادا مدرسه‌نین یوخاری صنفلرینه گئچه‌رک کیچیک صنفلرینه تربیه وئرمک وظیفه‌سینی ده بوینونا آلدی. او ۱۸۸۹-جو ایلین یازیناجا چیرشیلی مدرسه‌سینده چالیشیب چوخلو کیمسه‌لره درس وئردی.

رضاءالدین فخرالدین ۱۸۸۶-جی ایلده قازانا سفر قیلیب، زمانینین اولو تاریخچیسی و دین عالیمی شهاب‌الدین مرجانی ایله گؤروشدو. اوندان سونرا ۱۸۸۷-جی ایلین ژوئن آییندا اوفا شهرینده امتحاندا شرکت ائتمکله امام خطیبلیک شهادت‌نامه‌سی آلدی. عین ایلده رضاءالدین فخرالدین بیرینجی کیتابینی عرب دیلینین نحوی اوزره یازیب، نشر ائتدی. میلادی ۱۸۸۸-جی ایلین یاییندا پترزبورگا گئدیب ایکی آی اورادا یاشادی. بو چاغدا زمانین آدلیم و تانینمیش اسلام فلسفه‌چیسی جمال‌الدین افغانی ایله گؤروشدو. ایگیدلیک چاغیندا گؤروشدویو آدلیم کیمسه‌لر اونون دوشونجه‌سینده بؤیوک تأثیر بوراخدی. رضاءالدین فخرالدین، شهاب‌الدین مرجانی، جمال‌الدین افغانی و اسماعیل بی قاسپیرالینی اؤز معنوی استادلاری آدلاندیراردی.

۱۸۸۹ و ۱۸۹۱-جی ایللر آراسیندا ایلبک کندینده اماملیق و تدریس ائدیب، ۱۸۹۱-جی ایلده آخوندلوق درجه‌سینه چاتدی. او ایلدن اوفا شهرینده شرع محکمه‌سینده قاضیلیک وظیفه‌سینه باشلاییب، ۱۹۰۶-جی ایله‌جه بو وظیفه‌ده چالیشمایا دوام ائتدی. اوفایا گلمکله رضاءالدین فخرالدین ایجاد ساحه‌سینده چالیشماسینی آرتیریب، بیر بیر «تربیه‌لی بالا»، «تربیه‌لی آنا» و «شاگیردلیک آدابی» کیمی درسلیکلر، «سلیمه یا کی عفّت» و «اسماء یا کی عمل و جزاء» کیمی ادبی اثرلر و «آثار» کیمی تاریخی کتابلاری نشر ائتدی. رضاءالدین ۱۹۰۷-جی ایله‌جه جمعا ایگیرمی دوققوز ادبی، تاریخی، علمی و دینی اثرلر نشر ائتدی و اثرلرینین چوخو قیسا زماندا دؤردونجو یا بئشینجی مرتبه‌یه‌جه باسیلدی. رضاءالدین فخرالدین قاضیلیک وظیفه‌سینده امانتلی خیدمتی اۆچون و یاراتدیغی اثرلر اۆچون یالنیز اوفا و قازان شهرلرینده یوخ، بوتون روسیه مسلمانلار و تورکلری خاطیرینده رضا قاضی آدی ایله شهرتلندی و اولو مرتبه قازاندی.

اورنبورگ شهرینده چیخمایا باشلایان وقت جریده‌سی ناشیرلری (شاکیر و ذاکیر رامییئولر) و موحرّیری (فاتیح کریمی)ـنین چاغیرماسی ایله رضا قاضی اوفادان اورنبورگا گئدیب، وقت جریده‌سینین ادراه‌سینده ایشه باشلادی. او زمانلار ۱۹۰۷-جی ایلین دسامبر آییندا رامییئو قارداشلاری یئنی بیر تاتار تورکجه‌سی مجله‌سینین جوازینی آلمیشدیلار. بو یئنی مجله «شورا» آدی و رضاءالدین فخرالدین باش موحرّیرلیگی ایله ۱۹۰۸-جی ایلین ژانویه‌سینده نشره باشلادی. اون ایل دوامیندا نشر اولان «شورا» مجله‌سینده دین، دیل، علم و تاریخ اوزره چوخلو مقاله‌لر یاییلدی و تورک-تاتار دیل و ادبیاتینا بؤیوک اثر قویدو. رضاءالدین فخرالدین مجله‌ده چالیشدیغی ایللر یئنی کیتابلار نشر ائتمه‌یه دوام ائتدی و اورنبورگ شهرینین حسینیه مدرسه‌سینده ده درس وئردی.

شوروی بیرلیگی قورولاندان سونرا، «شورا» مجله‌سی ایشینین دایاندیریلماسی ایله برابر، ۱۹۱۸-جی ایلین یازیندا رضاءالدین عائله‌سییله بیرلیکده اوفا شهرینه قاییدیب، اورادا دینیّه نظارتینده قاضییلیک وظیفه‌سینده ایشینه دوام ائتدی. ۱۹۲۱-جی ایلین دسامبر آیینین آلتیسیندا دینی نظارت مفتیسی عالمجان بارودی وفات اولغاچ، مفتیلیک وظیفه‌سینی بوینونا آلدی. ۱۹۲۳-جو ایلین جولای آیینین ایگیرمی اۆچوندن ده رسمی شکلده وفاتیناجا مفتیلیک وظیفه‌سینده اولدو. شوروی دؤورونده حاکمیت رسمیتله اؤزونو دین قارشیسیندا بیلمک سببلی رضاءالدین فخرالدین و اونون کیمیلرین چالیشمالاری داها چتینلشمیشیدی.

رضاءالدین فخرالدین ۱۹۳۶-جی ایلین آوریل آیینین اون ایکیسینده اوفا شهرینده وفات ائتدی و شهرین مسلمانلار سینله‌سینده قویلانیلدی. شوروی دؤولتینین دین ایله ساواشما سیاستلری اۆچون رضاءالدین فخرالدین چوخلو اتهاملارلا یوزلشدی، ائیله کی آدینی سؤیله‌مکده باشقالاری اتهام ایله یوزلشدیریردی. بونا گؤره ده آز آز اونون آدی اونوتولدو، لکن ۱۹۶۰-ایللرینده یئنه آدی جریده‌لرده یازیلیب، اثرلری اوخوندو. گونوموزده رضاءالدین فخرالدین اثرلری مسلمان تورک ملّتی اۆچون بیر الهام قایناغی ساییلیر.




#Article 315: روح (3645 words)


روح، دین و فلسفهده، اینسان وارلیغی‌نین مادی اولمایان طرفی یادا اؤزو اولاراق تعیین اولونار و عومومیتله بیرئیسل‌لیکله (ذات) ائش‌آنلاملی (مترادف) اولاراق اله آلینار. الهیاتدا روح آدامین ایلاهیلیگه ایشتیراک ائدن قیسیمی اولاراق تعیین اولونار و عومومیتله بدنین اؤلوموندن سونرا آدامین وارلیغینی داوام ائتدیرن قیسیمی اولاراق اله آلینار. بیر چوخ مدنیت اینسان حیاتی‌نین یا دا وارلیغی‌نین جیسمانی اولمایان قایناغینی روح ایله عینی توتموش و بیر چوخ مدنیت بوتون جانلیلاری روحلارا سؤیکه‌میشدیر. تاریخ-اؤنجه‌سی خالقلاردا بئله بدن ایله اونو جانلی ائدن آراسیندا بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلدیگی گؤرولمکده‌دیر. بیر چوخ دینی و فلسفی آخیندا، هر جانلی‌نین بیر عونصورو اولان، وار اولماسی اوچون فیزیکی مادده‌یه احتیاج دویمایان، ماده-خاریجی، قبول ائدیله بیلمز، تظاهورلریله اؤزونو گؤسترن، آشان، حیاتا قابیلیتینه صاحیب، دَییشن و اینکیشاف ائدن، مقصدلی بیر پرینسیپ (قایناق) یا دا بیر قودرت اولاراق تعیین اولونان روح، بیر چوخ دینی و فلسفی آخیندا دا ابدی، قابیلیتلر صاحیبی، اینسان داورانیشلاری‌نین موحرریکی، سهو ایله ثاواب ائتمه ایراده‌سینه صاحیب بیر وارلیق یا دا وارلیغین گیزلی اوزو اولاراق قبول ائدیلیر.

بونونلا بیرلیکده روح آنلاییشی‌نین مدنیتدن مدنیته، دیندن دینه، فلسفه‌دن فلسفه‌یه گئنیش اؤلچوده موختلیفلیک گؤستردیگی گؤرولمکده‌دیر. موختلیف دینلر و فیلسوفلار، روحون طبیعتی (قورولوشو)، بدن‌ایله علاقه‌سی، منشایی و اؤلوملو اولوب اولماییشی مؤوضوعلارین‌داکی فرقلی فیکیرلریله بیر چوخ نظریه اورتایا قویموشلار. بیر چوخ دینی و فلسفی عنعنه‌ده روحون هر جانلی مئیدانا گلمه‌نین ایچده‌کی اؤزونو احتیوا ائدن، اؤزونه خاص بیر وارلیق اولدوغو و اینسانین تمل عونصورونون -بئینیندن و یا اورقانیزمی‌نین هر هانسی بیر قیسیمیندن چوخ- روح اولدوغو قبول ائدیلیر. بونا قارشیلیق دیگر بعضی دین و فلسفه‌لرده ایسه روحون بدن ایله اؤزو آراسیندا واسیطه‌چیلیک فونکسیاسی یئرینه یئتیره‌جک مادی بیر ایشچیسی اولدوغو قبول ائدیلیر. روح ایله جان آنلاییشلاری آراسیندا کیمی مدنیت، دین و فلسفه‌لرده بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلمه‌میش، کیمیلرینده ایسه بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلمیش اولماسینا و بو آنلاییشلاری ایفاده ائدن ایکی آیری یا دا بیر نئچه تئرمین اولماسینا باخمایاراق، حاقیندا دانیشیلان تئرمینلر، تئز-تئز عینی آنلاییشی ایفاده ائتمک اوزرینه بیر-بیرلری‌نین یئرینه ایستیفاده ائدیلمیشلر.

روحلار عومومیتله اؤلومسوز اولاراق قبول ائدیلیرلر. بیر چوخ اینانجا گؤره روح، موجسم اولمادان (اَته بورونمه، دوغما) اؤنجه‌ده مؤوجود ایدی. ماتئریالیزمین رد ائتدیگی روح، ژان پول سارتر کیمی بعضی موعاصیر یازیچی و فیلوسوفلارا گؤره اؤزدن اول گلن یارانما دور. اؤلوم حادیثه‌سینده بدنین حرکت خوصوصیت‌لرینی ایتیرمه‌سی روحون بدن اوزرین‌ده‌کی حاکمیتینی، یعنی بدنی تأثیر بوراخماسی اولاراق آچیقلانیر. روح آنلاییشی اؤلومدن سونرا حیات آنلاییشلاریلا یاخیندان علاقه‌لی اولماقلا بیرلیکده، بو مؤوضوعداکی فیکیرلر سون درجه موختلیفلیک گؤستریر، خوصوصیله بدنین اؤلوموندن سونرا نه اولوب بیتدیگی مؤوضوعسوندا. حال-حاضیردا علمی آراشدیرما، عومومی قبوله گؤره، مؤوضوعسو اولان مادی کایناتین خاریجینده قالدیغیندان، روحون وار اولدوغونو یا دا وار اولمادیغینی اورتایا قویاماماقدادیر. پسیکولوژی اوخوللاریندا روح مؤوضوعسون‌داکی گؤروش و اصوللاری بیر-بیرین‌دن فرقلی اولوب، موختلیفلیک گؤسترمکده‌دیر.

بعضی قدیم تمدونلردن روح آنلاییشی مؤوضوعسوندا بنزرلیکلر و روح ایله علاقه‌دار اورتاق بیر آنلاییش وار. بو اورتاق آنلاییش روحون یا دا جانین اؤلومسوزلوگو اولاراق آدلاندیریلا بیلر.

هرودوت کیمی قدیم یونانلی یازارلار قدیم میصرلی‌لرین اؤلومدن سونراکی حیاتا و روح کؤچونه ایناندیقلارینی یازمیشلار. قدیم میصر عنعنه‌سینه گؤره، اؤلن کیمسه‌نی بیر محکمه آراشدیرماسی گؤزله‌ییردی. بو محکمه آراشدیرماسی قدیم یونان دیلینده پسیکوستازی (psychostasis) یا دا پسیکوستاسیا (psychostasia) آدی وئریلمیشدیر. تئرمین psikhe (حیاتی عونصور، نَفَس) و statis  (دارتیلما) سؤزلرین‌دن تؤردیلمیشدیر. اؤلوم حادیثه‌سی ایله بدنینی ترک ائدنلرین موحاکیمه اولونماسی اولان پسیکوستازیده، کیمیلری اؤلوم‌دن سونراکی ویجدانی حیسابلاشما فاکتی‌نین سیموولیک المنتلرله ایضاحاتینی گؤررلر. [8] بو محکمه آراشدیرماسی صحنه‌سی‌نین دئییلمش میصر اؤلولر کیتابیندا  و بیر چوخ قدیم میصر سند و یازیتیندا راست گلینیر. قدیم میصر متنلرینه گؤره، هر اؤلو اوچون حاقیندا دانیشیلان اولاجاق دارتیلما، ایلاهه معادین حقیقت سالونو دئییلن سالونوندا باش وئریر. بو دارتیلما و محکمه آراشدیرماسی صحنه‌سی میصر شکیل‌لرینده، بیر گؤزونه اؤلونون ویجدانی تمثیل ائدن اوره‌گی، دیگر گؤزونه بیر توکو اولدوغو طرزی‌ایله تمثیل ائدیلر. یئرآلتی عالمی‌نین مسولو و را نین گؤزو ساییلان معادین هیروگلیفلرده حقیقت، عدالت و دوغرولوغو  ایشاره‌له‌یَن توکدور. توت (Tot) آدلی تانری نتیجه‌لری قئیدائتمکده‌دیر. اورک جینایت‌لرله آغیرلاشمامیش اولدوغو تقدیرده توکدن یونگول گله‌جک. بعضی پسیکوستازی تئمثیل‌لرینده اوره‌گین ایمتاحاندان موفقیتله گئچمه‌مه‌سی وضعیتینده موفقیت‌سیز اؤلونو اودماق اوزره طرزی‌نین یانیندا گؤزله‌یَن آممئمئت (Ammemet) آدلی اؤلو یئییجی بیر وارلیغین تصویر ائدیلمیش اولدوغو گؤرولر.

قدیم میصر عنعنه‌سینده اؤلوم حادیثه‌سی ایله بدنلرینی ترک ائدن روحلارین موختلیف اؤلوم-سونراسی حاللاری و کنار-عالم معناسی آمئنت (آمئنتئت) تئرمینی ایله ایفاده ائدیلیردی. میصرلیلر، اؤله‌نین سونراکی حیاتی اوچون، اؤلو بده‌نین یاخشی قورونماسی لازیم اولدوغونو دوشونوردولر. بو سببله کیمی جسدلری مومیالامیش و فیرعوون‌لاری‌نین اؤلو بدنلرینی دیقتله گیزلتمیش.

قدیم میصرلیلرین عنعنه‌سینده آدامین روحی وارلیغی موختلیف قیسیملر حالیندا اله آلینمیش و موختلیف تئرمینلرله ایفاده ائدیلمیش‌دیر. بو تئرمینلرین ایفاده ائتدیکلری معنالاردان بعضیلری حاقیندا اژیپتولوگلار آراسیندا تام معناسییلا بیر فیکیر بیرلیگی مئیدانا گلمه‌میش‌دیر. قدیم میصر عنعنه‌سینده اینسان وارلیغی‌نین موختلیف قیسیملرینی ایفاده ائدن تئرمیندیر بعضیلری و ایفاده ائتدیکلری معنالار بونلاردیر:

بونیه‌سینده گرک اورتا-آسیا، ایسترسه ده مئسوپوتامیادان آلینمیش مدنی المنت‌لری باخمیش‌دیر قدیم ایراندا بؤلگه‌نین عنعنه‌لرینه دامغاسینی وورموش ان اهمیتلی دینی تعلیم م. اؤ 7. عصرده اورتایا چیخان زرتوشتچولوق اولموش‌دور. قدیم زرتوشتچولوق عنعنه‌لرینده اینسان وارلیغی بو عونصورلردن عیبارت ایدی: 

اؤلوم سونراسی محکمه آراشدیرماسی اهمیت داشیدیغی زرتوشتچولوق اینانجیندا آدامین دونیا حیاتیندا ائتدیک‌لرین‌دن مسئول توتولان روواندی، باشقا سؤزله گله‌جک حیاتیندا موکافات و یا جزا ایله قارشی‌لاشاجاق اولان دا روحی وارلیغین بو عونصورو ایدی. زرتوشتچولوغون مقدس متن‌لرینده بئله دئییلیر: عادیل آدامین جانی اؤلومسوزلوک ایچینده همیشه سئوینجلی اولاجاق، لاکین یالانچی جانی قطعی‌لیکله ایشگنجه گؤره‌جک. آهورا مازدا (مودریک الله) بو قانونلاری اؤز قودرتی یئتکیسیله تقدیر ائتمیشدیر. زرتوشتجولوق اونجه‌سی دؤورده ده ایندیک‍ی ایران آدلانان یئرده قدیم قبیله‌لر، اؤلموشلرینه ماراق گؤستریر، اونلارا احتیماللا یئرآلتی دونیاسیندا ایستیفاده اوچون موختلیف اشیالار سوناردیلار.

قدیم یونان عنعنه‌سینده ایلیادانین یازیلدیغی زامانلاردا، psyche لاتینجادا anima گیبی، نَفَس معناسینی وئریردی. روح آنلاییشیدا phrenes سؤزو ایله ایفاده ائدیلیردی. یونانلیلار زامانلا روح دئدیکلری فاکتین فرقلی قیسیملری، فرقلی پرینسیپلری و فرقلی گوج یا دا باجاریقلاری اولدوغونو دوشونه‌رک بونلار آراسیندا آیری-سئچکیلیک ائتمه‌یه و روحون بو معنوی خصوصیتلری‌نین فرقلی آدلارلا آدلاندیرماغا باشلادیلار. فیثاغورث (پیساگور) ین تعلیمینده پئسیشه (psyche) حیاتی گوج ا و دویومسالدیر حساسلیغا، nous ایسه ذهنسل(اینتئللئکتوال) قابیلیته تقابول ائدیردی. افلاطونون تعلیمینده ده بو آنلاییشا پارالئل‌لیک گؤرولر. ارسطو ایسه بیر آیری-سئچکیلیک ائده‌رک، nousو آکتیو ذهنین پاسسیو ذهنی اولاراق قبول ائتمیشدیر کی، بو آنلاییش سونرادان ائدیلن شرحلرده لوگوس‌ا یا دا تانری‌یا عینی قبول ائدیلمیش‌دیر. [15]

هومروس-ا گؤره اینسان وارلیغینین ایکی جانی وار ایدی؛ بونلار تهوموس (thumos) و پسیچه (psychè) ایدی.

تهوموس / Thumos («جان-نفس») هومروسون یازی‌لاریندا، قان و نفسله تانینمالی‌دیر. اینسان وارلیغینین حیاتی توتومونو، تام اولاراق آدامین خاریجی عالمله قارشیلیقلی تأثیر ایمکانلارینی ایفاده ائدر. آرزو ائتمه‌یه، داورانماغا، آدامین اؤزونو خاریجی عالمده ایفاده ائتمه‌سینه ایته‌له‌یَن عونصوردور. اینسان یاخشیجا بونالدیغی آنلاردا تهوموسو ایله دیالوق قورا بیلر. بعضی اورقانلاردا ایقامت ائدیر و اؤلوم‌دن سونرا اورتادان ایتر (بدنی ترک ائدر). [16] [17].
پسیچه / Psyche («جان-نفس») آنلاییشی ایسه، هومروسون یازی‌لاریندا، یوخو، هوشونو ایتیرمه و اؤلوم آنلاییشلارییلا تانینمالیدیر. اینسانداکی ایلاهی قیغیلجیم او اولماماقلا بیرلیکده، ایلاهی قیغیلجیمی کؤلگه‌سی‌دیر (skia)، حساس بیر قورولوشا مالیکدیر. اینسانلار ایله اؤلوم‌سوز ایلاهه‌لر آراسین‌داکی اهمیتلی بیر فرقدیر (قدیم یونان عنعنه‌سینه گؤره تانریلارین کؤلگه‌سی اولماز). هومروسا گؤره، اینسان باییلدیغیندا پسیچه بدن‌دن آیریلیردی. اؤلوم حادیثه‌سینده ایسه پسیچه بدندن آیریلیب، بده‌نین کؤلگه‌سی فورماسیندا یئرآلتی عالمینه (حادیث-یه) گئدیردی. اؤلوم‌دن سونرا کیم اولدوغونو اونوتسادا، وارلیغینی حادیث-ده (قدیم یونان جهنمی) داوام ائتدیریردی. اؤلولرین پسیچه‌لری یاشایان اینسانلارا ائله چوخ بنزه‌ییردی کی، آچیللئوس (Achilleus) اؤزونه گؤرونوب دانیشان اؤلو پاتروکلوسون پسیچه‌سینه ساریلماغی سینامیش اما باشارامامیشدی. [18]
اورفئنین تلیمینده ایسه پسیجهئ اینسان وارلیغینین اوجا و ایلاهی حیسه‌سی اولان جان‌دیر، اؤلوم‌سوزدور، فیزیکی بدنده اولدوقدا (جیسمانی دونیادا یاشایارکن) ایزتیراب چکیر و اؤزونو آزاد ائده‌جک قورتولوش یولوندا ایرلیلیر. [19] م. اؤ 5. عصرده اورتایا چیخان، عنعنه میستئر اورفیزم اولاراق بیلینن دینی آخیندا روح کؤچونون قانون الده ائدیلدیگی گؤرولمکده‌دیر. کیمی‌لرین اورفئنین قوروجوسو اولدوغو ایره‌لی سورولن بو دینی آخیندا اینسانین هم ایلاهی و سماوی هم ده ائقویست یا شیطانی تأثیر آلتیندا اولدوغو قبول ائدیلیردی. بو دینده مقصد، تامامیله ایلاهی حالا گلمک؛ بو دا تیتان‌لارلا سیمگئلئنئن دونیوی، مادی ائهتیراس‌لاری، ائقویست آرزولاری مغلوب ائده‌رک قورتولوشا چاتماق و دونیاداکی دوغوم-اؤلوم چئوریمیندئن خلاص دونیادا بیر داها دوغماماکلا مومکون ایدی. [20]

م. اؤ. 6. عصرده، مصر و بابیلده اول/تاپیلمیش پیساگور ایتالیيا و يونانیستاندا روحلا علاقه دار کؤهنه آنلايیشلاری اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. پیساگور و تاماشاچیلاری روح کؤچو تعلیمینی مدافعه ائدیردیلر. [21] پیساگورون بو روح کؤچو فیکیرینی م. اؤ. 583 دوغولان سيروسلو پهئرئکيدئسدن يا دا مصرده آل/گؤتوردويو تحصیلدن الده ائتدیگی ایره‌لی سورتولر. [22] بو روح کؤچو تعلیمینده روحا بیر آوتونوملوق عطف ائدیلمیشدی. بو تعلیمه گؤره مقصد، اؤلومسوز اولان روحو، روح اوچون بیر حبسخانا سايیلان بدنین اسیری اولماقدان قورتارماق ایدی. دونيادا بدنلنن روحلارین تکامول هدفی، نتیجه‌لری ياشانیلاجاق سهولردن تمیزلنه‌رک، ایلاهلار عالمینه گیرمه‌يه حاق قازانماق و بئله‌جه ایلاهلار عالمینه چاتاراق يئنیدن ایلاهی قورولوشداکی ایلک وضعیتینه دؤنوشونو الده ائتمک ایدی. پیساگورون روح کؤچونه باغلی فیکیری، سونرادان، پیساگورجو جمعیتلردن و ائلئوسیس سیررلری [23][24] توپلولولوقلاریندان فیکیرلر الده ائتمیش اولدوغو بیلینن اولان مشهور فیلوسوف پلاتون طرفیندن ده ایفاده ائدیلمیشدیر. بونا قارشیلیق پلاتونون شاگیردی آریستو معلمی‌نین روح و بدن ایکیله‌مینه قارشی چیخمیش، روح و بدنین مادده کایناتیندا اصلا آيریشتیریلاماياجاغینی، ایکیسی‌نین ده عینی وارلیغین ديَیشیک وئچهئلئری اولدوغو فیکیرینی مدافعه ائتمیشدیر.

ائمپئدوکلئس و هئراکلئیتوس روحو آتشه بنزتمیشلر. روح کؤچو فیکری بو فیلوسوفلاردا دا اول/تاپیلار. بونلار روح کؤچو فیکیرینی، تئناسوه آنلايیشینداکی کیمی دئيیل، روحون گئت-گئده داها اینکیشاف ائتمیش بدنلرده بدنلنمه‌سی (سیرا ایله بیتکی، حئیوان و اینسان پیلله‌لریندن کئچمه‌سی) شکلینده قبول ائتمیشلر.

ائپیکوره گؤره، جان مادیلشمیش و اؤلوملو حالا گلمیشدیر. او، بدنده‌کی بیر آتوم يايیلیدیرمی. پلاتون و آریستويا قارشی اولاراق، جانین اونیوئرسال بیر بوتونون، یعنی ایلاهی جانین بیر پارچاسی اولدوغونو قبول ائتمه‌ين ائپیکوره گؤره، ایلاهلار بشری شئيلرله مشغول اولمازلار.

ستواجیلیکدا بوتون عالمدن عبارت اولان/يارانان بوتون بیر بدندیر. بو بدن آنلايیشی معاصر قبوللاریمیزدا وردیش ائتمه‌دیگیمیز بیر آنلايیشدیر. ستواجی قبولدا روح بیر نؤو نفس (پنئوما) اولاراق ایفاده ائدیلر. روح بیر آلوو يا دا آتشدیر، داها دوغروسو اصلینده ایلاهی نفه‌سین بیر پارچاسی اولان، آتشدن بیر نفسدیر.

آریستوخئنوسا گؤره، جان، ماهنیداکی و لیرلئ يارادیلان موسیقیده‌کی آرمونیگی خاتیرلادار شکیلده، بیر نؤو بئدئنسئل نبض آتیشلاریدیر. طبیعتی و نیزامی سببیيله بدندن، ماهنیلارداکی مؤوقئلره (تونلارا) بنزر بیر هارئکی قم نشر اولونماقدادیر. [25] بو گؤروش ایله پیساگورون تعلیمینده‌کی کوره‌لرین موسیقیس(ن)بیر  آدیيلا بیلینن کوره‌لرین آرمونیسی مولاهیزه‌سی آراسیندا بیر بنزرلیک يا دا پارالئللیک اولدوغو دئيیله بیلر. (پیساگورون بو مولاهیزه‌سینده دوققوز کوسمیک سیفئرین، حرکتلریيله، قبول ائده بیلمه‌دیگیمیز، اويغون بیر سس مئيدانا گتیردیگی قارشیيا قويولار.)

سوقراتا گؤره اینسان روحو گؤرونمز و اؤلومسوزدو، بدنی سؤوق و ایداره ائدن روح ایدی. دوشونجه‌لری‌نین ایلهام قايناغی‌نین اؤز دایمونعو اولدوغونو بیلدیرن سوقرات، ویجدان يا دا ویجدان سسی معناسینی بیر باشقا تئرمینله، دایمونعون تظاهرو معناسینداکی دایمونیون تئرمینیيله ایفاده ائدردی. سوقراتا گؤره کاینات، تصادفی دئيیل، عاغیلی بیر نیزاما گؤره قورولموشدو.

معلمی سوقراتین سؤزلرینی قايناق اولاراق ایستیفاده ائدن پلاتون روحو آدامین اؤزو، نئجه داوراناجاغیمیزا قرار وئرن وارلیق اولاراق قبول ائتمیشدیر. او، بو اؤزو، وارلیغیمیزین جیسمانی اولمايان (جیسیملر عالمینده يئر/يئير ایشغال ائتمه‌ين) و ابدی طرفی اولاراق اله آلمیشدیر. چونکی پلاتونا گؤره، بدنلر اؤلسه ده روح يئنی بدنلرده داواملی اولاراق تکرار دوغولماقدادیر (رئینکارناسیيا). پلاتون روحو اوچلو بیر قورولوشدا يا دا اوچ خصوصیتلی اولاراق اله آلمیشدیر:

بو اوچوندن هر بیری‌نین، روحون بالانسلی و دینج اولماسیندا بیر فونکسیياس(ن)ای واردیر. بو اوچلئمئدئ زئهین و آغلا عینی توتولان لوگوس، ائهتیراس و روح آتلارینی بالانسلی بیر شکیلده سورن ایکی آتلی آت آراباسی سوروجوسونه بنزه‌دیلر؛ عاغیلین قالیب گلمه‌سینی و تارازلیغین ان اوست سویه‌ده اولماسینی تعمین ائدر. تهيموس هيجان موتیولریمیزی ائهتیوا ائدر، بیزی جسارت ایله شان و شرف حرکتلرینه گؤندرن اودور. ایداره‌سیز بوراخیلدیغیندا بیزی هوبریسه (ان/ائن تهلوکه‌لی سهولره) گؤندرر. ائروس ایسه اینسانلاری تمل بئدئنسئل احتیاجلاری‌نین کنارینداکی آختاریشلارا ایتله‌ين ائهتیراسلارلا عینیدیر. ائهتیراسلاریمیز بیزه حؤکم ائتدیگی زامان بیزی هددیندن آرتیق ذؤوق توتقونو حالینا گتیرر کی، بو دا موختلیف فورمالار آلتیندا هددیندن آرتیق ذؤوقه دالمامیزلا نتیجه‌لنر. (کؤهنه يونان دوشونجه‌سینده بو، پریمیتیو بیر وحشیلیک حالی قبول ائدیلردی.)

پلاتونا گؤره اولدن ایدئالار عالمینده ایلاهلارلا بیرلیکده اولان روح يا دا جان، يئر اوزونده دوغولماقلا او عالمدن فیزیکی عالمه دوشموش بیر وارلیق مؤوقئسیندندیر. پلاتونون روح کؤچو آنلايیشینا گؤره، روحلار، تکامول سویه‌لرینه باغلی اولاراق، بدنین اؤلوموندن سونرا يا ایدئالار عالمینه داخیل اولارلار يا دا لازیم اولان تکامول سویه‌سینی الده ائدنه قدر تکرار يئر اوزونده يئنی بدنلرده دوغولماغا داوام ائدرلر. پلاتونچولار روحلاری ایلاهلارا بنزتمکله بیرلیکده ديَیشمه گؤستردیگینی قبول ائدرلر.

هئرمئتیزمی آچیقلايان کیتابلاردان بیری اولان جورپوس هئرمئتیجوما گؤره، پسيجهئ بدن ایچینده، نووس پسيجهئ ایچینده، لوگوس دا نووس ایچینده اول/تاپیلار.

پلاتوندان سونرا، آرسطو دا روحو وارلیغین اؤزو اولاراق تعیین ائتمیش اولماقلا بیرلیکده، پلاتوندان و دینی عنعنه‌لردن فرقلی اولاراق، جانین آيری بیر وارلیق (آندیدا، جؤوهر) اولوشونا قارشی چیخمیشدیر. [31] بیر چوخ فیلوسوفون يانیندا، معلمی پلاتونا دا قارشی چیخان ارسطويا گؤره روح و بدنی ایکی آيری حقیقت اولاراق دئيیل، تک بیر جؤوهر اولاراق اله آلماق لازیمدیر. بو جؤوهر، مادده اولاراق بدنه (-کی او انرژی حالیندادیر-)، فورما اولاراق روحا (-کی او حرکت حالیندادیر-) مالیکدیر. ارسطونون فیکیرینه گؤره، جان، آنجاق جانلی بیر بدنین حقیقتی اولدوغوندان، اؤلومسوز اولا بیلمزدی. ارسطو، لاتینجا آدی دا آنیمه اولان پئرì پسūجهêس (جان اوزرینه) آدلی ایشینده جان آنلايیشی حاقینداکی فیکیرلرینی دئتاللی اولاراق آچیقلامیشدیر. لاکین ارسطونون اینسان روحونون اؤلوملو اولوب اولمادیغینا باغلی فیکیرلری حاقیندا موباهیسه/موزاکیره هله ده سورمکده‌دیر. چونکی ارسطو بو اثری‌نین سونلاریندا اینسان روحونون بیر پارچاسی اولاراق قبول ائتدیگی زکا، آکیل يا دا زئهیناین (ائن. اینتئللئجت) بدندن آيری توتولا بیلر و ابدی اولدوغونو آچیقلامیشدیر. [32]

ارسطو روحو مادده‌دن آيریشتیریلاماز اولاراق گؤرمکله بیرلیکده، اورتايا قويدوغو روح آنلايیشی ایندیکی واختدا تام اولاراق آيدین اولموش دئيیل. [1] آيریجا، ارسطوچو عاغیل يا دا زئهین (ائن. اینتئللئجت) دوکتریناس(ن)ای آندیق چاغین کئچ دؤورلرینده پلاتونچولوق ایله اويغون گلدیریلمه‌يه ایشله/چالیشیلمیشدیر. [1] ارسطونون روح آنلايیشیندا روح، کیمی شرحلره گؤره، وئژئتاتیف، حیسسی و زئهینی اولاراق اوچ قیسیملی و مرحله‌لی شکیلده اله آلینار، کیمی شرحلره گؤره ده روح، دؤرد قیسیملیدیر يا دا دؤرد گوجه مالیکدیر: بونلاردان عاغیلی طرفده ایشتیراک ائدنلر حساب قیسیمی (گوجو) و علم قیسیمیدیر (گوجو) کی، قرار آلارکن بونلار ایستیفاده ائدیلر. عاغیلی اولمايان طرفده ایشتیراک ائدنلر ایسه ایستک قیسیمی (گوجو) و ایراده-خاریجی قیسیمیدیر کی، احتیاجلاریمیزین تعیین اولونماسیندان بونلار مسئولدور.

ارسطونو ایزله‌ين ایسلام فیلوسوف و حکیملریندن ابنی سینا و ابنی ال‌نفس (ابن آل/گؤتور-نافیس)، روح حاقیندا ارسطونونکیندان فرقلی بیر نظریه اورتايا قويموشلار، روح (ائن. سپیریت) و جان (ائن. سوول) آراسیندا بیر آيری-سئچکیلیک ائتمیشلر. [33] خصوصیله ابنی سینانین روحون طبیعتی حاقینداکی تعلیمی سکولاستیکلئر اوزرینده بیر خئيلی تأثیرلی اولموشدور. ابنی سینايا گؤره روح بدندن آيری بیر معنوی جؤوهردیر، بدنی بیر آلت اولاراق ایستیفاده ائدر. ابنی سینانین روحون مادی بدندن آيری، معنوی بیر جؤوهر اولدوغونو و آدامین اؤزونو ایدراکینی گؤسترمک عذره وئردیگی مشهور نومونه، اینسانی تایر (اوچان اینسان) آدیيلا بیلینمکده اولوب، اورتا عصرلرده بوتون قربده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. بو نومونه‌ده، اوخوجولاریندان، اؤزلرینی هئچ بیر دويومسال تماس اولمادان، بوتون دويغولاردان يالیتیلمیش حالدا، گؤيده (هاوادا) آسیلی اولاراق تسووور ائتمه‌لرینی ایستر: بو وضعیتده‌کی آدام هئچ بیر مادی تماس اولمادیغی حالدا هله ده اؤزونو ایدراک ائتمکده‌دیر. بو حالدا نفسین (شخص) مادده‌يه، یعنی هر هانسی بیر فیزیکی اشيايا باغلی اولماسی فیکری منطیقلی دئيیل و روح تک باشینا بیر جؤوهردیر. (بورادا من دونيانین سیخ-کوبود مادده‌سینده اولماسام دا واریم آنلايیشی ایشلنر.) ابنی سینانین ائتدیگی بو دوشونمه يولويلا ثبوت ائتمه [34] چالیشماسی داها سونرا رئنé دئکارت طرفیندن داها ساده‌لشدیریله‌رک، ائپیستئمولوژیک تئرمینلرله بئله ایفاده ائدیلمیشدیر: اؤزومو خاریجیمده‌کی فرض ائدیلن بوتون اشيادان موجرردله‌يه بیله‌رم، لاکین اؤز شعورومدان اصلا (سويوتلايامام). [35]

ابنی سینايا و اؤزونون ده داخیل اولدوغو نئو-پلاتونجولارا گؤره، روحون اؤلومسوز اولماسی بیر مقصد دئيیل، طبیعتی‌نین بیر گرگی و نتیجه‌سیدیر] ابنی سینا، اون سئفیروتا [37] بنزر طرزده‌کی، اون زکا (لئس دیخ اینتئللیگئنجئس) آدیيلا بیلینن فرضیه‌سینده يارادیلیشین اینتیشار (ائماناسيون) [38] طرزینده‌کی رئاللاشماسینا و ملکلر ایيئرارخیياسینا توخونار. [39] وحيی دانیشمادان چوخ بیر حیسسی علاقه اولاراق گؤرن ابنی سینايا گؤره، وحي، ایلهام، خبرچی يوخو و دوروگؤرو کهانتلری ایلاهی حیکمتین جوزلریدیر. [40]

آریستوتئل و ابن سینانین ایزله‌ین خریستیان فیلوسوف و تئولوغو توماس آقویناس روحو بده‌نین ایلک پرینسیپی (قایناغی) اولاراق قبول ائدر.ائپیستومولوژیک نظریه‌سی، زکا صاحبی روحون بوتون مادی شئی‌لری بیلیر اولماسی و اؤزونده هئچ بیر مادی اونسور اولمایان روحون قطعی‌لیکله جیسمانی اولماماسی اوزرینه قورولودور. بدن‌دن آیری اولماسی سببیله ده، روحون وارلیغی بدنه باغ‌لی دئییل، یعنی وارلیغی ائپیستومولوژیک نظریه‌سی، زکا صاحبی روحون بوتون مادی شئی‌لری بیلیر اولماسی و اؤزونده هئچ بیر مادی اونسور اولمایان روحون قطعی‌لیکله جیسمانی اولماماسی اوزرینه قورولودور. بدن‌دن آیری اولماسی سببیله ده، روحون وارلیغی بدنه باغ‌لی دئییل، یعنی وارلیغینی فیزیکی بدن اولماسا دا داوام ائتدیریر. اینسان وارلیغینین آغلا صاحب روحو وار اولدوغونا و مادده‌دن میدانا گلمدیگینه گؤره، هئچ بیر طبیعی پروسس یوخ ائدیله بیلمز. توماس آقویناس اطراف‌لی آریستوجو نظریه‌سینی و روحون اؤلوم‌سوزلوگونه دایر بوتون ادعالارینی سومما تهئولوگیجا آدین‌داکی مشهور ایشی‌نین قوئستیون 75 حیسه‌سینده آچیقلامیش‌دیر. [41] اینی فیزیکی بدن اولماسا دا داوام ائتدیریر. اینسان وارلیغینین آغلا صاحب روحو وار اولدوغونا و مادده‌دن میدانا گلمدیگینه گؤره، هئچ بیر طبیعی پروسس یوخ ائدیله بیلمز. توماس آقویناس اطراف‌لی آریستوجو نظریه‌سینی و روحون اؤلوم‌سوزلوگونه دایر بوتون ادعالارینی سومما تهئولوگیجا آدین‌داکی مشهور ایشی‌نین قوئستیون 75 حیسه‌سینده آچیقلامیش‌دیر. [41]توماس آقویناسا گؤره بیری مادی، دیگری قئیری-ایکی اونسوردن عبارت اولان اینسان وارلیغی، بیر طرف‌دن تامامیله مادده‌یه دالمیش وضعیتده اولوب، زامان و مکانین قانون‌لارینا تابع‌دیر، بیر طرف‌دن ده هئچ مادی اولماییب، آغلی واسطه‌سیله زامان و مکانا حؤکم ائده بیلر. 
ایسکولاستیکلئرئ، خصوصیله توماس آقویناسین ایزلئییجیلئرینجئ قبول تهومیست دوشونجه‌یه گؤره، اینسان روحو فالیتی باخیمین‌دان اوچ قیسیمده اله آلینا بیلر: 
وئژئتاتیف قیسیم: آرتیما و قیدالانما فالیت‌لرینی سؤوق و ایداره ائدن، ان کوبود قیسیم‌دیر. 
دویغو اورقان‌لارینی تشکیل دویومسال‌دیر قیسیم. 
معلومات (اینتئللئجتوس) و سئوگیله باغ‌لی یوکسک عملیات‌لارا باغ‌لی اولان اقلی قیسیم. [15]

تاریخی مدت بویونجا روح آنلاییشینی شرح مؤوزوسوندا موختلیف جهدلر اولموش‌دور. فلسفی ایدئالیزمین دوالیست شرحی، قنوستیک شرح و وارولوش‌چو شرح بون‌لاردان یالنیز بعضی‌لری‌دیر. آنتیک دؤورون ماددئجیلئرینئ گؤره روح، جانین عقلی حیسه‌سی‌دیر. 17. و 18. عصر ماتئریالیست‌لرین (هوببئس، لوجکئ، لا مئتتریئ) ایسه روحو یالنیز دویومسال‌دیر معلوماتین بیر نؤوو اولاراق قبول ائتمیش‌لر. دیالئکتیک ماتئریالیزم روهیلیگین دویوم‌لار بوتونو اولاراق دا گؤرممیش و مادده‌دن موستقیل بیر روحو قبول ائتممیش‌دیر.قرب دوشونجه‌سینده روح آنلاییشی حاقیندا گؤروش‌لرده روح و بدن دوالیتئسی‌نین وورغولاندیغی گؤرولر. پلوتینوسون فیکیرینده اولدوغو کیمی، کیمی گؤروش‌لرده روح آنجاق هیسسی اولاراق قاورانا بیله‌جک عقل-سونراسی بیر پرینسیپ‌دیر (قایناق). بیر چوخ دینی فیکیرده ده روح، فؤوقلتبیی، یعنی مادی طبیعتین کنارین‌داکی بیر اؤز اولاراق قبول ائدیلیر. کلاسسیک آلمان فلسفه‌سینده ده روحون آکتیو خصوصیتی فردی شعور فالیتی اولاراق قبول ائدیلیر. روحو ایلک پرینسیپ اولاراق قبول ائدن هئگئل ده، روحو زئهین اولاراق رئاللاشان فردی شعورلا علاقه‌دار گؤرموش و موتلق معلومات نین آرخاسیندا قاچان بیر وارلیق اولاراق قبول ائتمیش‌دیر. [42] روحو نظریه و پراکتیک فالیتی باخیمین‌دان دا اله آلان هئگئلین گؤره، روح اؤزونو بیلمه مدتینده مادی طبیعتی آشاراق اؤزونه (شخصینه) قدر یوکسلیر.
آشاغیدا، قرب دوشونجه‌سینی بیچیملئندیرمیش، 16. عصر ایله 20. عصر آراسیندا یاشامیش، تانینمیش آدلاردان بعضی‌لری‌نین روح آنلاییشی حاقیندا فیکیرلری تک جمله‌یه ساده‌لش‌دیریله‌رک وئریلمیش‌دیر:

کؤهنه مصرلی‌لر و چین‌لی‌لر اینسانین روحی وارلیغینین، کیمی شامانیست بیرلیک‌لرده دا گؤرولدوگو کیمی، اساس اولاراق ایکی کیسیم‌لی اولدوغونو قبول ائتمیش‌لر. [43] اینسانین روحی وارلیغینی ایکی کیسیم‌لی (بیری دیگرینه واسطه‌چی‌لیک ائدر) اولاراق اله آلان مدنیت‌لرده، بو سبب‌دن، بدن دا حاقیندا دانیشیلان اولدوغوندا، اینسان وارلیغینین اوچلو بیر قورولوشدا اله آلیندیغی گؤرولمکده‌دیر. مسئلن بعضی کؤهنه یونان فیلوسوف‌لاری دا اینسان وارلیغینی بئله اوچلو بیر قورولوشدا اله آلمیش‌لار: نووس (روح، زئهین)، پسیکهئ (نفس معناسینی وئرن، ایندیکی واختدا پسیشئ تئرمینی ده گؤستریلن حیاتی اونسور، پسیکهوس یا دا پسیکهئ) و سوما (بدن). [44] بو اوچلمه لاتینجادا ایسپیریتوس، آنیموس (یا دا آنیما) [45] و جورپوس فورماسینی آلمیش‌دیر. [46] تجروبی ایسپیریتوالیزمدئ یا دا ایسپیریتیزمدئ ایسه اینسان وارلیغینین اوچلو قورولوشو روح (فر. ائسپریت)، پئریسپری (فر . پئریسپریت) و بدن (فر. جورپس) اولاراق قبول ائدیلمیش‌دیر. [47] اینسان وارلیغینین اوچلو بیر قورولوشا صاحب اولدوغو قبول ائدیلن عنعنه‌لردن بعضی‌لری بون‌لاردیر:

موختلیف عنعنه‌لر ده اینسان وارلیغینی میدانا گتیرن بو اوچ اونسورا برابر گله‌جک شکیلده اوچ موهیت، عالم یا دا پلان فورماسیندا اوچلو بیر آیری-سئچکیلیگین ائدیلدیگی گؤرولمکده‌دیر. بو اوچلو تسنیف عنعنه‌لردن بو نومونه‌لر وئریله بیلر:

شیمالی آمریکا کیزیلدئریلیلئری‌نین عنعنه‌سینده اینسان‌لار عالمی-اؤلولر عالمی-یوخاری عالم.

روح ایله جان آنلاییش‌لاری آراسیندا کیمی مدنیت، دین و فلسفه‌نین بیر آیری-سئچکی‌لیک ائدیلممیش، کیمی‌لرینده ایسه بیر آیری-سئچکی‌لیک ائدیلمیش اولماسینا و بو آنلاییش‌لاری ایفاده ائدن ایکی آیری یا دا بیر نئچه تئرمین اولماسینا باخمایاراق، حاقیندا دانیشیلان تئرمین‌لر، موختلیف سبب‌لرله (آرالارین‌داکی فرقین باغ‌لی بیر مسئله اولماسی و یا فرقی بیلمئیئنلئرجئ عینی معنادا ایستیفاده ائدیلمه‌سی و س.) تئز-تئز عینی آنلاییشی ایفاده اوزرینه بیر-بیرلری‌نین یئرینه کوللانیلاگئلمیشلئردیر. جان تئرمینی کیمی گؤروش‌لرده یالنیز اینسان‌لار اوچون و آریستوتئلین فیکیرینده اولدوغو کیمی، زئهنی فالیت‌لرله (مسئلن دوشونجه) علاقه‌دار اولاراق ایستیفاده ائدیلرکن، کیمی گؤروش‌لرده ده بیر جانلینی جان‌سیزدان آییران خصوصیت‌لرله نیتئلئندیغیندئن، بوتون جان‌لی‌لار اوچون ایستیفاده اولونور. اینسان وارلیغینی اوچلو بیر قورولوشدا اله آلان کیمی گؤروش‌لرده ایسه روح ایله مادده (فیزیکی بدن) آراسیندا یاری مادی اوچونجو بیر اونسورون اولدوغو فرض ائدی‌لر. روح ایسه عمومیتله اؤزنئل (سوبیئکتیو) بیر وارلیق اولاراق اله آلینار، کیشیسئل‌لیک، فردی‌لیک گؤستریر.
پاولون روح (پنئوما)، جان (پسیجهئ) و بدن (سوما) شکلینده اوچلو بیر آیری-سئچکی‌لیک ائتدیگی گؤرولر. [56] پاوئلین سئلانیکلیلئرئ بیرینجی مئکتوپتا و کورینتوسلولارا بیرینجی مئکتوپتا (15/44) یازدیق‌لارینا باخیلسا، اینسان وارلیغینین ان اولوی، ان یوکسک حیسه‌سی روح‌دور، لاکین روحون بدن اوزرین‌دکی تأثیری پسیجهئ واسطه‌سیله اولماقدادیر.
ایلک کونسیل اولان ایزنیک مج‌لی‌سی (مس325) زامانی کیشی‌نین جانی قدر ایلاهی بیر طبیعتی اولماماقلا بیرلیکده قادینین دا بیر جانی اولدوغو قبول ائدیلمیش‌دیر [57]. اول‌لر روح (فر. لئسپریت) دوشونجه‌یه، جان (فر. لامئ) دا هیسس‌لره باغلانیردی. 11. جانوندا [58] اینسانین ایکی جانی اولدوغون‌دان سؤزئدیلیوردو. 869-جی ایلده ایستانبولدا توپ‌لانان مج‌لی‌سی 11. جانون‌دان روحون لغو ائدیلمه‌سی (چیخاریلماسی) قراری آلیندی؛ بونونلا بیرلیکده جانین روحی بیر قیسیمی اولدوغو قبول ائدیلمیشدی. روح ایله جان آراسین‌داکی آنلاییش قاریشیق‌لیغی دا بو دؤورده باشلامیش‌دیر. بئله‌جه روح، جان و بدن اوچلئمئسی جان و بدن ایکیلئمینئ سادلشدیریلمیش اولدو و روح ایله بدن آراسیندا تارازلاییجی و اویغونلاشما تعمین جان آنلاییشی ترک ائدیله‌رک، بدنله ضدلیک گؤسترن جان یا دا روح آنلاییشی ایله ایفاده ائدیلن دوالیست آنلاییشا کئچیلدی. [59]
ایستانبول پاتریارخی فوتیوسا موخالیف اولان‌لار، اونو اینسانین ایکی جانی اولدوغونو ایره‌لی سورمه مؤوزوسوندا یالان‌چی‌لیقلا گوناهلاندیردی‌لار. فوتیوس وظیفه‌دن آلیندی ​​وه داها سونرا وظیفه‌سی تکرار اؤزونه قایتاریلدی. فوتیوس 879-880دئ ایستانبولدا بیر کونسیل تشکیل و بو کونسیل کونفرانسیندا 869دا آلینمیش قرارلار لغو ائدیلدی. روما، اول‌لر بو مج‌لی‌سی تانیمیش و پاپا، فوتیوسلا یاخشی علاقه‌لرینی سوردورموشسئ ده، کاتولیک و پراووسلاو کیلسه‌لری‌نین یول آیریمینی سونرا بو کونسیل روما طرفین‌دن تانینان مج‌لی‌سی سیاهی‌سیندا یئر آلمامیش‌دیر. [60]
یئنه ده، حال-حاضردا بعضی خریستیان‌لار اینسانین بدن (کؤهنه یونان دیلینده سوما)، جان (پسیجهئ)، و روح (پنئوما) [61] شکلینده اوچلو بیر قورولوشدا اولدوغونو قبول ائدرلر. بونونلا بیرلیکده مقدس کیتاب اوزرینده ایشلرده اولان معاصر اولمانین چوخو کیتاب‌دان ائتدیک‌لری بیر چوخ گؤتورمه‌ده بو ایکی تئرمینی بیر-بیری‌نین یئرینه ایستیفاده و بئله‌جه اوچلو قورولوشو روح و بدن شکلینده ایکی‌لی قورولوشا ایندیرگئمئکتئدیرلئر.

دینی گؤروش و اینانج‌لاردا عمومیتله، اینسانین بده‌نینده اونو یاشادان بیر روحون اولدوغو قبول ائدیلیر. استثنالار اولماقلا بیرلیکده، عمومیتله، اینسان‌داکی بو روحون شعور داشیدیغی و اینسانین شخسیتیله علاقه‌دار هر شئیین بو روحدا اولدوغو قبول ائدیلیر. روح اینسانین ایچین‌دکی اؤز وارلیغینی میدانا گتیره‌رک، دوشونر، هیسس ائدر، سئور، نیفرت ائدر، قرار وئرر. بو شکیلده، روح اینسانین اؤز شخصیتی اولوب، بدن یالنیز روحا گئیدیریلمیش بیر پالتار کیمی‌دیر. اینسان‌داکی بو روحون اؤلوم‌سوز اولدوغونا و اینسان اؤلدوگونده بده‌نین‌دن آیریلاراق موختلیف آدلارلا [62] گؤستریلن بیر باشقا عالمه کئچدیگی اینانی‌لار. بیر چوخ دینه گؤره بو کنار عالمده اینسان روحونو بیر محکمه آراشدیرماسی گؤزلییر. بو محکمه آراشدیرماسی بعضی دین‌لرده درهال اؤلوم سونراسیندا باش‌لار، بعضی‌لرینده ایسه روح موهاکیمه اولوناجاغی واختا قدر گؤزلیر؛ یارگیلانمادان سونرا دا یا ایزتیراب چکه‌جک یا دا حضور تاپاجاق. بو حال‌لار یا دا شرایط‌لر کیمی دین‌لرده جننت و جهنم آنلاییشلارییلا دیله گتیریلمیش‌دیر. کیمی دین‌لرده ایسه کنار عالم‌دکی آتش بیر تمیزلییجی فونکسیایا مالیک‌دیر، روحون اودلا گوناه‌لارین‌دان تمیزلنمه‌سی سؤز مؤوزوسودور؛ آکتیوین جهنم آتشیله تمیزلنمه عملیاتین‌دان سونرا جننته گئده بیلجیینی قبول ائدن اینانج‌لار دا مؤوجوددور. [63]

هیندی عنعنه‌سینده تریبووانا: بو ​​(یئر اوزو)-بوواس (سوپتیل پلان ای تمسیل ائدن آتموسفئر)-سوار (تظاهر-سونراسی پلان ای تمسیل ائدن گؤی). [48] [54]
شامانیزم عنعنه‌سینده یئر-یئرالتی-گؤی. [55]
کئلت عنعنه‌سینده یئر اوزو-اؤلن‌لرین اولدوغو یئرالتی-زامانین و مکانین خاریجین‌دکی عالمی سید.
شیمالی آمریکا کیزیلدئریلیلئری‌نین عنعنه‌سینده اینسان‌لار عالمی-اؤلولر عالمی-یوخاری عالم.
گرئک عنعنه‌سینده یئر اوزو-یئرالتی عالمی (هادئس)-اولیمپوس.




#Article 316: روسیه (171 words)


روسیه فدراسیونو (روسجا: Российская Федерация) اوروپانین شرق، آسیانین شومال حیصه‌سینده یئرلشمیش بیر دؤولتدیر. اراضی‌سینه گؤره دونیانین ان بؤیوک اؤلکه‌سی دیر - 17 075 400 کم2 و یا بوتون قورو سطحی‌نین 11،46% ( 1/9 )- ی بۇ دؤولتده‌دیر. باشکندی موسکو شهریدیر.

روسیه‌نین اهالی‌سی 141،903،979 نفردیر، سایا گؤره دونیادا سککیزینجی یئری توتور. اهالی‌سی‌نین بؤیوک اکثریتی - 73،1% شهرلرده یاشاییر. اهالی‌نین 79،83%-نی روس‌لار تشکیل ائدیر. دؤولت دیلی روس دیلی‌دیر. اؤلکه‌ده 10-20 میلیون نفر آراسی تۆرک دیل‌لی خالق‌لارین نوماینده‌سی یاشاییر. بونلار باش‌لیجا اولاراق تاتارلار، باشقیردلار، چوواش‌لار، آذربایجان تورکلری، ساخالار، قوموق‌لار، قاراچای-بالقارلار و دیگرلریدیر.

روسیه قورودان 16 اؤلکه ایله - نوروژ، فنلاند، ایستونی، لتونی، لیتوانی، لهیستان، بلاروس، اوکراین، گورجیستان، آذربایجان، قازاخیستان، چین، موغولیستان، شومالی کوره ایله، سو واسیطه‌سی ایله ده - ژاپون و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایله هم‌سرحددیر .

بوتون بونلار روسیه‌یه هم اوروپا، هم ده آسیا اؤلکه‌سی اولماغا ایمکان وئریر. اؤزونو سیاسی و حوقوقی جهتدن روسیا ایمپریاسینین و سسرینین واریثی ساییر. ایقتصادی،سیاسی و حربی قودرتینه گؤره میلتلرآراسی موناسیبت‌لرده اساس رول‌لاردان بیرینی اویناییر. بمت، MDB، ایق، مات ، کتمت، شت، آسیت و س. کیمی تشکیلات‌لارین عضوودور.




#Article 317: رومانی (238 words)


اوروپانین شرقینده یئرلَشن بیر اؤلکه دیر. آنا یاساسینا اساساً رومانی دموکراتیک دؤولت‌دیر. اؤلکه‌نین آدی رومانوس (روم‌لی دئمک‌دیر) سؤزون‌دن گلیب. اؤلکه باشچی‌سی باشکان حساب اوْلونور و قانون وئریجی اوْرقان ایسه ایکی پالاتالی مجلیس‌دیر. قوزئی‌دان و شرقدن رومانی اوکراین ایله، شیمالی-شرقدن مولداوی جومهوریتی ایله، گونئی‌دان بولغاریستان ایله (سرحد دونای چایینین اۆستون‌دن کئچیر)، غربدن ایسه صربیستان و ماجاریستان ایله همسرحددیر.
قارا دنیز رومینیانین شرقینده یئرلشیر.
۱ ژانویه ۲۰۰۷-جی ایلدن آوروپابیرلیگی نین عضوودور. باشکندی و ان بؤیوک شهری بوخارستدیر (۱٬۹ میلیون نفر).

رومانی‌دا اوْرتا عؤمور ۷۲٫۱۸ ایل ایله اوروپابیرلیگینده‌کی ان آشاغی رقم‌دیر. آوروپادا، رومانی ایدز اؤلوملرده، اوکرایندان سوْنرا ایلک سیرادا گلیر. [۳۲]

رومانی سکولار بیر دؤولت‌دیر و رسمی بیر دینی یوْخدور. ۲۰۰۲ ساییملارینا گؤره اؤلکه‌نین% ۸۶٬۷'سی اوْرتودوکس'تور. بۇنو% ۴٬۷ ایله کاتولیک‌لیک، % ۳٬۷ ایله پروتستانت‌لیق ایزلر. ایسلام، رومانی‌دا تاریخی بیر دین اوْلماسینا باخمایاراق یالنیز دوبروجا'دا یاشایان ۶۷٫۵۰۰–۸۵٫۰۰۰ تورک و تاتار آراسیندا مشهوردور.

اؤلکه طبیعی گؤزل‌لیکلری ایله اوْلدوغو قدر تاریخی گؤزل‌لیکلری ایله ده توریست چکمک‌ده‌دیر.

رومانیانین طبیعی و تاریخی گؤزل‌لیکلری هر ایل اؤلکه‌یه میلیونلارلا توریست چکمک‌ده و بۇ توریستلر ده اؤلکه ایقتصادیاتینا بؤیوک قاتقی تأمین ائتمک‌ده‌دیر. ۲۰۰۶

تیجارت، توریزمی تاخیبان توسعه ائتمیش ایکینجی بؤیوک قیسمتی دیر. توریزم اؤلکه‌نین ان دینامیک و هیزلی بؤیوین قیسمتی دیر. دۆنیا گزی و توریزم شوراسینا گؤره رومانی توریزم ساحه‌سینده ان هیزلی بؤیوین ۴. اؤلکه‌دیر. قیسمتون ۲۰۰۷–۲۰۱۶ ایللری آراسیندا ایللیک% ۸ بؤیومه‌سی گؤزلنیلیر. [۴۸] ۲۰۰۲-جی ایلده اؤلکه‌یه ۴٬۸ میلیون توریست گلمیش، بۇ سایی ۲۰۰۴-جو ایلده ۶٬۶ میلیون اوْلموش‌دور. توریزم ۲۰۰۵-جی ایلده اؤلکه ایقتصادیاتینا تخمیناً ۴۰۰ میلیون € گلیر گتیرمیش‌دیر.




#Article 318: رومن گاری (270 words)


رومن گاری (اصل آدی روْمن کاسو، تاخما آدی امیل آژار) (دوغوم. 8 مئی 1914، ویلنا - اؤلوم. 2 دئکابر 1980، پاریس)، روسیهده دونیایا گلن،  فرانسهلی یازار، رئژیسوْر، سئناریست (فا: نمایشنامه نویس)، ایکی. دۆنیا دؤیوشو پیلوْتو (فا:خلبان) و دیپلوْمات.

دۆنیا سویه‌سینده تانینان بیر یازار اوْلان گاری، فرانسه‌ده هر یازیچییا آنجاق بیر دفعه وئریلن گوْنجوْورت ادبیات اؤدولونو، بیر دفعه اؤز آدی ایله بیر دفعه ده تاخما آدلا نۆماییش ائتدیگی ایکی روْمانی‌یلا ایکی دفعه قازانمیش اوْلان تک یازاردیر.

بۇندان باشقا سئناریلر یازدی و ایکی فیلم ایداره ائتدی.

حۆقوق مَزونو (فا: فارغ‌التحصیل) اوْلان گاری، کیتاب نۆماییش باشلامازدان اول، ایکی. دۆنیا دؤیوشو اثناسیندا، آزاد فرانسه قۆوه‌لرینه داخیل اوْلاراق دؤیوش خلبانلیغی ائتدی. بۇنلارین خاریجینده، بیر مدت فرانسه دیپلوْماتیک خیدمتی اۆچون چالیشدی. ب.م.ت فرانسه نوماینده‌سی کاتیبی ائتدی، فرانسه‌نین لوْس آنجلس باش کوْنسولو اوْلدو.

رومن گاری 1914-جی میلادی ایلینده روسیه‌ده دونیایا گلدی. 14 یاشیندا فرانسه‌یه گلیب، اورتا مکتیبی نیس شهرینده قورتاراندان سوْنرا، پاریس شهرینه کوچدو و تحصیلین حوقوق ریشته‌سینده داوام ائتدیردی. 1938-جی میلادی ایلینده، فرانسه‌نین هاوا قووه‌لرینه قوشولوب، 1940-جی ایلین ژون آییندا فرانسه‌نین آزادلیق نهضتینه قوشولدو. 1940 دا 1944-جی ایله‌جن اینگیلیستان، آفریقا، حبشه، لیبی و نرماندی ساواشلاریندا ایشتیراک ائتدی. لژیون دونور فخری نیشانی و آزادلیق نیشانین ساواشلاردا گوستردیگی شوجاعت اوچون آلدی. 1945-جی ایلده خاریجی ایشلر ناظیرلیگینده ایشلدی و سیفارتین یازیچیسی و موشاویری کیمین صوفیه و برن شهرلرینده خیدمت ائتدی. بیر مودت خاریجی ناظیرلیکده، اوروپا ایداره‌سینده مشغول اوْلدو. 1952-دن 1956-جی ایله‌جن ب.م.ت ده فرانسه‌نین سوزجوسو اوْلدو. اوندان سوْنرا بولیوی ده سیفارتین کارداری و لوس آنجلس ده باش کونسول اوْلدو.

گنجلیک یاشلاریندان، ادبیات رومن گری‌نین یاشاییشی‌نین بویوک حیسه‌سین احاطه ائدیردی. ساواش گونلرینده و ایکی ماموریت آراسیندا، اوروپایی اویره‌تیم-ی یازدی. بۇ کیتاب 27 دیله چئوریلدی و 1945-جی ایلده اینتیقادچیلار اودولون قازاندی.




#Article 319: زاهرا (449 words)


زاهرا کندی (زهرا-ظاهرا) گئرمی (موغان) بولگه سی نین، موران بولومو و دوغو اوجارود قصبه سی نده یئرله شیب. بۇ  کند دوغو اوجارود بؤلگه سی نین مرکزی دیر.

بو کندین آدی ظاهیر علی آدلی بیر کیشی‌نین آدیندان توتولوب. بۇ  کیشی زاهرا کندی‌نین داش قویانی اوْلوب. رسمی آدی یانلیش اولاق زهرا صورت‌ده یازیلیر .

ظاهیر علی كیشی‌نین طاهیر آدیندا بیر اوْغلو واریمیش ‘ طاهیرینده ایكی اوغلو واریمیش بیری نین آدی ایمانعالی ( ایمان‌علی ) او بیریسی‌نین آدی ،  هیممت  سوْنرالار ایمانعالی مككه‌یه گئدیر و اولور حاجی ایمانعالی. زاهراكندی‌نین یوخاری باشلی‌لاری حاجی ایمانعالی و آشاغا باشلی‌لاری هیممت نسلیندندیر.

زاهرا (زهرا) كندی گئرمی شهری‌نین 30 كیلومئتر دوغوسوندا یئرلشیب‌دیر، گئرمی‌دن بۇ  كند و موران منطقه‌سی‌نین باشقا كندلرینه او جومله‌دن توریستی  افجه  كندینه قدر آسفالت یول چكیلمیش و گل - گئت ایرتباطی یول‌لاریندا چتینلیگ یوخ‌دور . گئرمی - موران نورمال یولوندان علاوه سرحد یولو آدی ایله قوزئی آذربایجانلا گونئی آذربایجان آراسیندا سینیر قیراغی چكیلن آسفالت یول‌دا، موران منطقه‌سی‌نین قوزئی آذربایجان سرحدینه یاپیشیق كندلرین ارتباطینی دا گئرمی شهری‌ایله آسانلاشدیریر. زاهرا كندی‌نین ، تقریبا 2 كیلومئتر ، قوزئیی آذربایجان سینیری‌ایله آراسی وار، لاكین قوزئی آذربایجان كندلری زاهرا كندیندن راحاتلیق‌لا گؤرونور. زاهرا كندی و گئنل‌لیكله موران منطقه‌سی‌نین كندلری خزر دنیزینه نیسبتن یاخین اولدوق‌دا بورانین ایللیگ یاغیشی آذربایجانین باشقا یئرلریندن چوخ‌دور و بۇ  منطقه‌ده دئم صورتینده اكیلن بوغدا، آرپا، مرجی و ... سولو یئرلره اكیلن بوغدا و آرپایا مقدارینا یاخین بول محصول وئریر .

زاهرا كندی، 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا، 161 نفر اهالی‌سی وار. بۇ  كندین اهالی‌سی تورك دورلر و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار.
. 1345-جی هجری شمسی ایلیندن بۇ  طرفه زاهرا كندیندن چوخلو عاییله‌لر و گنج‌لر ایش‌سیزلیك نتیجه‌سینده تهران ، مازندران، گیلان و باشقا فارس شهرلرینه كوچموش‌لر و ایندی ائولنمیش عاییله‌لرین اوشاق‌لاری و سوبای گنج‌لرین اؤزلری كؤچدوكلری شهرلرده ائولنمیش و عاییله قورموش‌لار كی، ایندی اونلارین سایی بۇ  گونكو زاهرا كندینین نوفوسوْنون اوچ برابری اولار.

بو کندین اهالی‌سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیق‌لا یاشاییش سورورلر. اونملی محصول‌لاریندان بوغدا و آرپانی آد آپارماق اولار.

زاهرا (رسمی دولت دفترینده زهرا ) كندی‌نین و یا داها دوغروسو موران بؤلگه‌سی‌نین مركزی ساییلان زاهرا منطقه‌سی‌نین گؤرمه‌لی یئرلریندن بیری زاهرا كندی‌نین ایكی كیلومئتر قدری باتی‌سیندا یئر‌لشن سالالا (دولت دفترینده سلاله)كندیندن آد چكمك اولار؛ سالالا كندی نین گون چیخانیندا تاریخی بیر تپه‌وار بۇ  تپه‌نین قازیلماسی دؤولت طرفیندن یاساق‌دیر، بۇ  تپه‌دن ایندیه كیمی چوخ‌لو تاریخی اثرلر او جومله‌دن نئچه مین ایل قاباغا عایید اوْلان پارچا نوعی تاپیلمیشدیر. عئینی حال‌دا بۇ  كندین گونئی‌ینده (جنوبوندا) یئر‌لشن اسكی  سو ده‌ییرمان لارین اثرینی ده گؤرمك مومكون‌دور كی، كئچمیشده سالالا چایی نین سویو ایله ایشله‌ییرمیش لاكین یئنی تكنولوژی ایله چیخان اود ده‌ییرمان ی چیخاندان سوْنرا بۇ  ده‌ییرمان‌لار داها ایش‌دن دوشموش‌لر. سالالا كندیندن علاوه زاهرا كندی‌نین تقریباً 3 كیلومئتر گونئیینده یئر‌لشن و چوْخ صفالی طبیعت منظره‌سی اولان افجه  كندی گؤرمه‌لی و طبیعت گؤزل‌لیكلریندن فایدالانمالی كنددیر، افجه كندی‌نین منظره‌سی اردبیلین  حئیران  منظره‌سینی موران‌لی‌لارا جانلاندیریر.




#Article 320: زنجان (546 words)


زنجان یا دا زنگان — آذربایجان و ایرانین بؤیۆک شهرلریندن‌دیر. بۇ شهر زنجان اوستانینین مركزی‌دیر. ۱۳۸۵-جی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا بوُ شهرین ۳۴۹٬۷۱۳ نفر اهالیسی واریمیش. 
زنجان شهری‌نین اهالی‌سی آذربایجان تورکجه‌سیینده دانیشیرلار. زنجان هاوا دورومو باخیمی‌ندان، یای‌دا مولاییم و قیش‌دا سوْیوق هاواسی اولار. یایدا مولاییم، قیشدا سوْیوق هاواسی اوْلان زنجان ایکی بؤیوک دره‌دن عبارت‌دیر: زنجان چای و قیزیل اؤزن؛ اوْنلارین آراسیندا قاراواس و آنقوران داغلاری(قافلان داغلاری) یئرلشیر. ۳۷۲-جی ایلده یازیلمیش «دۆنیانین سرحدلری» کیتابیندا چیچکلنن، زنگینلشن، نعمتلی شهر کیمی تصویر اوْلونوبدور.

زنجان آدی زنگان لفظی‌نین معربی دیر، بۇ آنلام دا کی عرب‌لر ایرانا مسلط اوْلان زامان نیه کی عربی الیفبا دا -گ- حرفی یوخدور زنگانی زنجان سسلیب‌لر.

زنگان آنلام دا زنگین و زنگینلشمک‌دن گلیر که آنلام دا -وارلی و آغیر- معناسین‌دا دیر.

زنگان منطقه‌سیندن یونان حؤکومتی‌نین دؤنمینده مدییا آدیندا سؤز آرایا گلیب کی تعریفینده یاخشی و دونیادا تای‌سیز سلاح یاپیلان بیر شهر دونیا دا تانیلینیب کی بۇ تعریف دوز کیشی‌لرین (قدمت:2800 ایل مسیح میلادینان قاباغ) چهرآوا معدنینده تاپیلان خنجر (نجاق) لا تأیید اولونور.

زنگانا موغوللارین هوجوموندان سولطان محمد خودابندهنین حاکیمیتی دؤورونده چوْخلو زیان دَیمیش، سولطانیه دَییشیب ایلخانی دؤولتینین و ایسلام یوُردونون بؤیوک پایتاخت شهری اوْلموشدور. اولجایتونون امری ایله فارتیفیکاسییا (قالا دیوارلار) چکیلمیشدیر. سولطانیه‌نین سرحدلرینده و اوْنون مرکزینده هوندور قالا تیکلیمیشدیر. اوْ، اؤزو اۆچون مسچید تیکدیرمیش و همین منبر خودابنده منبری کیمی تانینیب. سولطانیه تبریزدن سوْنرا رئگیوندا ان اهمیت‌لی شهرلریندن بیرینه چئوریلیر. شهر امیرتئیمور طرفیندن داغیدیلمیشدیر. ائرامیزین ۷۸۶-جی ایلینده ایلخانلار ییخیلدیقدان سوْنرا سولطانیه تنزّوله اوْغرادی. ۱-جی شاه‌طهماسیب صفوی دؤورونده بوُ شهرده فتحعلی‌شاه قاجار یای سارایی تیکدیرمیشدیر.

زنجانین خالقین دیلی آذربایجان تورکجه‌سی  دیل و کولتور باخیمیندان زنجان خالقی آذربایجانین او بیری شهرلرینه تای ساییلیر. فارس دیلی ایندیلیکده دؤولتین سیاست‌لرینه گؤره شهرده یایغینلاشیب.

زنجان خالقی‌نین چوخونلوغو موسلمان اولاراق، شیعه مذهبینه اینانجلاری وار. زنجان خالقی شیعه اولاراق هر ایل حوسینه اعظمین خیابانی قورولدوغو مراسیم‌لرده شیرکت ائدیرلر. بۇ مراسیملر زنجان شهری‌نین عزادارلیق و اینانجلاری‌نین اؤنملی سیمگه‌لریندن دیر و زنجان‌دان و هابئله ایرانین اوبیری شهرلریندن و حتی خاریجی اؤلکه‌لردن ده بو مراسیملرده شیرکت ائدن وار، ائله کی عاشورا گۆنۆ بعضاً ایکی میلیون‌دان چوخ اینسان بۇ مراسیم ده شیرکت ائدیرلر.حوسینیه اعظم زنجان شیعه لیک جهانیندا اونملی مذهبی یئرلریندن دیر.

زنگانین هاواسی قیشدا چوخ سویوق و یایدا سرین اولور.

زنجانین بیرنجی مکتبی ۱۲۸۵ جی شمسی ایلده مهدی خان غفاری کاشانی زنجان حاکمی و علی محمد (فره وشی مترجم همایون) الیله تیکیلیب مکتبین یئری شهرین دارالحکومه سینده اولاراق شهرین اعیان و اشرافی اوندا تحصیل ائدرمیش لر.مکتبین موعلیم لری علوم دینی طلبه لریندن سئچیلیمیشدی هابئله یئنی اویرتیم یول لاری اونلارا اوریردیلمیشدی مکتب بیر ایل وزیر همایونون گئتمه سیندن سوْنرا باغلاندی.۱۳۲۷ جی قمری ایلد آقا میرزا احمد زنجانی بیر مکتب آچدی ۱۳۹۲ شمسی ایلده مترجم همایون یئنه زنجانا قاییدیب اسعدالدوله ذوالفقاری یاردیمی ایله یئنی بیر مکتب (اسعدیه) آدیلا آچدی. مترجم همایون زنجان شهرین اداره فرهنگ رئیس اوْلان وقتده (۱۲۹۵ تا ۱۳۰۱ خ) نئچه مکتب لر آچیلدی کی اونلاردان توفیقی مکتبی هله قالیر. 
زنجانین بیرنجی قیزلار مکتبی«دبستان بنات» آدلاناراق ۱۳۰۰ شمسی ایلده عالیه سنجیده الیله قورولدو و بیرنجی قیزلار دبیرستانی «دبیرستان آزرم» ۱۳۱۴ جی شمسی ایلده بانو مصداقی الیله آچیلدی 
وئریلمیش امارلار اساسیندا ایندیلیکده اوستاندا ۲۲۱۱ مکتب اولاراق ۸۳۷۵ دنه درس کیلاسی اونلاردا وار هابئله اوخوجولارین سایی ۱۷۴۰۵۳ نفر ایمیش بۇ آمارلاردان ۸۲۳۰۷ نقر قیز اوخوجوسو ۹۱۷۴۶ نفر اوغلان اوخوجوسو دیر.

زنجان هاوا لیمانی

شهرداری زنجان فوتبال کولوبو

ایشراق کانالی

بیچاق_چارغ_خالچا

بوُ گۆن شهرده بؤیوک اهالی یاشاییر. زنگان شهرینین طبیعت، تاریخ و دینی باخیمدان ان اهمیت‌لی یئرلری آشاغیداکیلار دیر:




#Article 321: زندیه (141 words)


زندیّه و یا زند خاندانی یا دا زندلر قوزئی لوْرلارین لک طایفالاریندان دیرلار افشارلارین چؤکوشو و قاجارلارین دیرچه‌لیشی آراسینداکی قیرخ اوچ ایل مودتینده شاهلیق ائتدیلر.

زندیه دؤولتی کریم خان زند الی‌ایله، کی زند طایفاسی نین باشچی‌سی‌ایدی، بینا اولدو. زند طایفاسی، لک خالقی‌سی‌نین طایفالاریندان‌ایمیش. لک خالقی بعضی نظرلره گؤره لور خالقی‌نین بیر بؤلومو محسوب اولور. زند خانلاری اؤزلرین لور بیلیرمیشلر.

زند لکلریندن ایناق اوغلی کریم خان، نادرشاه اؤلندن سونرا شیرازدا شاهلیق ادعاسی ائتدی.

کریم خان زند؛ ۱۱۷۹-۱۱۹۳ (قمری)
زکی خان زند؛ 
ابوالفتح خان زند؛ ۱۱۹۳-۱۱۹۳؛ ۷۰ گون شاه اولدو.
صادق خان زند؛۱۱۹۳-۱۱۹۶؛ کرماندا شاهلیق ادعاسی ائتدی و نئچه آی شیرازی آلدی.
علیمرادخان زند؛ ۱۱۹۶-۱۲۰۱؛ ایصفهاندا خان ایدی آمّا سونرا شیرازی آلدی.
جعفرخان زند؛ ۱۲۰۱-۱۲۰۳؛گئجه باشینا تؤکولدولر و اؤلدوردولر.
لطفعلی خان :1203-1208 حاج ابراهیم کلانتر تکه‌لولارین بؤیوگونه تسلیم اولدو. آقامحمدخان  و قاجارلار و تکه‌لولار و بایاتلار کوردلری شیرازدان کؤچدوردولر و کرماندا باشین کسدیلر.




#Article 322: ساخسی تپه (111 words)


سولدوز بؤلگه‌سی‌نین کندی دیر و نقده شهریندن 18 کیلومتر اوزاقلیقدا یئرلشیر. بو کند فرخ زاد (تورکجه: فرقوزات)، نظام آباد (تورکجه: نیظاموات)، بیگم قلعه (تورکجه: بییم قالا)، مملو (تورکجه: ممه لی) و کؤپکلو (تورکجه: کؤپکلی) کندلری ایله قونشودور.

بو کند بیگم قلعه ماحالینا تابعدیر و 1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 259(57عائیله) نفر اهالیسی واردیر.

اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.

ساخسی تپه کندینین اهالیسی تورکلر و کوردلر لردن تشکیل اولونور.

ساخسی تپه کندینین اسکی تپه سی واردیر کی تاریخدن قاباق و ایسلامدان سونراکی دؤورلره عاییددیر و 1344نجی ایل آذرین 1 ده 482 نؤمره ایله ایرانین میلّی اثرلری لیستینده ثبت  اوْلموشدوربو تپه ده ساخسی قیرینتیلاری چوخ اولدوغو اۆچون ساخسی تپه آدلانمیشدیر.




#Article 323: ساری گلین (1042 words)


ساری گلین (لاتین الیفباسی‌له Sarı Gəlin، آنادولو تورکجه‌سی Sarı Gelin، ائرمنیجه Sari Aghjik)، آذربایجان تورکلری، آنادولو تورکلری و ائرمنیلر آراسیندا اولان و یاخین زامانلاردا فارسلار آراسینا وارید اولان بیر خالق موسیقی‌سیدیر. ساری گلین هر دیل‌ده بیر فرق‌لی شعری وار اما موسیقی‌سی بیردیر.

دیله باغلی، ساری گلین-ین موختلیف آنلاملاری اولا بیلر، او جومله‌دن ساری توکلو گلین، داغ قیزی، یادا ساده‌جه ساری پالتارلی گلین. باشقا قدیم زامانلاردان قالان فولکلور ترانه‌لری کیمی بونون دا اورژینال آنلامی بللی دئییل نئیه کی اونون تاریخچه‌سی و کؤکونو معین ائتمک چتین‌دیر.

ساری گلین بیر قیپچاق خیریستان ( مسیحی)  قیزینا باش وئردی
شیخ صنعان هاردان گلدی؟ و اونلار هاردا گؤرشدولر؟ 
چوخ اؤنملی بیر نوقطه دیر؟ اما قایناق لار بونو اونوتمادی
تورک پرفسورو فخر الدین کیزیر  اوغلو (Professor Fəxrəddin Kirzıoğlu )  اییرمی اینجی  20 عصرین اول لرینده  شرقی آنادولو و جنوبی قفقاز لاردا راس گلن ساری گلین افسانه سین بئله تصویر ائدیر، 

شیخ صنعان بو اؤلکه لره گلیب ایسلامی تبلیغ ائتمه سی اۆچون
پنَک  چایین اؤزرینده کی ، پَنک شهرین شاهی قیچاق ملکین  قیزینا عاشیق اولور و اونو  ایستک و چوخلو دوعا ائدن دن سونرا موسلمان ائدیر ، 
بو سئوگیه قارشی چیخان قیپچاق ملکین الیندن قاچارکن ،شیخ صنعان و 40 موریدی و ساری قیزینان برابر، سارای اوردوسونون عسگرلری طرفیندن ،الله اکبر داغیندا قتله یئتیریرلر
باش وئرن لر بو اراضی نی افسانه لشدیریر
ساری گلین آرتیق بو اراضی لره باغلی دیر . پنک شهری و الله اکبر داغی،40 لار مزاری ،شیخ صنعان مزاری  آرتیق تفلیس اراضیلرده قالدی
قایناق لارین اساسیندا بیر تاریخ یاراندی ندن؟

اؤزه ییر حاجی بئی و حسین جاوید  بئله بیر زمان دا  شیخ صنعان حادثه سین آنلاتماق ایسته ییرلر
قایناق لاردن آیدین اولور کی اوزه ییربئی اوپرا اوزرینده ایشلیر کن شیخ صنعانین داستانی نظمه چکمک اۆچون میرزا سمندر شیروانلی شاعیری باکیه دعوت ائدیر 
میرضا سمندره سیفارش ائدیر کی شعر دئسین و اونون اوچ آی باکی دا قالیب داستان نظمه چکمیه یی و همین شعرلری  اؤزه ییر بئی تقدیم ائدیر
اما بللی دئیل کی کیمین تحریکی ایله میرزا سمندر ایلک تاماشایا آز قالمیش بو شعرلری اؤزه ییر بئی دن آلیر و اؤزه ییر بئی شعرلرین یئرلرینه دار مجال دا شیفاهی خالق ادبیاتی ایله عوض ائتمیش دی
عصرین اولین ده گیزلی اَللر  ارمنی  کیملینی دوزتمه یه باشلادیلار، عین زاماندا بو کیملیه بیر قوندارما مدنیت دونو دا گئین دیر دیلر، بو حوققا بازلیغین قاباغین آلماق  قارشی چیخماق اۆچون ، اوزه ییر حاجی بئ لی، حوسین جاوید ، اَن آزین سؤزده ، موسیقی ده  ، خالق دیلینده یاشانان میراثلاری، یازیسین و یادااشت ائتمک ایسته دیلر
شیخ صنعان موسیقی و اپراسی دوزلمه سینده بیر عیلتی بو ایدی، شیخ صنعان اُپراسی  1999 اینجی ایلده،ایلک دفعه اوینانیب دیر
ساری گلین ماهنی سی دا ایلک دفعه بوردا سسلندی
اراضی تانیتماق اۆچون دا قیپچاق اوغوز قارشی دورماسیندا یانی خیریستان و موسلمان قارشی ، عین سوی دان گلن عین میلتین  قارشی  دورماسینی آنلاساق ، ساری گلینین ماهیتینی آنلایاجاییق

ساری گلین آذربایجان خالق ماهنی سی.آذربایجان جومهوریتی،ایران،عیراق و تورکیه ده یاشایان تورکلر آراسیندا یاییلمیش بیر ماهنی دیر.لاکین ماهنی سون دوره لرده تورکلرله یاناشی ائرمنی لرده ایفا ائدیرلر.

ساری گلین آذربایجان اساطیرینده گونش دیر. اساطیره گؤره گونش یارادیلیشین اۆچونجو مین ایللییینده اوغورلانیر. گونشی اسارتدن آزاد ائتمک ایسته یی و اونون حسرتی آذربایجان موسیقیسینده ماتئریالیزه اولور. ساری گلین ماهنیسی اۆچون آذربایجاندا گؤزل بیر رقص وار. بو رقصده کی فیقورلار تمننا و ایستک حیسسینی اویادیر. قوللار گؤیه دوغرو آچیلیر و ۴/۳ مئلودیله یوموشاق یئریش و فیقورلار گؤستریلیر. “ساری گلین” ماهنی سی ایللر بویو دیللرده دئیلیب و خلق صنعت کارلاری او جمله دن “قدیر روستم اف” هابئله باشقا صنعتکارلار اونو اوخویوبلار. حوسئین علیزاده نین “Endless Vision” آلبومیندا، ایلقار مورادوف ایله افسانه رسایی (تورکجه و فارسجا) و جیوان قاسپاریان (ائرمنیجه) دیللرده اوخویوبلار.

ساچین اوجون هؤرمزلر،
گولو سولو درمزلر،
ساری گلین

ساچین اوجون هؤرمزلر،
گولو سولو درمزلر،
ساری گلین

بو سئودا نه سئودادیر
سنی منه وئرمزلر
نئینیم آمان آمان
نئینیم آمان آمان
ساری گلین

بو سئودا نه سئودادیر
سنی منه وئرمزلر
نئینیم آمان آمان
نئینیم آمان آمان
ساری گلین

بو دره‌نین اوزونو،
چوبان قایتار قوزونو قوزونو،
بو دره‌نین اوزونو،
چوبان قایتار قوزونو قوزونو،

گون اولا من بیر گؤریدیم،
نازلی یاریمین اوزونو،
نئینیم آمان آمان،
نئینیم آمان آمان،
ساری گلین

گون اولا من بیر گؤریدیم،
نازلی یاریمین اوزونو،
نئینیم آمان آمان،
نئینیم آمان آمان،
ساری گلین

ائرمنیجه
Վարդ սիրեցի՝ փուշ դառավ,
Դլե յաման, դլե յաման, դլե յաման,
Վարդ սիրեցի՝ փուշ դառավ,
Դլե յաման, դլե յաման, դլե յաման,

Գնաց, ուրիշին առավ...

Ա՜խ, մերըդ մեռնի, սարի աղջիկ, օ՜յ, օ՜յ,
Քարի աղջիկ, օյ, օյ,
Քար սիրտ աղջիկ, օյ, օյ,
Չար սիրտ աղջիկ:

Գնաց, ուրիշին առավ,
Դլե յաման, լեյլի ջան, ջան:

Մինուճարիս մեղքացիր,
Դլե յաման, դլե յաման, դլե յաման,
Մինուճարիս մեղքացիր,
Դլե յաման, դլե յաման, դլե յաման,

Թույն մի ածա թեժ վերքիս...

Ա՜խ մերըդ մեռնի, սարի աղջիկ, օ՜յ, օ՜յ...
Քարի աղջիկ, օյ, օյ,
Քար սիրտ աղջիկ, օյ, օյ,
Չար սիրտ աղջիկ:

Թույն մի ածա թեժ վերքիս...
Դլե յաման, լեյլի ջան, ջան:

Եղնիկ եմ՝ նետը կրծքիս,
Դըլե յաման, դըլե յաման, դըլե յաման,
Եղնիկ եմ՝ նետը կրծքիս,
Դըլե յաման, դըլե յաման, դըլե յաման,

Տիրել ես խելք ու մտքիս...
Ա՜խ մերըդ մեռնի, սարի աղջիկ, օ՜յ, օ՜յ...
Քարի աղջիկ, օյ, օյ,
Քար սիրտ աղջիկ, օյ, օյ,
Չար սիրտ աղջիկ:

Տիրել ես խելք ու մտքիս...
Դլե յաման, լեյլի ջան, ջան:

آنادولو تورکجه‌سی
Erzurum çarşı pazar leylim aman aman
Leylim aman aman leylim aman aman sarı gelin

İçinde bir kız gezer ay nenen ölsün sarı gelin aman
Sarı gelin aman sarı gelin aman suna yarim

Erzurum'da bir kuş var leylim aman aman
Leylim aman aman leylim aman aman sarı gelin

Kanadında gümüş var ay nenen ölsün sarı gelin aman
Sarı gelin aman sarı gelin aman suna yarim

Elinde divit kalem leylim aman aman
Leylim aman aman leylim aman aman sarı gelin

Katlime ferman yazar ay nenen ölsün sarı gelin aman
Sarı gelin aman sarı gelin aman suna yarim

Palandöken güzel dağ leylim aman aman
Leylim aman aman leylim aman aman sarı gelin

Altı mor sümbüllü bağ ay nenen ölsün sarı gelin aman
Sarı gelin aman sarı gelin aman suna yarim

Vermem seni ellere leylim aman aman
Leylim aman aman leylim aman aman sarı gelin

Niceki bu halimse ay nenen ölsün sarı gelin aman
Sarı gelin aman sarı gelin aman suna yarim

فارسجا
دامن کشان،
ساقي مي خواران،
از کنار ياران،
مست و گيسوافشان،
مي گريزد

بر جام مي،
از شرنگ دوري،
بر غم مهجوري،
چون شرابي جوشان،
مي بريزد

دارم قلبي،
لرزان ز رهش،
ديده شده نگران،
ساقي مي خواران،
از کنار ياران،
مست و گيسوافشان،
مي گريزد




#Article 324: سالماس بؤلگه‌سی (191 words)


 
سالماس بؤلگه‌‌سی یا دا سلماس بؤلگه‌سی (، ) — باتی آذربایجان اوستانی نده یئرلشیب. سالماس شهری بو بؤلگه‌‌نین مرکزی دیر.

۱۳۸۵–اینجی هیجری گونشلی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا بو بؤلگه‌ده ۱۸۳٬۳۸۱ نفر اهالی یاشاییرمیش‌لار.  
۱۳۹۵–جی هیجری گونشلی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا بو بؤلگه‌نین ۱۹۶٬۵۴۶ نفر اهالی‌سی وارایمیش، کی بو تعداد'دان، ۱۰۰٬۸۱۷ کیشی و ۹۵٬۷۲۹ نفر قادین دیرلار.

ایرانین اینظیباطی بولوم لری اساسیندا، بو بؤلگه‌ ۲ بؤلوم، ۷ قصبه و ۲ شهردن تشکیل تاپیب دیر. بونلارین آدلاری بئله دیر:

کوهسار بؤلومو
سالماس بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو 

بو بؤلگه‌‌نین اهالی‌سی عومومیت‌ده تورک دورلار و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار. 
تورکلردن سوْنرا، کوردلر، ارمنیلر و آشورلار دا آز سایی‌دا بو بؤلگه‌ده یاشاییرلار. 
رزم آرا نین فرهنگ جوغرافیایی کیتابی‌نین اساسیندا سلماس شهری‌نین ۱۳۳۰–جی هیجری گونشلی ایلده ۱۱٬۰۰۰ نفر جمعیتی اولاراق، خالقی شیعه تورک دورلار، هابئله نئچه ائو ده مسئحی سی اولاراق کلدانی دیلینده دانیشیرلار. 
ایندیلیکده سلماس بؤلگه‌سی‌نین اصلی ترکیبی، شیعه مذهبینه اینانج‌لاری اوْلان تورکلر دورلار، بونون یانیندا بیر سیرا اقلیت‌لر او جومله‌دن سونی شافعی مذهبینه اینانج‌لاری اوْلان کوردلر، و هابئله مسیحی دینی‌نه اینانج‌لاری اوْلان ائرمنیلر و آشور‌لار دا واردیر. 
آیریجا بو بؤلگه‌ده کؤچریلر ده یاشاییرلار، سالماس بؤلگه‌سی‌نین کؤچریلری چوخونلوغو کوره سوننو دورلار، کوره‌سوننولار تورک دیلینه دانیشیرلار و سونی مذهبینه اینانج‌لاری وار.

 
 




#Article 325: سامی یوسف (848 words)


سامی یوسف، (۲۱ اييول ۱۹۸۰) جنوبی آذربايجانلی دونیا شؤهرتلی موغننی و آهنگساز.

سامی یوسف، آذربایجان اصیللی اینگیلیس موغنّی-سؤز یازیچیسی، آهنگسازی، پرودوسئر و موفقیتلی بیر موسیقیچی‌دیر. دوغوش‌دان موسیقیله گوجلو بیر باغا مالیکدیر؛ ایمتییازلی بیر موسیقی منشایینه علاوه اولاراق دونیانین ان پرئستیژلی موسیقی اینستیتوتلاریندا بیری اولان لوندون‌داکی تهئ رویال آکادئمی اوف موسیج ده داخیل اولماق اوزره بیر چوخ تانینمیش آهنگسازلار موسیقی تحصیلی آلمیشدیر. موسیقی اونون طالعیی سؤزو سورپریز اولمایان، ایناملا رئاللاشاجاق بیر اؤنگؤرویدو.

سامی، چوخ کیچیک یاشدا پیانو، سکریپکا، تار، تومباک، سانتور، دف، تاباق و عود داخیل اولماق اوزره بیر چوخ موسیقی آلتی چالماغی اؤیرندی. موسیقی ساحه سینده بیر ایز بوراخماق اۆچون درین بیر توتکو بسله‌میشدی کی، بونو اؤزون بسطله‌دیگی، نشر ائتدیگی و سؤیله‌دیگی، ایلک آلبومو آل-مواللیمی چیخاراراق رئاللاشدیرمیش اولدو. اینگیلیس-موسلمان بیر گنج بیردن میصیر و تورکیه کیمی اؤلکه‌لرین شهرلرینده دانیشیلاجاق وضعیته قدر گلدی. آلبوم یالنیز 3 میلیونون اوزرینده ساتیلماقلا قالمادی آیریجا اونا اورتا شرق، شیمالی آفریقا و جنوب-شرقی عاصییا میلتلریندن بؤیوک بیر تاکیپچی کوتله‌سی قازاندیردی. 
پرستیشکارلاری آراسینداکی گنجلر، گؤزل و خوشونا گلن ادبییله تاثیرلندیکلری سامینین گؤردوکلرییله اونا بیر لیدئر کیمی قیبته ائدیرلر. پرستیشکارلاری سامینین موسیقیسینین اونلارین حیاتلارینی داها یاخشییا دوغرو دییشدیگینی سؤیله‌مکدن ده چکینمه‌مکته‌لر. داها اول گؤرونمه‌میش، بو صنعتچی-هئیران علاقه سی سامینین 4 میلیونون اوزرینده ساتان، چوخلو آلقیشلانان، تقدیر گؤرن ایکینجی آلبومو می اومماهین ایشیق اوزو گؤردو و داها دا اینکیشاف ائتدی. سامی، جنن، ببج، آبج، ال-جزیر، اورتا شرق و تورکیه‌نین بیر چوخ اهمیتلی تو کانالیندا ایشتیراک ائتمیشدیر. تیمئ ژورنالی طرفیندن ایسلامین ان بؤیوک روجک اولدوزو و دونیانین ان مشهور اینگیلیس موسلمانی، گواردیان طرفیندن ایسه تامامیله مدیانین مشهور حرکتلیلیک دئیه آدلاندیردیغی بو جانلیلیغین بئیین کومانداسی ایشلرینه مؤوزو اولماسیندان اول یالنیز بیر واخت مسلسییدی. بین‌الخلق نشریات آراشدیرمالاری ائدن ایکی آیری قزئتده سامینین ان اینکیشاف ائتمیش ویدئولاری موثبت و گوجلولوک ایشاره‌سی اولاراق اؤوولدولر؛ اونون موسیقیسی اساس قرب موسیقیسینه بیر آلتئرناتیو و رقیبدیر.

اونون مووففقیتی جق لوندوندا اولان روئهامپتون اونیوئرسیتئتی طرفیندن ده تصدیق و نتیجه اولاراق سامی موسیقییه ائتمیش اولدوغو فؤوقلاده ایشتیراک گؤره فخری آسپیرانتورا موکافاتینی آلان ایلک و ان گنج موسلمان اولموشدور. اونون موسیقیسی یالنیز لوندون و لوس-آنجئلئس تو و رادیولارینا دئییل، عئینی زاماندا عرب یاریماداسینا دا چوخ تاثیرلی بیر شکیلده نوفوز ائتمیشدیر. ایستانبول-تورکیه‌ده سامینین پئرفورمانسینی گؤرمه‌یه گلن 250.000 اینسان تاکسیم مئیدانینی هینجاهینچ دولدورموشدو. سیخلیق، غورورلا او بیزدن بیری ایدیعاسی، سامی ایله بیرلیکده اونون موکممله یاخین تورکجه‌سی یولداشلیغیندا ماهنیلار دئمیشدیلر. سامی، دؤرد قیته‌ده پئرفورمانس سرگیله‌دی، لوندوندا wئمبلئی آرئنا، لوس-آنجئلئسده سهینئ آودیتوریوم و جاپئ توwندا وئلودرومئ کیمی نوفوزلو مکانلاری هینجاهینچ دولدوردو-بوتون بونلار تئوازوویلا آنیمساتیلان شئیلردیر. اونون پئرفورمانسلاری قشنگ و اون مؤحکمجه فوکوسلانیلیلمیش، هم ائتنیک، هم ده کلاسسیک آلتلر ایستیفاده ائدیله‌رک تورکچ، اینگیلیس، عرب، فارسجا، اوردوجا، آذربایجان دیلی و مالای دئییلن ماهنیلارلا تاماملانیر. اونون، داورانیشین ساده‌لیگی و صمیمیتی ایله کوماندا تشکیل چوخ دیللیلییه اولان مئیلی اؤز طرزینی آچیقلاماقدا و نوماییشلرینی حیاتینین تجروبه‌لری حالینا دؤنوشتورمکده‌دیر.

سامی یئنه د، شان و شؤهرتی ردد ائتمکده‌دیر. اونون اۆچون، بیر صنعتچی اولاراق مؤوقئعیی موقدس بیر گووندیر، اینسانلیغا خیدمت ائتمکله ان یاخشی شکیلده اونورلاندیریلان بیر گوون ... بوتون مسئولیتی اوستلنمکته مرحمتسیز؛ تشببوسکار مهارتلرینی دستکله‌ین و ایری ایش ساحه لری یاراتماق اۆچون سرمایه و بازارا گیریشی آچان قطعه ر-مرکزلی بیر قورولوش اولان سیلاتئجهین ایلک قلوبال ائلچیسی اولماق کیمی. wئمبلئی آرئناداکی لیوئ8 کوْنسرتینده کارماشایلا دولو دارفور بؤلگه‌سینین قوربانلارینا میلیونلارلا پاوند توپلانمیشدیر. اینگلیس حؤکومتی طرفیندن تعریفلنن کوْنسرت، تقدیر ائدیلیر حرکتلر اولاراق تعیین اولونموشدور. سامی بیرلشمیش میلتلر ایله داها یاخین ایکیترفلی موناسیبتلر چرچیوه‌سینده چالیشاراق خئیر ایشلرینده سپونسورلوق مؤوزوسوندا تشببوسکار اولموش، ساوئ تهئ جهیلدرئن ۲۰۱۰ پاکیستانداکی سئل قوربانلارینین موراللئرینین یوکسلمه‌سینه کؤمکچی اولماق اۆچون اونون کؤمک ماهنیسی هئار یوور جالل ایله اونلارا اومید و سونسوز دستک مئساژی گؤندرمیشدیر. پارچا، بیرلشمیش میلتلر اوفیسی - هومانیتار یاردیم کووردیناتؤرلوغو، ببج و جنن لیدئرلیگینده شوورلاندیرما کامپانییالارینین شوعاری حالینی آلمیشدیر.

سامی، بیرلشمیش کراللیغین سون اون ایل عرضینده دونیایا ایخراج ائتدیگی صنعتچیلردن بیریدیر. ۷ یاشیندان بو زامانا قدر، آمیرانئ شکیلده کشف سولاردا سئیر - ایندی ایسه اورتا شرقدن آوروپایا، شیمالی آمئریکادان شیمالی آفریقایا دونیانین هر یئرینده اورک و فیکیرلردن داها چوخونو قازانمیش وضعیتده‌دیر. پوسولاسی، پرینسیپ اولاراق اؤز طرزینی / موسیقیسینی ائتمکدیر - سپیریتیقوئ. سون آلبومو wهئرئوئر یوو آرئ ایچریسینده موسیقی و فلسفه تجللی تاپماقدا. سپیریتیقوئ، سامینین شخصیتینین بیر محصولودور. اینگیلیس-موسلمان اولماقدان غورور دویان سامی، بیرلیگین عزملی بیر مودافیعه چیسی، عئینی زاماندا اونیوئرسال دیرلره دستک و اینسان روحونون کوتسانیشی یولو ایله اؤزونو مدنیتلر آراسی آنلاییشا هسر ائتمیش بیریدیر. مقصد، آنلاییش ایله اویغونلوق حیس ای آراسینداکی اوچورومدا کؤرپو یارادیلماسی و معنوی موستقیللیگی بسله‌مکدیر. بئله‌لیکله بیرلیکده حیاتا و همریلیگین یئنی دؤورونو باشلادا بیلرسینیز. نه واخت کی فرقلی عیرقلر بیرلیکده دورور، نه زامانکی گنج یاشلی ایل، دیندارلار آقنوستیکلر ایل، قادینلار کیشیلرله بیر آغیزدان ماهنی سؤیلس، بیر بوتون اولوشتورورلارسا ایشده او زامان سپیریتیقوئ پارلار. و بو رئاللاشا بیلر. بیر چوخوموز اۆچونسه اونسوز دا رئاللاشماغا باشلامیش وضعیتده‌دیر. 
او ترانه‌لرین اینگلیسج،فارسجا،تورکج،عربجه وا هیندیجه اوخویور.

۲۰۰۹-جو ایلده خوجالی سویقیریمینین ۱۸-جی ایل دؤنومونده خوصوصی بیانات وئره‌رک گوناهکارلارین جزالاندیریلماسینی طلب ائده‌رک دئییب: بیز هئچ بیر زامان آسیلی اولمایاجاغیق. کئچمیش سووئت ایتتیفاقیندا یئرلشن خوجالیدا تؤره‌دیلن کوتلوی قیرغینین 18-جی ایلدؤنومو قئید ائدیل‌دی. آذربایجاندا و دونیانین باشقا یئرلرینده باش وئرمیش بو و دیگر سایسیز وحشیلیکلر باره‌ده هر یئرده سسلنمه‌لیگیک. بیز سسسیزلرین و عذاب چکمیشلرین سسیگیک. اگر بیز سوسساق، اونلارین سسی سوسدورولاجاق. او زامان بو اسارت اؤزو قدر دهشتلی اولمازمی؟ هر کسه صولح و خئییر – دوعا دیله‌ییرم! همچنین سامی یوسوف بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین باریش ائلچیسیدیر

آل-مواللیم (۲۰۰۳) 
می اومماه (۲۰۰۵) 
هئرئوئر یوو آرئ (۲۰۱۰) 
سالاام (۲۰۱۲) 
تهئ جئنترئ (۲۰۱۴) 
سونگس اوف تهئ wای (۲۰۱۵)




#Article 326: ستارخان (388 words)


ستارخان، (ستارخان، قره‌داغلی ستارخان، میلّی سردار) (۱۸۶۸ - ۱۹۱۴) ایران مشروطه انقلابی‌نین باشچیسی. ستارخان، حاج حسن قره داغی نین اۆچونجو اوْغلو ۱۸۶۸-جی ایلده (۱۲۸۵ق) قاراداغ ماحالی‌نین بیشک یا سردار (ایندی کی آدی ) کندینده بیر آلوئرچی عاییله‌سینده آنادان اولموشدور.

مشروطه حرکتلرینده باقرخان ایله بیرلیکده آذربایجان، قفقاز و خصوصاً تبریز اینقلابچیلارین نظم انتظام ایله قاجار شاهین قوشونونا قارشی قوردولار.
    
۱۹۰۵-۱۹۱۱-جی ایللرده باش وئرمیش مشروطه حرکاتی ستارخانی بؤیوک سرکرده سویه‌سینه قالدیردی. ۱۹۰۷-جی ایلده تبریز شهری‌نین امیرخیز محلّه‌سی‌نین فدایی‌لرینه رهبرلیک ائدن ستارخان اؤزونون قهرمانلیغی و شوجاعتی ایله بوتون فدایی‌لرین سئویملی سرکرده‌سینه چئوریلدی. 
    
شورا مجلیسی توپا توتولدوقدان سوْنرا شاهین ۴۰ مین نفرلیک سیلاح‌لی قوه‌سی اینقیلابین بئشیگی تبریز شهرینه هوجوم ائتدی. ۱۹۰۸-جی ایلین ژوئن آییندا ستارخانین رهبرلیگی آلتیندا عالی حربی شورا یاراندی. عالی شورانین باش کوماندانی ستارخان و اونون موعاوینی باقرخان، عوضولری علی میسیو، حاجی علی ، سئید هاشم خان تعیین ائدیلدیلر. ۱۹۰۹-جو ایلین آوریل آیینا قدر تبریز عوصیانی دوشمنه بؤیوک تلفات وئرمک‌له اونون سیلاح‌لی قوه‌لرینی تبریزدن چیخارماغا نایل اولدو. بۇ ووروش‌دا ستارخان و باقیرخانین قهرمانلیغی نظره آلیناراق آذربایجانین اوستان انجمنی اؤز ایجلاسی‌نین قراری ایله ستارخانا  سردار ملّی  (خالق سرکرده‌سی) و باقیر خانا سالار ملّی (خالق رهبری) فخری آدلاری وئردی. 
    
تبریزین مودافیعه‌سی حربی شورایا تاپشیریلدی. عوصیانچی‌لارین بۇ غلبه‌سی آذربایجانین باشقا ویلایت‌لرینه و بوتون ایرانا موهوم تاثیر ائتدی. تهران، قزوین، رشت، ایصفاهان و باشقا شهرلرده ستارخان آدلی کومیته‌لر یاراندی. ۱۹۰۸-جی ایلین اوکتوبر آیینا قدر آذربایجانین بیر چوْخ ویلایتلری دوشمنلردن تمیزلندی. اؤلکه‌ده اینقیلابی حرکاتین گوجلنمه سیندن قورخویا دوشن شاه و ایرتیجاع قوه لری تهراندا شورا مجلیسی‌نین یئنی‌دن آچیلماسینا ایجازه وئرمه‌یه مجبور اولدولار. ۱۹۰۸-جی ایلین دکابر آییندا آچیلان ایکینجی شورا مجلیسی ستارخان ایله باقیرخانین خیدمت‌لرینی قییمتلندیرمک مقصدیله اونلارین شکیل‌لری اوزرینه قیزیل سویو ایله باسیلمیش فخری لؤوحه یارانماسینی تصدیق ائدیب، مجلیسین یئنیدن آچیلماسی زامانی اونو تریبونادان آشماغا فرمان وئردی. 
    
تبریز شهری نین غلبه‌سیندن سوْنرا اینقیلاب‌چی‌لارین نوفوذلاری‌نین آرتماسی ایرانین ایرتیجاع قوه‌لرینی، خوصوصی‌له روسیه ایمپئرییاسی و اینگیلیس ایمپریالیزمینی قورخویا سالدی. اونلار ستارخانی و اونون فدایی‌لری‌نی نوفوذدان سالماق اۆچون ستارخان و باقیرخانی فدایی‌لردن، تبریزدن آییرماغا چالیشدیلار. اینگیلیسین خاریجی ایشلر ناظیری ادوارد کارینین بۇ اؤلکه‌نین ایرانداکی سفیری جورج بیرلی‌یه گؤندردیگی تلگرامدا (۱۹۱۰/۳/۱۶) دئییلیردی کی، ستارخان و باقرخان تئزلیکله تبریزدن چیخاریلمالیدیر. بوندان سوْنرا ایرانین باش ناظیری، میلّی شورا مجلیسی ایشه قاریشیب ستارخان و باقرخانی تهرانا گئتمه‌یه مجبور ائتدیلر. ۱۹۱۰-جو ایل مارس آیی نین ۶-سیندا ستارخان و باقرخان ۳۰۰ نفر فدایی ایله تهرانا یولا دوشدو. ۱۹۱۰-جو ایلین اپرئل آیی نین ۳-اونده ستارخان تهرانا چاتدی. قوربانلار کسیلدی، تهران اهالی‌سی اونو نیجات‌وئریجی رهبر کیمی قارشیلادی.




#Article 327: سلماس (1860 words)


سالماس  یا دا سلماس — باتی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیری‌دیر. بۇ شهر سلماس بولگه‌سینین مرکزی اولاراق اورمیه باتی آذربایجان اوستانین مرکزیندن ۸۰ کیلومتر فاصله‌سی واریمیش.
۱۳۰۹–جی هیجری شمسی ایلده سالماس شهری زلزله اثرینده توْرپاقلا بیر اوْلوب و اونون شطرنجی صورتینده سونردان تیکیب‌لر. قدیم سالماس ولایتین مرکزی دیلمقان آدلانیردی.

شهرین آدی قاجار ایمپیراتورلوغو زامانیندا «سالماس» اولاراق، پهلویلر واقتی «شاهپور» آدینا چئویریلدی. ۲۱ آذر ۱۳۲۴–جی هیجری گونشلی‌دن بیر ایله‌جه، آذربایجان میلّی حؤکومتی چاغیندا، شهرین آدی «سلماس» آدینا قایتاریلمیش‌ایدی، اما پهلوی‌لر شهره حاکیم اولاندان سوْنرا، شهرین آدی‌نی گینه شاهپور آدینا قایتاریلدیلار. ایران ایسلام اینقیلابیندان سوْنرا، شهرین آدی یئنی‌دن «سلماس» آدینا چئویریلدی.

حمداله مستوفی قزوینی سلماسا عایید دئییر: سلماس ۴ جو اقلیم‌دن و بیر بویوک شهردیر، اونون حیصاری خاراب اوْلان زامان خواجه تاج الدین علی شاه وزیر تبریزی الیله یئنی‌دن تیکیلدی. اونون دوره‌سی ۸ مین اتدیمیمیش، هاواسی سویوق و هابئله سولاری آذربایجان و کوردوستان داغلاریندان گلیب چیچست گؤلونه تؤکولور. باغلاری چوخ اولاراق اوندا اوزوم و باشقا میوه‌لر چوخدور، آیری بیر حاصیل‌لار دا وار. خالقی تۆرک دورلار و سونودور و کوردلرله دائما داوا ائدیرلر آنجاق آرالاریندا خصومت وار ائله کی ذاتلاریندادیر دوزلن دئییل.

شهاب الدین یاقوت حموی معجم البلدان دا سلماسا عایید دئییر سلماس اول و ایکی جی فتحه له بیر شهر دیر آذربایجان دا اورانین اورمیه له آراسی ایکی گون یول دیر و تبریزه قدر اوچ گون سلماس دان خوی شهرینه قدر بیر ائو منزل دیر سلماسین اوزوناسی یئتمیش اوچ درجه یوز انی ده اوتوز اوچ درجه و نصف دیر.

حاجی خلیفه آدیلا تانینان کاتب چلبی جهان نیما دا یازیر: سلماس بیر شهر آذربایجانین سرحد شهرلریندن دیر و خوی تومنین شهرلری عیبارت دیر سلماس ، اورمیه ، خوی ، اشنویه ،شهرین اوزوناسی ئتمیش دوققوز درجه انی ده اوتوز اوچ درجه ده تبریز شهرین باتی سیندا آذربایجانین قورتولوش یئرینده یئرلشیب دیر. بۇ قصبه دوغو دان دیلمقان قصبه و اورمو گؤلو گونئی دن اشنویه باتی دان حکاری داغلارینا قوزئی دن قوسقون قران داغلارینا چاتیر.

زکریا بن محمد بن محمود قزوینی آثار البلاد و اخبار العباد کیتابیندا دئییر سلماس شهری آذربایجان دا تبریز و اورمیه آرسیندا دوشوب اوردا بیر سو وار هر بیر مجذوم دردی اوْلان چیمسه و غسل توتوسا جذام دردیندن قورتولاجاق.ائله کی اوزوم ائشیتدیم بیر جذام دردی اوْلان موصولو سلماسا گئدیب بۇ سو دا چیمیب و اوزون یودو سوْنرا بدنی سالم و پاکلانمیش دیر.

میرزا حسن زونوزو ناصرالدین شاه وقتین بویوک عالیم لریندن ریاض الجنه کتابیندا بیر روضه مسالک ممالک کیتابین شرحینده حمدالله مستوفی نین یازیدیقلارین تعریف ائدنن سوْنرا دئییر کاتب حروف دئییر بۇ ایل لرده 40 ایل اولاراق دونبلی حاکیم لرین سلماسا حوکم آپاردیغلاری اۆچون سلماس ولایتی آچیق و آباد هابئله شهرلرین فخرالبلادی و خالقی همیشه الوارا و کوردلره غالیب دیرلر.شهرین خالقین چوخلوسو ثروت صاحابی دیلار دیلمقان کندین دوره سینه احمدخان دونبلی بیر بویوک حاصار چکمیش اورانی بیر بیر بالاجا شهره چئویرمیشدی توکان لار و حماملار و مسجیدلر ، کاروانسرالار و اویغون عیمارت لر تیکمیش دیر اونون اوغلان لاری دا اورانین آبادانلیغیندا چالیشدیلار.خوی شهری الدن چیخاندان سوْنرا سلماس دا کوک دن خراب اوْلدو و خالقی بوتون کوچگون دوشدولر ایندیلیکده خالقی بیربه بیر یغیشیب لار. .

سالماس اورارتو یی (مین ایل مسیح میلادیندان اؤنجه) دؤره سينده وار ايدي. سلماس اوراتولارين ايكينجي پایتختی ایدی و او زامانلار شهرین آدی اولهو (اولخو) ایدی.قارنی یاریق ، هؤدر، دئریک ، زنجیر قالا داخمالاری و چهریق و خان تختی ایله کاظیم داشی قالالاری اورارتویی زامانیندان قالان اثرلردی لر.
سلماسین میلاد دان اؤنجه ایلک داغیلماغینین سببی آشوری لرایدیلر..استرابون نون دئدیینه گؤره - یونانلی جغرافیدان و شاعیر- سلماس سیمباکا آدی ایله ٢٠ ایل میلاددان اؤنجه دئریک چایینین قیراغیندا تیکیلدی.او زامان لار شهرین حاصاری وار ایدی. ٦١٩ هجری ده مغول چنگیز خانین قارداشی اوْغلو چته نویان سلماسا سالدیردی. او زامان لار مغول لار تسلیم اولمایان شهرین جماعتین تماما اؤلدوررديلر.سونوندا سلماسين ایکینجی داغیلماسی تاریخ بویوندا مغول لار الی ایله اوْلدو.
سوْنرالار  تاح الدین شاه جیلانی مغول غازان خانین عاغیللی وزیری بۇ شهری آبادلاییب دؤره سينه حاصار چکدی امینه خاتون غازان خانین قیزی و تاج الدین شاهین ائشی کهنه شهر ده  قویلانیب و مینار دیکجی 20 متیر اوجالیق ایله قبیرینین اوستونده تیکیله رک سلماسین بیر سیمگه سی تانیلا بیلر.بو دیکج 1309 دا زلزله اثرینده داغیلدی. ١٠١٢ ه.ق ده صفویه و عثمانی نین ساواشندا یئنه ده سلماس اۆچونجو دفعه یه داغیلدی.آذربایجان ٢٧ ایل عثمانلی لارین الینده ایدی .سوْنرالار ایکینجی شاه عاباس کهنه شهر ده اولارایله ساواشا گیریب آذربایجاندان چیخارتدی. قاجار زامانیندا احمد قلی خان دومبلی سلماس، خوی و اورمیه حاکمی اولاراق دیلمانین دؤره سینه حاصار چکیب، بۇ شهر ده حامام و کاروانسارا تیکدی.سلماس ١٣٠٩ ایلینده زلزله اثرینده تماما داغیلیب یئنی شهر او ایلین خرداد آیینین ٤ اینجی گونونده یئنی دن تیکیلمه یه باشلادی.
پوریای ولی سلماسین تانینمیش پهلوان لاریندان ایدی.او عاریف و الله آدامی ایدی و حاکم طرفیندن پهلوانلیق نیشانی اونا وئریلمیشدی.

اصلی یازی: جیلولوق

جیلولار سیمیتقونو شیکست وئرندن سوْنرا، سلماسا حمله گتیردیلر. سلماس اهالی‌سی اوّلده یاخشی دایانیردیلار، آنجاق بیر یئردن کؤمک چاتمادی. بئله‌جه پتروس قوْشونو سلماسا حمله گتیرنده، وثوق‌الدوله، خوی و سلماس حاکیمی، بعضی اهالی ایله خویا گئتدی. جیلولار ۱۳ فروردین ۱۲۹۷ده ساده‌جه سلماسی توُتوب خالقی تالادی‌لار. پتروس سلماسی توُتاندان سوْنرا، بیر دسته مسیحیلردن سلماسدا قوْیوب، قوْشونون قالانین سلماسین اطراف کندلرینه آپاردی. مۆسلمانلار بوُ فۆرصت‌ده ۲۹ فروردین ۱۲۹۷ده سلماسی جیلولار الیندن چیخارتدیلار. اوْن گۆن‌ده خوی و تبریزدن ایکی مین نفر کؤمک چاتدی. جیلولار دا اؤز قوْشونلارینا آرتیریب، گۆنده شهره حمله گتیریردیلر. بوُ حالدا پتروس قوْشونو سلماسا حمله گتیردی. ۳ اوردیبهشت ۱۲۹۷ده، جیلولار اهرنجان دروازاسیندان شهره گیریب، خالقی اؤلدورمگه باشلادیلار. خالقین ۳ده بیری شهردن قاچدیلار. قالانی ائولرده و شهرین مسجیدینده قالدیلار. جیلولار ائولرین قاپیلارینی سیندیریب خالقی اؤلدوروردولر؛ مسجیدده قالانلاری دا مۆسلسله باغلاییب اؤلدوردولر. ۵ اوردیبهشت‌ده، جیلولار ۴۰ مین اسیری هر یاندان ییغیب، بیر هفته ساخلایاندان سوْنرا باشقا یئرلره گؤندردیلر. اسیرلرین چوْخو یوْل‌دا اؤلدولر. سیمیتقو ایله آداملاری دا خوی یوْلوندا خالقی سوْیوب گاهدان اؤلدوروردولر. ۲۸ خورداددا، عثمانلی قوْشونو سلماسی جیلولار الیندن چیخارتدی.

رزم آرا نین فرهنگ جوغرافیایی کیتابین اساسیندا سلماس ۱۳۳۰–جی هیجری گونشلی ایلده ۱۱٬۰۰۰ نفر جمعیتی اولاراق خالقی شیعه تورک دور، هابئله نئچه ائو ده مسئحی سی اولاراق کلدانی دیلینده دانیشیرلار. ایندیلیکده سلماس شهری‌نین اصلی ترکیبی تورکلر دورلار و مذهب‌لری ده شیعه دیر.

سلماس شهری دنیز سویه‌سیندن 1396 متیر یوخاری‌دا یئرلشیبدیر.

سلماس آذربایجان فلاتین باتیسیندا مثلث شکیلینده بین النهرین ، خزر دنیزی و قفقاز داغلارین آراسیندا یئرلشیب آذربایجان داغلاری اوزوناسی دورموندا دووار کیمی تورکیه مرزینده یئرلشیب و مدیترانه دنیزین و هابئله اقیانوس آرامین یاغیشلی بولودلارین قاباغیندا دایانیب و اونلارین آذربایجانا گیرمه سینین قاباغین آلیب لار سانکی اونون یئرینه چوخلو یاغینتی‌لاری قار شکیلینده ذخیره ائدیب لر.

سلماسین اؤنملی داغی اره ويلƏrəvil آدلانیر و 3409 متیر ایرتفاسی اولاراق سلماس دامی آدلانیر اوبیری داغلار قيزيل داغ Qızıl dağ ساري چيچک ، هُوده ر Hödər ، عه يه ن ، انبت ، چيمن لر ، قارني ياريق ، پالان توکن ، قاباق تپه ، کئچل داغ ، آوقان داغ ، پيرچاوش و ... سلماس جلگه سی بۇ داغلارین اراسیندا یئرلشیب و سولارین آخاری باتی دان دوغویا ساری دیر.

سلماسین هوا دورمو اوجا داغلار و اورمو گؤلون اوْلونماسی و هابئله اویغون یاغینتی‌لار اۆچون اعتدالی و مطبوع هاواسی وار.ایلده 400-350 میلیمتیر یاغنتی وار و دونموش گونلرین سایی 100 گوندن آرتیق دیر ایلین کوک فصل لرینده اوزلیکده یای فصلینده قوزئی دن سرین یئل اسیر بۇ یئل سلماس دا خوی یئلی آدلانیر و اورمیه ده سلماس یئلی آدلانیر.

سلماس بولگه سی دپریم لی منطقه ده یئرلشیب دیر ائله کی هر واخت‌دان بیر منطقه دپریم لرله تیتیریر بونلاردان ان شیدتلی دپریم 1309 جی ایلین سلماس دپریمی 7 درجه ریشتر میقایسی ایله اوْلدو کی بویوک خسارتلر ووروب ائله کی بوتون بؤلگه هابئله دیلمقان شهری توْرپاقلا بیر اولدو.

شهرین تکجه بیر سینماسی اولاراق سعدی سینماسی آدیلا تانینیر بۇ سینما 1388 جی شمسی ایلیندن باغلانیب و ایندیه قدر هله آچیلمایب دیر ائله کی بوگونه‌دک شهرین فرهنگی یئرلرین آز اولماسی فرهنگ ساحه سینده چالیشانلاری الی باغلی قویوب دیر.

سلماس بولگه سینده 6 باب عمومی کیتاب‌ائوی هابئله 2 باب دا مشارکتی کیتاب‌ائوی 3 مین 122 مربع متیر  ساحه‌ایله خالقا خدمات گؤسترمک اۆچون فعالیت گؤستریرلر آنجاق شهرین یئکلمه سی و اهالینیپ چوخالماسی شهرده 2 باب یئنی کیتاب‌ائوینین تیکلیلمگی اۆچون احتیاج گورونور.

سلماس آرام اوْلاندان سوْنرا یئنی بیر شهر دیلمقان شهرین 1 کیلومتیرلیغینده ایندیکی سلماس شهرین یئرینده دوزگون شهر تیکمه و مهندسلیق نقشه سی ایله شطرنجی شکیلینده مهندس اسدالله خاورزمین الیله تیکیلدی سلماس شهرین اهالی سینین هر بیرینه یاشایش و یئرلشمک اۆچون اویغون بیر قطعه یئر وئریلدی قدیم دیلمقان شهرین خارابالاریندان آدلانان آقا مسجیدین پایا و ستون لاریندان سوْنرا بیر شئی قالمییب بۇ یئرده ایندیلیکده باتی آذربایجان میراث فرهنگی طریقه ایله حصارلانیب ائله کی سوْنرا دان گلن لره اۆچون و هابئله 1930 م سلماس دپریمی اۆچون بیر سیمگه اولسوب و سوْنراکیلار اۆچون عیبرت اولسون و دپریم تانیماق ، دپریم مهندیسلیق اۆچون اوصلو برنامه توکولوب ایستفاده اوْلونسون..

سلماس سیاسی باخیمدان آذربایجانین اؤنملى شهرلریندن بیری ساییلیر.بو شهر تاریخ بؤیو ٤ سئری تماما داغیلیب و سوْنرا یئنی دن تیکیلیب.حیدر خان عمواوغلو و سعید سلماسی بۇ شهردن قالخان مشروطه شهیدلری دیر لر. 

قدیم سلماس ولایتین اوْرتا سی دیلمقان شهرینده اوْلان مکتب خانا لار عیبارتی دیر:امین العلما مکتبی ، ملا غفار مکتبی ، حاجی بابا مکتبی ، ملا اسماعیل مکتبی ، ملا عباسعلی مکتبی ، میرزا رضای سلماسی مکتبی ، میرزا حسن شمس الدینی مکتبی ، میرزا حبیب مکتبی ، ملا اسماعیل نجفی مکتبی ، ملا مجید تمری مکتبی هابئله 1285 جی قمری ایلده مشروطیت اینقلابی ایله بیرلیکده میرزا سعید سلماسی الیله دیلمقان دا بیرینجی یئنی مکتب قورولدو بۇ مکتب سعیدیه مکتبی آدلانیردی

بؤلگه ده آزاد اسلامي ، پيام نور ، فرهنگيان (تربيت معلم ) بیلیم یوردلاریندان باشقا معراج آدلا غئیر انتفاعی بیلیم یوردو دا چالیشماق دا دیر.

سلماس شهرینده ایندیلیکده 4 دینی مدرسه وار بۇ مدرسه لرین آدی عیبارت دیر:مهدیه ، الرسول ، امام علی(ع) ، فاطمه الزهرا سانکی ایندیلیکده تکجه امام علی آقالار اۆچون و فاطمه الزهرا خانیم لار اۆچون چالیشماق دادیر.

سلماس شهرین اونملی سوْرون‌لاریندان شهرین حاشیه منطقه‌لری و زورآبادلار اولماسی دیر. هابئله سلماس شهری باتی آذربایجان اوستانین یاندیرجی ماده نین قاچاق معبری اوْلوب بونا گوره بۇ شهرین بۇ دورومونا گوره اساسی فیکیر قیلینمالی دیر.

سلماس شهرینده کلیتده 12 ایدمان سالونو وار کی اونلاردان اونملی لری عیبارت دیر:سالن ورزشي 2000 نفري،جايگاه فوتبال شهدا سلماس، سالن رزمي شهدا سلماس ،سالن ورزشي شهدا سلماس،سالن ورزشي بانوان سلماس و ... هابئله ایندیلیکده سلماس شهرینده 4 مین ایدمانچی اولاراق 35 ریشته ده چالیشماق دادیلار.

سلماسین خسته خاناسی «خاتم‌الانبیا» بیماریستانی دیر. بوُ خسته خانا ۱۳۷۴ده ۱۲۸ ثابیت تخت ظرفیتی ایله قوُرولوب‌دور. ایندیلیکده ۱۲۶ تخت ایله ایشله‌ییر. خسته خانادا اوْلان تخصّوصلار بوُنلار دیر: داخلی، جرّاحلیق، قادینلار، اوُشاقلار، گؤز طبیب‌لیگی، قوُلاق-بوغاز-بوُرون.

سلماسین دیجیتال رادیو و تلویزیون ایشین باشلییاراق بؤلگه نین بیر چوخ یئرلرینده دیجیتال موج لارین آلماغینا ایمکان واردیر سلماسین اوز دیجیتال گوندرن سیستمی 1392/9/3 جی ایلدن اوز ایشین باشلییب دیر.

سلماس بولگه سینده بیر نئچه درگی چالیشماق دا دیر 

سلماس بولگه سینده اوْلان بیر چوخلو تاریخی بینالار و گورملی یئرلر 1309 جی ایلین دپریمینده بئیندن گئتمیشدیر اوو جومله تاریخی یئرلر دن قدیم مسجیدلر ، مقبره لر ، میر خاتونون قدیمی بورجو و هابئله قدیم کورپولر داغیلیب بئیندن گئتدیلر. آنجاق بیر نئچه تاریخی بینا ایندیکی سلماس دا وار بۇ جومله شیخ حمامی و آقا مسجیدی شهرین تاریخی و گورملی بینالاریندان دیر.

سلماس شهرین سوغات لاریندان سؤوۆد عرقی و هابئله منطقه نین آلمالاری آدلیم دیر.
بو منطقه ده 1000 ائو هر ائو آزی 5 نفر ال ایشلرینه باخیرلار ائله کی بؤلگه نین یوزده 40 یاشایش هزینه لری و گلیرلری بۇ ایش لردن دیر بؤلگه نین چوخلو ال ایش لری عیبارت دیر:فرش توخوماق دان ، خالچا توخوماق دان،سوفال ، مجسمه دوزتمک دن ، سله و حصیر توخوماق و ...

سلماس شهرینده هوْتل یوخدور. بوندان باشقا شهرده دوزگون و اویغون بیر قوناق‌ائوی و قالماق‌اۆچون ده یئر یوخدور. سانکی شهرده نور آدلا بیراولدوزلو هُتل وار.




#Article 328: سونقور (1955 words)


سوْنقۇر یا دا سونقور و یا سنقر — ایرانین کیرمانشاه اوستانینداکی یئرلشن شهرلریندن دیر. بۇ شهر  ۴۷ درجه جغرافیایی اوزوناسیندا، ۳۶ دقیقه دوغو و  ۳۴ درجه انده، ۴۷ دقیقه گونئی‌ده  کیرمانشاه اوستانین شرقی قیسمتینده یئرلشیب. بۇ شهر کیرمانشاه شهرین ۸۵ کیلومتیر گونئی دوغودا یئرلشیب و ۱۷۰۰ متر آزاد دریالارین سویوندان یوخاری‌دا دیر. هابئله بۇ شهر بیر سیاسی و مذهبی شهر سایلاراق ائله کی پهلوی دؤوره‌سینده سیاسی حزب‌لر چوخلو چالیشمالاری باتی منطقه‌سینده سونقور شهرینده اوْلوب و مذهبی باخیمدان بۇ شهره ۲–جی قوم آد وئریلیب‌دیر.

سونقور شهری اسکی بیر تاریخه یییه دیر. صفوی دؤنمینده اسدآباد شهری، او دؤره‌ده چاردولی آدلانان شهر، و نئچه باشقا بؤلگه‌لر «سنقر و کلیایی»ـه ساییلاردی.

سونقورون خالقی چوخونلوغو آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار. اونلارین دیل‌لری آذربایجان تورکجه‌سی‌نین آدلانان سونقور لهجه‌سی تانینیب‌دیر. سونقور شهری ۱۳۸۵–جی هیجری گونشلی ایلده ۴۰ میندن آرتیق جمعیتی وارایمیش. ۱۳۳۱–جی هیجری گونشلی ایلده رزم آرا فرهنگ جغرافیایی ایران کیتابیندا سنقر و کلیائی بؤلومونه عایید بئله یازیب: بؤلومون سکنه‌سی‌نین آنا دیلی بۆتۆن سوْنقۇر  سکنه‌سی و نئچه بؤیۆک کند ده تۆرکجه دیر، سونقورون اطرافیندا اوْلان نئچه کند ده دیللری کوردجه و فارسجا دیر. بللی اوْلان شهر و نئچه بؤیۆک کند کی اطرافیندا واردیر دیللری تورکجه دیر.

سنقر شهری ایران عراق ساواشیندان اؤنجه تامام تورکلر یاشایان بیر شهر ایمیش و بو شهرین آنا دیلی تورکجه دیر، ایران عراق ساواشیندان سونرا بو شهره کوردلر ده گلیب‌لر. هابئله دانشنامه اسلامین یازدیغینا گوره بو شهر  ۱۳۷۰ (۱۹۹۱ میلادی) جی ایل ده  ۳۷،۷۷۲ نفر جمعیتی واریمیش کی خالقی تورک‌لر دن تشکیل تاپیب.

سنقر شهری ایندیلیکده ۴۴،۹۵۴ نفر جمعیت دن ایران ۱۸۱جی شهری دیر.

سنقر دوزلوقو بیر حاصیلی منطقه ده یئرلشیب بۇ دوزلوق 1750 متر اؤزگور ( آزاد ) سولاردان یوخاری دا دیر اقلیم باخیمیندان فرقیلی بیر شرایطی وار و ان بویوک دوزلوق کیرمانشاه اوستانینده دیر کی یاشاملی باخیمدان وارلی دیر. بدر و پریشان 3600 متیرله دالاخانی و سهیل داغلاری3850 متیر اوجالیغیندان سنقرون اطراف داغلاریندان دیر. هابئله سنقر اوجالیق لاری قورولماغیندا و داشلارین جینسینده زاگروس داغلاریندان فرقی وار بۇ آنلامدا کی زاگروس داغلاری اسکی ( قدیمی ) دیلر و بورولماق اثرینده مگمایی موادین تاثیرینده اوْلموشدور.

سنقر و کلیایی بولگه سی کیرمانشاه اوستانین دوغو قوزئینده یئرلشیب و 47.34درجه اوزوناسی و 46.5 دقیقه قوزئی ده نصف النهار گرینویچ ه گوره یئرلشیب دیر و قوزئی دن کوردوستان اوستانله دوغودان اسدآباد بولگه له و گونئی دن کنگاور  بولگه لریندن ، باتی دان صحنه بولگه سیندن قونشو دور.

بولگه نین گونئی چای آدلانان گامیشان چایی دوغو داغلاریندان (ده الیاس اوجالیق لاریندان) کی سنقر و اسدآباد منطقه سینین تقسیم سویون منطقه سی دیر باشلانیب دالاخانی داغین قوزئیندن اوْلان بولاق لاردان اونا قوشولوب و آق بولاق و لیلمانج منطقه سینه یئرتیرنده (سنقرچای) آدلانیر و اوز مسیرینه گئدرک سنقر شهرین گونئیندن گزنهله سراوون سویون اونا قاتیشیب دالاخانی داغین باتی اتگین گئچیر.

هوا دورومو باخیمیندان سنقر اقلیمی یاری قورو و سرین استپی سویوق قیشلارلا کی 28 درجه صفردن آشاغی یئتیشیر و اعتدالی یایلاریندان ایستینین چوخونلوغو 39 درجه صفردن یوخاری یئتیشیر.

سنقر بؤلگه سی بیر اونملی زلزله لی منطقه ده یئرلشیب سنقر منطقه سینده سونونجو زلزله  28 خرداد 93  گونونده  3.4 ریشترله سنقرو تیتردیب.

سنقر دا اوبیری آذربایجان شهرلرینه تای اوشاقین اول گونونده  آتاسی و یا باباسی اونون قولاغینا اذان ایقامه اوخویار و هابئله ایر اونا آد سئچیلمیش اولسا قولاغینا اوخونور و ایر آدی سئچیلمیش اولماسا 6 جی گونه ساخلانیر.دوغوم گونون قوتلو توتلماسی سنقر شهرینده هفته دئییلیب و 6 جی گونون آخشامیندا توتولور بۇ جنشن ده طایفانین بویوک لری جشنه گلیب  اوزلرین له هدیه لری گتیرلر و پذیرایی دان سوْنرا بیر چوخلاری کی اونجه دن چغاریلمیش دیر شام اۆچون قالیرلار و دئمک اوشاقین آدی اوردا اوشاغین قولاغینا اوخونور کی دئمک بیر چوخلاری معصوملارین آدلاریندان دیر.9 یا دا 10 جی گون ده  اوشاغی یووندوروب بۇ گونه سنقر دا حمام گونو دئییرلر هابئله اوشاقین قیرخیندا بیر یووندورما دا اولور کی اونا چله حمامی دئیرلر .

سنقر دا ائولنمک مراسیمی آذربایجانین اوبیری شهرلرینه تای توتولور آنجاق بۇ مراسیمین ان اونملی قونولاری سنقر لهجه سینده عبارت دیر:1- قیز بگنماغ 2- ائلچیلوغ 3-ائل ماچ ایلماغ 4-رخت وطلا گئوتماغ 5- کوین کسماغ 6- مصلحت آشی 7- پاکت یازماغ 8- اتاق گجه سی 9-خنه بنان 10-گلین گتماغ 11- ناهار 12 -ایاغ آچماغ 13- بیراملوغ

سنقر شهرینده اوْلان یاس مراسیمی و اولو صاحیبین عزاسی آذربایجان ین اوبیری شهرلرین ائله بیر فرقیلیک یوخودور آنجاق بعضی فرقیلیک وار دیر سنقر دا یاس مراسیمی سنقر لهجه سینده بوندان عبارت اولور:
(شو شام ) یانی اول شام ،(پرسه) خانیملارین فاتحیه اوخونماق مراسیمی ،(یاسده چخارماغ)  یانی یاسدان چخارتماق ،(اول بیرام ) یانی قارا بیرام کی اول بایرام اولو اولندن سوْنرا دیر هابئله سونقور دا اوْلونون قیرخینا چان و اونون پالتارلارین احتیاجی اولانلارا و هابئله بیر (بیژی) آدلا چورک پیشیرمک و داغیتماق لا بۇ جومله سنقر دا اوْلان اولو مراسیمین دب لریندن دیر. 

بو شهرده قدیم دن مذهبی عزادارلیق لار اونملیمیش و ایندی ده اونمین الدن وئرمییب بۇ حالدا تمام معصوم لارین رحت و شهادت لرینده مسجیدلرده و محفل لرده مراسیم توتولور مجلس لرده نذری اش وئرمک رواج وار کی سنقر دا بۇ آشلارین اوزلرینه عایید بیر خاص آدلار وار بۇ جومله (امام آشی ) و ( نذری آشی ) هابئله مال ، داوار کسمک و اونلارین ات لرین قوربان پای وئرمک ( امام خیری )  آدلانیر سنقر دا بۇ گونلرده ائو لرده و مسجیدلره روضه اوخونوب حالوا،ساری شیله ،خورما،شربت،سوت،حلئم پایلاشیلیر سنقر خالقین بۇ عزادارلیق لاری بونو گوستریر کی بۇ شهرین خالقی اهل بیته اورک دن ایرادت لری وار.

حال حاضیردا سنقر شهری سینما اولماغیندان محروم دیر. کیرمانشاه اوستانین‌دا ۷ باب سینما واردی که اونلاردان ۶سی کیرمانشاه شهرینده و اسلام آباد غرب و هرسین شهریلرینده هر بیری بیر سینمالاری وار دیر.

سنقر شهرستانین‌دا عمومیت له کندلرده، سنقر و سطر شهرینده توپلوم (جمعاً ) ۶ کیتابخانا واردی کی بونلاردان بیر سنقر شهرینده اوْلان علامه مجلسی کیتابخاناسی آدلانیب و آیت‌الله غفاری آدلانان کمربندی‌ده یئرلشیب دیر. بۇ کیتابخانا ۱۳۵۰جی ایل‌ده شهرداری‌نین گلیرلری ایله تیکیلیب و یاخین ۱۶۵۰۰ جلد کیتابی واردیر.

کیرمانشاه اولوشچولوق طرحی عبدالحسین میرزا فرمانفرما الیله خاریجه دن آلاراق میرزا ابوالفتح اونون قورماغینا مامور اولدی اولده بۇ اولوشچولوق ایشی بیر تشریفاتی ایشیمیش سوْنرالار ایش بین لر اونون اۆچون برنامه توکدولر بۇ جومله سیلیب سوپومک ،فانوس یاندیرماق ،ایشچی لرین ایش لرینه یئتیشمک ،چورک پیشیرمک یئرلرینه باخماق و آیری ایش لر ائله کی بۇ ایش لرین چوخو سنقر دا نایب الحکومه الیله اولوردی اولوشچولوق مامورلاری هر گون صوبح معبرلری سولاییب و سوپوروردیلر و گئجه لر ده فانونس کوچه لر و یولاردا یاندیرارمیش لار رسمی اولوشچولوق لار قورولاندان سوْنرا علاوه بۇ کی شهر حاکیمی سایلاراق اوز منطقه سینین سیاسی و اجتماعی عهده سینه واریمیش اولوشچولوقلارین آدین شهرداری یه دونن زامان اونلار هله بلدیه ایش لرین گورورمیش لر سنقرون یئرلی بیرنجی اولوشچولوق باشچی سی عبدالحسین ترکمنی اولاراق معتضد ایله بیرلیکده نمایده و مباشر کلیایی ده واریمیش و دئمک 10 ایل 1345 قدر سنقرون اولوشچوسویموش 

سنقر شهری ۲۲ مین عمومی اوخول اوخوجو ایله درسی پیشرفتی میانگینی اوستان میانگین‌دن یوخاری‌دا دیر کی تأسوف‌له پوشش سطحیندن آشاغیدا دیر.
.

سنقرون بۇ جومله اؤنملی و علمی شهرلردن حساب اولاراق یوکسک اوخول سطح‌لرینده نئچه بیلیم یوردونا یییه اولاراق بۇ جومله سونقرون اؤزگور بیلیم یوردو (دانشگاه آزادی ) کرمانشاهین ان اؤنملی دانشگاه لاریندان حساب اولاراق و هابئله دانشکده کشاورزی و پزشکی‌سی و پیام نورو وار دیر.
اؤزگور بیلیم یوردو  : ۴۰۴ نفر طلبه ایله ۱۱ ریشته‌ده  پایه عولوم  و انسانی عولوم دا فعالیت لری وار. 
پیام نور بیلیم یوردو: ۲۱۹۲ نفر ایله طلبه ۲۰ ریشته‌ده پایه عولوم  و انسانی عولوم‌دا فعالیت لری وار.

سنقر شهرین دینی و حوزوی اوخول لاری دا وار کی بیری کیشی لر و بیری ده قادینلار اۆچون دیر. قادینلارین دینی حوزوی مکتبی نرجسیه مدرسه سی آدلانیر و آقالارین مدرسه لری امام خمینی آدلانیر.

سنقر شهرین بیر اؤنملی سوْرونلاریندان اجازه‌سیز اوْلان تیکینتی‌لرین دوزلمه‌سی دیر ائله کی بۇ تیکینتی‌لر سنقر شهرین اوزنه پیس و سئفک منظره وئریب ائله کی شهرداری چالیشمالاریندان هله بۇ سوْرون گوج ایله داوامی واردیر.

سنقر شهری 93 مین نفر ایله 134 کیلومتیر اصلی یولو و هابئله 611 کیلومتیر فرعی یولو واردی 86 کیلومتیر کند یولو واردیر هابئله سنقر شهرین کمربندی سی 13 کیلومتر اوزوناسی ایله وورولاراق 30% پیشرفتی واریمیش بۇ کمربندی کربلا آزاد یولونا قوشولور پروژه ایتالیایی شرکتین عهده سینده دیر و دئمک بۇ پروژه سنقر شهرین بن بست دن قورتاراجاق سنقر شهری قدیم دن کربلا و عتبات یولون اوستونده اولاراق چوخلو کاروانلار آذربایجان دان کربلایا گئدنده اوز یولارین سنندج سوننو بیر شهر سالماییب سنقر شهردن گئچردیلر.
سنقر شهرین فاصیله سی اونملی شهرلر و اوستان مرکزلری عیبارت دیر:

سنقر شهرینده و کگندلرینده جمعا 26 فعال فضای ورزشی واردیر کی بونلاردان 16 فضا اوستو اورتولو 10 اوست آچیق دیر هابئله 40 ورزشی هئیت و 3 مین 300 ورزشکار دوره گورلموش 3 مین دوره گورلمه میش بۇ بولگه نین ورزشکارلاری تشکیل وئریب لر. بۇ بولگه ده چرخ سورمک ، چولده یول گئتمک ، جوانلارین استعداد لارین تاپیب و اونلاری بئجرمک اونملی و گرکلی بیر ایش لردن دیر سنقر بولگه سینده ایدمانسال ( ورزشی ) فضا باشلیقی 1.8 دهم سانتی متیر مربع دیر.

سنقر شهری بهداشت درمان قونوسوندا بیر ۶۵ تخت ایله بیمارستان هابئله ۹ درمان مرکزی و هابئله ۸۳ بهداشت ائی ایله یاخشی وضعیته مالیک دیر. بۇ شهرین بهداشت درمان شاخصه لری کرمانشاه اوستانین میانگین شاخصه لریندن اوسته دیر میثال جه سنقر شهری ۸/۰  جمعیت رشد درصدی ایله ایمن شهری آدیلا تانینیب دیر.

رادیو کیرمانشاه ۱۳۳۷جی ایلدن ۱ کیلوواتی یولاجی ایله و ۶ ساهان برنامه گونده اؤز ایشین رسمی صورت باشلایب. اوندان قاباق ۱۳۳۰ بی‌سیم طریقی ایله محدود شکیل ده پوشش وئریلردی.

کیرمانشاه اوستانین تلویزیون شبکه‌سی ده ۱۳۸۰جی ایلین سه شنبه گونو خوردادین ۸  قائم مقام سازمان صدا سیمای جمهوری اسلامی ایران طریقی ایله و اونون معاون و مودیرلری و اوستان مسئولاری ایله افتتاح اوْلوندی. کیرمانشاه اوستانین تلویزیون شبکه‌سی‌نین بۇ جومله بۇ موضوع لاردا فعالیت ائدیر: اجتماعي سياسي ، فرهنگي ، هنـــري و علمي و ایندیلیکده گونده ۹ ساهات برنامه یارانیب و یایلماغینا اختصاص وئریر هابئله حال حاضیردا کرمانشاه صدا و سیماسی سنقر تورکلرینه برنامه‌سی یوخودور. سنقر تورکلری کیرمانشاه اوستانیندا ۲ میلوندان ۵۰ مین جمعیت ایله ۲/۵% سنقر تورکو دیلر ایندیه قدر کیرمانشاه اوستانین شبکه‌سی سنقر تورکلرینه گؤره صیفر ساهاتلیق برنامه قویماییب و بۇ حالدا کی بۇ دیل بشری فرهنگی میراث ساییلاراق حذف اوْلوب بئیندن گئتمکده دیر.

انقلاب‌دان اؤنجه سنقر شهرینده  ۱۳۳۰ الي ۱۳۳۵ ایل‌لرینده اوچ روزنامه سنقر شهرینده بۇ آدلاردا یاییلیردی: نداي اسلام ، شهاب ساقب و ستاره سرخ. ایندیلیک‌ده نئچه هفته نامه و خبری یاییم سایت‌لاری دا سنقردا چالیشیرلار.

(سونقور) سنقر شهری آذربایجانین ان قدیمی و گوزل شهرلریندن دیر. بۇ شهرین نئچه دیرلی اثرلری وار آنجاق بونلاردان ان اؤنملی اثر (سونقور) سنقرون قدیمی بازاری دیر. (سونقور) سنقرون بازاری او بیری شهرلرین بازلارین خلافی اوست اورتولو دئییل سانکی  بیر راستادا حجره‌لر و توکان‌لار یئرلشیب‌لر و اونلاری باشلاریندا بالکن کیمین تخته‌لری واردیر. بۇ بازارین دا قیدمتی دئدیگلر اساسیندا قاجار دوره‌سینین اواخیریندا تیکیلیب‌دیر.

(سونقور) سنقر شهری قدیملیکده بؤیوک دیوارلارلا حصارلانمیشدی. بۇ قالانین ۱۲ دروازاسی واریمیش که ۱۳۳۱ قدر اوچ دروازاسی قالاراق اوبیری‌لر پهلوی دئورسینین اول‌لرینده گؤتورلنیب‌دیر و حصارلیغی بئین‌دن گئدیب.

سنقر شهرین سوغاتی عبارت دیر: ال ایشلریندن، فرش، چرم، لبنيات و گونه‌باخان توخومو. سانکی دئمک اولار هامی‌دان اؤنملی سوغاتی‌سی گونه‌باخان توخومو دیر. هابئله سنقرون کابابی دا معروف دیر

سنقرون بیر تعداد محلی یئمک و غذالاریندان بوندان عیبارت دیلر:
ترقومه - تامته آشی- یئتیمچه- کاچی- پتله شله- قورا آشی- شورا برنج- قیقاناق- قمری آشی- دویینه- ماساوه- دوغرماج- کئفته-قووت- سبزی آشی- شلم شوروا- طوق آشی- قارین- ملیس بادمجان- کئفته ریزه- آلچا آشی

(سونقور) سنقر شهری بیر کیچیک و صفالی دوزلوق‌ده یئرلشیب کی اونون اطرافین توْرپاقلی و اکینلی تپه‌لر آلیب‌لار. ( سونقور) سنقر شهرین گونئینده باشی قارلی دالاخانی داغی وار و اونون قوزئینده توْرپاقلی مادیان داغی وارهابئله لیلمانج دره سی ده دوغو سمتینده بۇ شهره طبیعی گؤزل‌لیک‌لر وئریب دیر.
او کس‌لر کی کیرمانشاه بولگه سینین قصبه و بخش مرکز لرین گؤروب‌لر بۇ شهرین گیریشینده اونون بؤیوک کوچه‌لری و منظم بازاری تعریف و قبول ائدیرلر کی بۇ شهرین سکنه‌سی قدیم‌دن سلقه‌لی هابئله ذوقولو اینسانلاردیلار و اول گوندن شهری اوصول اوزوندن تیکیب‌لر. شهرین ائولری بۇ حالدا کی آغاجلی دئییل سانکی ائولری بؤیوک و چوخلوسو ایکی مرتبه بؤیوک دیوارلاری وار. کوچه لرین انی ۴ الی ۶ مئتیر و دئمک چوخو داش دوشنیلیب دیر شهرین بازاری شهرین اورتاسیندا یئرلشیب و تخمین ایله ۶۵۰ باب توکانی وار.
شهرین محله لری عبارتدیر:

شهرین سویو امامزادا،امیر،بازاربلاغی،چهاربلاغی و نئچه آیری بولاق لاردان تامین اولور.




#Article 329: سهند بیلیم‌یوردو (154 words)


سهند بیلیم‌یوردو ایراندا اوسکو بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر صنعتی بیلیم‌یوردی‌دیر. سهند بیلیم‌یوردو ۱۳۶۹-جی ایلده یارانیب و ایندی بو بیلیم‌یوردو ۲ فوق‌دیپلم ریشته‌سینده، ۱۱ لیسانس ریشته‌سینده، ۴۵ فوق‌لیسانس ریشته‌سینده و ۱۷ دکترا ریشته‌سینده چالیشیر.

سهند یئنی شهری تبریزین جنوب-غربی‌سینین 20 کیلومئتیرینده و تبریز-آذرشهر یولوندا و اوسکو بؤلگه‌سینه و سهند داغین اتکلرینده یئرلشیب.

ایران نین ایسلام انقلابیندان سونرا، ایران نین فرهنگی باشچی‌لاری تحصیل امکاناتینی آرتیخلاتماق و گئنیش‌لندیرمه اساسیندا 1369-جی ایلده بو بیلیم‌یوردو قورولدو. بو بیلیم‌یوردونون قورولماسینا اؤتری 410 هکتار کامپوسونا و 1100 هکتار تحقیقاتی شهرینه  کی اوچ آذرشهر، اوسکو و خسروشاه شهرلرینین آراسیندا یئرلشیب، نظرده آلیندی.

بو بیلیم‌یوردونون تحصیلی چالیشمالاری 1369-جی ایلدن و 48 نفر اؤیرنجی ایله، مواد ریشته‌سینده باشلاندی. ایندی بو بیلیم‌یوردون 2 فوق‌دیپلم ریشته‌سینده، 11 لیسانس ریشته‌سینده، 45 فوق‌لیسانس ریشته‌سینده و 17 دکترا ریشته‌سینده چالیشیر. 1382-جی ایلینده ورزقان‌دا بیر تحصیل اوجاغی یاراتماغینان اؤز چالیشمالارین گئنیشلندیردی. بو بیلیم‌یوردو ریاضی، فیزیک ریشته‌لرینده‌ده اؤیرنجی‌سی فوق‌لیسانس و دکترا سطج‌لرینده وار.

سهند بیلیم‌یوردونون 8 فاکولته و 6 آراشدیرما مرکزی واری‌دیر.




#Article 330: سوئد (2011 words)


سوئد رسمی آدی سوئد شاهلیغی (سوئد: Konungariket Sverige). شومالی اوروپادا ایسکاندیناوی یاریماداسیندا یئرلشن بیر دؤولتدیر. اؤلکه غربدن نوروژ شاهلیغی و شومال–شرقدن ایسه فنلاند ایله قورو سرحدلره مالیکدیر. شرقده بوتنیک کؤرفزی و بالتیک دنیزی، جنوب-غربده سکاگرراک، بالت و اؤرسوند بوغازلارینا چیخیر. جنوب-غربده اؤرسوند کؤرپوسو واسیطه‌سیله دانمارک ایله قورو نقلیات یوللارینا مالیکدیر.

۱۹۹۵-جی ایلده‌ن آوروپا بیرلیگینین عضوودور. ۴۵۰.۲۹۵ km² اراضی‌سی اوْلان سوئد آوروپا بیرلیگی اؤلکه‌لری آراسیندا  اراضی‌سینه گؤره اۆچونجو ان بؤیوک دؤولت‌دیر. اهالی‌سی ۹.۴ میلیون نفردیر. اهالی سیخ‌لیغی آشاغی‌دیر، لاکین اؤلکه‌نین جنوب حیصّه سینده سیخ‌لیق داها بؤیوک‌دور. اهالینین ۸۵%-i شهرلرده یاشاییر و اؤلکه‌ده اۇربانیزاسییا آرتیر. ان بؤیوک شهری ایستوکهولمدور (شهر اهالی‌سی ۱.۳ میلیون، متروپولییا اهالی‌سی ۲ میلیون نفر). سوئد اینضیباطی اوْلاراق ۲۱ اراضی واحیدین‌دن عبارت‌دیر: بلئکینگئ، دالارنا، گاولئبورگ، گوتلاند، هاللاند، ژامتلاند، ژؤنکوپینگ، کالمار، کرونوبئرگ، نورربوتتئن، اؤربرو، اؤستئرگوتلاند، سکان، سودئرمانلاند، ایستوکهولم، اۇپپ‌سالا، وارملاند، واستئربوتتئن، واستئرنوررلاند.

سوئدین اۇزون مدت‌لی موستقیل‌لیک عنعنه‌لری وار، اؤلکه اؤز موستقیللیینی هله اوْرتا عصرلرده الده ائتمیش‌دیر. ۱۷-جی عصرده سوئد اؤز توْرپاقلارینی گئنیشله‌ن‌دیره‌رک ایمپراتورلوغو حالینا گتیرمیش‌دیر. لاکین سوْنرادان ۱۸-جی و ۱۹-جو عصرلرده سوئد اؤز اراضیلرینین چوْخ حیصّه سینی ایتیرمیش، اؤلکه‌نین شرق توْرپاقلارینین دئمک اوْلار هامی‌سی روسیه طرفین‌دن ایشغال اوْلونموش‌دور. سوئدین داخیل اوْلدوغو سوْنونجو مۆحاریبه ۱۸۱۴-جو ایلده باش وئریب، همین تاریخ‌دن بری سوئد  بۆتون مۆحاریبه‌لرده نئیترال مؤقع توتماق‌دادیر.

اوْرتا عصرلرده ایندیکی سوئد اراضی‌سینده ویکینقلرین گۆج‌لو دؤولتی مؤوجود ایدی. ویکینقلر ۸-جی عصردن باشلایاراق اۆچ عصر مدتین‌ده سوئدده حاکم قوه اوْلموشلار. اوْنلارین حاکمیّتی ۱۱-جی عصرده مسیحیّتین یاییلماسی ایله باشا چاتمیش‌دیر. مۆعاصیر سوئد دؤولتی ۱۳۹۷-جی ایلده یارادیلمیش کالمار بیرلیگینین ۱۶-جی عصرده داغیلماسین‌دان سوْنرا یارانمیش‌دیر. سوئدین موستقیل کرال‌لیق کیمی فورمالاشماسین‌دا کرال قوستاو ووسانین اهمیت‌لی رولو اوْلموش‌دور. قوستاو واسا ۱۵۲۳-جو ایلده حاکمیّته گلدیک‌دن سوْنرا روم کاتولیک کلیساسی ایله علاقه‌نی کسمیش و کلیساده رئفورماسییایا باشلامیش‌دیر. ۱۵۲۷-جی ایلده کلیسایه مخصوص توْرپاقلار اوْندان آلیندی. ۱۵۳۸ و ۱۵۵۸-جی ایللرده وئرگی سیستمینده  دییشیک‌لیکلر ائدیل‌دی. اؤلکه‌نین خاریجی تیجارتاینی الده ساخلایان مونوپولیست قوه‌لر اؤلکه‌دن قووول‌دو. کرال قوستاوین دؤورونده سوئد دونیادا ایلک مۆعاصیر اوْردو قوروجولوغونا باشلایان اؤلکه اوْلدو. سوئد واسا سولاله‌سینه مالیک حؤکمدارلار  طرفین‌دن ۱۵۲۳-۱۶۵۴-جو ایللرده ایداره اوْلونوردو. کرال قوستاو مۆعاصیر سوئدین قوروجوسو حساب اوْلونور. 

۱۷-جی عصرده سوئد آوروپادا سوپئردؤولت اوْلاراق یوکسلمه‌یه باشلادی. بۇندان اوّل سوئد شیمالدا یئرلشن، سئی‌رک اهالییه مالیک کاسیب بیر اؤلکه ایدی. سوئد ایمپیراتورلوغو کرال قوستاو ۲-جی آدولفون دؤورونده یوکسلمه‌یه باشلادی، اوْ روسیه و رئچ پوسپولیتا ایله ۳۰ ایللیک مۆحاریبه نتیجه‌سینده بؤیوک اراضیلر ایشغال ائتدی. بیرده بۇ مۆحاریبه نتیجه‌سینده سوئد مقدس روم ایمپیراتورلوغونا داخیل اوْلان دؤولتلرین یاری‌سینی ایشغال ائتدی. کرال قوستاو ۲-جی آدولف مقدس روم ایمپیراتورلوغونی تماماً ایشغال ائدرک اوْنون یئنی ایمپراتورو اوْلماق ایستییردی. لاکین اوْ بونا نایل اوْلا بیلمه‌دی، ۱۶۳۲-جی ایلده ایمپراتور لوتزئن دؤیوشونده اؤلدورول‌دو. بۇ مۆحاریبه نتیجه‌سینده آلمانیا بؤیوک زیان دی‌دی، سوئد قوْشونلاری آلمانین اۆچده بیرینی تماماً خارابا قوْیدو. مۆحاریبه‌دن سوْنراکی دؤورده سوئد ایمپیراتورلوغو دانمارکنی، فنلاندنی، بالتیکیانی اؤلکه‌لری، قوزئی آلماننین بعضی اراضیلرینی اله کئچیردی. ۱۷۲۰-جی ایلده سوئدین اهالی‌سی (ایشغال اوْلونموش اراضیلری سایمادان) ۱.۴ میلیون نفر ایدی، اهالینین بؤیوک اکثریتینین مشغولیتی ایسه اکینچی‌لیک اوْلاراق قالمیش‌دی.

۱۷۰۰-جو ایلده بؤیوک شیمال مۆحاریبهسی باشلادی. مۆحاریبه روسیه، لهیستان و دانمارکنین بیرلشمیش قوه‌لرینین سوئده هوجومو ایله باشلادی. همین ایلده ناروا دؤیوشو باش وئردی. مۆعاصیر ائستونییا اراضی‌سینده باش وئرمیش بۇ دؤیوش‌ده ۳۵.۰۰۰ روس عسگری ایله ۱۰.۰۰۰ نفرلیک سوئد قوْشونو اۆز-اۆزه گلدی. ایمپراتور ۱۲-جی کارلین شخصاً اداره ائتدیی سوئد قوْشونو دؤیوش عرضین‌ده روسلاری محاصره‌یه آلاراق اوْنلاری دارماداغین ائتدی. بۇ دؤیوش‌ده ۱۰.۰۰۰ روس عسگری اؤلدورول‌دو، ۲۰.۰۰۰ عسگر ایسه سوئدلیلره اسیر دۆشدو، بیرده بؤیوک میقداردا سیلاح و سورسات سوئدلیلرین علینه کئچدی. سوئدلیلرین ایتکی‌سی تخمیناً مین نفر ایدی. تخمیناً دؤرد ایل سوْنرا روس ایمپراتورو چوْخ بؤیوک اوْردو ییغاراق ناروایا یئنی‌دن هوجوم ائدیب، بؤیوک ایتکیلر حسابینا اوْنو گئری آلا بیل‌دی. لاکین مۆحاریبه‌نین هللئدیجی دؤیوشو اوْلان پولتاوا دؤیوشونده روسلار غالیب گلدیلر. بۇندان سوْنرا ایمپراتور ۱۲-جی کارل ۱۷۱۶-جی ایلده نوروژه هوجوم ائتدی، لاکین دؤیوشلرین بیرین‌ده اؤلدورول‌دو. ۱۷۲۱-جی ایلده مۆحاریبه‌نین باشا چاتماسی ایله نیشتادت موقاویله‌سی ایمضالان‌دی. بۇ مۆحاریبه نتیجه‌سینده سوئد ایمپراتورلوغو کیمی اؤز یئرینی ایتیردی، موقاویله‌نین شرطلرینه گؤره روسیهیا بؤیوک اراضیلر وئریل‌دی، بیرده مۆحاریبه دؤورونده تخمیناً ۲۰۰.۰۰۰ نفر سوئدلی اؤلدورول‌دو.

۱۸۰۹-جو ایلده روسیه یئنی‌دن هوجوم ائدرک سوئده داخیل اوْلان فنلاندنی ایشغال ائتدی. سوئده مدنی و ایقتیصادی جهت‌دن چوْخ یاخین اوْلان فنلاند ۱ عصردن آرتیق بیر مدت ارازین‌ده روسیه نین زول‌مو آلتیندا قالدی. ۱۸۱۴-جو ایلده سوئد نوروژه مۆحاریبه اعلان ائتدی، مۆحاریبه نتیجه‌سینده هر ایکی اؤلکه‌نین داخیل اوْلدوغو و ۱۹۰۵-جی ایله کیمی مؤوجود اوْلان بیرلیک یاران‌دی. بۇ سوئدین داخیل اوْلدوغو سوْنونجو مۆحاریبه ایدی.

۱۹-جو عصرین سوْنلارین‌دان باشلایاراق سوئدلیلر آمریکایا کؤچمه‌یه باشلادیلار. ۱۸۵۰-جی ایلده‌ن ۱۹۱۰-جو ایله قدر تکجه آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-آ ۱ میلیون سوئدلی موهاجیرت ائدیب.۱۸۷۰-جی ایلده‌ن اعتباراً سوئدده سۆرعت‌لی ایقتیصادی اینکیشاف باشلادی. ۲۰-جی عصرده باش وئره‌ن هر ایکی دونیا مۆحاریبه‌لرین‌ده سوئد نئیترال مؤقع‌ده اوْلدو، لاکین بعضیلری ۲-جی دونیا مۆحاریبه‌سینده سوئدین آلماننی دستکلدیینی ادعا ائدیر. سوئد آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایله سیخ علاقه‌لره مالیک اوْلسا دا، سویوق مۆحاریبه دؤورونده ده نئیترال قالدیغینی اعلان ائتدی. ۱۹۹۵-جی ایلده سوئد آوروپا بیرلیگینه داخیل اوْلدو.

سوئدین اساس شهرلری استکهلم، گؤتئبورق و مالمؤدور.

سوئد قوزئی آوروپادا، بالتیک دنیزی ایله بوتنیک کؤرفزی آراسیندا  یئرلشیر. چوْخ اۇزون (تخمیناً ۸۰۰۰ km) ساحل زولاغینا مالیک‌دیر. غرب‌ده سوئدی نوروژدن آییران سکاندیناو داغلاری یئرلشیر. ۴۴۹،۹۶۴ کم۲ اراضییه مالیک اوْلان سوئد، دونیا سیرالاماسینا گؤره ۵۵-جی، آوروپادا ایسه ۴-جو یئری تۇتور. اراضی‌سینین ۶۵%-i مئشه‌لردن عبارت‌دیر. اراضی‌سینین ۹%-i چای و گؤللردن عبارت‌دیر.

سوئد ایسکاندیناویا یاریماداسینین ۵/۸ حیصّه سینی تۇتور. شیمال-غربی داغ‌لیق‌دیر. کژؤلئن داغلاری و ایسکاندیناویا آلپلارینین شرق یاماجلاری بۇ حیصّه ده‌دیر. کژؤلئن داغین‌دا سوئدین ان یۆکسک تپه‌سی اوْلان کئبنئکا (۲۱۲۳ م) یئرلشیر. شیمال بؤلگه‌سینده چوْخ‌لو چایلار واردیر. بۇ چایلار جنوب‌دا بوتهنیا کؤرفزین‌ده تؤکولور. اساس چایلاری کلارک، اۇنئ، آنگئرمان، دال، ایندالس، پیتئ، لولئ، کالیژ، تورن و سکئللئتتئ‌دیر. کژؤلئن داغلارینین یۆکسک یاماجلارین‌دا یوزلرله کیچیک بوزلاق دوزه‌ن‌لیکلری واردیر. بؤیوک گؤللر حیصّه سینی بیر چوْخ گؤل میدانا گتیرمیش‌دیر. بۇ گؤللردن ان بؤیویو ۵۵۴۵ km²-لیک وانئرن گؤلودور. دیگر اهمیت‌لی گؤللری ایسه واتتئرن، ژالمار و مالاردیر. قوم‌لو ساحل اوْلان جزانیا استثنا اوْلماقلا، سوئد ساحللری داشلیق و کیچیک آدالارلا دولودور. بالتیک دنیزین‌ده اوْلان سجانیا، گوتلاند و اوْلاند آدالاری دوز توْرپاقلاردان میدانا گلمیش‌دیر.

سوئد شیمال‌دا - سیبیرله عئینی ائن دایره‌سینده یئرلشمه‌سینه باخمایاراق مولاییم ایقلیمه صاحب‌دیر. قیش‌دا هاوانین تِمپراتورو بعضاً -۵۰ درجه‌یه قدر دوشور. سوئدین ایقلی‌می ۳ تیپه آیریلا بیلر. سوئدین جنوب اراضیلرین‌ده اوقیانوس ایقلی‌می، مرکزی حیصّه لرین‌ده قورو کونتینئنتال ایقلیم و شیمال‌دا اوْلان سوبارکتیک ایقلیم مؤوجوددور. 

سوئد معده‌ن قایناقلاری باخیمین‌دان زنگین بیر اؤلکه‌دیر. خصوصیله دمیر فیلیزی باش‌لیجا یئر تۇتور. میس و سینک باخیمین‌دان زنگین اوْلان سوئدده قیزیل، گوموش، وولفرام، نیکئل و کؤمور یاتاقلاری وار.

سوئد ایخراج یؤنوم‌لو، کاپیتالیزم ایله سوسیالیزمین قاریشماسین‌دان عبارت، یاخشی تشکیل اوْلونموش خاریجی و  داخیلی کوممونیکاسییالاری اوْلان اقتصادیاتا مالیک‌دیر. اقتصادیاتینین اساسینی تشکیل ائدن رئسورسلار مئشه‌لر، هیدروئلئکتریک مرکزلاری و دمیر فیلیزی‌دیر. اساس محصوللاری ماشینلار، طیبی لوازیماتلار، آغاج محصوللاری و تئلئکوممونیک‌سییالاردیر. هر ایکی دونیا مۆحاریبه‌سینده نئیترال مؤقع‌ده دورماسی اوْنون اقتصادیاتینی داغیلماق‌دان خلاص ائتمیش و اینکیشافینین داوام‌لی اوْلماسینی تامین ائتمیش‌دیر. سوئد دونیادا ان یۆکسک حیات شرایطینه مالیک اؤلکه‌لردن بیری‌دیر، بونونلا برابر اؤلکه‌ده چوْخ یۆکسک وئرگیلر مؤوجوددور. وئرگیلرین یوکسکلیینه گؤره سوئد دونیادا دانمارکدان سوْنرا ایکینجی یئری تۇتور. ۲۰۰۹-جو ایل معلوماتلارینا گؤره عومومی داخیلی محصولو ۳۳۳ میلیارد دوللار اوْلموش‌دور، بونون ۷۶%-i خیدمت ساحه‌لرینین، ۲۳%-i صنایعنین، ۱ فایزی ایسه کند چیفتلیک (مزرعه) محصوللارینین پایینا دوشور. اؤلکه‌ده ایش قابیلیت‌لی اینسانلارین سایی ۴.۹ میلیون نفردیر، اوْنلارین اۆچده بیری عالی مکتب تحصیلی آلمیش شخصلردیر. سوئدین پول واحیدی سوئد کرونودور، ۲۰۰۳-جو ایلده یورونون اساس پول واحیدی کیمی قبول اوْلونماسینا دایر کئچیریله‌ن رئفئرئندوما گلنلرین اکثریتی بونون علیهینه سس وئردیلر. سوئدین اساس خاریجی تیجارت پارتنیورلاری آلمان، بؤیوک بریتانیا، دانمارک، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و نوروژدیر. ایشسیزلیک سوئدده همیشه آشاغی اوْلموش‌دور، بۇ گؤستریجی اۇزون مدت ۴-۵% آراسیندا  دییشیردی. لاکین سوْن ایللر دونیادا باش وئره‌ن ایقتیصادی تنززوله گؤره ۲۰۰۹-جو ایلده ایشسیزلیک اؤلکه‌ده ۹%-ا قدر قالخیب، ۱۵-۲۵ یاش آراسیندا  اوْلان گنجلرده ایسه بۇ گؤستریجی حتی ۳۰%-دیر.

سوئدین انرژی اۆرتیم (تولید)ی اؤزل شیرکتلرین الینده‌دیر. اۆرتیم (تولید) اوْلونان الکتریکین ۴۴%-i سو الکتریک مرکزلارینین، ۴۷%-i ایسه آتوم الکتریک مرکزلارینین پایینا دوشور. بونونلا یاناشی بیویاناجاق، تورف کیمی یاناجاق‌دان آلینان انرژی ۹%، کولک انرژی‌سین‌دن آلینان الکتریک انرژی‌سینین پایی ایسه ۱% اوْلوب. بیویاناجاق‌دان آنجاق ایستیخانالاردا یاشاییش ساحه‌لرینی قیزدیرماق اۆچون ایستیفاده اوْلونور. بۇندان باشقا سوئد ۲۰۲۵-جی ایله کیمی نفت و نفت محصوللارین‌دان ایستیفادنی تماماً دایان‌دیرماق قرارینی وئریب. 

۱-۵ یاش آراسینداکی اۇشاقلار اۆچون پول‌سوز باغچالار مؤوجوددور. ۶-۱۶ یاش آراسینداکی اۇشاق و گنجلر ایسه مجبوری اوْرتا تحصیلله تامین اوْلونورلار. ۹ ایللیک تحصیلی باشا وۇران گنجلرین ۹۰ فایزی داها سوْنرا ۳ ایل داوام ائدن یوخاری صینیفلرده تحصیلی داوام ائتدیریرلر. یوخاری صینیفلر سوئدده گیمناسیوم آدلاندیریلیر. بورانی بیتیره‌ن طلبه‌لره ایسه هم ایش الده ائتمک ایمکانی قازانیر، هم ده عالی تحصیل آلماق اۆچون مراجعت حۆقوقو الده ائدیرلر. سوئدده چوْخ‌لو سایدا بیلیم یوردو و کالجلر فعالیّت‌ده‌دیر، اوْنلاردان ان بؤیوک و ان قدیم اوْلانلاری اۇپپ‌سالا بیلیم یوردو، گؤتئبورق بیلیم یوردو، ایستوکهولم بیلیم یوردو، لوند بیلیم یوردو و کرال تئخنولوگیلوگییا بیلیم یوردودیر. سوئدده عالی تحصیل آلان  بۆتون طلبه‌لر تحصیل حاقین‌دان آزاددیرلار، لاکین سوئد مجلیسینده یئنی قبول اوْلونموش قایدایا اساساً بۇندان سوْنرا پول‌سوز تحصیل آوروپا بیرلیگیندن و سوئیسدن اوْلان طلبه‌لره شامیل اوْلوناجاق.

۲۰۱۰-جو ایل اۆچون سوئدین اهالی‌سی ۹.۴۰۱.۹۲۵ نفر اوْلموش‌دور. سوئدده اهالینین سایی ۱۲ آگوست ۲۰۰۴-جو ایلده ۹ میلیونا چاتمیش‌دیر. اهالینین سیخ‌لیغی هر km² اۆچون ۲۰.۶ نفردیر و بۇ گؤستریجی اؤلکه‌نین جنوبون‌دا قوزئینا نیسبتاً  داها یۆکسک‌دیر. اؤلکه‌نین ان بؤیوک شهری باشکند ایستوکهولم، ۲-جی و ۳-جو بؤیوک شهرلری ایسه مۆافیق اوْلاراق گؤتئبورق و مالمودور. ۲۰۰۷-جی ایل آمارسینا گؤره اؤلکه اهالی‌سینین ۱۳.۴%-i (۱.۲۳ میلیون) سوئددن کناردا دوغولوب. ایکینجی دونیا مۆحاریبه‌سین‌دن اؤنجه سوئد گؤچ اؤلکه‌سی اوْلسا دا، مۆحاریبه‌دن سوْنرا ایممیقراسییا اؤلکه‌سینه چئوریلیب. ۲۰۰۸-جی ایلده ایممیقراسییا سوئدده پیک نقطه‌سینه چاتیب، همین ایل اؤلکه‌یه ۱۰۱.۱۷۱ نفر کؤچ ائدیب. سوئدده‌کی گلمه اهالینین چوْخوسو فنلاند، عیراق، لهیستان، ایران، بوسنی و هرزقووین، دانمارک، Nنوروژ، شیلی، تایلند، سومالی و لیوانداندیر. سوئدده ایممیقرانتلار اهالی آرتیمین‌دا چوْخ واجیب رول اوْیناییر، بئله کی، اؤلکه‌ده‌کی ایللیک اهالی آرتیمینین ۲۵%-i طبیعی آرتیمین حسابینادیرسا، ۷۵%-i ایممیقرانتلارین اؤلکه‌یه آخین ائتمه‌سینین نتیجه‌سی‌دیر. سوئددن کناردا چوْخ‌لو سایدا سوئدلی یاشاییر. اوْنلارین بؤیوک حیصّه سی ۱۸۲۰-۱۹۳۰-جو ایللرده آمریکایا کؤچ ائدنلردیر. حال-حاضیردا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا ۴.۴ میلیون ، کانادادا ایسه ۳۳۰.۰۰۰ سوئدلی یاشاییر.

سوئدده رسمی دیل سوئد دیلیدیر، بۇ دیل دانمارک و نوروژ دیلینه چوْخ یاخین‌دیر. رسمی دیل سوئد دیلی اوْلسا دا، فرانسه، آلمان و فین دیلی ده ایشلدیلیر. فینلر سوئدده رسمی اوْلاراق تانینمیش میلّی آزلیق‌دیر، بیرده فین دیلی ائتنیک آزلیقلارین دیلی کیمی رسمی اوْلاراق تانینیب. بۇندان باشقا سوئدلیلرین بؤیوک اکثریتی اینگیلیس دیلینی باشا دۆشور و همین دیل‌ده دانیشا بیلیر. و قلوباللاشمانین تأثیری ایله داها چوْخ اینگیلیسجه دانیشیلیر.

۱۱-جی عصره قدر سوئدلیلر بوتپرست ساییلیردیلار. سوئد بوتپرستلرینین مرکزی اۇپپ‌سالا شهرین‌ده یئرلشن مبد ایدی. ۱۱-جی عصرده اؤلکه خریستیانلغی قبول ائتدی،  بۆتون دیگر دینلر ایسه قاداغان اوْلون‌دو. بۇ قاداغا ۱۹-جو عصرین سوْنونا قدر قوه‌ده قالدی. ۱۶-جی عصرده ایسه اؤلکه‌ده رئفورماسییا دالغاسی باشلان‌دی. روم-کاتولیک کلیساسی لغو اوْلون‌دو، دؤولت و دین بیر-بیرین‌دن  آیریلدیلار. لاکین اؤلکه‌ده دین آزادلیغی یالنیز ۱۹۵۱-جی ایلده یاران‌دی. همین تاریخه قدر ایسه سوئدده هر هان‌سی اینسانین مسیحیّت‌دان چیخماسی قطعی اوْلاراق قاداغان ایدی. ۲۰۰۰ (میلادی)-جی ایلده ایسه رسمی اوْلاراق دؤولت دین‌دن  آیریلدی. ۲۰۰۹-جو ایل آمارسینا گؤره سوئد اهالی‌سینین ۷۱.۳%-i خریستیانلغین لوتران مذهبینه مخصوص ایدیلر، بۇ رقه‌م سوْن ۲۰ ایلده هر ایل داوام‌لی اوْلاراق ۱% آزالماق‌دادیر.

سوئدده ان سۆرعتله یاییلان دین ایسه ایسلام دینی‌دیر. سوْن ایللر چوْخ‌لو سایدا موسلمان ایممیقرانتین اؤلکه‌یه آخین ائتمه‌سی و اوْنلار آراسیندا  طبیعی آرتیمین یئرلی سوئدلیلره نظره‌ن داها یۆکسک اوْلماسی بونون اساس سببلری‌دیر. ۲۰۰۹ (میلادی)-جو ایلده سوئدده موسلمان اهالینین سایی ۵۰۰.۰۰۰ نفر چاتمیش‌دیر کی، بۇ دا عومومی اهالینین ۵%-نه برابردیر. موسلمان اهالینین ان سیخ توپلاندیغی شهرلر ایستوکهولم و مالمؤدور. تک مالمؤ شهرینین اهالی‌سینین ۲۵%-نی موسلمانلار تشکیل ائدیر. سوْن ایللر سوئدده موسلمانلارین سایینین آرتماسی ایله علاقه دار اوْلاراق موسلمانلارا و ایسلاما قارشی ایرق‌چی هوجوملارین سایی کسکین شکیل‌ده آرتمیش‌دیر.

سوئدده بیرده ۳۰۰ ایله یاخین بیر مۆدت‌ده یهودی دیاسپوراسی مؤوجود اوْلموش‌دور. حال-حاضیردا اوْنلارین بیر چوْخو ایسرائیله کؤچ‌سه ده، سوئدده قالانلارین سایی تخمیناً ۲۰.۰۰۰ نفردیر. بۇندان باشقا آزسای‌لی بوددیست، هیندویست و سیخ دیاسپورالاری مؤوجوددور.

سوئد سیلاح‌لی قوه‌لری (فؤرسوارسماکتئن) سوئد مۆدافیعه نازیرلینه تابع اوْلان و حربی عملیّاتلارین کئچیریلمه‌سینه جاوابدئه اوْلان دؤولت قورومودور. اساس عهده لیکلری اؤلکه داخیلین‌ده و خاریجین‌ده حربی قوه‌لرین حاضیرلانماسی و یئرلشدیریلمه‌سی‌دیر. سیلاح‌لی قوه‌لر اۆچ یئره آیریلیرلار. اوْردو، حربی هاوا قوه‌لری و حربی دنیز دونانماسی. سویوق مۆحاریبه دؤورونده سوئدین دایمی حرب‌چیلرینین سایی ۴۵.۰۰۰ نفر اوْلسا دا، حال-حاضیردا بۇ رقه‌م ۱۵.۰۰۰ نفره ائنیب. سویوق مۆحاریبه ایللرین‌ده یۆکسک دؤیوش هازیرلیغین‌دا اوْلان سوئد اوْردوسو، مۆحاریبه باشلایاجاغی تق‌دیرده ۱ میلیون نفرلیک اوْردو ییغماغا حاضیر وضعیت‌ده ایدی. حال-حاضیردا ایسه بۇ رقه‌م ۶۰.۰۰۰ نفره ائندیریلیب. بیرده ۱ جۇلای ۲۰۱۰ (میلادی)-جو ایلده‌ن قوه‌یه مینه‌ن قانونا گؤره سوئد اوْردوسو تماماً کؤنول‌لو عسگرلردن عبارت اوْلاجاق. بیرده سویوق مۆحاریبه‌نین بیتمه‌سی ایله اوْردوداکی خیدمت ائدن کیشی عسگرلرین فایز نیسبتی آزالیب، قادین عسگرلرین سایی ایسه آرتیب.

بئینلخالق عالم‌ده سوئدین تانینان شیرکتلری آراسیندا  بۇنلاری سادالاماق مۆمکون‌دور: وولوو، ساب، آتلاس جوپجو، ایکا، آبسولوت، سجانیا.

سوئد موسیقی ساحه‌سینده ده اینکیشاف ائتمیش‌دیر.  آببا، روخئتتئ، تهئ جاردیگانس، اوْپئته قروپلاری بئینلخالق آرنادا تانینمیشلار.

۱۹۱۶-جی ایلده‌ن ۱۹۸۳-جو ایلده قدر ۶ ژۇئن سوئد بایراغی گونو سوئنسکا فلاگگانس داگ آدی آلتیندا میلّی بایرام کیمی قئید اوْلونوردو. همین گون ۱۹۸۳-جی ایلده‌ن سوئدین میلّی بایرامی اوْلاراق رسمی قئید اوْلونماق‌دادیر.




#Article 331: سوئیس (632 words)


سوئیس (آلمانجا: Schweiz، فرانسه‌جه: Suisse، ایتالیاجا: Svizzera، لاتین‌جا: Confoederatio Helvetica) یادا رسمی آدیلا سوئیس کونفدراسیونو، ۲۶ کانتون‌دان اولوشان بیر فدرال چمهوریت‌دیر. سوئیس‌ین باشکندی برن و ان بؤیوک ایله اؤنم‌لی شهرلری ژینیو ایله زوریخدیر.
بو اؤلکه باتی اوروپادا اولاراق، قوزئی‌دن آلمانلا، گونئی‌دن ایتالیا ایله، باتی‌دان فرانسه، دوغودان ایسه اوتریش و لیختین‌ایشتاینلا قونشودور.
اوْرتا آوروپادا آلپ داغلاریندا و دنیزه ساحلی اوْلمایان بیر اؤلکه‌دیر. تاریخی اوْلاراق بیر کونفدراسیا اوْلان اؤلکه ۱۸۴۸-جی ایلدن بری بیر فدراسیادیر. بانک‌چی‌لیق و مالییه قیسمتلاریندا چوْخ گۆج‌لو بیر ایقتصادیاتا صاحیب اوْلان سوئیس اۇزون مدت‌دیر سیاسی و ساواش طرف‌سیزلیک عنعنه‌سینه مالیک‌دیر. بۇ سببلره گؤره بیر چوْخ بینلخالق تشکیلاتلارین تدبیرلری بۇ اؤلکه‌ده کئچیرلیر.
اؤلکه‌نین رسمی آدی لاتینجا اوْلان Confoederatio Helvetica, Helvetler کونفدراسیاسی معناسینی وئرمک‌ده‌دیر. دؤرد رسمی دیل‌دن هر هانسی بیرینه اؤنجه‌لیک وئرمه‌مک مقصدی ایله لاتینجا ایستیفاده ائدیلیر.

۴۱٫۲۸۵ مربّع کیلومتر لیک ساحیل سیز سوئیس نیسبتاً کیچیک بیر اؤلکه‌دیر. ۷٬۴ میلیونلوق اهالییه صاحیب اوْلان اؤلکه‌ده اهالی سیخ‌لیغی مربّع کیلومتر ه ۱۸۲ نفردیر. سوئیس‌ده اۆچ اساس ویلایت واردیر: سوئیس آلپلاری، سوئیس پلاتوسو، و ژورا داغلاری. آلپلار، اؤلکه‌نی اوْرتا و جنوبون‌دان قت ائدن یۆکسک سیرا داغلاری‌دیر. سوئیس آلپلارینین یۆکسک دوروکلاری آراسیندا (ان یۆکسک زیروه‌سی ۴٫۶۳۴ مترلیک دوفوور زیروه‌سی‌دیر) بعضیلرینده بوزلاق اوْلان سای‌سیز وادی یئر آلیر. بورادان منبع یینی گؤتورن رئین، اینن، آاره و تیجینو کیمی آوروپانین باش‌لیجا چایلاری جنوره گؤلو، زوریخ گؤلو، نوکهاتل گؤل و و کونستانز گؤلو کیمی گؤللره تؤکولور.
اؤلکه‌نین داها سیخ اهالییه صاحیب اوْلان قوزئی حیصّه سی داها دوزن‌لیک ده اوْلسا قوزئی-باتی‌ده اوْلان داها کیچیک ژورا داغلاری کیمی داغلیق دا اوْلا بیلر. سوئیس‌نین ایقلیمی عومومیت‌له مۆلاییم اوْلسا دا یۆکسک داغلارداکی چتین‌لیک‌لی شرطلردن سوئیس‌نین گونئی اۇجون‌داکی ایستی آرالیق دنیزی ایقلیمینه قدر بؤلگه‌دن بؤلگه‌یه دییشیک‌لیک گؤستریر.
یۆکسک داغلارلا آیریلان بیر چوْخ وادی‌نین وارلیغی سببی‌له سوئیس‌نین اکوسیستملری چوْخ حسّاس‌دیر و آز قالا هر وادی‌ده اؤزونه خاص اکولوژیلار میدانا گلمیشدیر. داغلیق بؤلگه‌لرده ده دیگر یۆکسک‌لیکلرده تاپیلمایان زنگین بیر بیتکی اؤرتویو واردیر.

ایکی پالاتالی سوئیس مجلیسی فدرال مجلیس، فدرال شورادان آیری اوْلاراق تمل اقتدار مرکزین‌دن عبارت‌دیر. فدرال مجلیسی میدانا گتیرن ایالتلر شوراسی و میلّی شورا قانون چیخارماق دا داخیل اوْلماق اۆزره هر باخیم‌دان برابر گۆجه مالیک‌دیر.
۱۹۹۹-جو ایل آنا یاساسینا گؤره، فدراسییایا اؤزل اوْلاراق نماینده ائدیلممیش بۆتون گۆجلر کانتونلارین الینده‌دیر.
ایالتلر شوراسینین ۴۶ عضوو (هر کانتون‌دان ایکی و یاریم کانتون‌دان بیر اوْلماق اۆزره) بیر باشا هر کانتون‌دا سئچیلیر. میلّی شورانین ۲۰۰ عضوو ایسه نیسبی تمثیل اساسلارینا سؤی‌کنه‌رک سئچیلر. هر ایکی مجلیسه سئچیلنلرین وظیفه مۆدّتی ۴ ایلدیر. رفرندوملار یولویلا هر وطنداش فدرال حؤکومت طرفیندن قبول ائدیلمیش قانونلارین اعتبارلی‌لیغینی سورغولایا بیلر و فدرال آنا یاسایا دوزلتمه ائدیلمه‌سینی ایسته‌یه بیلر. بۇ حاقلار سوئیس‌نی دۇغرودان دموکراتییا اۇیقولاما اوْلونان بیر اؤلکه اوْلماسینی گؤستریر.

سوئیس‌ده ۶۴٫۸۵۵ کیلومتر قۇرو یوْلو وار. بۇنون ۱٫۰۵۷ کیلومتر ی میلّت لر آراسی قۇرو یوْلو شبکه‌سینه باغلیدیر. دمیر یوْللارینین عۆمومی اۇزون‌لوغو ۴٫۹۹۱ کیلومتر-دیر.

سوئیس‌ده یاشایان هر کسین اؤزل سیغورتا شیرکتلریندن و صحیّه سیغورتاسی وئرن تشکیلاتلاردان بیر اۇنیورسال صحیّه سیغورتاسی ائتدیرمه‌سی ضروری‌دیر. سیستمین خرجی یۆکسک نیسبتلرده اوْلماسینا باخمایاراق، سیستم صحیّه چیخیشلاری باخیمیندان دیگر آوروپا اؤلکه‌لری ایله مؤ قایسه‌ده سوئیس ان ایگیلریندن‌دیر. ۲۰۰۶-جی ایلین آراشدیرمالارینا گؤره سوئیس حیات گؤزلمه‌سی قادینلار اۆچون ۸۴ ایل و کیشی لر اۆچون ایسه ۷۹ ایلدیر. دۆنیا اۆزرین‌ده‌کی ان یۆکسک حیات کیفیتی سوئیس‌ده تاپیلار. آنجاق، اۆدم (عۆمومی داخیلی محصول) خرجلری‌نین% ۱۱٫۵' (۲۰۰۳) صحیّه خرجلمه‌لرینه گدر. ۱۹۹۰-جی ایلدن بری داواملی بیر آرتیم تأمین خیدمتلرین یۆکسک قیمتلره چاتدیغی گؤرولمک‌ده‌دیر. یاشلانان اهالی و یئنی صحیّه تکنولوژیلاری ایله صحیّه خرجلری احتیماللا آرتماغا داوام ائده‌جک.

۱۹۷۰–۲۰۰۵-جی ایللر آراسیندا اهالی آرتیمی دینامیکاسی، مین نفرله:
۲۰۰۸-جی ایل قیمتلندیریلیمه‌سینه گؤره عۆمومی اهالی سایی ۷۰۵۸۰۰۰ نفردیر.
اهالی‌نین یاش ترکیب:
۰—۱۴ یاش: ۱۵٬۸٪
۱۵—۶۴ یاش: ۶۸٬۲٪
۶۵ یاش‌دان بؤیوک: ۱۶٪
اهالی‌نین اوْرتا یاشی
اوْرتا: ۴۰٬۷
نفرلر: ۳۹٬۶
قادینلار: ۴۱٬۷

سوئیس‌ده ان مشهور دین ۴۴٪ ایله روم کاتولیک کلیساسی‌دیر. آردین‌دان ۳۸٬۵٪ ایله پروتستانت‌لیق گلیر. گؤچمن (مهاجیر) لار ایله بیرلیکده ۴٬۳٪ لیک بیر موسلمان اهالی ایله ۱٬۸٪ لیک بیر اوْرتودوکس اهالی ده یرلشمیش‌دیر. فرقلی دیللره صاحیب بیر اهالییه صاحیب اوْلان سوئیس‌نین ثابت‌لیک‌لی و بیطرف بیر اؤلکه اوْلماسی، بۇ اؤلکه‌نین بیر کونسنسوس یا دا آهنگ دؤولتی اوْلاراق تعیین اوْلونماسینا گتیریب چیخارمیش‌دیر.




#Article 332: ساسانیلر (209 words)


ساسانیلر ایراندا ۴۲۷ ایل حۇکومت سورن سلطنت سیلسیله‌دیر..

۳-نجو اؤزده قوردو تعقیب ائتمه‌یه چالیشان عربلر اونون یئرلشدیی شهرلری ضبط ائتمه‌یه جهد ائدیردیلر. همدان و رئیین ایشغالیندان سونرا ساسانی شاهینین شیمالا گئده‌رک خزر خاقانینین یانیندا سیغیناجاق تاپما احتیمالی دا آرادان قالخمیشدی.

۶۴۲-۶۴۴-نجو ایللرده ایصفاهان، تبریستان، فارس، کیرمان، سیستان و خوراسان اوستانلارینین ایشغالی ایله قدیم و زنگین آرران اؤلکه‌سی دئمک اولار کی، تماماً خلیفه‌نین الینه کئچمیش، بئله‌جه مؤحتشم ساسانی ایمپیراتورلوغو دا تاریخ صحنه‌سیندن سیلینیب گئتمیشدی. (قایناق- کیتاپ‌چی).

عومومیتله، عمر ابن خطابین خلیفه‌لیک مدتی خیلافت تاریخینین ان چوخ ایستیلالارلا یاددا قالان دؤورودور. بئله کی، عیراق، سوریه، اوردون، میصر، گورجوستان، آرران و آذربایجان، همچینین شیمالی آفریقاداکی مملکتلر محض اونون دؤورونده ایشغال ائدیلرک عرب دؤولتینین اراضی‌سینه داخیل ائدیل‌دی.

۶۳۹-نجو ایلده خلیفه عمرین امری ایله عتبه ابن فرقد فرات چایی بویونجا شیمال ایستیقامتینده حرکته کئچرک چایین غرب و شرق ساحیللرینی و موصول شهرینی اله کئچیرمیشدی. اورادان شیمال-شرقه ایستیقامت آلان عتبه ابن فرقد آذربایجانین داها ایچ اراضیلرینه داخیل اولموش و اورمیه شهرینی ضبط ائتمیشدی. اورمیه گؤلونون غرب ساحلی ایله شیمالا ایره‌لیله‌ین ایسلام اوردوسو سلماس و خوی شهرلرینی ده اله کئچیرمیشدی.

هله ۶۳۹-نجو ایلده عمر ابن خطاب ساسانی عسگرلرینین هارادا اولورسا اولسون تعقیب اولونماسی و قتله یئتیریلمه‌سی حاقیندا عرب سرکرده‌لرینه فرمانلار گؤندرمیشدی. بو امرلره اساساً کوفه و اطرافیندا یئرلشن اوردو حیصّه‌لری ایصفاهان و رئی ایستیقامتینده هوجوما کئچمیشدیلر.

 

 




#Article 333: نقده (1509 words)


نقده یا سولدوز شهری، سولدوز بؤلگه‌سینین مرکزی دیر. ۱۳۸۵-اینجی هیجری گونشلی ایلین نوفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ شهرین ۷۳٬۴۳۸ نفر اهالی‌سی وارایمیش. بۇ شهر اوستانین گونئینده یئرلشیب، قوزئی‌دن اورمیه بؤلگه‌سی، گونئی‌دن مهاباد بؤلگه‌سی دوغو دان قوشاچای و باتی دان اوشنو و خانا بؤلگه‌لرینین آراسیندا باتی آذربایجان اوستانیندا یئرلشیب‌دیر.

نقده سؤزو دئمک نوگاتای (جوغاتای وزنینده) دیر کی تۆرکجه بیر سؤزدور. سولدوز آدینا ایلک دفعه امیر تیمور واختیندا راست گلمک اولور. بۇ دؤورون یازیلاریندا تورک طایفالاریندان اوْلان سولدوز طایفاسی آریق، گوجلو، ساواشچی بیر طایفا اوْلوب و سولدوزدا مسکن ائتمه‌سینه ایشاره اوْلونوب.
نقده شهرینین آدی عباس میرزا نین وئردیگی حؤکمده کی سولدوز بولگه‌سینی قاراپاپاق ائلینه وئردی، نوجه ده و نقدای گلیب نوجه ده سؤزو باره‌ده آراشدیرمالاردا دئییلیر: او یئر کی سولار او یئرده باش آشاغی دوشوب و آغیرلانا و او یئری شیار کیمی آچا. اورایا تورک دیلینده نوعا یا دا نوعاغزی دئیلیر. البته نوجه ده کلمه‌سینی ده نو دا معنی ائدیرلر. 
نقده سؤزونون کؤکو باره‌ده چوخلو سؤزلر دئیلیب

سولدوز بؤلگه‌سی و سولدوز شهری‌نین آدی ۱۳۴۶-جی هیجری شمسی ایلینده بیر مصوبه ایله نقده آدیلا عوض اوْلوب.

سولدوز شهری، اورمونون گونئی‌اینده یئرلشیب و حسنلو تپه‌سی دونیانین ان قدیم مسکون اوْلموش یئرلریندن‌دیر.
قاراپاپاقلار صفویه دؤورونده اصلینده سلطان‌آباد شهریندن (ایندیکی (اراک) شهریندن) گورجیستان'ین پنبک شهرینه کؤچورولموشلر. دئمک اولار داغیستان لزگی‌لری گورجیستان اهالی‌سینه هجوم گتیرمگین قارشیسیندا دایانماق اۆچون بۇ ائل گورجیستان ویلایتینه کؤچورولموشدور.
سوْنرالار تورکمن‌چای عهدنامه‌سی'ندن بیر نئچه مۆدت  گئچندن سوْنرا عباس میرزا ولیعهد الیله سولدوز بؤلگه‌سی سند ایله افشار اورمی طایفالاریندان آلینیب و تیول عونوانیندا قاراپاپاقلارا وئریلیب‌دیر. قاراپاپاق‌لار سولدوزا گلمه‌میشدن اؤنجه سولدوز بؤلگه‌سی'نده تک افشارلار یاشاییرمیشلار، بۇ دؤنمده سولدوز'ون حاکیمی عبدالصمدخان عبدالملکی افشار'ایدی. هابئله آیری بیر تورک طایفالاری او جومله‌دن مراغه موقدم‌لری ده اوردا حوضورلاری وار ایدی بئله کی سولدوز بؤلگه‌سینین اوچ‌دن بیری شرقی قیسمتدن مراغه موقدم‌لری نین اختیاریندا ایدی.

۵۰ گون ایران ایسلام اینقیلابی'ندان سوْنرا، کوردوستان دموکرات حیزبی ایلک بؤیوک چالیشماسیندا، کوردوستانین باشاباشیندان ۱۷مین نفر قوْشون ییغیب، حزب دفتری‌نین آچماسی آدیلا، سوُلدوزدا اسلحه‌لی بیر تظاهورات یولا سالدی. همن گونون آخشامی بوُ ایش شهری و قومیتی ساواشا دؤندو. سوُلدوز خالقیندان ۲۰۰ نفره یاخین اؤلدورولدولر. حزب، شهری توُتاندان سوْنرا خانا، پسوه و جلدیاندا یئرلشن اوچ اهمیت‌لی ساخلی‌نی توُتماق اۆچون، بوُ ایش ایله تورکلرین سوُلدوزدان گئدیب یوخسا قورخماقلاری‌نی ایسته‌ییردی. حزب بوُ ایشی گؤره بیلمه‌دی، آنجاق بؤلگه‌ده چوخلو قومیتی دؤیوشلری تورکلر و کوردلر آراسیندا باشلاندیردی. بوُ ساواشین روانی اثری هله‌ده قالیر. غلامرضا حسنی سوُلدوز ساواشیندا تورکلری ییغیب سولدوز خالقی‌نین یاردیمینا گئتدی.

نقده (سولدوز) شهری‌نین اهالی‌سی‌نین چوخونلوغون تورکلر تشکیل ائدیرلر، بو شهرده اوْلان تورکلرین چوخونلوغو قاراپاپاق ائلیندن دیرلار، بیر آزی ایسه افشار ائلیندن دیرلار. تورکلردن سوْنرا، کوردلرده آز سایی‌دا بو شهرده یاشاییرلار.

۱۳۵۸-جی هیجری گونشلی ایلینده سولدوز شهرین ۲۰ مین‌دن ۱۵ مینی تورک اولاراق، قالانی دا باشقا ائتنیکلردن‌ایمیشلار، او جومله‌دن کوردلر، ائرمنیلر و آسوریلر ، تورکلرین یانیندا بو شهرین اهالی‌سین تشکیل ائتمیشدیرلار. 
سولدوز شهری‌نین ۱۳۷۵-جی ایلده ۷۱،۶۰۵ نفر جمعیتی اولاراق، بۇ جمعیت‌دن شهرین بئش‌دن دؤردو تورک اولاراق، قالان ترکیبین کوردلر تشکیل وئرمیش‌لر، هابئله ایندیه‌قدر چوخلو پناهده عیراقلی کورد ده نقده شهرینده یاشاییرلار.
ایندی‌لیک‌ده سوُلدوز بؤلگه‌سی‌نین یوزده ۷۴٪ی شیعه تورک و یوزده ۲۵٪ی سونّو کورد دورلار، ۱٪ی ده باشقا ائتنیکلردن دیرلار.

قاراپاپاق ائلی‌نین دیلی تورکو دور، لهجه‌لری اؤزل صورتده بۇ ائلین آذربایجان جمهوریتینین شهرلرینده قالدیقلاری اساسیندا، باکینین تورکو لهجه‌سینه هابئله آذربایجانین او بیری شهرلری‌نین لهجه‌سینه یاخینلیغی وار، دده قورقورد تصحیح ائدن: محمد علی فرزانه کیتابی‌نین مقدمه‌سینده قاراپاپاغی لهجه‌دن آد آپاریلیب و ان یاخین لهجه دده قورقورد کیتابینین سؤزلوک‌لرینه قاراپاپاق لهجه‌سی دیر.قاراپاپاخ لهجه‌سی آذربایجانین ادبی و مرکزی لهجه‌لریندن ساییلیر.

نقده شهری دنیز سولاریندان ۱۲۹۹ متیر یوخاری دا دیر.

نقده شهری ۳۶ درجه و ۵۷ دیقه قوزئی انینده و ۴۵ درجه و ۲۲ دیقه دوغو اوزوناسیندا آرالاریندا گرینویچ‌دن یئرلشیب دیر .

سوُلدوز بؤلگه‌سینده تکجه «گدر چایی» آخماقدا دیر. بوُ چای ایران-عیراقین مرزی داغلاریندان آخیب، اوشنو دوزوندن گئچیب سوُلدوز دوزونه گئچیر. بوُ دوزده سوُیون بیر بؤلومو کانال ایله حسنلی سدّینه چکیلیب قالانی محمدیار، اورمیه جاده‌سی، سویوق‌بوُلاق، درگه‌سنگی کندی، گرده قیط کندی و ممیند کندین‌دن گئچیب گرده‌قیط قامیشلیغیندان، بوغه داغ قیراغیندان اورمو گؤلونون جَنوبی باتلاغینا تؤکولور. چایین سوُیونون اندازه‌سی موختلیف فصللرده چوخ دییشیلیر. گدار چایی باتی و چیخیا ساری آخیر.

اورمو گؤلونون گونئی طرفی‌نین یاغینتی‌سی ایلده ۶۰۰ میلی‌مِتیردن آرتیق دیر. هابئله نقده ی ده هاوا یاری مرطوب و ملایم هوالا یای دا و سویوق قیش لاری واردیر.

سولدوز بؤلگه‌سی زلزله خطری باخیمیندان متوسط و آشاغی دا یئرلشیب ائله کی ایندیه قدر بۇ بؤلگه ده داغیردان و خسارت ووران دپریم هله ثبت اوْلونمویوب‌دور.

نقده شهری نئچه یوز مین جمعیت ایله رفاهی و فرهنگی امکاناتین چوخولماسینا احتیاجی وار و سولدوز بؤلگه سینده ایندیلیکده ایکی سینما سالونو وار بیری خصوصی بخشینه عایید دیر بیری اداره ارشادین حوزه فرهنگی‌سینه سانکی ۱۰ ایل بوندان اونجه دولتی سازمان‌لارین حمایت ائتمه‌مه‌سی و و صاحابلارین پولو اولماماسی تعطیل اوْلوب و ائله قالیب‌دیر. ایندی‌لیکده بۇ ایکی سینما توْرپاق یئییر و سقف‌لری‌نین تؤکولمک ایمکانی واردیر. سالون‌لاری یئنی‌دن سهمانلادیب و ایستفاده ائتمه‌سی مسئول‌لارین طرفیندن تکجه سؤز حدینده قالیب. مسئوللارین بۇ دالی چکیلمه‌سی بۇ سالون‌لارین ائله قالماغین اونملی دلیلی دیر. ایش بیلن‌لرین دئدیگینه گؤره حدودا ۱۵ میلیارد ریال بۇ سالون‌لارین یئنی‌دن سهمانلاماغینا لازیم دیر مسئول‌لار قول وئریب‌لر کی بۇ اعتباری جورله‌سین‌لر؛ سانکی ایندیه قدر بول سؤزلر ایش اوستونه گلمییب دیر.

سولدوز بؤلگه‌سی‌نین کوللیتده ۴ کیتاب‌خاناسی وار ائله کی ۶۰ مین جیلد کیتاب‌لا ۲ مین ۴۴۵ نفر اۆچون خدمات وئریر هابئله بؤلگه‌نین کیتابخانا (بیتیک ائوی) لاریندا عوضویت موفته و پولسوز دور. بۇ کتابخانا لارین بیر سیرا ایشلری عیبارت‌دیر؛ تورکجه و فارسجا شعر و ادب همایشین قورولماسی ، کیتابلارین نقدی ، تحکیه‌لر و نقیل دئمک، سازمانلار و نهادلارلا ایش بیرلیک ائتمک مۆختلیف مراسیم‌لر اۆچون، امام خمینی مریضخاناسیندا مطالعه دورماسی سولدوز کیتابخانالارین گورولموش ایشلریندن‌دیر.

نقده بلدیهسی ۱۳۳۰ جی شمسی ایل‌لرده سولدوز بلدیه‌سی آدیندا ایشین باشلادی؛ افتتاحیه مراسیمی نصرت الملک ملکی اورمیه فرمانداری‌نین الیله اوْلدو او ایل‌لرده بۇ منطقه سولدوز آدلانیردی و اورمیه بؤلگه‌سی‌نین اوستونده ایداره اولوردی سوْنرالار ۱۳۳۷ دن نقده بؤلگه‌سی آدیندا آیریلدی.

هادی طرحی ۱۳۴۵ شمسی ایلده

تفصیلی طرحی ۱۳۷۹ شمسی ایلده

جامع طرحین تصویب اوْلونماسی ۱۳۷۵ شمسی ایلده.

نقده و اوشنویه‌نین مجلس وکیلی ۴-جو و ۷-جی دؤوره‌ده رسول پورزمان ایدی.

نقده شهری‌نین 83- 82 ایل‌لرینده 27716 عمومی مکتب طلبه‌سی‌له 140 مکتبی واریدیر بونون اساسیندا یوزده 70 درصدله 19516 نفری تورک طلبه‌لری دیر و یوزده 30 درصدله 8200 نفری کورد طلبه‌سی دیر.

نقده‌ی شهرین اؤنملی بیلیم‌یوردولاری عیبارت دیر: پیام نور، آزاد اسلامی و بین المللی سولدوز. هابئله خالقین چوخ پایی بیلیم‌یوردلارین تحصیل خش لرین نقده بیلیم‌یوردلاردا ساواد اؤرگنمه میزانی‌لا بیر بیلمیرلر ائله کی طلبه‌لرین آتا یا دا ائولری مجبور اولاراق ترمی ده بویوک و آغیر پوللاری اؤز اوشاقلاری‌نین تحصیل‌لری اۆچون تؤکه‌لر آمّا یئرینه گلنده کیلاس‌لارین و آزمایشگاه‌ین آشاغی کئیفیتی‌له و هابئله تعطیل اوْلونماسی‌لا اوز به اوزدولر.

نقده شهرین آقالار دینی مدرسه‌سی امام صادق آدلانیب. 1373 جی ایلده اوز ایشینی باشلاییب دیر نقده ین دینی مدرسه‌سی اؤنجه 50 ایل‌لیک تیکینتی ایله 450 متر مربع‌له ایکی قات دا 25 طلبه‌سی وار ایدی؛ ایندی‌لیکده 100 طلبه ایله یئنی بیر تیکینتی اوچ قات دا 1650 مربع متیر کتابخانا و خزنه آیری بؤلوم‌لرده طلبه‌لرین اختیاریندا قویولوب و 3000 مربع متیری ده چیمن و آغاج اکیلیب دیر. هابئله نقده ین خانیم‌لار دینی مدرسه‌سی ده پنجشنبه گونو، 1393 جو ایل خردادین 22 سینده ایشین باشلایب دیر؛ بۇ دینی مدرسه ایکی قات دا درس کیلاسلاریلا، کتابخانه، اجتماعات سالونو، نمازخانا ایمکاناتی واردیر.

نقده و هابئله محمدیار شهرلری‌نین اؤنملی موشکول‌لریندن، اشقال‌لاری دوز دفع اوْلونماماسی دیر؛ ائله کی شهرداری بونا عایید بیر ایش گورمه‌لی دیر. هابئله شهرین آیری بیر موشکول‌لرینده شهرین ترافیکی و نقده و محمدیار شهرلرینده کمربندی اولمامازلیغی ائله کی پیرانشهر مرزینه گئدن بویوک ماشین‌لار بۇ شهرلردن کئچیرلر داها شهرده نظامی یئرلرین اولماغی خالق اۆچون چوخلو موشکول‌لر یارادیب دیر.

سولدوز بؤلگه‌سینده نئچه ایدمان سالونو واردیر کی بیر چوخلاری کهنه‌لیب و 15 ایلدن یاشلاری چوخدور. بوندان علاوه بۇ شهرین چیمن هاکیسی ایرانین آن بویوک سالونو دور بۇ سالون چیمن‌لی و آچیق فضاسی 2 مین نفرله 6 مین 500 مربع متیر ده و اوست اؤرتولو فضاسی عیبارت دیر پالتار چیخاتما یئری، اوتاق‌لار، گؤرن‌لر یئری 600 حدودوندا 3 مربع متیر ایله مساحتی ایله 13 مین مربع متیرینده دوزلیب دیر.

سوُلدوزون بیماریستانی «امام خمینی» بیماریستانی دیر. بوُ بیماریستان ۱۳۱۸ده ۱۲۵ ثابیت تخت ظرفیتی ایله قوُرولوب‌دور. ایندیلیکده ۱۰۸ تخت ایله ایشله‌ییر. بیماریستان‌دا اوْلان تخصّوصلار بوُنلار دیر: داخلی، جرّاحلیق، قادینلار، اوُشاقلار، گؤز طبیب‌لیگی، اورتوپِدی، اورولوژو.

اورمیه دن سوْنرا نقده ین دیجیتال رادیو و tv سی بؤلگه‌لرینده ایچینده بیرنجی ساحیب بؤلگه دیر علاوه محمدیار، پیرانشهر ، اشنویه و نالوس شهرلری و ۲۷۰ کندی بۇ ایمکان دان بهره‌لنیب ائله کی ایندیه قدر ۲۹۰ مین نفر بۇ منطقه ده شهید باکری آدلانان دیجیتال شبکه دن بهره آپاریرلار.

سولدوز بؤلگه‌سینده بیر سیرا درگی و مطبوعات‌لار و هابئله یازارلار چالیشماقدادیلار.

نقده شهرین ان گؤزل و دولانمالی یئری یئددی گؤز پارکی دیر ائله کی بۇ پارک فرمانداری و شهرداری بیرلیگی ایله یئنی دن دوزلیب و هر ایل چوخلو دولانان‌لاری اؤزونه ساری چکیر؛ بۇ پارک اویون شهری ایقامتی یئری واردیر و نقده شهری‌نین گونئی دوغوسونوندا و سولطان یعقوب داغلارین اتگینده و شهرین 3 کیلومتیرلیگینده یئرلشیب دیر.

اوماج حالواسی نقده شهرین سوغات لاریندان دیر. هابئله بۇ شهرین ال ایشلری عیبارت دیر نقاشی تابلولاری و منبت ایشلریندن

فعلی حالدا نقده شهرینده هوتل یوخدور. سانکی هتل و رستوران آدیلا نقده شهرینده بیر طرح ایشلنمک حالیندا دیر؛ بۇ طرح عیبارت دیر هتل، تالار، رستوران و گلین باغی بۇ طرحین یئری هنرستان شهید باهنر یاخینلیغیندا بیگم قالا کندین یولو اوستونده دیر.

چهمجه سولدوز بؤلگه‌سی‌نین محلی یئمک‌لریندن دیر؛ بۇ غذا دویو غاز اتیندن و اولیک آدیندا چول اوتوندان دوزه‌لیر. هابئله سولدوز بؤلگه‌سینده شورجا آدلا بیر یئمه‌لی غذا دا پیشیریلیر بۇ غذا نقده اطرافیندا و بالیستان و جلبر بؤلوم‌لرینده اولور.




#Article 334: سیبیر خانلیغی (158 words)


سیبیر خانلیغی سیبرینین باتیسیندا یئرلشن تۆرک خانلیق‌دیر. سیبری تاتارلاری، خانتی‌لار، مانسی‌لار، نئنئت‌لر و سئلکۇپ‌لار خانلیق بایراغی آلتیندا یاشامیشلار. سیبیر خانلیغی توپلۇم باخیمیندان داغینیق بیر وضعیته صاحیب ایدی. بۇ خانلیق ایسلام تاریخینین ان قۇزئیده اولان دؤولتی و تۆرک تاریخینده ساقا تۆرکلریندن سونرا ان قۇزئیده اولان خانلیق‌دیر. سیبیر خانلیغینین توپراق‌لاری ۱۵۹۸-نجی میلادی ایلده یئرماک تیموفئیئویچ یۆروشو اثرینده رۇس‌لار الینه گئچیب‌دیر.

سیبیر خانلیغینا قاشلیق ایله چینکی تورا شهرلری باشکندلیک ائدیب‌لر.

سیبیر خانلیغیندا ایسلام یاییلیشی اۆچون برک چالیشانلارین بیری کۆچۆم خان دیر. کۆچۆم خانین ایلک یوردونون بوخارا اولدوغو سؤیلنیلیر لکن اونون اوتراغین قیرغیز صحراسی داها بیلیرلر.

ایتیل چایینین حوضه‌سینده و سیبری‌ده تۆرک خانلیق‌لارین ییخیلیشیندان سونرا، روس‌لار گوجونون چوخالماسی ایله بیر چاغ‌دا ایسلام ایله قارشی‌لیق باشلاییر. ۱۸-نجی میلادی عصرین باشلانیشیندان روس‌لارین ایسلام‌لا قارشی‌لیق سیاستی اۆچون سیبرینین ایندی توبولسک آدلانان بؤلگه‌سینده ۷۵-ه یاخین مسجید، ویران ائدیلیر. 
روس تزارلیغی قویان یاسالار، روس‌لار و مسیحی‌لیگه دؤنموشلر ساکین اولان تورپاق‌لارین یاخین‌لیغیندا مسجید سالدیرماغی قاداغان و جمعیت باخیمیندان ۲۰۰ ارکک دن آز یاشییان کندلرده مسجیدلرین ییخیلماسین گرک ائتمیشدی.




#Article 335: سید جعفر پیشه‌وری (2879 words)


میرجعفر پیشه‌وری (۱۸۹۳-جو ایل ۲۶ آوقوست) گونئی آذربایجانین خالخال شهری‌نین زئیوه کندینده، بیر اکینچی عائیله سینده آنادان اولموش‌دور. شاهلیق اوصول ایداره سی‌نین بوغوجو موحیطینده ایکی قات ظولوم آلتیندا یاشایان گونئی آذربایجان‌لی‌لار همیشه اولدوغو کیمی، ایقتیصادی چتینلیکدن یاخا قورتارماق اۆچون ایران-ین موختلیف شهر و ناحیهلرینه ایش آختارماغا گئدیردیلر. بعضاً عائیلهسی ایله بیرلیکده آرازی کئچرک باکی-یا نئفت معدنلرینده ایشلمک اۆچون گئدن‌لرده اولوردو.
بئله عائیلهلردن بیری ده بالاجا سید جعفرین عائیلهسی اولور. باکی-دا دا ایقتیصادی چتین‌لیک ایچرهسینده عؤمور سورن پیشه‌وری گوندوزلری ایشله‌ایب، آخشام‌لاری بیر نئچه صینیف درس اوخویا بیلیر. او شخصی موطالیعه و فیطری ایستعدادی‌نین سایهسینده گؤرکم‌لی خادیم سویهسینه یوکسله بیلمیش‌دیر.

پیشه‌وری‌نین کیملیینی بیر نئچه جومله ایله کاراکتئریزه ائتمهلی اولساق، بئله دئملیییک: پئشهکار اینقیلاب‌چی، قودرت‌لی موحرریر، ایستعدادلی یازیجی، گؤرکملی تشکیلات‌چی، آلوولو ناطیق ایدی. بئله چوْخ جهت‌لی فعالیتین هر بیرینده او گؤرکم‌لی خادیم، تکرار اولونماز شخصیت کیمی اؤزونو گؤسترمیش‌دیر.

س.ج. پیشه‌وری ۱۹۳۴-جو ایلده رضا شاه خفیهسی طرفیندن حبس اولانا قدر شاهلیق رئژیمین قارشی ایراندا موختلیف اینقیلابی تشکیلات‌لاردا رهبر خادیم کیمی فعالیت گؤسترمیش‌دیر.

۱۹۴۱-جی ایل‌ده حبس‌دن آزاد اولدوق‌دان سوْنرا نشر ائتدیردیگی «آژیر» قزئتینده چاپ اولونان «زیندان خاطیرلری» آدلی سیلسیله مقاله‌لریندن س.ج. پیشه‌وری‌نین زیندان حایاتینی داها اطراف‌لی اؤیرنیریک.

بیر موحرریر کیمی پیشه‌وری ۱۹۲۰-جی ایلدن عؤمرونون سونونا قدر موختلیف قزئت‌لرده ایجتیماعی سیاسی و ادبی مقالهلرله چیخیش ائتمیش‌دیر. ۱۹۴۳-جو ایلده ایران‌دا دئموکراتیک مطبوعاتین واحید جیبههسینی یارادان پیشه‌وری گونئی آذربایجاندا نشر اولونان قزئت‌لری ده بۇ جیبههده بیرلشدیرمک اۆچون آذربایجانا گلیر، موختلیف شهرلری گزهرک ییغینجاق‌لاردا منفور م. رضا شاه-ین داخیلی و خاریجی سیاستینی ایفشا ائدن ییغینجاق‌لاردا آلوولو نیطق لرله چیخیش ائدیر. پیشه‌ورینی اونسوز دا یاخشی تانییان دوغما خالقی، اونون بۇ چیخیش‌لارینی درین محببت و حرارت‌له قارشیلاییردی.

آذربایجان‌لی‌لار اون دوردونجو دؤنم ایران میلّی مجلیسینه پیشه‌ورینی تبریزدن نوماینده سئچدی‌لر. مجلیسین خیطابت کورسوسونو آذربایجانلی‌لارین خیطابت تریبونون چئویرهجهییندن قورخویا دوشن مورتجع نومایندهلر اونون نومایندهلیک اعتبارنامه‌سین تصدیق ائتمهدی‌لر. دوشمان‌لارین بۇ حرکتی پیشه‌ورینی هئچ ده روح‌دان سالمامیش، عکسینه او رئژیمه قارشی داها کسکین موباریزه آپاریر.

۱۹۴۱-جی ایلدن سوْنرا مرکزی حوکومتین دؤزولمز ظولمونه قارشی آردیجیل موباریزه آپاران آذربایجان‌لی‌لار اینقیلابی حرکاتا رهبرلیک ائتمک اۆچون تهران-ا دفعهلرله تلگرام ووروب، پیشه‌ورینی، تبریزه دعوت ائدیرلر. نهایت او، ۱۹۴۵-جی ایلده تبریزه گلیر، یئرلی اینقیلاب‌چی‌لارلا بیرلیک‌ده آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نی تشکیل ائدیر. فیرقهنین موراجیعت نامهسینده دئییلیردی: صینفی منصوبیتیندن، جینسیندن، دیلیندن، دینیندن آسیلی اولمایاراق بوتون ایران تبعه لری فیرقیه عضو اولا بیلر. بۇ او دئمک ایدی کی، آ.د. ف هئچ بیر آیری سئچکی‌لیک قویمادان گونئی آذربایجان‌دا یاشایان بوتون میلّت‌لرین و طبقهلرین نومایندهسینی اؤز سیرالاریندا بیرلشدیرمک ایسته‌ایر. بئله ده اولور: فیرقه‌نین تشکیلیندن آز سوْنرا میلّی بورژوازیادان فهلهیه قدر، بوتون طبقه‌لردن گلیب فیرقه‌یه عضو اولدولار. آ.د. ف بوتون آذربایجانین ایرادهسینی تمثیل ائدن موباریز بیر تشکیلات اوْلدو و فیرقه‌نین رهبرلیگیله خالقین اینقیلابی حرکاتی اؤز نتیجه سی‌نی وئردی: ۱۲ دکابر ۱۹۴۵-جی ایلده آذربایجانین میلّی مجلیسی س.ج. پیشه‌وری‌نین باشچی‌لیغی ایله آذربایجان میلّی حؤکومتی‌نین تشکیلینی اعلان ائتدی.

میلّی حؤکومت ایلک گوندن باشلایاراق آذربایجان‌لی‌لارین بیر سیرا ایقتیصادی، ایجتیماعی و مدنی حوقوق‌لاری ایله باغلی ایصلاحات‌لار کئچیرمهیه باشلادی. نئچه- نئچه اون ایل‌لردن بری خالقی ایستیثمار ائدن، میلّی حؤکومت یاراناندان سوْنرا اؤلکه‌دن قاچان صاحیبکارلارین فابریکالاری میلّی‌لشدی، فابریکالار فهلهلرین اؤز ایچری‌سیندن سئچدیگی مودیریت طرفیندن ایداره اولونماغا باشلادی. صاحب‌سیز دؤولت تورپاق‌لاری، صاحیب‌لری قاچمیش توپراق‌لار کندلی‌لرین تعیین ائتدیگی نوماینده‌لر طرفیندن تورپاق‌سیز کندلی‌لر عوض‌سیز پایلاندی. آنا دیلی دؤولت دیلی اعلان اولوندو. میلّی حؤکومتین بۇ قرارینا قارشی چیخان، آنا دیلینی اینکار ائدن بورژووا عالیم‌لری‌نین تهران قزئت‌لرینده یازدیق‌لاری بؤهتان‌لارا آذربایجان قزئتینده پیشه‌وری‌نین ایمضاسی‌ایله بیر نئچه دیش سیندیریجی جاواب مقالهسی درج اولوندو. پیشه‌وری یازیردی. دیلیمیزه قارشی چیخان‌لار بیلمهلی‌دیرلر کی، آذربایجان دیلی شیره‌سینی آنالارین سینهسیندن، حرکتینی بابالارین اوجاغین‌دان آلیر، اونو بۇ حاق‌لاردان آییرماق غئیری-مۆمکون‌دور…

آذربایجانین بوتون شهرلرینده آنا دیلینده قزئتلر و ژورنال‌لار نشر اولوندو، ایبتیدایی مکتب لر اۆچون «آنا دیلی» درسلیک لری یاراندی، تبریزده دؤولت داروالفونونو، دؤولت رادیو وئرلیش‌لری کومیتهسی، یازیچی و شاعیرلر مجلیسی، فیلارمونیا، دؤولت موزهیی، یئتیم‌لر ائوی، اونلارجا بئله ایجتیماعی مدنی موسسیسهلر آچیلدی. شهرلر آبادلاشماغا، کندلره یئنی گئنیش یول‌لار چکیلمه‌یه باشلادی.

یئنی یارانمیش میلّی حوکومتین بوتون بۇ چتین ایش‌لرین رهبرلیک ائدن پیشه‌وری، خالقین مدنی-موعاریف ایش‌لرین خصوصی دیققت یئتیریر، اونلارین تشکیلینده شخصن ایشتیراک ائدیردی. میلّی حوکومت دورینده «آذربایجان» قزئتینده شاهلیق اوصولونون تملینی سارسیدان مقاله‌لر یازماق‌لا اؤز موحرریرلیک یاراتیجی‌لیغینی دا دوام ائتدیریردی.

گونئی آذربایجان خالقینین میلّی آزادلیق موباریزه سی‌نین زیروهسی اوْلان «۲۱ آذر» اینقیلابی‌نین و میلّی حؤکومتین رهبری و میلّی حؤکومت دورینده حایاتا کئچیریلمیش اصلاحات‌لارین بلاواسیطه تشببوس‌چوسو اوْلان پیشه‌وری آذربایجانین بؤیوک اوغلو کیمی همیشه خالقین قلبینده یاشایاجاق‌دیر.

س.ج. پیشه‌وری ۱۹۳۰-جو ایللردن سوْنرا ایراندا، خوصوصیله گونئی آذربایجاندا یئتیشمیش بیر چوْخ اینقیلاب‌چی‌لارین معنوی موعلیمی اولموش‌دور. بیز اینانیریق کی، بۇ بؤیوک اینسانین حایاتی، فعالیتی و یارادیجی‌لیغی گلجک نسیلرده اؤرنک اولاجاق‌دیر.

سید جعفر پیشه‌وری (۱۸۸۳–۱۹۴۷) شاهلیق قورولوشو علیهینه اینقیلابی حرکاتین یئتیشدیردییی گؤرکملی خادیملردن بیری‌دیر. جنوبی آذربایجاندا ۱۹۴۵–۱۹۴۶^جی ایللرده آذربایجان دئموکرات پارتیسی‌نین (آدپ) و آذربایجان میلّی حوکومتی‌نین یارانماسی و بیر ایللیک فعالیتی دؤورونده س.ج. پیشه‌وری‌نین یوکسک اینقیلابی-نظری حاضرلیغی و تشکیلاتچیلیق باجاریغی اؤزونو گؤسترمیش‌دیر.

جنوبی آذربایجاندا ۱۹۴۵^-جی ایلین سنتیابر، دکابر آیلاریندا اینقیلابی خالق حاکیمیتی‌نین یارانماغا دوغرو گئتدییی بیر شرایطده تهراندا چیخان و ایرانین دئموکراتیک قوووتلرینه منسوب اوْلان چوْخ نوفوذلو قزئتلردن بیری یازیردی. حقیقی دئموکراتیک قورولوش یاراتماق اۆچون دؤولت حاکیمیتینی ایرتیجاع‌چی‌لاردان تمیزلمکدن، اونلاری موحاکیمه و جزالاندیرماق‌دان باشقا هئچ بیر یول یوخدور… حاکم دایرلری تمیزلمکدن باشقا بیر چاره یوخ‌دور.

۱۹۴۱–۱۹۴۵-جی ایللرده شاهلیق رئژمین و ایرتیجاع‌چی حاکیمیت موناسیبتی اوولده نظردن کئچیریلن تحلیلی گؤستریر کی، همن ایللرده ایران^ین سیاسی قووولری‌نین هئچ بیری آذربایجان خالقینین و دیگر خالق‌لارین میلّی آزادلیغی مسئلهسینی قارشییا مقصد کیمی قویمامیشدی. عومومی هوجوما کئچمیش ایرتیجاع نین قارشی‌سینی آلماق، ایران آزادلیق حرکاتینا دایاق یاراتماق و آذربایجان خالقینین میلّی و دئموکراتیک آزادلیغینی تأمین ائتمک اۆچون مؤوجود سیاسی قووولردن اساسلی صورتده فرقلنن معین بیر سیاسی تشکیلاتین یارانماسی ضروری اولموشدو.

بئله بیر سیاسی قووه ۱۹۴۵-جی ایلین ایکینجی یاریسیندا جنوبی آذربایجاندا یارانماقدا ایدی. س.ج. پیشه‌وری دئییردی: بیز اوزون اوزادی موطالیعه ائتدیکدن سونرا یقین حاصیل ائتدیک کی، مهم بیر تشکیلات ووجودا گلمزسه، گوندن گونه قووتلنمکده اوْلان سئلین (ایرتیجاععنین هوجومونون- م. ج) قاباغینی آلماق مۆمکون اولمایاجاق. اونا گؤره ده بیرینجی نؤوبهده بؤیوک بیر فیرقه یاراتماغا تشببوس ائتدیک. آذربایجان دئموکرات پارتیسی بئله بیر سیاسی پارتی اولدو. او زامان جنوبی آذربایجاندا یئنی سیاسی پارتی‌نین یارانماسیندا فعال ایشتیراک ائتمیش مسلکداش‌لارینین دا فیکرینی ایفاده ائدهرک س.ج. پیشه وری دئمیش‌دیر: ایراندا مجلیس و دؤولت ماشینی تامامیله دئموکراتیزمین دوشمانی اوْلان مستبیدلرین الینه دوشوب. اونلار بۇ بؤیوک واسیطهدن ایستیفاده ائدهرک آزادلیغی و حقیقی دئموکراتیک یولوندا موباریزه ائدن فداکار قوولری ازیب محو ائتمکدهدیرلر. تهراندا کؤک سالمیش ایرتیجاع و ایستیبداد قووتی خاریجده (تهران‌دان خاریجده – م. ج) ووجودا گلن آزادلیق حرکتلرینی یاتیرماق ایشینده هئچ بیر جینایتدن گئری دورمایاجاقدیر. بۇ جینایتلر سون وئرمک اۆچون اورانین (تهرانین – م. ج) قودرتینی میلّی اختیارلار واسیطهسیله سیغدیرماق لازیم گلیر. بۇ ایشده آذربایجان همیشه اولدوغو کیمی ایندی ده قاباقجیل اولمالی‌دیر. تهران‌دان آزادلیق اومماق بؤیوک سهودیر. ۱۹۴۵-جی ایلده ایران^ین شاهلیق رئژیمینه و ایرتیجاعچی حاکیمیتینه قارشی س.ج. پیشه‌وری‌نین توتدوغو مؤوقع دیگر سیاسی خادیملرین و قوولرین مؤوقعیندن تامامیله فرقلی ایدی.

پیشه‌وری اینقیلابی مؤوقع توتاراق ایرانین مرکزی حؤکومتیندن قانون، عدالت و آزادلیق طلب ائدیب اینتیظاردا اوتورماغین قطعی علهینه ایدی. س.ج. پیشه‌وری آذربایجاندا بؤیوک اینقیلابی ایمکان‌لاردان ایستیفاده اولونماسینی و بئلهلیکله حاکیمیت مسئله سی‌نین و میلّی مسئلهنین اینقیلابی یول ایله حل ائدیلمهسی تکلیف ائدیلدی.

اینقیلابی شرایطی واختیندا موعینلشدیرمک و اوندان ایستیفاده ائتمک مسئلهسی – باشقا اینقیلابی حرکات‌لاردا اولدوغو کیمی، ۱۹۴۱–۱۹۴۵-جی ایللرده آذربایجاندا میلّی-آزادلیق و دئموکراسی اوغروندا موباریزه زامانی خالق کوتللری‌نین اینقیلابی چیخیش‌لارینین واختینین دوزگون سئچیلمه سی‌نین ده بؤیوک اهممیتی اولموش‌دور.

آذربایجاندا ایرتیجاعنین هوجومونون قارشی‌سینی آلماق و خالقین آزادلیغینا نائیل اولماق اۆچون چوْخ بؤیوک ایمکان وار ایدی. تهراندا چیخان و ایران آزادلیق جبههسینه باغلی اوْلان «بشر» قزئت ۲۳ آوقوست ۱۹۴۵_جی ایلده یازیردی: «حاکم صینیفلرین اؤزباشینالیغی حددینی گئچنده چاره خالقین موتشکیل اوصیانین‌دان عیبارتدیر. بۇ اوصیانین ائلئمئنتلری ایراندا گؤرونمکدهدیر. آذربایجان تلاطومدهدیر و اینقیلابا حاضردیر». بئله بیر شرایطده ایرانین هم ایرتیجاع‌چی، هم ده لیبرال دایرهلری آذربایجاندا خالقین اینقیلابی چیخیش‌لارینین یوبانماسینا، بونونلا دا تدریجاً سویوماسینا و نهایت قارشی‌سینین آلینماسینا چالیشیردی. لیبرال سیاسی مؤوقعیه مالیک اوْلان باهار هئچ بیر کانکرت فاکئت گؤسترمدن ادعا ائدیر کی، ایرانین مرکزی دؤولتی گویا باشقا اوستانلردن داها چوْخ آذربایجانا طرفدارلیق ائدیر. تهراندا چیخان و حاکم داییرهلرله موعین درجهده باغلی اوْلان قزئتلردن بعضیلری ایسه یازیردی: «آذربایجان‌لی‌لار اؤز احتیاج‌لارینی دئمیشلر و مرکزی دؤولتین دیقتینی جلب ائدهجکلر. یاخشی‌سی بودور کی، آذربایجان‌لی‌لار اؤز میلّی مطلبلرینی و مقصدلرینی دؤولت دن ایسته سینلر و صبیر ائتسینلر» اون دوردونجو مجلیس رئیسی‌نین موعاوینی شیراز دئپوتاتی سردار فاکر حیکمت ایسه ۲۵ سپتامبردا مجلیسده کی چیخیشیندا طلب ائدیردی کی، آذربایجاندا اؤز حوقوق‌لاری اوغروندا موباریزیه قالخمیش شخصلرین «اللری و دیللری کسیلسین». ایران^ین اون دوردونجو مجلیسی‌نین رئیسی س.م. طباطبائی ۱۹۴۵-جی ایل ۲۵ دئکابیریندا مجلیسده چیخیشیندا دئییردی: «فرض ائده لیم کی، ایراندا گؤز چارپان نؤقصان‌لار واردیر. بوتون اوستانلرده اولدوغو کیمی آذربایجان‌لی‌لارین دا دیله یی و شیکایتلری واردیر. لاکین گرک سؤزو اؤز واختیندا دئمک، بئله بیر مؤوقعده یوخ».

همین واخت حؤکومت آذربایجاندا خالقین اینقیلابی حرکاتی نی بوغماق اۆچون بیر طرفدن سلاحلی قوولردن ایستیفاده ائتمه یی باشلادی، دیگر طرفدن واخت قازانماق اۆچون تبریزده اینقیلابی حرکاتین باش‌چی‌لاری ایله دانیشیغا گیردی. ۱۹۴۵-جی ایلین یاییندا م. صدر اینقیلابی حرکات رهبرلری ایله بیرباشا دانیشیغا دا گیردی. بۇ ایش اۆچون ایران شاه دؤولتی‌نین سیاسی خادیملریندن، او زامان آذربایجانا والی تعیین اولونموش مرتضی بیات (سهام السلطنه) شاه-ین و مرکزی حؤکومتین رسمی نوماینده سی کیمی ۱۹۴۵^-جی ۷ دسامبریندا تبریزه گلدی. دسامبرین ۸-دن ۱۱-نه قدر ایران حؤکومتی و آذربایجان خالقینین نوماینده لری آراسیندا دانیشیق‌لار گئتدی. آذربایجانین نوماینده هیئتین س.ج. پیشه‌وری باشچیلیق ائدیردی. ایران حوکومتی‌نین بۇ دانیشیق‌لاردا دا مقصدی باشقاتماق‌دان، واخت قازانماقدان، خالقی آلداتماق‌دان عیبارت ایدی. ایران دؤولتی‌نین نوماینده سی آذربایجان نوماینده لریندن حؤکومت گؤندریلمک اۆچون «آذربایجان خالقینین طلبلری‌نین سیاهی سینی» ایسته می‌شدی. آذربایجان نوماینده لری ۱۹۴۵-جی ایل نویابرین ۲۰-ده اؤزونو آذربایجان موسیسلر مجلیسی اعلان ائتمیش آذربایجان خالق کونقره سی‌نین (۲۰–۲۱٫۱۱٫۱۹۴۵-جی ایل) تبریز دئکلاراسیاسینی، قرارلارینی و بیاننامه سینی ایران دؤولتی‌نین نوماینده لرینه تقدیم ائتمیش و بیلدیرمیشدیر کی، آذربایجان خالقینین اساس طلبلری بۇ سندلرده گؤستریلمیش و واختیندا ایران شاه-ینا، مجلیسینه و حؤکومتینه گؤندریلمیش‌دیر. همن تاریخی سندلر و ایران کونستیتوسیاسینا موافیق اولاراق آذربایجان خالقی آذربایجاندا مختار حاکیمیت اورگان‌لاری یاراتماغا باشلامیش‌دیر. ایران حؤکومتی نوماینده لری آذربایجان خالقینین اساس طلبلری ایله هئچ جوره راضیلاشمادیلار، کیچیک و اهمیت‌سیز مسئله لرین موذاکره سینه ایصرار ائتدیلر و میلّی موختاریتدن ال چکیلمه سینی ایره لی سوردولر. بونلارا گؤره ده، موذاکره نتیجه سیز قورتاردی. مرتضی بیات شاها و حؤکومته معلومات وئرمک اۆچون دسامبرین ۱۱-ده تبریزدن تهرانا گئتمه لی اوْلدو.

ایرانین ایرتیجاع قووتلری بوتون واسیطه لرله خالقین اینقیلابی چیخیشینین قارشی‌سینی آلماغا چالیشدیغی بیر واختتا، س.ج. پیشه‌وری خالق اینقیلابینین یئتیشدیغینی و اونون اۆچون بؤیوک ایمکان یاراندیغینی واقتیندا گؤرموشدور. او، مقاله لرینده، نیطق و چیخیش‌لاریندا دؤنه دؤنه خبردارلیق ائدیردی کی، اینقیلابی چیخیش اۆچون یارانمیش فورصتی الدن وئرمک اولماز، الوئریش‌لی شرایطدن واختیندا ایستیفاده ائتمک لازیم‌دیر. س.ج. پیشه‌وری ۱۹۴۵-جی ایل سپتامبرین ۱۲-ده دییردی: فورصتدن ایستیفاده ائده بیلمک اؤزو بؤیوک ایستعداد و لیاقت ایسته ییر. بیز فورصتی الدن وئرمه یه راضی اولا بیلمه ریک. اوستان انجومنی و محل‌لی موختاریت مسئله سینی عملی صورتده حیاتا کئچیرمه لییک. سپتامبرین ۲۰-د ایسه او آذربایجان قزئتینده یازیردی: بیز نه قیمت اولور اولسون جهان حادیثه لری‌نین وئردیگی ایمکان‌دان ایستیفاده ائدیب آزادلیغیمیزی تأمین ائده جییک.

موتفیق قوشون‌لارینین ایراندا اولماسی ایرتیجاع قوولری‌نین ال-قولونو موعین درجه ده باغلامیشدی. بئله بیر شرایطده س.ج. پیشه‌وری آذربایجاندا میلّی آزادلیق حرکاتی اۆچون یارانمیش فورصتدن، الوئریش‌لی ایمکان‌دان واختیندا و تأخیر سالمادان ایستیفاده ائتمه یه چاغیریردی. او، ۱۹۴۵-جی ایل سپتامبرین ۱۲-ده «آذربایجان» قزئته سینده یازیردی: «ایندی آذربایجان خالقینین الینه بؤیوک بیر فورصت دوشموش‌دور. بون‌دان ایستیفاده ائتممک خیانت‌دیر». ۱۹۴۵-جی ایل اوْکتوبرین ۱۱-ده اون دوردونجو مجلیسده کی نیطقینده دوکتور محمد موصدیق دئییردی: «بیز ایستیفاده ائتمه لی و یاخشی مؤوقع ایندیکی مؤوقع دیر. من یقین ائدیرم کی، خاریجی قوشون‌لار بۇ مملکتدن گئدندن سونرا حاکم دایره لر بیزیم سئچکی قانونوموزون اصلاح ائدیلمه سینه راضی اولمایاجاق‌لار».

رضا شاه-ین دیکتاتوراسی داغیلان‌دان سوْنرا جنوبی آذربایجاندا سیاسی پارتی و ایجتیماعی تشکیلات‌لارین فعالیتینی خصوصی قئید ائتمک اولار. او جوملدن آذربایجان جمعیتی، آذربایجان زحمتکشلری تشکیلاتی، دئموکراسیه طرفدارلاری مرکزی، آنتی‌فاشیست جمعیت، آذربایجان فهله و زحمتکش همکارلار ایتیفاقی، دئموکراتیک تشکیلات‌لاردان، مطبوعاتدان و شخصلردن عیبارت اوْلان آزادلیق جبهه سی و ایران خالق پارتیاسی کیمی ایجتیماعی و سیاسی تشکیلات‌لار ۱۹۴۱–۱۹۴۵-جی ایللرده آذربایجان^ین بوتون ویلایت و محل‌لریندا، شهیرلرینده، ایش و یاشاییش یئرلرینده گئنیش تشکیلات شبکه سی یاراتمیش و بؤیوک تبلیغات ایشلری گؤرموشدو. آزادلیق، دئموکراسیه و زحمتکشلرین حوقوقو اوغروندا موباریزه ائتمیشدیلر.

بئله لیکله، س.ج. پیشه‌وری جنوبی آذربایجاندا عوموم خالق منافعینه اویغون یئنی بیر پارتی‌نین یارانماسی ضرورتینی اساسلاندیردیغین‌دان سوْنرا همن پارتی‌نین یارانماسی اوغروندا موباریزیه باشلادی. س.ج. پیشه‌وری ده اوْلان پئشه کار اینقیلابچیا مخصوص کیفیت لر اونا بئله بیر پارتی‌نین تشکیلینده موهوم رول اویناماغا ایمکان و صلاحیت وئریردی. سوسیال-ایقتیصادی حیات و آزادلیق اوغروندا موباریزه نین گئدیشی بورادا یئنی سیاسی پارتی‌نین یارانماسی اۆچون گئنیش زمین حاضیرلامیشدی. س.ج. پیشه‌وری ۱۹۴۴–۱۹۴۵-جی ایللرده آذربایجانا سفرلری زامانی بورادا یئنی سیاسی پارتی‌نین یارانماسی سایه سینده ایکینجی موهوم آددیمی آتمیش اوْلدو. او بۇ مسئله ده جنوبی آذربایجان ۱۹۰۵–۱۹۱۱-جی ایللر ایران اینقیلابین‌دان باشلایاراق فهله، کومینیست و میلّی آزادلیق حرکات‌لاریندا فعال ایشتیراک ائتمیش. اینقیلابی و دئموکراتیک پارتیلرده فعالیت گؤسترمیش گؤرکملی اینقیلاب‌چی‌لار و آدلی-سانلی آزادیخواه لارلا گؤروشموشدو. س.ج. پیشه‌وری بیر زامان آذربایجانین تبریز، خوی، سلماس، اورمو، ساراب، اردبیل، آستارا و باشقا شهرلرینده اولموش، بۇ یئرلرده فهله لرین، کندلیلرین، ضیالی‌لارین، صنعتکارلارین، فابریک-زاوود صاحیبلری‌نین، دوکانچی و تاجیرلرین، خیردا و اورتا مولکدارلارین، روحانیلرین و دؤولت قوللوق‌چولارینین ترقی پرور، وطن پرور و آزادیخواه نوماینده لری ایله شخصن گؤروشموش و صؤحبت ائتمیش‌دیر. آذربایجان خالقینین ایحتیاج‌لاری، حوقوق‌لاری و میلّی-آزادلیق مسئله لری هر طرف‌لی موذاکره ائدیلیر و اونلارین حاقّیندا فیکیرلر سؤیله نیلیردی. س.ج. پیشه‌وری بۇ گؤروشلری و موذاکیره لری بورادا ۱۹۴۴^-جو ایلین یونوندا «آژیر» قزئته سینده یازیردی: «آلتی آیلیک سئچکی موباریزه سی ایستر ایستمز منی جمعیتین داخیلینه سوق ائتدی. هر یئره گئتدیم مولکدارلارین طمطراق‌لی ائولری، کندلی لرین داخمالاری، فهله لرین منزیللری، بیر سؤزله تبریز اهالی‌سی‌نین بوتون طبقه لری ایله تانیش اولدوم. من ایسته ییردیم گزیم، گؤروم، آنلاییم و علاج یولو تاپیم، منیم مقصدیم دلیل، سند، آختارماق ایدی».

جنوبی آذربایجانین باش‌لیجا حیاتی پروبلملرینی ایحاطه ائدن بوتون بۇ صؤحبت، موباحیصه و موذاکیرهلرین گئدیشینده اورادا یئنی سیاسی پارتی‌نین یارادان‌لارین رهبر قروپو اورتایا چیخدی، خالق یاراناجاق پارتی‌نین کوتلوی، میلّی-آزادلیق، دئموکراتیک و اینقیلابی کاراکتری و وظیفهلری موعین لشدی. بوندان سوْنرا جنوبی آذربایجاندا ۱۹۴۵-جی ایلین آوقوست-سپتامبر آیلاریندا عملی صورتده یئنی سیاسی پارتینین یارادیلماسینا باشلاندی. بۇ آرادا س.ج. پیشه‌وری یازمیش‌دیر: فیرقه میزی یارادان‌لار میلّی حرکاتیمیزی ووجودا گتیرمک اۆچون صینیفلری میلّی شوارلار واسیطه سیله جلب ائتمک لوزومونو جیدی بیر صورتده ترک ائتمیشلردیر. بۇ قرارا گلدیلر: اوول دئموکرات فیرقه سی (پارتیاسی م. ج) نامینا میلّی بیر تشکیلات ووجودا گتیرسینلر.

س.ج. پیشه‌وری پارتی‌نین آدینا خصوصی اهممیت وئریردی. او، بۇ عقیده ده ایدی کی، پارتی آد قویدوغوندا اساس مقصد نظره آلینمالی‌دیر. دموکرات آدی گئنیش صینفی اساسی اوْلان بیر پارتیه یارانماسی باخیمین‌دان. خوصوصیله جنوبی آذربایجاندا ایران مشروطه اینقیلابین‌دان و ش.م. خیابانی دوریندن خالقین بۇ کاراکترده پارتی ایله تانیش اولماسی جهتدن چوْخ موناسیب ایدی. بۇ آد پارتی‌نین دئموکراتیک وظیفه لره مالیک اولاجاغینی موعین ائدیردی.

آذربایجان دئموکرات پارتی‌سی‌نین تشکیلی پارتی‌نین بیرینجی یازیلی سندی – موراجیعت نامه سی آذربایجان و فارس دیللرینده س.ج. پیشه‌وری طرفیندن یازیلدی. بوندان سوْنرا آذربایجان دئموکرات پارتی‌سی‌نین (آدپ) ایلک بیاننامه سی تبریز، اورمو و خوی شهرلری‌نین گؤرکم‌لی آزادیخواه‌لارین‌دان ۷۷ نفر طرفیندن ایمضا ائدیلدی و ۱۹۴۵-جی ایل سپتامبرین ۳-ده (۱۳۲۴^نجو ایل شهریور آیینین ۱۲-ده) آذربایجانین بوتون بؤیوک-کیچیک شهرلرینده یاییلدی و بۇ سند ۲ شهریور بیاننامه سی آدی ایله مشهور اولموش‌دور.

۱۹۴۵-جی ایل سپتامبرین ۵-ده آذربایجان دئموکرات پارتی‌سی‌نین اورگانی «آذربایجان» قزئتی‌نین بیرینجی نومره سی نشر ائدیلدی. «آذربایجان» قزئته سینده س.ج. پیشه‌وری اؤزو شخصن رهبرلیک ائدیردی. دئمک اولور کی، بۇ قزئتین سیاسی، ایجتیماعی و تشکیلاتی اهممیت‌لی بوتون باش مقاله لری س.ج. پشه وری طرفیندن یازیلمیش‌دیر. قزئت آذربایجان دیلینده چیخیر، خالقا پارتی‌نین مرام و مقصدینی منطیقی و چوْخ آیدین دیلله چاتدیریردی.

۱۹۴۵-جی ایل سپتامبرین ۱۳-ده تبریزده آدپ-نی یارادان‌لارین ایلک کونفرانسی اوْلدو. بۇ کونفرانس پارتی ایشلرینه رهبرلیک ائتمک اۆچون ۱۱ نفردن عیبارت کومیته (موسسلر کومیته سی) یاراتدی. همن کومیتیه س.ج. پیشه‌وری صدر و م.س. شبستری صدر معاوینی سئچیلدی.

۱۹۴۵-جی ایل اوْکتوبرین ۲-ده تبریز شهرینده آذربایجان دئموکرات پارتی‌سی‌نین بیرینجی قورولتایی آچیلدی. پارتیانین ۳۸ شهر، ماهال و ویلایت تشکیلاتی قورولتایا ۲۷۷ نفر نوماینده سئچمیشدی. قورولتایین بیرینجی ایجلاسیندا ۲۴۷ نفر نوماینده ایشتیراک ائدیردی. آدپ-نین بیرینجی قورولتایینین بوتون موذاکیره لری و یازی ایشلری آذربایجان دیلینده آپاریلیردی. قورولتای آدپ-نین پروقرامینی و نیظامنامه سینی موذاکیره و قبول ائتمک دن، آدپ-نین مرکزی کومیته سی (۴۲ نفر) و مرکزی تفتیش کومیسیاسینی (۱۲ نفر) سئچدیکدن سوْنرا اوْکتوبرین ۴-ده اؤز ایشینی مووفقیتله باشا چاتدیردی. س.ج. پیشه‌وری آدپ-نین بیرینجی قورولتایینین گئدیشینه اوولدن آخیرا قدر موستقیم صورتده رهبرلیک ائتمیشدیر. قورولتای آدپ-نین مرامنامه سینی و نیظامنامه سینی قبول ائدرک ایجتیماعی حیاتین بوتون ساحه لری اوزره پارتی‌نین حرکات خطینی، پرنسیپلرینی و تشکیلات قورولوشونو موعین ائتدی.

مرامنامده گؤستریلیردی کی خالقا گئنیش دئموکراتیک آزادلیق‌لار وئریلمه لی و موستبیدلر حاکیمیتی محو ائدیلمه لی‌دیر. س.ج. پیشه‌وری آدپ-نین مرامنامسینی بؤیله قیمتلندیرمیش‌دیر: «مرامنامنین اساس مسئله سی آذربایجان‌لی‌لارین بیر میلّت اولاراق تانینماسی و موختاریت مسئله سی حساب اولونور».

بؤیله لیکله، س.ج. پشه وری‌نین، تشکیلینه سعی گؤستردیگی پارتیا یاراندی و سۆرعتله بوی آتدی.

آذربایجان دئموکرات پارتی‌سی‌نین یارانماسی موهوم موترقی و اینقیلابی حادیثه ایدی. س.ج. پیشه‌وری یازیر کی، بۇ پارتی‌نین شعارلاری چوْخ آیدین، کانکرت و باشا دوشوله جک ایدی. خالق میلّی موختاریت، دیل آزادلیغی، کندلی-مولکدار و فهله-صاحیبکار موناسیبتی‌نین دوزگون یولا قویولماسینی، خالق حاکیمیتینی تأمین ائتمک شعارلارینی چوْخ یاخشی باشا دوشوردو. اونا گؤره ده، آدپ-نین یارانماسی خالق طرفین‌دن بؤیوک ریغبت و اومیدله قارشیلاندی.

آ.د. پ-نین ایلک بیاننامه سی نشر اولونان گوندن (۳ دسامبر ۱۹۴۵) خالق کوتله لری تبریزه پارتی‌نین و «آذربایجان» قزئته سی‌نین عونوانینا گؤندردیکلری تلگراف و مکتوب واسیطه سیله دئموکرات پارتیسین قوشولدوقلارینی بیلدیریر و بۇ پارتی قبول اولونمالارینی خواهیش ائدیردیلر. تبریزدن پارتی‌نین مرکزیندن گؤستریش گؤزلمه دن موسیسلر طرفیندن اردبیل، اهر، ماکی، ماراغا، مرند، اورمو و خوی ویلایتلرینده عجبشئرده، شیشواندا، نکدیده، جولفا، ساراب و دیگر شهرلرده پارتی‌نین تشکیلات‌لاری یاراندی. قورولتای‌دان سوْنرا ایسه آدپ اؤز تشکیلات‌لارینی پارتیا پروقرامینین و نیظامنامه سی‌نین طلبلرینه اویغون اولاراق قورمایا باشلادی. او جوملدن ایلک پارتیا تشکیلات‌لاری یارادیلدی. ۱۹۴۵-جی ایل نویابرین اووللرینه قدر آدپ-نین بوتون ویلایت و شهر تشکیلات‌لاریندا پارتیا کونفرانس‌لاری کچیریلدی.

آذربایجان دئموکرات پارتی‌سی یاراندیغی گوندن باش خطی نین قورونماسی اوغروندا موباریزه آپارمیش‌دیر. آ.د. پ-نین ایلک بیاننامه سی یازیلیرکن بۇ پارتیانی یارادان‌لارین بیر قروپو فقط مدنی موختاریت شعاری ایره لی سورموشدولر و بۇ بیرینجی ماده بئله ده عکس اولموشدو. بۇ باره ده س.ج. پیشه‌وری بئله یازیر: «بیز بیلیریک کی، الیمیزده دؤولت تشکیلاتی، سیاسی قووه و ایختیار اولمازسا فارس موتعصیب لری بیزه مدنی موختاریت وئرمیه جکلر. مدنی موختاریت عیباره سی محدود اولدوغو اۆچون داخیلی آزادلیق و اؤز موقدراتینی اؤزو تعیین ائتسین سؤزو ایله موختاریت سؤزونو عوض ائتدیک.»

س.ج. پیشه‌وری پارتی‌نین باش خطینی اینقیلابی مؤوقع دن و آردیجیل صورتده مودافیعه ائدیردی. اونون سعیی نتیجه سینده پارتیا قورولتاییندا باش خطی قطعیت له مودافیعه اولوندو.




#Total Article count: 334
#Total Word count: 197190