

#Article 2: IV Aymar aru - Jakawi Ulaqa (402 words)


ZOFRI - Zona franca de Iquique

Programa Origenes.

Ilustre Municipalidad de Iquique.

Jawst'awi chiqa:

Aymara markaxa, jichhasa wiñayatakisa, kusa qamasaniwa utt'ayatatpachata: mä markaki mayacht'ata.

Aymara mayacht'ata markanakaxa utt'antapxiwa aka uraqisana mä wawaki; ch'amanchata chiqa irnaqawina.

Ispaña t'aqisiwa utt'atata marakasanxa irjasi yaqha qamasa, yaqha aru. Aymara aru, aymar qamasa jisk'achapxi aynacht'ayasa yaqha qamasanakaru.

Wuliwya, Piruw, Chile, Arxintina markanaka utt'ataxa juk'ampiwa aymaranaka t'aqisiwipaxa.

Yaqharu uñtaña, chuyma mayjt'ayañaxa janiwa wakiskiti, ukaruxa aymaranakxa ch'amanchastan jiwasaru kut'añataki. Ukhamawa aymara aruxa jichhakamasa arst'asipxiwa waljani uraqisana, t'akxata utjawisana. Chili markanaxa, uñt'itinakaxa yatiyapxistuwa utjatapa niyawa 14,000 aymara aru arust'asirinaka. Jupanakaxa kastillanuta arust'asirinakaru arkasaxa juk'at jik'ata t'unjasismachakiwa. Yatiqiri wawanakaxa yatiqapxiwa kastillanu aruna, ukahamaraki yatiwi yatiwirinakaxa kastillanu aruna arust'apxi.

Perú, Bolivia, Chile irnaqirinakaxa, jichhakamasa, janiwa sumaru sartayañaru kunsa wakichapxiti, aymara marka ch'amanchañataki.

Ukhama irnaqawinxa utt'asipxiwa jiwasanakan tamasanaka wakichañataki kunti jiwasanakataki wakisi, aymara aruta yatichaña, aymara aruta yatiqaña. Ukhamaruwa utt'asi Educación Intercultural bilingüe wakichawi, Aymara aruta yatichaña-yatiqaña. Ukataqixa amtatawa qillqañataki mayacht'aña qilqa chinunaka, suticht'ata grafemario aymara. Uka amtampixa wakichasiwa irnaqawisanaka utt'ayaña aymara aruna. Uka amtawinakaxa mayacht'atañapawa aymara aruta arust'asirinakaru. Ukatakixa Wakichasiwa Nayrt'ir Aymara Ulaqa, Puno markana, 1998 marana; payir Ulaqaxa La Paz markana, 2000 marana, Kimsiri Ulaqaxa Tacna markana, 2002 marana. Jichhasti Pusiri Ulaqa Iquique markana.

Corporación de Asesores en Lengua y Cultura Aymar aru,  Universidad Arturo Prat (Instituto de Estudios Andinos Isluya), Ministerio de Educación (programa de Educación Intercultural Bilingüe), Subdirección nacional de Desarrollo indígena (CONADIN Norte), Asociación de Municipios Rurales de Tarapacá  I Región wakinakaxa mayacht'asipxiwa wakichañataki IV Aymara Aru-Qamasa Ulaqa 

Aymara jaqinakaxa arst'asiwa quimsa waranka warankanaka (3 milluna sañani), pusiru jaljatawa qara qamaña markanaka sañasawa Bolivia, Peru, Chile, Argentina. Taqi ukanakanxa aymara jaqinakaxa thalarpayatawa, p'inqata, irjayatata, jaytasipkiwa aymara aru. Ukhamawa  jilapachasa jaqinakaxa pa arusta arsusipjirinakawa, yaqhipanakaxa kastillanu arutaki.

Jiwasanakan arusa, qamasa, kutikipjañatakixa utt'asipxiwa kunaymana wakichiwinaka. Ukanakaxa yant'apxiwa kutikipayaña, ch'amanchaña, arsusiña, jiwasanakana arusata. Yant'apxiwa aruskipayaña utasanakana, irnaqiwinakana, yatiyirinakana. Ukanakaxa janiwa taqikiti. Wakisiwa ch'amanchasiñasa aymar jaqinaka, jiwasanakan tamanakasa.

Kunti art'ataki akakamaxa nukt'istuwa irnaqaña IV Aymara Ulaqa, kust'atapuni aka Iquique Markana.

Sayt'rinakan puriwapa. Miercoles, Diciembre 15

IV Aymara Ulaqa qalltawi. Jueves alwatana

Arust'awinaka mayacht'ata.

Jueves aruma

Anatt'awinaka

Arust'awinaka. Diciembre 17.

Kimsiri arst'awi: Tata Sergio Gonzales. Yatjateri, INTEn Jiliripa.

Pusiri arst'awi: Tata Walter Gutierrez. Presidente CEA-Bolivia.

Arust'awi t'aqanaka:

 

Arust'awi t'aqanaka: 

Arust'awinaka mayacht'ata.
 

Anatawinaka.

Arst'awinaka.  Sabado 18 dciembre.

Phisqir arst'awi: Tata Ignacio Apaza. Aymara Aru Yatiri.

Sujtiri arst'awi: Tata Rodolfo Cerron Palomino. Markanakasan Arupa Yatiri.

Arust'awi t'aqanaka: 

Jayp'u

Arust'awinaka mayacht'ata.

Arust'awinaka amtanakampi IV Aymara Ulaqana.

Amtawinak waki.

V Aymara Ulaqa katikipayaña.

IV Aymara Ulaqa Tukuwi.




#Article 3: Tampukusi (101 words)


Tampukusi saya Markaxa jikjatasiwa, pataka phisqatunka tupuwa, Chukiyapu Markatha. 

Provincia Larecaja de departamento de La Paz. Qullasuyo-Wuliwya.

Ukanxa utjiwa ma jacha qala monolito sata, Pukarapatana qhispitapawa, warmxa jawiraruwa nuqhuntapaxatayna, jichakama chhaqata. Ukhamarusa walt'ata nayra jaqinawa jakasiptanya. jichaxa Chullpanaka Satakiwa.

Fiestas Aymaraxa kalltawayiwa, waranga llatunka pataka kimsaqallqu surtani marana (1986 al 1994). Sapa markanakawa jutapxi uñacht'ayiri wali thuqt'awinakapa suma phust'asiwinakapampi. 

Nayrxa maranakata pachawa Tambocusinxa jaqinaxa arumaxa sikuri thuqupxiritayna, janira qhantanki ukhaxa  Jawa Pukararuxa mistupxi, Ukaxa warawaranaka uñchukiñatakitayna, Cruz del Sur Chakana sata, Illampu p'iqitha qutstani warawaranakaxa. Ukjanwa yatisipxiritayna, jicha maraxa waliniti janicha, nayra maraniti jan ukay qhipa maranicha. 

Kunturina (arupa)

e-mail: tcondori@puebloindio.org




#Article 4: Wuliwya (213 words)


Wuliwyax () Awya Yalan mä jach'a suyupawa. Kawkinkkitix Bolivia Markax ukawjax nayra pachanakax Qullasuyu sutimp uñt'atataynawa. Aka Qullasuyust pusi suyunkiritaynaw Tawantinsuyu taypinxa. Aka Tawantinsuyunst Inka jila kullakanakaw jakasipxiritayna. Taqi jupanakast wali suman jakañrakw taqi jach'a jisk'a suyunakarux apawayapxiritayna. Uka laq'a achachilanakax taqi kunans wali amuyumpipuniw sartapxiritayna. Ukhamatw arst'asipxiritayna Qhip nayr uñtasapuniw sarnaqaña sasina. Ukjamaraki taqi yänakatix utjkäna, taqi uywanakatix utjkäna, jupanakampix wali askinxampunwa qamasipxiritayna. Ukjamatwa uraqixa Pachamamamatayna.

Khaya 1492 maranwa Españul q'ara jaqinakaxa aka Awyalala tuqirux purinipxatayna. Jupanakasti machaq uraq jiqxattanxa sasaw walpun kusisipxatayna ukjamaraki musparapxatayna. Jupanakaxa aliq umir, lunthat jan wali jaqinakkamakiw jutapxatayna. Jupanakasti khä Reyna Isabel ukan khitanakapapxarakitaynawa. Jupanakasti wali jan amuyun jaqinakapxataynawa, khitirus jan wal uñjiri, quri munir lunthat jaqinaka ukjamaw jupanakax aka Awyayala tuqin jakañ qalltapxatayna. Ukatsi khaya 1532 maranrakwa khaya Kajamarka-Pirwa (Piruw) tuqirux purntapxatayna. Ukansti taqi kasta markachirinakatix utjkäna ukanakar jiwayañ qalltapxatayna, ukjamatwa Atawallpa jilarusa jiwayapoxatayna, taqi qurinakapsa qatusisa. Ukjamatrakwa Machu Pikchu jach'a marksa qur thaqkawirux t'unjapxarakitayna.

Bolivia jan ukasti Wuliwya sutimpix aka 1825 maran ukjam suticht'asiwayapxarakitayna. Ukapachanxa walja españul criollo sutin jaqinakaw wali mirantxapxatayna. Ukatsti jupanakatakix janiw suma qamawi jiqxatapkanati, ukatwi yaqhachsiña amtapxatayna. Ukhamatwa jichhurunakkamax Bolivia sutimpi uñt'atatanxa, uka arux Simon Bolivar ukatpï jutixa. Jupasti qhispiyiri ukjam uñt'atarakiwa jupanakanxa. Ukjamipansa janiw Aymara, Qhichwa juk'amp markanakatakix qhispiyawix utjkataynakati. Jichhurunakkamasa Aymaranakaxa jisk'achatasipkakiwa, ukjamipansa wali amuyunakrakwa wauna jil kullakanakax p'arxtayasipkaraki.




#Article 5: Jaqha tuqi qillqa Nayra (340 words)


Aymara arusa qillqañasawa jilata, ukaxa walikiskiwa. Jiwasa Aymara jaqitaki aski.

Aymar Arusan Qillqañani
Jilat, kullakanaka;

Mä wikipedia lurañani. Ch'amachat'ayañani, isk'at isk'atax qillqantañani
aymar arusana. Kuns, kunawjats, yatxstaxa uchant qillqantakiñani aka chiqansti. 
Jilat, jumaj aymar qillqañ yatsa, ukamaj yanapañani arusa untayaña yak'a jaquenacaru.



#Article 6: Jehová Diosan Qhanañchirinakapaxa (200 words)


Jichhürunakanxa, Jehová Diosan Qhanañchirinakapaxa 1870 uka maranakan uñstäna. Qalltanxa Bibliat Yatiqirinaka satäpxänwa. Ukat 1931 maranwa Bibliat apst’asin Jehová Diosan Qhanañchirinakapa sas sutinïxapxi. Juk’at juk’atwa jilxattawayi, jichhax millón millón Qhanañchirinakaw utjxi, ukatxa 240 jila markanakanwa yatiyasipki.

Niya taqi tamanakawa semananxa kimsa kuti tantachasipxi. Uka tantachäwinakanxa Bibliat yatichasi. Qalltañatakisa tukuyañatakisa Diosat mayt’asipxi, ukatxa niya taqi tantachäwinakanwa ‘yupaychañ q’uchunak’ q’uchupxi. Mantañax inakiwa, janiw qullq mayipkiti.

Niya taqi tamanakawa mä Tantachasiñ Utan tantachasipxi. Uka utanakax janiw sinti k’achachatäkiti, Jehová Diosan Qhanañchirinakapan luratawa. Uka utanakanxa janiw pachachanakasa cruzanakasa, ukar uñtasitanakas utjkiti. Yanapt’añ munirinakan churäwinakapampiw gastonakax phuqasi.

Sapa tamanakanwa irpiri chuymaninakax utji, jupanakaw tamar yatichapxi. Irpirinakan yanapirinakapawa jupanakar yanapt’apxi. Janiw khitis tamanxa jilankkiti. Janiw suma sutinakampi apxatatäpkiti. Janirakiw mayja isitäpkisa. Ukatxa janiw khitisa jupanakar qullqi churkiti. Irpiri chuymaninakaxa taqi chuymawa tamankirinakar yatichapxi. Jan walt’añanakax utjki ukhaxa chuymacht’apxiwa ukhamaraki iwxt’apxiwa.

Jehová Diosan Qhanañchirinakapaxa sapa maraw jach’a tantachäwinak lurapxi. Uka jach’a tantachäwinakarux walja tamanakaw sarapxi Biblian yatichäwinakap ist’añataki. Uka tantachäwinakanwa machaqanakax bautisasipxi.

Uraqpachana Diosan Apnaqäwipa uñjañataki Jehová Diosan Qhanañchirinakapan utapaxa Nueva York markankiwa. Ukankiwa Uraqpachan uñjiri Jilïri Irpiri jilatanakaxa, jupanakaxa wali yatxatata irpir chuymaninakawa, jupanakawa taqi tamanaka uñjapxi. Ukatsti, patak jila sucursalanakaw Uraqpachan utji. Uka utanakan irnaqirinakawa Bibliat apst’at libronak lurañsa apayaniñsa yanapt’apxi. Uka utanakanrakwa yatichiri sarañatakisa wakiyapxi.




#Article 7: Challwa (598 words)


Challwa, challwaxa jakiwa umana jahuiranakana quta tuqina jach'a lamar tuqina, ukhamaraki walxa kasta challwanaka utxi kunaiman sutininaka ukhamaraki jisk'a jach'a challwanaka, kunatixa challwaja wali sumawa manq'añataki nayra pachaxa wali utjana challwanakaxa jicha pachasti janiw walxa utjkiti.

Challwata yatiña

Yatiyanaka jikxattanakaxa akhama arunakampiwa qhanañchi. Kawkiri challwanakati uñt’ataki uka kasta challwanakaxa ch’akhankamakiwathaya umana jakirinaka. Challwanakaxa vertebrados acuáticos sutimpi uñt’atawa branquias uksanjama katuqapxi uma tuquita oxigeno jakaña samana, chhiqhanakapaxa.

Yatiñatakixa kimsaru jaljatawa, nayraxa p’iqituqixa, nasa, laka, nayra, opérculo llaqakamawa, taypi tuqixa órganos sata jakaña utjayirinaka, patxa manqha chhiqhanakampiwa; qhipaxa tuqixa  péndulo caudal surimi, wich’inkha tukuya aleta caudal ukanaka; challwana janchi patxapaxa k’ilinakaniwa, sunkhaninaka jani k’ilinisa utjarakiwa.

P’iqi

Nayraxa p’iqi tuqixa juch’usaruwa tukuyi, laka patapaxa ajanupa, nasa, ñaqa, nayranakapaxa pampilla muruq’unaka. lakapaxa manq’anaka katjañatakjama ukampirusa samana lanti brquias uksaru uma puriyañataki.

Challwana laka ch’akhanakapaxa jach’ani jisk’aninakawa laka ch’akhanakapaxa jalartaspa misturarakispa ukhamawa, maya siqi, paya, kimsa ukhamanakanispawa, laxrapaxa janiwa janchi ankunikiti p’iqi ch’akhapampi chikachatawa unuqispa challwanakawa  p’iqiparu  aychata sunkhaninakawa, ch’aphini  ukhamanakawa.

Taqpacha janchi 

Challwana janchipanakaxa taqpachanina sayt’kamakiwa yamakisa umana jaltirankanxa. qhipaxa wich’inkha tukuyaxa juch’usawa péndulo caudal sata, puracapaxa janchipanxa línea  lateral sata jarapiru siqintata, uka siqixa órgano censorial satawa challwana amuyasiñapataki ñanqhanakata jark’aqasiñataki, quta manqhana ist’añataki.

Chhiqhanakapaxa jiikhani patanakana, jarapixana puraka manqha tuqinakankiwa juch’usa ch’akhanakani, wich’inkapaxa ukhamaraki, chhiqhanakapxa ayatatta’sispawa umanxa kimsa ch’ulla chhiqhanakaniwa, jikhani patana, qhipaxa wich’inkha thiya patana, wich’inkha  thiya manqhana (dorsal, caudal y anal) uksanakana.

Jikhani chhiqha

Jikhani patankiwa, umana jani  q’achhirst’añataki suma wayxasiñapataki, muytañataki ukhamaraki jalkasaxa sayt’añataki.

Qhipaxa chhiqha 

Qhipaxa wich’inkhankiwa aka chhiqhaxa, nayraxaru khiwtasa sartayañataki.

Qhipaxa manqha chhiqha

Aka chhiqhaxa suma chiqa tuytayañapatakiwa ukhamarusa suma sayañapataki. Payakamawa aka chhiqhanakaxa pectorales ventrales sutimpi uñt’atanaka. yaqhipanakaxa jisk’a chhiqhanakaniwa (aleta adiposa) ukanaka.

Nayraxa paya chhiqhanaka

Aka chhiqhanakaxa purapaxa ñaqa thiyanakankiwa, ch’amampi sartayiriwa pata tuqiru manqha tuqiru, k’achhata sartayañataki.

Qhipaxa puraka manqha chhiqhanakaxa aletas ventrales sataxa puraka uksana jikxatasi maynisti aleta adiposa janchi jisk’a chhiqhaxa jikhani patana jikatasiraki challwanakana janchipaxa escamas sata qhulu k’ilinakana sillp’a ch’akharu uñtata siqi qhawxatatawa utjarakiwa jani k’ilininakaxa.

Órganos satanaka 

Vejiga natatoria satawa yanapt’iri  challwa tuytayirixa, umana sayañataki, utt’aspawa quta manqharu, tuysunirakispawa jani ch’ama tukusa. Challwanakaxa órganos sata phuqhata  jakañanakanipxiwa, laka chiqa uma juchhantasaxa ñaqa opérculo uksanjama mistuyxi branquias sata muysuyasina jakaña oxigeno katuqi, ukhamawa sistema respiratorio sata challwana jakañapataki; laka, laka ch’akhanaka, sunquru, mallq’a, jiphilla ukanakawa mayachata challwana manq’añapataki sistema digestivo sata.

Challwaxa sistema nervioso uksanjama amuyaraki, jatha k’awnanaka uñjaña alevines sata jisk’a k’awnata  misturirinaka amuyapxarakiwa. p’iqipana cerebelo ukampiwa kuna kasta unxtañanaksa sartañanaksa amuyapxi. challwaxa wilanirakiwa lluqutkama taqi chiqaru puriyaraki ukaxa sistema circulatorio satawa.

Purapaxa jarapita wichhinkha tukuykamaxa janchi aychakamakiwa, qhipaxa aleta caudal sata wich’inkhapaxa nayraxaru taqi tuqiru sartayañatakiwa, ukhamaraki p’iqi tuqina lakapa chhiqhanakapa nayrapaxa janiwa yanaka ckhampacha uñjkiti, saminakxa sumaraki amuyi qana uchatanaksa uñjapxarakiwa.

Challwanakaxa aparato sensorial ukanipxiwa purapaxa jarapi iramana siqintata, ukanjama kawkharu sarañataki amuyapxi, ukhamaraki thaya mathapi puriniri amuyaraki, kawksatsa ñanqhanakaxa jutaspa taqi ukanaka, ist’apxiwa vejiga jark’aqasispa jani wali challwanakata ukanjamaraki amuyapxi mayachata tamankañatakixa.

Kunjamsa tuytapxi 

Challwanakaxa quta manqhanxa jaltapxiwa wich’inkha maysatata maysaru, yanapirinakapaxa jikhani pata chhiqha aleta dorsal satawa anchaxa chhiqhasti aleta anal sataraki, jach’a chhiqhaninakaxa nayraxarusa qhipaxarusa jittapxarakispawa.

Nayraxa jarapi chhiqhanakaxa K’achhitata tuytañatakiwa ukhamaraki frenos sata sayt’añataki. Puraka manqha chhiqhanakaxa suma sayaru q’iwxasiñapataki jani liwikiptañatakiwa.

Jisk’ata jisk’ata laqaki jittañatakixa uma juchhantasa ñaqa tuqinjama ch’amampi mistuyasawa jaltapxiritayna. Taqpacha challwanakana puraka tuqixa qhana saminkamakiwa pata jikhani patanakapaxa.

Challwa ch’akhanaka

Quta umana challwa jakirinakaxa vertebrados acuáticos sutimpi uñt’atawa, taqi kasta ch’akhani challwanakawa utji, ch’akhanakapaxa jisk’ani jach’aniwa. Ch’akhanakaxa aycha taypinakankiwa, yaqhipa jisk’a ch’akhanakaxa mayja k’awunakawa mallq’aru achuntasirjamanaka, manq’añatakixa suma palliraña, wawanakatakixa manq’t’añjama jiliri awki taykanakawa ch’akhanaka aparasa manq’ayañapa, vertebrado sata uñt’ata challwaxa, tunu ch’akhanakaniwa columna vertebral sata, p’iqi ch’akhanakaxa lixwi jark’iri. Tunu ch’akhanakaxa p’iqita qhipaxa aleta caudal tukuykamawa walja ch’akhanakata mayachata, jarapi tuqinxa costillas sata ch’akhanakawa utjaraki.




#Article 8: Yatxatawi (478 words)


Yatxatawi (, ). CIENCIA TOQEJJ KUNANAKAS JIKJJATASIWAYI

Má diccionariorjamajja, ciencia siski uka arojj akham san muni, “taqe kunanakat’i aka oraqensa alajjpachansa utjki ukanakat yatiña, ukanakasti wali yatiñampi ukat amuyumpiw yatjjatasi”. Ukhamajja, taqe ukanakat yatjjatañatakejj wal Ch’amachasiñaw wakisi, awisajj janiw kunas jikjjataskiti.  Cientificonakajj semananaka, phajjsinaka, jan ukajj walja maranakaw sum yatjjatañatakejj ch’amachasiwayapjje. Ukampis awisajj janiw kunsa jikjjatapkiti, awisajj kuntï jikjjatapki ukajj jaqenakar yanapt’arakiwa. Jichhajj ukanakat pay uñjañáni.

Europa cheqanjja, mä empresajj wali aguantkir mä filtro urna q'omachañatak plasticot lurawayi. Ukham maquinanakajj aka Oraqen jan walt’äwinak utjki ukatakiw apnaqasiwayi, pasir 2010 maran Haití markan oraq khatatejj utjkána ukansa yanapt'awayarakiwa.

Alajjpachanjja, walja satélites sasin unt’atäpkis ukanakaw sistema de posicionamiento glo­bal (GPS) utjayaraki. Qalltan militaranakatakiw lurasi’na, ukampis GPS satäkis ukajja, kawkhankapjjesa uk yatipjjañapatakiw auto apnaqerinakaru, avión apnaqerinakaru, barco apnaqerinakaru, ukat yaqhanakampir yanapt’i. Jichhürunakanjja, cientificonakan ukham uñstayapjjatap laykuw yaqha markanakarus facilak sarsna.

KUNSA CIENCIAJJ JIKJJATASKI

Jichhürunakanjja, aka oraqetsa ukat alajjpachatsa cientificonakajj juk’amp yatjjatasipkakiwa. Físicos nucleares sasin uñt'atápki ukanakajja, átomo satäkis ukjjat yatjjatasipkakiwa ukat astrofísico sasin uñt’atäpki ukanakajja, kunjamats alajjpachajj utjawayi uksa yatjjatasipkarakiwa. Niyakejjay wal yatjjatasiwaychejja, kunatsa Biblian parlki uka Diosan utjatapajj jan yatiski sasaw yaqhepanakajj amuyapjje.

Wali uñt’át yaqhep cientificonakasa ukat filosofonakasa, uka toqet mayjanak amuyapjje. Amir D. Aczel qellqerejj akham siwa: “Ciencia toqet yaqhep yatjjatatanakajja, Diosajj janiw utjkiti sasaw sapjje” sasa. Sañáni, física toqen yatjjatat mä chachajja, “aka oraqe ukat alajjpach lurir mä Diosan utjatap janiw kunas qhanañchkiti, ukatwa Diosajj janiw utjkiti sasin sissna” sasaw qhanañchi. Yaqhepanakajj Diosar creyiñajj “layqasiñar” creyiñamp sasiwa ukat cienciajj wali chama jan amuyañjam yaticháwinak qhanstayi sasaw sapjjaraki.

Ukampis akham sasaw jiskt'asiñasa: ¿cientificonakajj taqe kun sum yatjjatasati “Diosajj janiw utjkiti” sasin sapjjpacha? Cheqas janiwa. Walja askinakas jikjjatasiwaykchejja, walja cientificonakajj 'janiw taqe ukanakajj yatjjatañjamákiti, jan ukajj janiw kunapachas yatjjataskaniti’ sasaw sapjje. Física toqet yatjjatir premio Nobel katoqer Steven Weinberg sat chachajja, akham sänwa: “Janipuniw taqe ukanakat sum yatjjataskaniti” sasa. Astronomía to­qet wali yatjjatt’at Martin Rees sat yatichirejja, akham sasaw qellqana: “Janiw jaqenakajj ukanak yatksnati” sasa. Jupajj Gran Bretaña markatawa. Kunjamtí uñjawayktanjja, kunanakatí utjki ukanakat wali yatjjatañaw utjaski, jisk'a celulanakata, alajjpachata. Sañäni:Alajjpach toqet yatjjatatanakajja (cosmólogos) “kunanakatí alajjpachan utjki ukanakatjja, sapa patakat 95 janiw uñjaskiti ukat janirakiw cientificonakan maquinanakapas ukanak yatjjatirjamákiti” sasaw sapjje. Ukanakarojj materia oscura ukat energía oscura sasinwa sutichapjje. ¿Kunas ukanakajja? Janiw khitis yatkiti.

Cientificonakajj waljanakwa jan qhanahchirjamapkiti. Mä wali uht’at neurologojj akham siwa: “Janiw taqe kun sum yatksnati, ma cientificojj janiw amuyupampik apayasinapakiti, jan ukasti juk’amp yatjjataskakinapawa” sasa.

Jumati' “cienciajj taqe kunwa sum qhanahchawayi, ukhamajj Diosatsa, Bibliatsa armasjjahasawa” sasin amuysta ukhajja, ak amtahamawa: cientificonakajj wali suma maquinanakampis yatjjatawayapkchejja, ma juk’ak vatjjatasipki, walja yatjjatahaw faltaski. Uka toqetjja, Ency­clopedia Britannica sat qellqatajj akham siwa: “Jichhiirkamajj pusi waranqa maranakas yatjjatasiwakchejja, alajjpachajj kunjamas ukajj janiw amuyahjamakiti, Babilonia markachirinakatakejj ukhamarakipachanwa” sasa. Ukhamasti, kunti’ cienciajj jan jikjjatawavki ukana­kat ¿kunjamsa amuyahasa?

Uka toqet sapa mayniw kunsa amtjjahapa sa­saw Jehova Diosan Testigonakapajj amuvapjjta. Nanakajj aka ewjjt’arjam sarnaqahatakiw ch’amachasipjjta: “Suma chuyman’ipjjatamajj taqe jaqenakan unt’atapan” (Filipenses 4:5). Kunjam­sa Bibliampi ukat cienciampejj yanapt’asipjje uka toqet wali amuyumpi yatjjatahamatakiw ch’amancht’apjjsma.




#Article 9: Khirkhi khiwiña (jaylliphust'a) (151 words)


Khirkhi khiwiña, charanku (), warurt'añataki thuqt'añataki rixt'añataki jat't'aña yäwa. Khirkhitxa q'axiluwa thuqt'añaxa.

Khayanx ururmarkanx mä khirkhinchitux ikiwayxatayna ukatsti jupax sum ikipanx charanguitukiw jupax sartawayasitayna uka laykux charanguitux jiwasanakarux jachayistu ukhamarax kuchiyistu ukhamarak lup’iyistu ukhamarak kunayman jallyawipanx jiwasanakarux  luraspawa. 

Nayra pachanx Put’uxi Markan, quri laykut, kuynayman  jaqinak kastanakax yaqha mark purinpxänwa, ukhamarakix  jach’a musikunaka, jach’a lunthathanaka kunayman jaqinak purinpxänwa. Put’uxi markanx walja phunchawix lurapxäna, vihuela mä ispañul  instrumentumpiw thuqupxäna. Put’uxi jaqinanakax vihuela kipkak, mä isk’a charngüitux lurapxäna, aka isk’a charangüitux janiw kusänwa, ukhamak walja maranakat jach’a musikunakamp uka charangux sum tukutayna (Ernesto Cavour A., 2008:9) maysatuqit (Chalena Vásquez,2007) Peru markat jupax sixa, aka charangux awyi ayala yuri, ispañul purinx, uka pachanx aka isk’a charangux unstatayna,ukhamarak walja instrumentux ispañulamp purinxána, guitarra, violín, arpa, bandurria vihuela, kunayma intrumitumpi. Maysa amuyump (José Sotelo, 2009) jupax akham amuyi, Perú boliviampix mä jach’a  ch’axwañ utji,  janiw yatanwa kujam yuri aka charangux jan ukasti aka instrumentux taqpach americankiwa.




#Article 10: Paka (114 words)


Paka (), alaxa pacha thaynama jaliri, aycha manq'ani jach'a jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti: Red-backed Hawk, tama: Buteo polyosoma). 

Kimsa chhiy jila jamch'iwa, qachu pakax juk'amp jach'awa urqutsipanxa. Chhuruñapax ch'iyart'at k'umu chhuruñawa, sillunakapax thuru axsarkayanakawa, phisitun sillupxam k'umuratanakawa. Chhiqapax wali jach'anakawa, jach'a wich'inkhaniwa, qaqaw jikhanipas phuyunakapasa.

Jach'a sillunakan jisk'a jamach'inakar waythapir jamach'iwa. Arumanakaw juk'ampis sarnaqañ yatipxi, ukhamarak wali ch'amaniwa, wali ari nayranipuniwa. Juk'ampis jach'a waranqh manqhanakan qamasipxi, janiw jaqix uñjkaspati.

Pakax chhiwli qallunak sillupamp waytasax manq'antaskakiwa. Ukhamarak chhuyu chichix wali sumapuniw aka jamach'inakatakixa. Janiw jiwat uywanak munkiti. Achakunakx katukipuniwa. 

Tapapx warankh jach'a axsarkay manqhanakaruw tapachapxi, tapapax wichhut jisk'a lawanakat lurt'atawa. Juk'ampis qarqa manqhanakaruw k'awnantañ yatipxi. 

Pä k'awn k'awnapxi, uka k'awnapax janq'uwa, ukhamarak chupik ch'ixinakaniwa.





#Article 12: Phisi (517 words)


Taqicht'awinaka

Phisixa jaqimpi jakir uywawa, phisituxa ñuñuri kasta uywawa. Kimsa waranka maranakatawa phisituxa jaqimpi jakaña qalltatayna.

Ch'amapa

Ch'amapaxa phisqa kilogramos ukawa, akaxa maijt'iwa kasta phisita ukhamaraki q'achuti urqucha.

Phisixa jaqina uywatawa. Saminakapax 

kunaymanirakiwa. T’arwapaxa wali juch’usanakkiwa. Lip’ichipaxa wali quñawa. Aka uywata ñawikuxa janiwa jach’äkiti, jiskpachakiwa. Uñtapax jach’a uturunkur (tijri) uñtatawa. Jichhaxa luräwinakapxata qhanancht’añäni; yaqhiphpachaxa jupanakaxa k’achchakiwa jani kuna süxtayasi sarnaqiri. Ukata kunapachati sustjasipki, jani ukaxa kuna katjañatakixa chachpin khämar khämar thuqhtas t’ijtañ yatipxaraki. Janiwa kunampisa jasak katjayasipkiti. Mä arunxa saraksnawa, kawkha aylluns jaqimpi chikaxa jakapxakiwa, ukapachparakiw pata, qhirwa, ancha junt’u uraqina, ukata jach’a markanakana kuna utjapxi.

Manq'apa

Manq’anakapaxa akanakawa: milk’i, aycha, achaku, k’awna, ukata yaqhanakampi. Phisinakaxa kunsa manq’apxakiwa, jilpachapinixa jaqi manq’ampiw jakasipxi, ukampins challwakiwa jani waxt’añati, uka manq’antapxix q’alpin sawrintapxiri. Ukata walitatayañax sinti ch’amäxiriwa. Thixit challwa churatakiwa juk’at juk’at walirxapxiri.

Säwinaka

             Janiw phisir pä kayut thuqhuyañati, iwij jakhur siwa.
             Phisix qulq jat’ir siwa.
             Phisix wisit jutañapatakix ajanup jarisiri.

Ukampins phisituqitx janiw ukakïkiti, jupanakax wali anat warirapxiwa, sañani utanx pilut t’ixitampiw urqükirinakax anat kust’ayapxiri. Ukat ukjam anatapxañapatakixa, t’ixit muruq’uw t’isurapiña, ukat punkururakiw warkkatarapiña, jupanakax ichkatatax t’ixitmuruq’ unxtayarapitax justapaw jisk’a amparapamp t’axltas t’axltas anatañ qalltasipkiri. Yamas yaqhipanakax kunawasati k’uchikïpk ukjax lusa qhan pustir kunaw jinchus lip’xatat ukjam jäsak jat’stapxiri, uñatat’asipxiri, ukatx mäkirakiw aynach uñt’asis uñt’asis thuru lawar qhumantat kutiqanipxiri.
Jichhax jaqin uywatxamax alw jayp’unakax qhiri k’uchunpin chukt’at jan ukax asirxam ch’uwt’at junt’uchasipxiri, yaqhippachax sunkhapak jan ukax wich’inkhapak ninamp phichharasxapxiri. Ukat sunkhti phichharasipxix janiw achak katuñ jilatayasiñapkam atxapxirïxiti, sunkhanipiniw jupanakax jisk’ jacha achaku, achull achaku, ukat jamach’ kuns katupxiri. Katuñatakix arumas urus mistsupxakiriwa. Jupanakax uyu patat wich’inkhap khiwtas khiwtas qhamiyapxiri, ukat mayak thuqhtas jach’a sillunakapamp achak ch’is ch’is sas llupthapipxiri. Ukat katjatatx yaqhip phisix utarupiniw jakkirpachäpas jiwatäpas acht’at purinipxiri. Maysatx saraksnawa, niy jupanakax jaypach jakxap ukjax urasax justupakiw chhaqhapxiri, añuthayamp manq’antayasxapxiri, ukat jan ukäk ukax kuna us katusas jiwxapxakirakiriwa. Ukax sañ muniwa, janiw ancha jay jakapkiti. Ukjamakiw jupanakan sarnaqäwinakapaxa.

Titi phisix janiw jaqin uywatäkiti, saminakapax payakirakiwa: chuchi q’illump uqimpi. Jupanakax uywat phisit mäk’amp jach’pachawa, ukat janiw jaqimp jasak katuyasipkaspati. Katjä sas yant’sn ukax janïr sum jak’achkataw thastanipxiri. Uñtapax aliq phisir uñtatawa, wich’inkhapakiw jach’a thaxtha. Uka jan uywat phisinakax qullunakan jilpachapinix utjapxi, janiw kawkhans utjkakiti. Jupanakax jamach’inakamp achakunamp manq’apxaraki. Ukat uka phisitx mä säwiw utjaraki, ukax akjam sarakiwa:

Uka phisix janipï ukjamakïkatanatixa, kunapachati qullun wakar thastas sustjan ukjax aymaranakatakix wali askipiniritaynawa, kunati ukax wakan mirañapatakiw uñstiritayna.

Jisk’a phisinakax kimsa phaxsit yuripxi. Yuripk ukjax p’iq jach’pachxamapxiwa, ukat lichik taykapat ñuñt’asipxi. Janiw ukjpach manq’ manq’apxirïkiti. Jisk’anakäpk ukjax nayra ch’irmthapitakipxiwa. Janïraw t’ijnaqañ atipkiti, aliqakiw llawllinaqañ yatipxi. Ukat kimsaqalq urut nayr p’iyasipki. Jupanakax may may saminakaniw utjapxaraki. Ukjarux kunawsati tunka suxtan ururinïxap ukjaw jisk’a jasa manq’anak katusipki.

 Janiw phisir wallq’ sas sañati, sulluririwa.     
 Phisi qall uywasiñtakix kunampis turkasiñapiniwa, janiw ch’ikhïrikit siwa.
 Phisix janiw qulqimp turkasiñäkiti, juyrampikiw turkaqasiña.
 Phisiti payak wawachixa, janiw suma marïrikiti, ch’ullapiniñapawa, janiw 
  parisäñapakiti.

Ukat niy mä phaxs jalkiptawäx ukat phisi qallunakax jach’itanakäxapxiwa. Ukjamïpanx jaqipax janiw taqpach uywkaspati, jupax yaqhanakaruw jisk’a phisinakx uywxañapa. Ukjaman jan manq’at jaktayaskañapataki. Jichhax khithiti mä phis uywasiñ munk ukjax, jupax phisimp turkasiñatakix kuns apasiñappiniw. Jan ukjamäkas ukax phisix janiw achak katxirïxiti, ina pisi amuyukiw jilsuri. Patanx ukjam saräwinipxiwa, ukat sipan jach’a markanakanx janiw pachpäkiti. Jupanakax qulqimpikiw phisx alasxapxi.




#Article 13: P'isaqa (212 words)


P'isaqa (), Jichhu qulluna jakasiri uqi sallqa jach'a jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti: perdix perdix, tama: tinamidae). P'is p'is p'is sasaw jalnaqapxi, ukat ukham sutini.

Aka pisaqanakasti utjiwa aka markanakana,Brasil,Bolivia,Paraguay y Argentina.

Aka qullasuyu markansti japxiwa suni uraqinakana.

Ukhamaraki aka p’isakanakasti jakapxiwa pámpana ukhamaraki qullunakana,qulluna jilpacha jak’asi.

P’isaqanakasti tuytiwa sasa p’is p’is p’issssssssss, ukata sutipaxa p’isaqa sata.

Aka p´isaqanakasti   suni uraqina jakasipxi. P´isaqasti jakaspawa 3500 a 4800 m s.n.m.

Ukhamaraki aka p´isaqanakasti urqu qachunakampixa samipasti kikipakiwa.

P’isaqanakaxa jakasipxiwa wichhu,t’ula taypinanakana, ukhamaraki qullunakana  jakasipxi.

Kimsa chhiy jamach'iwa, nas wallpar uñtatawa, jan aliqt'ir jamach'iwa. Phuyunakapax ch'umphi qaqawa, kawkirus jank'akirakiw uka phuyunakapampix chhaqhantaspa. 

Ch'illiw ch'illiw taypinakanpun jakasipxi. Mä pay kimsaw sarnaqapxi. Chhiwchinipk ukapachanakax mä suxta paqallq chhiwchinak ananaqapxi.

Juyra achunak manq'asi.

Pamparukiw tapachasi, tapapanx phuyunak ch'illiw t'unanak tapachsu. 

P'isaqax tunka payan k'anwaspha. P'isaqax qullunakaruw k'anwi.K'anwapax t'ixisiñarakiwa. Ukatx q'ullu k'anwas utjarakiwa, ukax janiw t'ixisxaphati. 

K’awnapaxa wila saminiwa. 

Chichipas k'awnapas manq'añawa, ukhamarus wali sumapuniw chichipaxa

Aka p’isaqanakasti wali urinakawa, wichhu t’aypinakana jak’asipxi. Ukhamaraki uka wichhu taypinakaru imantasipxi.

P’isaqanakasti sarnakaspawa ukhamaraki tuytaspawa.

P’isaqanakasti samarapxiwa ukhamaraki ikipxiwa uraqina.

P’isaqanakaxa jarisipxiwa umanpi,lak’ampi, ukhamaraki lupimpi.

P’isaqanakaxa manq’apxiwa jatha siwaranaka ukhamaraki sillqumaka manq’apxi.

P’isaqanakasti t’uquntaspawa pä tunka kimsani urunaka.

Ukhamaraki k’awnapasti wilnakawa.

Aka suni uraqinakana p’isakanaxa,mirantaña pachapaxa qalltiwa sata phaxsina llamayu ukha pachaqama.

Aka p’isaqanakansti aychapaxa suma chamanchirinakaniwa.

Potasio,magnesio,fosforo, selenio, hierro yakhanpinaka.




#Article 14: Qawra (311 words)


Qarwa qarwa (), manq'a aruma khisturi axa uywawa. Suni tuqinakanxa qawraxa khumuri uywawa.

Qarwasti Inkapachanakatpach uywatawa, ukjamarak wanaku kast uywarakitaynawa. Ukjamarak jichhurunakkamax khaysa Pirwa(Peru)aynach tuqiwjana, Ch'ili (Chile) ansta tuqiwjana, ukjamarak inti jalanta Bolivia tuqinwa aka uywax uywataski. Juk'ampis jichhurunakanx walt'ataw utjask aka pata thaya pampanakanxa.

Aka qarwa uywax wali suma uywapuniwa: t'arwatsipansa, chichitsipansa, ukhamarak uywa kankañ sipansa.

Yaqha pä kast qarwa uywanakampiw utjatayna, Akirinakawa:

Ispañul jaqinak nayraqatasti qarwanakax q'allanat lurawinakan uñacht'ayatataynawa. Akhamanaksti uñjaraksnawa aka Muchiqa (Mochica) sarawinak taypina(200-600 d. C.)ukjamipanpi jaqin khumnaqasiñapatak kutikiptawayataynaxa. Ukjamarus qarwa aychas kankas wali sumapunirakitaynawa ukapachatpacha. Ukjamatwa qaqilunak lant iwij lant uywatatayna, ukjam siw yatxatäwinakaxa.

Walja ayllunakanwa qarwax khumnaqañ uywaskaki, ukjamarus chalun uywaskaki, juk'ampisa thaya pata uraqinakana. Yaqhip yatxatatanakax nä 30-50 waranqh waranqh qarwanakay utjchisapana jichhasti wali juk'akixatapawa (nä pä waranqhan waranqhapaki).

Juk'ampis qarwat parlkasax janiw t'arwapat armt'asiñasakiti. T'arwapax wali askipunitaynawa taqi kast isinak lurañataki nayrapachanakatpacha.

Qarwa aychaxa walt´atawa uñjasi kunatija ch´arki kanka manq´ana, Bolivia markanxa Oruro markanwa wali kust´ata utji.

Ukhamaraki aychapxa ulja proteíninaniwa, lik´ipasa janiwa jan waliti.

Lip´ichipatxa lurasiwa sapatunaka, ch´utqunaka, yaqhipa jisk´a apnaqañanaka, anatañanakajasa lurasirakispawa.

Walja yaqha jaqinakax walpunrak qarwan uñstawipatx jiskt'asipxatayna, kawkhatpuns utjpacha sasina. Juk'ampis aka tuqit yatxatañakiskaspawa.

Inkanakax akhamat qarwax utjix sasaw sapxarakiritayna: Mallku QhapaqampinManco Cápac  Mama Uqllumpin Mama Ocllo wawapay mayni aqlla tawaqump jaqichasiñ munchisapana, uk yatisax tata Inkax janiw munkchisapanti. Ukjam yatisax waynamp tawaqumpix yaq

ha tuqiruy sarxapxataynaxa, ukjam aytisax tata Inkax panpachan jiwayatayna. Mama Inkasti Wiraqucharuw mayitayna janikiy jiwayatapxpanti sasina, Wiraquchax uk uñjasax panpachan qarwaruw tukuyatayna. Ukat jayapachatsti tata Inkax pani uywaw jaqi uñtan Qusqu markan sarkaskatap yatitayna, uk yatisasti jiwayayarakikitaynawa. Ukjamatwa uka qarwa jiwayatanakax alaxpachar makhatawayapxatayna, ukatsti mayamp kutiqanipxatayna jaqimp wali suman jakasxañataki.

Yaxipa anqa marwankiri qarwanakaxa wali q´iyachatawa Sud America markanakata sipansa, aka uywanakaxa jakapxiwa Estados Unidos, Antartida, Japon, China  Australia uksa marakanakana

Aka Qarwa uywasti Bolivia jach'a suyu markan uñacht'awiparakitaynawa, ukjamatwa escudo tuqinsa jichhakamax uñjasirakispa. Janiw Bolivia markak uñacht'ayaskataynati, jan ukasti Ch'ili, Pirwa markanakas ukapachparakikiw uñacht'ayasipxatayna.




#Article 15: Akpach jaqe walinkañapataki inoqat aru (161 words)


Akpach jaqe walinkañapataki inoqat aru ()

Qalltañataki

UNANCHASA, aka pachana jaqejh munañanïsina, cheqpacha amuyasisa, cheqa thakir sarjhatasa, jilan sullkanjama arnaqasa, jan nuwasisa utjañaru wayt'asiñ yati;

UNANCHASA, jaqen walinkañapataki wakisir arunaka armasna, yaqhep jaqejh masinakaparu khuyañ autuyi, mututanakasti, uñatatasisa, wajcha kankañapa atipasna, jan khitirus ajhsarasa, cheq-cheqa qhana arumpi arustatasjhapjhe;

UNANCHASA, jaqen walinkañapataki inoqat arujha arjhatatäñapaw jan jaqe ñanqhachirinakaru ch'ajhwa qalítasna waninchapjhañapataki;

UNANCHASA, taqpacha markanakajh kunti munapjhe ukanaka jikjhatañatakiejh jupanakpacha sumäñat arusthapisipjhañapaw;

UNANCHASA, Mathapit Mayachat Markanakan Arupa taqjhatasna akham markanakajh amuyasi: Taqe mayniwa, chachas warmis, jaqe kankañanísinjha, ch 'amachasisna má ch 'ulla chachjama jaqen walinkañapa jíkjhatañaru wayt'asipjhe;

UNANCHASA, taqe mrakanakajh Matahapit Markanakamp chika akham amtapjhe: sapaqat markanjha aniw jaqejh inaki arknaqatäkaspati; jakañapans yänakapans arjhatatäñapaw;

UNANCHASA, Mathapit Markanakan amuyasitanakapa yatisina khuskat taqpachanipaw wayt'asipjhañapa phoqasiñapataki.

MAYACHAT MARKANAKAJH JACH'A MATHAPIWINAKAPAN JAQEN WALINKAÑAPATAKI INOQAT ARU YATIYI

Taqpacha jaqenaka, ayllunaka, markanaka, aka arunakaru iyau sasna ch'amachasipjhañapaw, isk'alalanakas, wayna tawaqonakas, chuymani jaqenakas, markapan qorpap manqhana yatichatäpjhañapaw. Ukhamarus qorpamarkanakampi jaya markanakampi arusthapisisa taqpacha markanakajh khuskat ch'amachasipjhatapampi alajh toqeru wayt asitapjaniw. 




#Article 16: Khullu (273 words)


Khullu (, ), p'isaqaru uñtasita jisk'pacha suni tuqina utjiri uri uywa. Khulluna k'awnapaxa aski manq'awa.

Khullu uywañasti chhiqhani uywanakawa uka taypina jikxatasi ukhamaxa khullunaka uywaña, askirkipstayaña, mirantayaña, ukata k’awnayañataki aycha, puquyañataqi juk’ampinaka ukhamawa.

Ukhamaraki utjiwa taki kasta khullunaka, Japónica, coreana, faraona ukatxa lassoto ukanakawa utji.

Khullunakana askina jiltasina jakapxañapataki uñjañasawa kawkhankanitixa jach’a utapa lurañatakixa kawksatuqi uñtatäpasa ukhamana askinjama jakapxañapataki.

Khullunakaxa k’awnapa jani qhusqhunïtapata ukata ch’amañchirinïtapata wali munatawa wawanakaru ukhamaraki achachilanakataki ch’amañchi kunatixa mayja suma k’aphinïtapata ukata juk’a chanini alakipasiña.

Uywaña khullunakaxa Europa, África, Asia tuqita jutiriwa, ukanakaxa Phasianidae uka wila masipata jutiriwa, Europea (coturnix coturnix), ukatxa Japón tuqiruwa apatäxi khaya siglo XI, ukaxa uri khullunakampiwa katusipxi ukhamata uywaña khulluru jaqukipsti (Coturnix coturnix japónica), ukanakawa jilpacha aka uraqpacharu aycha ukhamaraki k’awnañapataki mirantatäwa.

Khullunakana janchipasti niya muruqu ukhama uñtatawa qachumpi ukhamaraki urqumpixa maykja mayjawa uñjasi.

Urqunakaxa niya janq’u q’illu, wilänta, uqi ukhama phuyunakaniwa, qachunakaxa niya qhilla ch’iyära mut’irata ukhamawa phuyunakapaxa uñjasi.

Qachu khullunakaxa salla kunka arsuyi ukatxa urqu khullunakaxa wali jaltasjamawa ch’amampi arsuyaraki.

qachunakawa jilpacha jañchini niya 165 g ukhawa, ukatxa urqunakaxa 120 g ukhja jathinirakiwa.

Khullunakaxa mayja kasta uñtäwinakaniwa ukhamaraki uka kastanakaxa pätunka mayani urunakatwa qachütapa urqütapa amuyasispa niya 99% chiqt’asina ukhamaraki tunka paqallquni urunakatwa uñakipasispa niya 15% ukja chiqt’añampi. Urqu khullunakaxa nina kunkaniwa ch’iyäranakampi t’uxt’urata uñtata ukaxa niya puraka ukakamawa manti, ukatxa qachunakaxa wilänta kunkanakaniwa wiñaya jikxatasi.

Aka khullunakasti  taqi kasta t’unkunka mankapxi ukhamarki ch’uxña jath’anaka.

khullunakana k’awnapaxa aski ch’amañchirinaka phuqt’atawa proteínas, vitaminas ukhamaraki minerales ukanakawa achachilanakataki, wawanakataki jilpacha k’umara manq’asipxaspa. 

Taqi kasta k’awnanakawa mayja ch’amañchirinakaxa utji, kunjama uywata manq’ayata ukarjamawa utji, uka mayjt’anakaxa colesterol, aminoácidos, calorías, proteína, grasa, calcio, fósforo, hierro, sodio, potasio, magnesio, ácidos palmíticos, esteárico ukatxa araquidónico ukanakawa k’awnanxa utji.




#Article 17: Qullasïwi (133 words)


Qullasïwix janchi manqha, patxa janchi qullasiñ yatiñawa. 

Qullasiñ quranakax  walt'ataw utji.   Nayrapachax janiw  qulllir tukturanakax utjirikataynati,  uñt'apkarakinasa,  jupanakax  aka  markan wali   sum  quranak  uñt'apxiritayna, sapa  kast   quranaka jupanakatakix wali  wakiskiriritayna.

Aka   urqu   itapallux wali  askiwa laka   t'ijitaki,  almanakataki ukhamarak qhaqsutanakatakisa. Qhaqsutatak qullasiñawa itapall kiyjaña,jayu chhuxu uka  kimsa  wallxtayasaw chaxsusiña.

Aka   qachu  itapallux janiw ancha askikiti armasiyañatakikiw aski, jisk'a wawanakataki. 

Aka kiswaras wali askiwa riwmatismutaki, kayu t'ijitaki, kayu wintu t'ukutaki, ampar t'ukutaki. Qullasiñatakix wallaqitaw umaña.

Qhiya qhiyax askiwa waxt'a lurañataki, usutanakar qullanataki. Wallaqitaw umaña akax uwij t'arwjamawa ukhamarak jinchu tapañatakix apnaqatarakikiwa. 

Ch'iyar lawan ch'illkha akax wali askipuniwa, jikhan usutak qullasiñawa phunta wawalll ch'illkhampi ukat qhiriruw kanktaña ina ina ukampiw jiqhanir lipxatayasiña uqhamaw uka usux chhhaqawayxi.
Janq'u lawan ch'illkha, janqu lawanix askiwa pastayañataki, waxt'a lurañataki kunjamatix sapxiwa wali sum manq'asi uta uywir kuntur mamanixa, sasina.




#Article 18: Tenochtitlan (772 words)


Mijiku-Tenochtitlan (, ), Tenochtitlan ukham uñt'atawa, ukhamarak khaysa Texcoco qutankiwa, Mexico qhirwa uraqina. 20 uru mara t'aqa phaxsin 1325 maran utt'asinitayna, ukhamarak Aztecanakan chikja markapataynawa, kunawsatix q'ara ispañul jaqinakax purinipkatayn ukürkama,1521.

Jichhurunxa Tenochtitlan luratanakax Mejiku chuyma markankapuniwa. Ukhamarak Tenochtitlan Tlatelolco ukampix pä Nahua āltēpetl (markanaka) quta taypin markapxataynawa. 

Tenochtitlan ukax pä Nahuatl  arut jutatayna, mayax tetl (qarqa) yaqhirist nōchtli  (ch'aphin pirasa), ukhamat jupanakpachax ch'aphin pirasaw qarqanak taypin jilaski sasaw yatichasipxiritayna. 

Tenochtitlan uka markax 8-13.5 kilumitrunakataynawa, Texcoco quta inti jalanttuqina. Alayat aynachkamataynawa, alaytuqtixa Taltelolco ukaw jant'anakkamaw puritayna, ukapachanxa uka jant'anakax k'achat k'achat uraqiptaskatayna.   

Markax qutanjam thakhi luratanakanitaynawa, uka thakhinakax alaytuqiru, aynachtuqiru ukhamarak intijalanttuqir mistkiritaynawa. Uka thakhinakax chakanakan luratataynawa, ukhamat umas jan ukax wutinakas ch'usak mistsupxañanakapataki. Ukhamarak uka thakhinakax ums markarux jark'aqarakiritaynawa. Aka markax kayukis jan ukax wutits taqituqirus sarañxamakitaynawa. 

Markarux pä jach'a qhich'anakaw puriniritayna, sapamayax 4 kilumitrutaynawa. Chapultepec ukhatpach umx irpanipxirityana. Uka umax juk'ampis q'umachasiñatak t'axsusiñatakiritaynawa. Umañatakix qullunakat suma jalsu umanak irpanipxiritayna. Jaqinakax uka markanx paykutiw urunx jarisipxiritayna, nämakis jilir irpirix (Moctezuma) pus kutiw urunx jarisiritayna. Ukhamarak janchi jarisiñatakix alinakan saphipampiw jarisipxiritayna, uka alix copalxocotl (Saponaria americana) sutinitaynawa, uka pachparak isinak t'axsuñatakix metl (Agave americana) sat alin saphipampirakiw t'axsusipxiritayna. Juk'ampis marka irpirinakan wilamasinakapamp ukhamarak usur warminakampix temazcalli (jach'a jarisiñ lamanxamataynawa) sat jarisiñ lamanan jarisipxiritayna. 

Markax pusir jaljatänawa; sapa jaljaw 20r jaljasitayna (calpullis, Nahuatl calpōlli); sapa calpulli, jan ukax 'jach'a uta'w thakhinitayna (tlaxilcalli) uñkat uñkatasi. Kimsa jach'a thakhiw markx thiyat thiy mistsüna. Sapamayaw uka qutanjam thakhir uraqir mistsuñatak uñtayäna, Tepeyac, Ixtapalpa, ukhamarak Tlacopan tuqinakaru.  Bernal Díaz del Castillo jaqix uka thakhinakax tunka kawallunjam sarañanakjamanaw sasaw qillqt'awayatayna. Thakhi thiyanakanx quta patxan pankaranakaw wal panqarrantiritayna, quqanakas alinakas achurakiritaynawa. Calpullis jan ukax jach'a utanakax jisk'a jawirjamanakan jaljatataynawa, ukax wutinakan apnaqañapatakitaynawa, ukhamarak chakanakapas lawat lurt'ataraki, uka chakanakax arumax apthapiñaxataynawa. 

Aka mark lurat jamuqanakax Europa markanx Augsburg ukan kahaya 1522 uñacht'ayasitayna.

Sapa calpulli jan ukax jach'a utan qhatupax (tiyanquiztli) utjiritayna, ukhamarak yaqha jach'a qhatuw Tlatelolco ukanx utjatayna – Tenochtitlan kullak markapataynawa. Cortés q'ara jaqix nä pä Salamanca (ispañ markana) markarukaspas ukham amuyatayna, ukatx 60,000 jaqinakas sapür uka markanx qamapkaspax ukham amuyt'atayna. Bernardino de Sahagún jupax  20,000 sapürux ukat 40,000 jaqinakakaspas phunchäw urunakanx ukham amuyarakitayna. Qhatut parlkasinx yaqhawjanakanx wali sum jach'a qhatunakaw Mexico ukanx utjiritayna. 

Marka chikawjanx marka iprtañ utanaka, yupaychañ utanaka, irpirin utanakapaw utachatatayna.  Jach'a palas chikawjanx luqtañatak luratataynawa. Ukhamipanx uka chikawjanx nä 45 jach'a utanakaw utjatayna: Templo Mayor, ukax Aztecan tatitupataynawa, Huitzilopochtli sutini; ukatx Quetzalcoatl utaraki, ukax jallu puriyiritaynawa; tlachtli (t'ixit anatañ uta); Inti uta, Tonatiuh sutini; paka uta, ukax ch'axwirinakan utapa, ukhamarak kamachinak luririnakan utapa ukhamataynawa.

Moctezuma jach'a irpirin utapax 100 utanitaynawa, sapa mä utanx irnaqañan yanapirinakapaw utt'atiritayna. Uka jak'anakanx q'uchuñ utas cuicalli sutin utjarakitaynawa.

Markax wali suma lurt'atapunitaynawa, janiw aliqak kawkharus utachnuqupxirikataynati. Mayni calmimilocatl sutin utjiritayna, jupaw marka utanak utachasipxañanakapatakix iyawsirityana.

Moctezuma II uka irpirin utapanx pä jach'a jamach'inak uywanak uywañ utaw utjatayna. Mayïrixa, paka jamach'inakatakitaynawa, maynïrist yaqha jamach'inakataki, yaqha uywanakampitakitaynawa. Uka utanxa, nä 300 jaqiw uñjapxirityana (manq'ayañataki, pichañataki).  

Ukhamarak uka utapanxa, pankar yapump challwanak uywañ jisk'a qutampiw utjatayna. Umax jayun umamp suma ch'uwa umaw utjatayna. Ukapachpanakax Texcoco, Chapultepec, Huaxtepec ukhamarak Texcotzingo uksanakan utjatayna. 

Tenochtitlan uka markanx kunayman jaqinakaw qamapxatayna: irpirinakax yaqhataynawa (Teteuctin), arkirinakax (pipiltin) yaqharaki, ch'axwirinaka (Cuauhipiltin), markachirinaka (macehualtin), yanapasirinaka (Tlacohtin), ukjarux qamirinaka (Pochteca) jupanakax phuñchawinakan wal manq'anak taqinitak wakichapxiritayna. Utanakapax jakäwinakaparjam utachatarakiritaynawa.  

Tenochtitlan uka markax Mijiku uka markan nayratpach markachirinakapataynawa, 1325 uka maranakan utjnuqasitayna. Uka markachirinakax tatitunakapan yatiyäwinakaparuw arkapxiritayna, kawkinxay mä pakax asiru katjchini, ukawjaruw markax utt'ayatäni, sasin jupanakax sarayasipxatayna. Mexica jupaw ukham samkatayna, ukax Texcoco qutaruw wakt'atayna. Ukan utanak quta patxar utachañ qallantapxatayna. Ukhamat uraqix wañt'añapataki.

Tenochtitlan markax wali jach'a ch'aman markapuniw tukutayna. Uka markax jach'a thakhinakani, alakipanakas aksat uksat saririnaka ukhamaw taqituqir jilantapxatayna. Ukhamat jach'a lamar qutanakans sarantapxiritayna, inas Inkanakampis chikañchasipxchïna, sasaw yaqhip yatxatatanakax sapxi. 

Ukhamaruw ispañul Hernán Cortés sutin q'ara jaqinakax Tenochtitlan uksarux 8 lapak phaxsit, 1519 maran purintapxatayna. Ukapachanx nä 300,000 jaqinakaw ukanx mirantxatayna, ukapachanx uraqpachat wali jach'a markataynawa. Europa markanx Paris, Venice uka markanakjamanaw sasaw yatxatirinakax sapxi. Londres markax ukapachax wali jisk'akitaynawa, phisqha ukch'arutaynaw Tenochtitlan markaxa. Yaqhipanakax inas 350,000, ukha jaqiniskchin sapxiwa. 

Cortés jaqi puritapar katuqañanx pantasipxataynawa. II Moctezuma uka irpirix wali sum q'ara jaqinakarux katuqatayna, janiw jiwayirinakarjam katuqapkataynati. Quetzalcoatl tatitupachaw sasaw katuqapxatayna. Markapanak muytayapxatayna, irpirinak thiy irpapxatayna, ukham katuqapxatayna. 

Tata Cortés jupax qhispillunak irpirin kunkaparux ajuntatayna. Ukhamar ispañul q'ara jaqinakax qurik thaqhapxäna. Tatiturjam uñjasax kunxay Cortesax maychin ukx phuqhapxanawa.

Ukham sum katuqayasisin ch'axwañx qalltawayapxi. Ukhamat Moctezuma irpirirus katuntawayapxaraki.

Cortés jaqix Tenochtitlan markachirinakarux 75 urunakaw manq'at jiwarayäna. Ukhamat ispañul q'ara amuyump mark tukjañataki. Ukjarux ispañul utrak utachsuyasitayna. 

Tenochtitlan uka markax jichhürunakanx laqayar tukuyatawa. Ispañul q'ara jaqinakaw uka markx q'al tukjawayapxatyana, uraq manqhar chhaqtayañkama. 

Ukhat qhipa maranakaruw uka nayra Tenochtitlan markan utanachatanakapx katurasipki. Katurasinsti, allsusin mayamp yatxatirinakaw utjnuqayasipki. 

Jichhürunxa Mijiku markan ispañulan utachatanakapax kawkinkäntix Tenochtitlan taypi utapax ukharuw q'aranakax utachayasipxatayna. 




#Article 19: Waka (206 words)


Waka (), ñuñuri uywa umantaña ñuñu millk'i. Waka millk'itxa kisuwa lurañaxa. 

Waka qalluxz lankhu ch'akaniwa.

Wakaruxa manq'ata awtjpachawa, jachiwa.

Aka wakaxa norte de Holanda uksata jutiri wakarakiwa. Paya kastanakarakiwa utjaraki: Frisón Holandés ukhamaraki Holstein Friesian wakanaka.

Kunatixa aka Holstein Friesian wakaxa (Americano) ukhamarakiwa kawkintixa aka wakanakaxa qhirwa uraqinakakiraki jakasiraki. Junt’utuqinakanxa aka uywa uywañatakixa wakichañarakispawa.

Aka wakaxa walja millk’i ch’awaña wakarakiwa, kawkintixa maya awila wakaxa niya 650 Kilunaka ukha jathinirakispawa. Ukhamaraki, alzada ukapaxa 1.50 mitrunaka ukch’araki, janchipaxa askinjama ut’ayatarakiwa, ñuñupaxa wali suma ut’ayatarakiwa ukhamaraki wali achkatatarakiwa.

T’arwapana samipaxa janq’unpita ch’iyarampitarakiwa. Awisanakaxa wilampita janq’umpita wakanakasa utjarakiwa. 

Aka wakaxa khaya Suiza markata jutiri wakarakiwa, kawkintixa aka wakaxa payiri walt’ata millk’i ch’awaña waka ukhama uñt’atarakiwa.

Aka wakaxa ch´umphiwa kayu ukhamaraki nasa, jinchu ukhaxa janq´urakiwa. Awila wakanakaxa 500 – 650 ukha jathinakanirakiwa. Ukhamata, walja millk´i churaraki. Urqu achachi wakanakaxa 800 – 1000 kg ukha jathinipxarakiwa chacha ch´ullqhi suma wakanakapxarakiwa. Millk´ini ch´isllipaxa 5.5%  ukharakiwa.

Wawanakapaxa jasakiwa jilasipxaraki. Ukhamaraki, ankuta wakanakaxa 10 phaxsiniwa niya katusiña munampxi.

P’iqipaxa niya t’alphjamarakiwa niya jach’pacha parani mukhiiñapaxa jach’anakarakiwa. Nayranakapaxa jach’anakarakiwa nasa inawisa chiqakirakiwa jinchunakapaxa tantiyunakakirakiwa niya wali p’ikhuki p’ikhukirakiwa uñanaqasiraki. Waxranakapaxa tantiyunakakirakiwa awisanakaxa janq’u ch’iyara phuntaninakarakiwa, anqaxaru uñtatarakiwa.

Pardo Suizo (marrón) niya qhanata ch’amakaru; nasapaxa ch’iyart’asitarakiwa; laxrapa, wich’inkhapa. Ukhamaraki, sillunakapaxa ch’iyaranakarakiwa.

Valerio, D. (2008). Ganado Lechero. Ecuador.




#Article 20: Iwija (510 words)


Iwija () ñuñuri, iwija millk'itxa kisuwa lurañaxa. Iwijasti uta uywaraki.

Iwija aycha kanka sumawa. Iwijanakaxa ch'ixa samiri t'awranipxatawa. Iwija ch'ankata sawuta ikiñana aski junt'uchasixa.

Criollo iwijanakaxa español jaqinakana yaqhachawi maranakanwa khaysa Peru markata apantanipxatayna ukhamaraki aka criollo iwijanakaxa islas del archipiélago de Chiloé uksana yaqhachata uñjasipxarakitayna. Uñacht’ayasirakiwa alta heterocigosidad ukhamaraki alta endogamia kuñalaykutixa walja jisk’a tamanakawa aka jach’a tamanxa utjaraki, kipkarakiwa walja kasta uñacha kipka kasta jatha uñaqta.

kuna pachati jaqixa jupataki aski uywa uywaña qalltkixa uka kipkarakiwa uywana k’umara jakañapataki llakiñsa qalltaraki. jichhurunakanaxa uywa awatirinakatakixa  jisk’a laq’u usunakawa maya jawq’antawina  ukhamaraki jawq’antawikiskiwa, ukhamakipansa uywa mirarayaña tuqinxa kasta thakhinakawa uñstaski, ukhamarakiwa machjayïri kasta qullanaka pachparaki jaxu qulla wakiyatanakawa uka jisk’a laq’unaka tukjañatakixa apnaqata sasawa saraki.

Patapampanakana jilpacha utjatapa

Jupanakaxa sarakiwa, pachana jani walt’äwipaxa juyphi, chhijhhi, waña pacha ukhama utjipana yapuchawinakaxa jilpacha jani utjkiti ukhamäkipanwa uywa uywañaxa utji ukhamanwa wila masinakaxa amuyasipxi uka uywañanakaxa.

Qullasuyu markanxa uwijaxa 10 millones ukja uywarakiwa uywasiraki. Uywa yäparu awatiña uraqinakaxa jisk’thapiyatawa yaqha uywa awatirinaka utjipana sasawa yatxatirixa qhanañchi

Thaya uraqinxa aknïri ajalla jach’a suyunakanwa Oruro, Potosí, La Paz y Cochabamba, uraqisa, uywa manq’asa utji ukhamaraki 6.614.358 ukkha uwija uywarakiwa mirayata. Akasti 86.72% ukja uwijarakiwa markasana utjatapa uñacht’ayi. Ch’uqi yapu suyu markanxa 32.25%, Oruro ukanxa 20.09%, Potosí ukansti 18.52%  ukhamaraki Cochabamba suyunxa 15.86% ukhawa sapa markana.

Iwijanakaxa usuxata uñakipawinxa yaqhakasta uñacht’ayi, janiwa usunakanakxa  jani ukasti jisk’a laq’unakampisa jank’akirakiwa piykatayasipxaspa. Aka uywanakaxa kamillu lap’a usutaki ukhamaraki janchi manqhi usunakatakisa wali llajllapxiwa taqi jakawipana, qalluki ukjata ankutkama ukhamaraki qachunakaxa  niya qalluchaña jak’aki ukjanaka ukawa wakisi sumpacha qhanañchaña sasawa  

Iwijaxa mä ñunuri uywawa, kayupanakaxa silluru  tukuyi. Mä  k’anuri uywawa,  kunatixa pusiru jaljatawa.

Iwijanakana janchipaxa t’arwaniwa, ukhamaraki yakhipa kasta iwijanakaxa janiwa t’arwanikarakiti sasispawa karakul ukhamaraki awasi uka iwijanakawa jani tharwanikiti.

Iwijatja millk’iwa (ch’awasi), ukhamaraki aycha, liph’ichi ukhamaraki th’arwa. Ukhamaraki millk’itxa lurasispawa qisu ukhamaraki chiqakiwa millki masispa.

Iwijaxa mä uywa chhixi manqiri uywawa  manqiriwa layulayu  alfalfa ukakasta pastunaka kunatixa kasta kasta uywanakawa taqi kasta pastunaka manqi wakanakasti  jachha pastunakakiwa manqaphi iwijanakasti jiskha pastunakakirakiwa manqaphi.

Iwijanakaxa pxisqa pxaxsiwa walqixa mä wawanispawa ukhamaraki payaspawa  mä maranxa pä kutiwa wawachaspa diciembre pxaxsina ukhamaraki marzo pxaxsina.

Qachu iwijaxa wawaparu ñuñuyiwa kimsa pxaxsi uka pachanwa iwija wawaja ñuñu thaqaqti 

Iwija uywawinxa ina iwijakisa ukawa uñtapatjamxa qunt’ayata uñacht’ayañataki, ukhamarakiwa Churra jani ukaxa  manchega uka kasta iwijata jutirimpiwa sumaptayata ukasti janq’u janchini jaqinakaxa purinipkatayna uka pachawa Bolivia markaru apanipxatayna. Aka tama uywanakaxa, phisqa pataka maranakata aksaru thaya samanani uraqina  qamasinxa, aka kasta nuraqinakanxa jakawipxa wali suma jichuntawi jikxatapxaraki, ukhamarakiwa qalluchañansa miratataraki, ukihamarakiwa pisi ch’amañchïri ina jichhunaka quranaka manq’asinsa aychapxa suma lik’intayi sasawa saraki.

Taqi kasta iwijanakawa utji aka pachanxa millki churayirinaka ukhamaraki aycha churayirinaka ukatxa tharwa jilayirinaka ukhamawa utji 

Sunituqina ukhamaraki qhirwatuqinsa walja jaqinakawa uwija apnaqawita uñacht’ayata, ukasti maya aski thakhiwa jupanakana jakawipanxa  kunatti (t’arwa, aycha, millk’i ukhamaraki lip’ichi) ukanakawa qullqi katuqasiña churi, juk’ampisa manq’awipanakarusa phuqañcharaki.  

Kapsuña

Iwija tamana jani walt’äwinaka jani utjañapatakixa urqunakaruxa kaparxañawa ukhamana aycha churirinakaxa utjañapataki, jani walt’awixa jisk’pacha kapsutaxa janirakiwa makhi jiltkiti, maya tuqitxa manso iwijanakarakiwa tukuwayxi mayninakaxa kikipakïxapxiwa.

T’awra   yawiña

Yawirata   t’arwanakaxa   kunaymana    p’itañanakatakiwa wakiyatäxi ukhamaraki aljañanakasa utjarakiwa. Pacajes Suyunxa sapa marawa sapa iwijanakata mä libra ukja yawirapxi ukhamraki jila.  




#Article 21: Piruw yarawi nasyunal (141 words)


Piruw yarawi nasyunal (),  Piruw (1821).

Jaylliphust'a: José Bernardo Alcedo

Qillqa: José de la Torre Ugarte

  

  

  

  

  

    

  

 
Demetrio Tupah Yupankip t'ikrasqan

Qispisqañam kachkanchik
ñawpaq kananchik wiñaypaq,
ñawpaqtaraq pakachun
wach'inta Intinchik pakachun
Sayasunmi ñuqanchik chiqapta
Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa (3 kuti)

Achka watam piruwanu sarusqa,
qillay waskhata aysapurqan
kamallisqa millay kawsayriyman
achka watam,
unay watam
achka watam ch'inpi llakirqan
Chay chayllapim willka qaparimuy,
qispiriypi k'ancharikamun
rikch'ariymi llapapaq kamakun.
sarunchasqan, sarunchasqan
sarurchasqan qispiyta yallin
saruchasqan qispiyta yallin
qispiyta yallin   

Huk runap t'ikrasqan (Traducción de otra persona)

Qispichisqam kanchik wiñaypaq
Kananchik wiñaypaq
Ñawpaqtaqa k'anchanta pakachun
K'anchanta inti
Pisisun willkachasqa munayman
Hanaqchan llaqtanchismi wiñayman
Pisisun willkachasqa munayman
Hanaqchan llaqtanchis wiñayman

Llaqta runam unay wata mat'isqa
Takyachaqnin waskharta aysarqan
Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi
Unay pachan unay pachan
Unay pachan phutikuq ch'inlla
Willka qapariynin ñak'aymanta
Qispiy qucha patapi uyarikun
Ñakay warmakayninta chhapchirispan
K'umuchisqa k'umuchisqa
K'umuchisqa mat'inta huqarin
Mat'inta huqarin






#Article 23: Altu pata (507 words)


Altupata markax Chuqiyapu jach'a suyu uksa sapa markankakiwa, Qullasuyunx inti jalanta (Oeste) 4.000msnm ukxan jikxatasi,  qhirwa uraqin ukhamarak metropolitana La Paz markatx noroeste uksankiwa, ukat aka (2010) maranx 1.184.942 ukha markachirinakaniwa. Jacha Yatiqañ Universidad Pública de el Alto ukax  yatiqirinakatak askiwa.  Aeropuerto Internacional El Alto y el Comando de la Fuerza Aérea Boliviana ukas Altu patamarkankarakiwa.  Walja jisk’a aljasiw qhathunakaw utji, markanx 5600 impresanaka fawrikanaka ukatx khusu uma utjayañanakaw utji, jach’a markat yänak ukhamark materia prima apayañchiqawjarakiwa. Altu pata markax orquesta sinfónica, museo, yaqha instituciones culturales ukanaknirakiwa.
Altupatarux patatuqinakat jakaw jikjatañatakix mantanipxi, ukjam mantanjapxataplaykux kipka municipio nixiwa,  machaq utanakat ukhamarak nayra utanakat mä machaq jach’a uñstiri markjam uñt’atawa
 

Nayra yatxatawi Uñt’at jisk’a qamawinakan Qulqituqi Yatiyawinaka Pacha Sarawi  Uñakipt’awi  Uñxatapxarakima Yaqhanakamp chikañcht’ata  Nayra yatxatawi Altu patamarkax chiqpachans  mä istañchhakinwa  ukatsti wali jach’aruw jilatatawayxi, 6 uru achuqa phaxsin  1985 uka maranw (sección de provincia) uñt’ayasiwayi, ukxarusti 26 uru sata qallta phaxsinwa 1986 uka maran jach’a marka sutimpirakiw uñt’ayasiwayi.

Taypi sata  phaxsin 2003 maran Altu patamarkax Khusu umat ch’axwirinakjam uñt’atawa, khititi Gonzalo Sánchez de Lozada    uka maran p’iqinchirin  sataparjamaw 70 jiwatanakax utjawayi, ukatx 17 uru taypi sata phaxsin uka pachapa maran p’iqinchawipx jaytanukuwayxi. Nayrïr unxtasir tamanakax  akanakawa: FEJUVE  (Federación de Juntas Vecinales)   COR (Central Obrera Regional).
Uñt’atat jisk’a qamawinaka

Altu  patamarka, Av. Juan Pablo II  uksat uñjasax illimanix uñstiwa 
Aka altu patan  aski  jisk’a makanakapax akanakawa: Ciudad Satélite (empleados públicos ukanakarakiw ukan qamasipxi), Villa Exaltación, Villa Adela (empleados de las FF.AA ukanakarakiw uksa tuqin qamasipxi.), 1ro de Mayo (fabriles irnaqt’irinakaw uksa tuqin qamasipxaraki), Villa Alemania, Villa Dolores, El Kenko, Alto Lima, Senkata, Nuevos Horizontes, Mercedario, Kollpani, Villa Ingavi, German Bush, Ballivian y Rio Seco.

Altu patankir markachirinax apnaqapxi  ukhamarak  irnaqt’ayapxi  uka pachpanqir qulqi.
Altu patamarkax  nayrar sartir markawa, manqañ aljawimp ukat isi ch’ukutamp ukhamarak  anqax markat thantha isi aljañanakampiw sarnaqapxi. UKampis qhatunakax wali askiw altu parata markatakixa.  sañani 16 de julio qhatux willka uru ukhamarak samarañ urun aljapxi, ukan x mä saruntat turnillut ukampis machaq uñstir k’añaskunak jikxatsnaxa. Ukampirus uraqinaka, utanaka, ukhamarak ceja qhathu. Ukampinsa Ceja tuqin  machañ utanaka, jan wali utanaka, t’una wartatanaka  ukatx  walja lunthatanakaw uñjasi. Ukanakaw aka machaq markar  jan walt’ayi .

Yatiyawinakata Altu pata markankir aski yatiyawinakapax akirinakawa:
Televisión TV Norte, Canal 57 CVC
Radios Radio Integración, Radio Majestad (El Alto), Radio Pachamama, Radio Fejuve
Prensa El Alteño

Pacha Alto patat  uñtasax  Huayna Potosí qullux  thiyat uñsti 
Marpachaw  pachax sinti thaya, janiw  junt’u pachans 17°C purkiti. Ukampins juyphi pacha willjtanakanx wali thayawa, ukampis qhirwa tuqinakatx sinti thayaniraki.
 
SarawiAka markan  markachirinakax kunayman sarawinipxiwa, jupanakax taqikast yaqawinakaruw arkapxi; sisnawa: Tatakuranakaru,(Católicos), ukhamaraki kunayman yupaychawinaka ukampis yaqhipanakax    achachilanakaru, Pachamamaru waxt’asipxi.  “16 de Julio” uka uruxa, kunayman thuqt’awinakamp wali jach’a jikthaptawix utji, ukanx suma uñt’at thuquyir tukirinaka,thuqurinakaw wal  jach’añchayapxi, mä  jach’a tam thuqurix uñt’atawa, Chacaltaya 91.7 ukanx waranq pusipatakan thuquriw utji. Uka urutakix kunayman aljasirinaka, thuqurinaka ukhamarak thuquñ is ch’ukurinakax marpachaw wal wakichasipx aka thuquw  jach’anchañataki. Aka markanx utjarakiwa, “ Museo de Arte Antonio Paredes Candía , La Escuela Municipal de Arte”, ukanx wawanakaw munañaparjam kunayman yatxatapxi; jisnawa, Danza Clásica, Danza Folklórica, Artes Plásticas, Artes escénicas, Música Clásica ukhamarak Cinematografía. 

Uñakipt’awi1.   




#Article 24: Carlos Gardel (121 words)


Charles Romuald Gardès, Carlos Romualdo Gardel, chacha (* Toulouse, Phransiya, 1890 mara 11 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Medellín, 1935 mara 24 uru Juyphi phaxsin yuriwi),  jacha marka q'uchu arsuyaña.

Awki: ?, Takya: Berthe Gardés. 

Artículo principal: Gardel piliculanaka

Flor de durazno

Pilikula muda

Encuadre de canciones

Se trata de 10 cortometrajes.

Las luces de Buenos Aires

Espérame (en créditos figura como Esperáme)

Subtitulada en su momento como: Andanzas de un criollo en España

La casa es seria

Melodía de arrabal

Cuesta abajo

Fue la mejor película hablada en castellano hasta entonces producida por un estudio de Hollywood.

El Tango de Broadway

Cazadores de estrellas

Título en inglés: The big broadcast of 1936.

El día que me quieras

Tango bar




#Article 25: Apthapi (153 words)


Aphatapixa mä sarawiwa taqi ayllunakana, ukjamaraki taqi markanakana. Apthapixa, “apthapiña ” sañ muni. Ukax achunak, achu phayatanak apthapiña, jan ukasti manq’a achunak  apthapiña. Aka sarawisti nayra achachilanakatpachpunwa jutatayna. Jichhurunakansa uka pachpaw sarayataski. Apthapi sarawix uñt’atawa aka aymara sarawinakana.

Pata markanakan jakasirinakax  kuna achunaktix achuyapki  ukanakwa apthapipxi. Ukjamaraki, kuna uywanaktix uywapki  uka chichinakrakwa apthapipxi. Taqiwjansa uka manq’anakax mayj mayjawa, kunatix mawjanx achki uka manq’anakpunwa apanipxi. Ukjamatwa, aka pata thaya uraqinakanxa, akniri manq’anakwa jumaxa maqt’asma: jawas phusphu jan ukasti jawas mut’i, kanka, ch’uñu phuti, qhati, jallpa wayk’a, kaya, tunta, qarwa kanka, k’awna phuti, k’awna thixita, kisu,  juk’ampinaka. Kunay mayninxa utjchi ukpun apthapirux apanipxi. n.n  

Maysatsti, khaysa qhirwawjanakanxa, ukapachparakiw apthapxa lurapxi, ukasti “wayk’asi ” sutini uñt’atawa. Ukapachparakikiwa kuntix jupanakax achuyapki ukrakik apanipxi.
 
Kunawsatixa apthapix utjkixa, ukanxa maynita maynikama aruskipt’añaw utji. Taqi lup’iwinakas maynit maynikam aruskipt’atawa. Taqi jilir kullakanakas jilanakas,waynanakas, tawaqunakas walpun aruskipapxi.  Ukjamarak,  jisk’a lalanakas nayraqatpunwa manq’a irtasirix sarantapxi, ukjamarus jupanakax taqi aka sarawinakxa yatintasipkarakiwa chikachasisaxa.




#Article 26: Tupak katari (254 words)


Julián Apaza Nina, jupax Tupak Katari, Katari janukasti Qatari sutimpi uñt’atataynawa (Ayo Ayo, suyu Sica Sica, 1750 – Chuqi Yapu, 15 uru Awti phaxsin aka 1781) aymara jupasti walpunrak ch’axwawayatayna khaya q’aranaktuqi Alto Piruwuksana (), Bartolina Sisakullakampchikt’ata. 

Janira uka ch’axwawinak qalltkasasti jupax tata kuranakar yanaparitaynawa, ukjamarus t’anta luriri ukjamataynawa.

Aka Tupak Katari sutipsti pä sutitwa apthapitäna Tupaq Amaru II; maysatsti Tomás Katari Chayantan irptiripa.

Tupak Katari jilasti pusitunk waranqh jaqinakwa jawsthapitayna ukjamatwa Ch’uqiyapu markarux muyuntapxatayna (jichhaxa La Pazsutinixiwa), paykutiw muyuntapxatayna 1781, nayririnsti pallapallanakax tuwaqasipxataynawa.

Qhipirinsti Andrés Tupaq Amaru jilax Tupak Katariruw mayacht’asitayna, ukjamatwa wali purapat ch’amañchasipxatayna. Maysatsti pallapallanakamp jan ukax uñisir jaqinakaw uka mayacht’awxa tukjayapxatayna, ukjamata jiwayañataki.

Tupak Katari, Tomas Amaru jilanakaxa patak mayan urunakaw Ch’uqiyapu marakarux muyuntapxatayna, khaya 13 uru marzo phaxsit saraqatata 1781, pallapallanakax ukjam uñjasax Buenos aires markat juk’amp pallapallanakx aptayanipxarakitayna. Tata virrey Agustín de Jáuregüi jupax sumat askichxapxañäni sasaw sallqantañ munatäna, ukjamipansti janirakiw Tupak Katari jilax jayskataynati, ukjamatwa Achacachi markar purisin juk’amp ch’amañchasiriw saratayna. Yaqha jaqinakpachpaw ukjam uñjasax pallapallanakar awiskatapxatayna, ukjamipansti khaya 9 uru noviembre phaxsit saraqataruw 1781 marana, q’ara español jaqinakax katuntawayapxatayna. 
Ukjam katuntasasti walrak t’aqhisiyapxatayna, suxta urunakaw walpun nuwsupxatayna, taksupxatayna, ukjatwa pusi qaqilunakaru chinkatapxatayna. Ukatsijanchipxa aksar uksaruw jakaskir ch’iyanuqupxatayna. Ukjam ch’iyanuqusasti Qullasuyu markan jakirinakarurakiw taqituqin uñachayapxatayna, jani mayampis khitis “sartasipxañanakapataki jupanak tuqi”. P’iqipasti khaysa K’iliK’ili (La Paz)tuqinkaskiwa, amparapasti khaysa Ayo Ayo tuqina, Ch’iqa amparapasti khaysa Achacachituqina; kupi charapasti khaysa Chulumani tuqina, ukjamaraki ch’iqa charapasti khaysa Caquiaviri tuqinraki, lluqupasti khä Radio San Gabriel tuqiwjana.

Tupak Kataristi janira jiwkasinxa wali jach’atpunwa art’asiwayatayna, sasina: 

 Naya saparukiw jiwayapxitataxa nayxarusti, waranqha, waranqhanakaw kutt'anipxani...




#Article 27: Pukarani (331 words)


Pukaran markaxa, Los Andes jisk'a suyu La Paz- Bolivia uksankiwa,  Chukiyaw markat pusi tunka llätunk tupu sarañanw jikxatasi. Pukarani markan sutipaxa, Pukara uka arut jutiriwa, ukatx –ni uka k’ila arsump jaqkatatawa, jall ukhamat Pukarani sat sutimp sutinchata, utt’asiwipa:  Pukaran markax pä tunka pusini uru lapaka phaxsit saraqkipan llätunk waranqa llätunk pataka llätunk paqalqun maran utt’asiwayatayna. Khaysa Provincia Los Andes tuqinx nayarïr (municipio)  utt’atarakiwa. Maysatx “Ciudad deportiva de Pucarani” sutimp uñt’atawa; uka pachpankarakiw  jach’a thakhi Autódromo, ukanx atipt’asir jisk’a k’añaskunakarakiw wali atipt’asis jaltañ atipxi.

Uka markan irpirinakapax junta de vecinos jas ukanakan irpjarutarakiwa, jilïr p’iqinchiri, arkir p’iqinchiri, qilqir p’iqinchiri, saraw anataw p’iqinchiri, qulqi katuri ukharusti yatiyirinakamp kunaw uka markx irpxarupxi.

Jiskjatäwirjamax niya paqalq waranq jaqinakaw utji, ukax Chukiyaw markan qamasirinakampach  jakthapitawa.

Pukaran markanx kimsa plasaw utji, nayriri plasanx Alcaldía, Iglesia “San José de Pucarani”, Distrital de Educación ukanakaw jikjatasi. Utanakapax ladrilluta, aduwita calaminata ukjam lurt’atawa.

Uka markanx “José Salmon Ballivian” sutini mä jisk’a yatiqañ utaw utji, ukanx  nayrir t’aqat phisqhir t’aqakamaw yatintapxi, ukatsti “Franz Tamayo” yatiqañ utanx bachillir mistuñkamaw yatiqapxaraki, ukatx C.E.A. yatiqañ utas utjarakiwa; ukampirus mä jach’a yatiqañ uta U.A.C. “Universidad  Católica” ukas utjarakiwa, ukanx Carrera de Enfermería uka yatichwa yatintapxi, jall uka sapa carrerakiw utjaraki; ukarusti may may procincianakatwa yatiqirix purt’apxi.

Mä qullayasiñ utaw utji “Hospital Ayni de Pucarani” sat sutinchata, ukarux may may ayllunakatw kunayman usutanakax uñjt’ayasir purt’apxi, ukatx askinjam uñjt’atapxarakiwa.

Uka markanx ch’uqi, jupha, siwara, tiriwu ukanakw achuyapxi, yaqhip maranakax askinjamaw achuraki, ukat yaqhip maranakax janirakiw askinjam achkiti, taqi uka yapunakx qullu k’uchunakaruw yapucht’asipxaraki.

Pukarani markanx waka, iwija, khuchhi, wallpa, wank’u uywanakw uywasipxi, jilpachax wakanakw uywapxi, ukatx lichi achuyapxi ukx aljasipxiwa.

Uka markanx “Remedios” mamitaruw mä jach’a phunchhäwimp amtapxi, uka markat Chukiyaw markar jakasir jutapk uka jil kullakanakax kunayman thuqhuwinakampiw ukar thuqt’asir  sarañ yatipxi, uka phunchäwix lapaka phaxsin amtasitaraki, kurmüru urut atüru urukamaw jach’anchayañ atipxi.

Saräwipax sapa mara pä tunka mayani uru mara t’aqa phaxsinw apasiraki, Antaña Qulluruw pusi willjtatpach willka qhana katuqirix sarapxiri, ukatx mä jach’a wilanchampiw Pachamamar waxt’añatak phuqhapxiri,; ukhamat uka marax achunakas wali suma achuñapataki.




#Article 28: José de la Riva Agüero (120 words)


José de la Riva Agüero y Sánchez Boquete (* Lima, 1783 mara 3 uru Llamayu phaxsin yuritayna - † Lima, 1858 mara 21 uru Llamayu phaxsin yuriwi),  jacha marka militar  anakithiri. Piruw Prisidinti (1823)

Awki: José de la Riva Agüero y Basso della Rovere; Tayka: María Josefa Sánchez-Boquete y Román de Aulestia.Warmi: Carolina Arnodina de Looz-Coswaren.Yuqanaka: José Carlos Fulgencio Pedro Regalado de la Riva Agüero y Looz Corswarem (* 1827); Carolina Xaviera Nicolasa Josefina de la Riva Agüero y Looz Corswarem (* 1829); Carlos Manuel Alfonso de la Riva Agüero y Looz Corswarem (* 1831); Alfonso Octavio Luis Manuel de la Riva Agüero y Looz Corswarem (* 1834); Andrés Manuel Severino de la Riva Agüero y Looz Corswarem (* 1837).




#Article 29: Qalamarka Ayllu (385 words)


Nayra Qalamark ayllux 1910 maran suxta jaqimpikiw chhijnuqasiwayatayna. Ukatx markjamax pusi jak’apur ayllunakampiw utt’ayasiwayxatayna. Chukiyaw jach’a markatx Qalamarkax janirakiw wali jayankkiti. Nayrapachax uksar sarañatakix janiw kuna jisk’a kañaskunakas utjirïkänt sapxiwa. Ukjamïpanx Qalamarkan jakasirinakax q’ipinakapx qala kayutkamakw khumnaqapxirïtayna.

Uka maranakax munañan wiraxuchanakakiw taqpach uraqinakats yatipxirïn sapxiwa. Ayllun jakasirinakax janiw mä jisk’a uraqinipkataynasa. Jupanakax jach’a wiraxuchhanakatakikiw irnaqapxirïtayna. Chiqansa, q’aranakax janiw aymaranakan kun yatiqañanakaps munapxirïkataynati. Jupanakakakiw wali yatiñanipxirïtayna. Maysatxa, ayllunkirinakax janiw tata (Dios)-ar yupaychañx jatipxirikataynati, jupanakax mayja iyawsäwinïxataynawa.

Qhipa maranakatx jupanakax jilïr irpirinaks mayamp utt’ayasxapxarakitaynawa. Ukatx jisk’a yatiqañ utaru kunaw uñan qillqañ yatiqañatak sarxapxarakitayna.

Ukampins, janiw jach’a yatiqañ utanakarux wayn tawaqunakax mantañ atipkänti, kunati ukapachanakanx sinti jisk’achasiñanakaw utjirïna sapxarakiwa.

Ukatx kunayman may may saräwinakaw utjirïtayna, sañäni: tatirur yupaychaña, waxt’äwinaka, juyra apthapïwinaka, uka pachparak walja phunchhäwinaka. Maysatuqitx tatitur iyawsirinakax jan iyawskän ukanakarux walpin uñisipxirïtayna. Ukjamïpan jupanakax jayp’unakakiw alaxpach awkir jach’anchañatakix tantachasipxirïtayna.

Jichhax jupanakax sapa maraw mark irpirinakapx chhijllasxapxi. Uka mark irpirinakax jilaqata, mallku, yapu qamani, yatichäw irpiri, ukat juk’ampinakampi, jilaqatast ch’utuquni, lluch’uni, punchuni, chalani, jacha jawq’añani, ch’uspani, wayit pantalunani, ukat wiskhun kunarakiwa. Warmisti ch’utuquni, away jathapt’ata, iwij pullirani, wiskhuni ukatx istallan kunarakiwa. Maynïrinakasti, ukapachparakiw nayrïr irpirjam isthapisipxi ukampins jan jach’a jawq’añanikipxiwa. Taqi jupanakax saräwiparjamaw kunayman luräwinaks phuqhayapxi. Ukjamatw Qalamarkan saräwinakapx wali sumanjan laqanchayapxi.

Uka pachparakiwa, uka markanx kunayman achunakax achu. Jisnawa: ch’uqi, apilla, ulluku, isaña, jawasa, yarana, jupha, qañawa, awina kuna. Uka juyranakax maykutikiw maran churi kunati ukawjanx sapa maraw juyphi. Taqi ukanakampiw jupanakax jakasipxi. Ukatx lakan phaxsinx qhipha maranx suma achunak utjañapatak pachamamaruw mä waxt’awtuq luqtapxaraki.

Maysatx Qalamark ayllunx may may uywanakarakiw utji. Askpachapinix waka, iwisa, khuchhi, qalakayu, limachu ukat wank’u kun uywapxi. Uka uywanakax siwara, chhuxlla, alfa manq’apxaraki.

Ukampirus aka qhipha maranakanx wakak jil uywxapxi, kunati maynirinakax janiw qachu wakanakjam lich churapkiti.

Qalamarkanx phunchhäwinakax sapa maraw phuqhasi, jilpachapinix anatana, willkakut phaxsina, jallu qalt phaxsina, ukat juk’ampinakana. Uka phunchhäwinakanx kunayman thuqhüwinakw uñancht’ayapxi: siku, musiñara, lakita ukat yaqhanakampi.

Ukjam kunayman tuqit uñakipt’asaxa, akjamaruw tukt’aytan; Janiw kunas wiñayäkiti, akapachanx taqikunas tukusirikiwa. Nayrax Callamarkankirinakax t’aqhisiñankapxirïtaynawa, ukat taqi ukanakax jichhürunakanx janiw utxiti. Ukampinsa, aka qilqt’äwinx kimsa jan walt’äwinakaw uñstawayi; nayraqata, janiw jupha, qañawa, muti ukanakax sum achxiti. Juk’a juk’akiw utxi. Payïri, nayra utanakax juk’at juk’at chhaqtaski. Marat maratxam ladrillut pirqan calaminamp utachxatat utanakaw uñstxi. Qhiphïri, wayn tawaqunakax Castillanutak aruskipt’añ munxapxi, aymarat arsuñ p’inqasxapxakiwa. Jall ukatpï, taqi ukanak jik’arachuyañatakix aka tuqit qilqt’awaytanxa.
Ukjamakiw Qalamark sarnaqäwipat mä juk’ amuyt’awaytan. Akat qhiphanakaruw juk’amp sum chiqancht’xañäni.




#Article 30: Eliodoro Camacho Suarez jisk'a suyu (254 words)


 

Uraqipax thaya pata tuqin jikxatasi. 
Jichhax 3170 metros ukxankarakiw lamar qutatxa. 
Qurpasirakiw Perú jach'a markampi.  Chukiyaw markat khayakamax kimsa urut pusi urakamaw mä k'añaskux purixa.

Markanakapax aknïrinakawa: Puerto Acosta, Mocomoco, Italaque, Carabuco, Chaguaya, Escoma, Umanata, Wilaqala, Pacobamba, Chiñaya.

Camachonkir jaqinakax yapu yapuchasa, uywa uywasa ukat sawutanakamp ukhamaw jakapxi.Ukat janirakiw taqpach provinciax ukhama thayäkiti, jan ukax mä chiqax qhirwa uraqirakiwa. Aka chiqankir markachirinakax jilpachax tunqu yapuchasa, muxsa achunak satasa ukhamaw sapa mara qamapxaraki. Ukat urasax yukaliktu quqanak khuchusaw jakapxarakixa.

Suyu Camachox chhixnuqt'awayiw yanqha ñaxu jaqinakan purinitapata. Nayra pachax aka suyunx chhijnuqatapxanwa, qulliris may saraksnawa QULLA jupanakax arusipxanw Pukina Aru, ukhamarux wali aytatapxarakinwa. Inka Pachanxa QULLA suyuruxa QULLASUYUMPIW chhijnuqt'awayapxi, ukataw sapxana qullasuyu. Niy ñaxu yaqinakan chhijnuqtatapatxa, aka qullasuyuruxa kimsaruw jaljapxi ukanakax akham Satawa: QULLA, HATUN QULLA y PAUCAR QULLA, ukhaman askinjam ñaxu jaqinakax irpxaruñapataki.

Punchäwinakapax kunaymanwa: Wituku, awki awki, choqila, ch'ixi q'ara, ukat juka'mpinaka,  tarqa, musiñu, pinkillu, siku. Jichha phunchäwinakax mocololo, mollo, morenada ukat juk'ampinaka.

Aka tuqitx kunjamäkitix saqha markanakanx uka pachpakirakikiwa. Jilpachax wali jayanakat satiqirinakax sarapxixa. Yaqhipanakax siklunakat jalapxaraki. 

Irpirinakax payar jalanuqatawa: Mayïrix yatichäwxat irpirinakawa, jupanakaw pusiniwa: Amawt'a, Comisario,  Payïrix pachpa markatarakiwa, jupanakax aknïrinakawa: Strio.General, JUsticia, Relación, Secretario.

Khaya suyurux aka qhipa maranakan kunayman k'añaskunakaw Chukiyaw markat sarapxaraki, ukampirus janiw jaya chiqanakarux sapa uru k'añaskux utjkarakiti, ukat markachirinakax Qarwanakata,Qala kayunakata ukhamarak kawallunakata sarapxaraki, ukampirus taqi layanakarux (Regiones) kayukiw purintapxi.

Mocomoco marka, Italaque ukachiqanakaw nayra jisk'a markanakaxa, ukataw wali uñt'ataxa. Ukat aka suyunx yaqha chiqanakax utjarakiwa: Such'in jawira, Qachu Quta, Urqu Quta, Tawarquta, ukat juk'ampinakawa. Uka chiqanar purt'irinakax wali muspharatapuniw jikxatasipxi, kunalaykutix kunayman nayra siwsäwinakaw utjixa.




#Article 31: Manku Capak jisk'a suyu (145 words)


Manco Kapac, Aka provinciax  Chukiyawu Markan jitxatasi, ukhamarus Peru markampirakiw qurpasi, jaqinakapax jayu yapuchas, uywa uywachas ukhamarak challw katus jakasipxi. aka provinciax mä jach'a qutataypikiwa, akatuqirux jach'a warkunakat k'añaskunakas, jaqinakas apkatatarakiwa.
Manco Kapax suyx kimsa municipios ukjaniwa: Quta qhawañ (Copacabana) municipio, Tikina (Tiquina)municipio, ukatx Tituyupanki (Titoyupanqui) municipio.

Manku Capak jisk'a suyu; (kastilla arupi: Provincia Manco Capak) Aka jisk'a suyux Chuqiyapu jach'a suyun jikxatasi. Willka jalant tuqirux Peru jach'a markampiw qurpasi,, willka  jalsu tuqirux  Umasuyu jisk'a suyumpiw qurpasi.

Manco Capak jisk'a t'aqa suyux khaya... 

Nayriri  markam.

Chukiyaw markatx kimsa k'añask tuqi tamacht'at q'iwirinakaw utji: Transportes Manco Kapac, 2 de  febrero ukjamarak 6 de Junio. Chukiyawut khaysa suyur puriñatakix niya kimsa thikatan uranakaw saraña. Ukampis khaysar puriñatakix Tikinan saraqañawa, ukjamat yampunaknam pasañataki. Jaqinakax lanchas sat yanpunakat pasapxi, ukatx k'añaskunakax barcos sat yanpunakat maqhatapxaraki.
Chukiyawut Quta qhawañ markkamax 16 Bs. ukjaw payllaña, ukatx Tikin pasañax 2 Bs. ukjarakiwa.




#Article 32: Los Andes jisk'a suyu (123 words)


Los Andes jisk'a suyux; (kastilla arunxa: Provincia Los Andes) Aka jisk'a suyux departamento de La Paz ukan khaysa thaya uraqin jikxatasi. Willka jalsu tuqirux Murrillo jisk'a suyumpiw qurpasi, willka jalantarusti Manco Kapak jisk'a suyumpiw qurpasi, alayarux Larekaja jisk'a suyumpiw qurpasi, aynacharusti Inkäwi jisk'a supyumpirakiw qurpasi. 

Los Andes jisk'a t'aqa suyux 14ni  kamachirjam Waranqa llätunk patak tunka paqalqun (1917) maranw utt'asiwaytana.  Aka jisk'a suyux pusi municipios ukhamaniwa, ukanakax akanakawa: nayrïrix Pukarani, payïrix Laja, kimsïrix Btallas, pusïrix Puerto Perez.

Pukaran markawa.

Nayriri  markam.

Taqpachax pä waranqa kimsaqallqut pä waranqa tunka marakamax niya 75.670 jaqiw utji.

K'añaskunakax may may municipionakarux kunapachas mistukiwa, jisk'a, jach'a k'añaskunakaw sari.

 
Los Andes jisk'a suyux Sub prefectura ukan irpjarutawa.ukat sapa municipionakax Alcalde ukanakan p'iqincht'atarakiwa.

Piñas markan jach'a qarqa qullu, isla pariti.




#Article 33: Qachu Quta (117 words)


Qachu Qutax mä jisk'a qutawa. Aka qutax wali manqhiwa. Ukat akax Chuqiyapu jach'a suyu, suyu Camacho tuqinkiwa. Ukampirus aka qutax wali yanqhaniwa, kunalaykutix nayrapachanx mä markätaynawa. Uka urunakax Uma Taripäwiw aka uraqin utjatayna. Kunapachatix aka taripäwix utjkän ukapachax mä jaqichasïwiw apasiskatayna. Ukat jallux wali jalluntatapatxa, phunchäwinkir jaqinakax mäkiw uka jisk'a markat anqäxar mistxapxatayna. Ukham mistkasax jaqichasirimp wila masinakapampix qalaruw tukxapxatayna. 

Uka urut jichha urunakkamax qalar tukut jaqinakax utjaskakiwa. Ukham lurasitap laykuw uka chiqax taqi jaqin wali axsarataxa. Kunapachatix uka chiqanakax wali urpunïk ukapachax janiw jaqix quta thiyx makhipañapäkiti. Sapak uka quta thiya sarasp ukapachax mäkiw kunas thuqhuris jan ukax kuna janq'u jaqis uñsuri. Ukanak uñjasaxa, mä qawqha urunakat jaqix jiwxakiwa. Ukham lurasirïtap laykuw uka qutax yanqhanit uñt'ataxa.




#Article 34: Thuqht'äwinaka (557 words)


Thuqht’äwinakax janiw jan kuna ch’usat uñstatäkiti. Sapa mayaw saräwin saräwini. Ukat jaqix pachaparxamaw kuna thuqht’anaks thuqht’apxi. Janiw kunapachs thuqhuñakïkiti. Jichhax kunapachati thuqht’äwinak jisktan ukjax janiw taqpach sañ munktanti, jan ukax nayrä ukanakat aka qilqt’äwtuq uñacht’ayañäni. Taqi uka thuqht’äwinakax akkïrinakawa: waka waka, pinkillu, qina qina, lakita, jach’a siku, musiñu ukat ch’unch’u kuna.

Nayrïrix satañä ukjanakaw thuqht’añ yatita. Sutipax waka uywat juti. Aka thuqhux qullasuy janïr utt’askipan uñstatäna. Thuqhurinakapasti akjam isthapt’atäpxarakiwa; chachanakax waka lip’ichit t’ixsut wakamp ajuntata, ch’iyar phuyun maskaramp p’iqir lluch’untata, sawut punchuni, wayit pantalunani, ukat ch’iyar wiskhun kunapxarakiwa. Warminakäkiristi iwij ch’utuquni, phulluni, urkhuni ukat wiskhun kunaw thuqhupxi. Ukjarux waynïrinakax mä kimsan jan ukax pusin ukjamaw k’usillut waka wak thuqhurinakar anatxayas anatxayas t’iskuntapxi. Aka thuqht’äwix jaqir walpun laruyiri.

Pinkillux mä phisqha p’iyan juch’us phusan sutipawa. Ukat aka thuqht’äwix pinkill sata. Thuqhuñatakix jupanakax pinkillump kajamp tukapxi. Aka phust’äwix jallupachan lurt’atarakiwa. Jilpachapinix pinkillx jilïr jaqinakaw unuqrantañ yatipxi, kunapachati juyra satäwi ukjanakaw jupanakax iwij isinkam khuysar aksar muytas k’uchirtasipxiri. Ukampins akkïrix janiw satawi ukjakipinix thuqhuskiti. Jaqichasïwinakan kun phust’asi, thuqht’asiraki.

Aka arux mä arut payaptayatawa. Qinax mä sapa p’iyan phusawa. Uka phusax qin satätapat qina qina sas thuqht’äwirux sutichxapxatäna. Thuqht’äwix ch’axwäwinak utjipan uñstatäna, jan ukax inas jan utjchispänti. Qinaqinax janiw sapa kut thuqhuskiti. Jupanakax yap apthapiñtakiw achuq phaxsit sata qallt phaxsikam mä qawqh kut thuqht’apxiritäna. Ukat thuqt’añatakix chachanakax lluch’uni, ch’utuquni, sakuni, chikut amparar warkt'ata, iwij pantalunani, k'allan phuyupamp chhitsut chakanamp thixni qhiphäxar pichkatata, wiskhuni ukjarux tijri lip’ichit lurat qhawa ajxatata, qinas phust’asis ukjamaw wali asxarkay thuqhuntapxirïtayna. K’usillunakasti mä jach’a ch’ixi sakuni, kimsa waxranïkaspas ukjam maskarani, janq’u mantilamp thixnir chinuntata, (añuthay jiwat wañt'at q'ipt'ata), ch’iyar wayit pantalunani ukat wiskhu t’alaqin ukjamaw qinaqin taypin sint asxarkay wankarx jawq’antapxirïtayna. Ukapachparakiw warminakax iwijat qarwat lurat isinkamakiw mantarantapxirïtayna.

Aymar jilat kullakanakax jach’a sikx ch’uq ch’uñuchhjañ pachaw thuqhupxirïtana. Mä arunx saraksnawa, jupanakax niy taqpach yap apthapitäx ukjaruw tukt’ayañatak jach’a phisqha jan ukax suxta phusan sikunakamp  phusantasaw wankaramp jawq’antas mantarantapxiritäna. Yamakis thuqhur warminakapax janiw aliqak thuqhupxirikataynati, jan ukasti wali jayllintasaw qhallantapxiritayna. Jupanakax uk thuqhuñatakix akjam isthapt'atapxarakiriwa: surit lurat ch'utuquni, janq'umpit ch'iyarampit p'itsut lluch'uni, wila linq'xatat punchuni, janq'u mantilamp lak'unchjata, ch'iyar sakuni, janq'u iwij pantalunani, ukat kurusir ch'iyar wikhun kunapxarakiriwa.

Nayrax qullunakan arumanakaw jall jawsañatak wayn tawaqunakax thuqhuñ yatipxiritayna, ukjaman juyph jithiqhtayañataki. Ukat ukjam unuqt'añatakix akjam isthapht'atapxiritänawa; pust'irinakax janq'u iwij surmirunakani, ch'umphi chalinanakani, ch'iyar sakunakani, janq'u iwij pantalunanakani, ch'iyar wishunakani, ukat  kajamp phusamp tukt'asisaw thuqhurinakamp chik muytapxiritayna. Thuqhurinakasti akjam isthapht'atapxarakiritänawa; chachanakax janq'u iwij ukat ch'iyar tuwkillun surmirunakani, may may samin lluch'unakani, ch'umphi chalin kunkar jaquntatanaka, janq'u iwij allmillanakani, ch'iyar chakitillanakani, wila pulliranakani, ukat ch'iyar wiskhunakan ukjamarakiw chachanakamp khuysar aksar mustas thuqhupxiritayna. 

Jichhürunakax qhachhwax patatuqin thuqht'asiskarakiwa, anchak jan nayjam sapa mar saräwinakaparxam phuqhxapxiti, jan ukasti jilpachax phunchhäwinakanak thuqhxapxi. Ukampins isïkirinakax janïraw sinti mayjtatäkiti, juk'a juk'anakkiw mayjt'ata. Mä arunx saraksnawa, niy taqpach isinakapaw pachpaski.

Aka thuqt’awix taqin uñt’atapiniwa, kunati taqit sipans munkaña, chuym ch’allxtaykir kusist’awiwa. Musiñ phust’irinakax sallat chuymar purkir jayllt’awinak phust’añ yatipxi, ukapachparak wankar jawq’antirinakax musiñ phust’atarxamaw arktapxaraki, yaqhipachax musiñ tukt’irinakax thuqhurinakxam mä phichchuk kunapxarakiriwa. Isinakapax jupanakan lurt’atkamak uchasipxiri. Ukat ukjam jiwakipanx, khitis thuqht'añx munakiwa, yamas wayn tawaqunakax ukjak sañkamaw unuqrantapxiri.

Chiqans nayra thuqt’äwinakax yap apnaqatanakarjam apst’atawa, janiw anqa jaqha jach'a markanakat apanitakiti. Kunjamati qalltañatakix saskayatanx janiw aliqatak utjkiti. Sapa mayaw qalltawini ukjamarak saräwini. Ukat ukjamarjamaw patan jakasirinakax kuna thuqhuwinaks lurt’apxi. Ukampirus, jichhurunakanx janiw nayrxampinixiti. Yaqhip saräwinakax mayjakiptataxiwa. Akampix sañ muntanwa, jupanakax janiw yapu apnaqä ukjanakakipunix thuqhxapxiti, jan ukax yaqha phunchhawinakans thuqhxapxakirakiwa. Jichhax ukakirjimipanx, lakitax aka qhipa maranakanx armt’atxamakixiwa, samkanxamak thuqhxapxi.




#Article 35: IESAB (358 words)


Iglesia Evangélica Santidad Amigos de Boliviax   Jorge Fox chachan amuyuparjam utt'atawa. Jupax 1624 maran Inglaterra markan yuritayna. Ukat 1647 maranrak evangelio arunak markachirinakar qhanañchañ qalltarakitayna. Uka marat nayraqatarux waljan markachiriw aka uraqpachar ch'iqintarakitayna. 

EE. UU. markarux 1956 maran Ana Fisher ukat María Austin warminak tuqi machaq arunanakax purinirakïna. Ukxarux Fox ukax 1970 maran Estados Unidos markaruw purirakikïna. Uka markan Iglesia Cuáquera suma utjñuqatapatxa, jank'akirakiw yatiqañ utanak uñstayapxarakitayna. Ukat qhipa maranakanx Seminario Bíblico ukas utjxarakitaynaw Diosan arunakapxat yatxatañataki. Uka seminarion yatiqir tawaq waynanakaw Bolivia markar jutañ amtapxatayna niya yatichäwinak tukuyasina. 

Niyak Qullan Arunaka yatxatasinxa, jupanakat paniniw jutantapxatayna: Emma Morrow ukat Matilde Blount, khaya 1919 marana. Bolivia markar purinisaxa, mä qawqha phaxsi saraqataruxa, mäkiw Sorata jisk'a markar qamnuqapxatayna. 

Bolivia uraqin IEMIBSAx  Noviembre phaxsit  paqallqu uru saraqataruw 1922 maran Sorata jisk’a markan utt’asitayna. Uka nayrïr marax misioneronakax mä tantachäwiruw pachpa markan puripxatayna, ukhamat mä pita machaq iglesia utt’ayañataki. Uka urunakan jupanakatak janiw jasakïkataynat qamnuqañaxa, ukampirus janiw ch’ama jiwt’ayasipkataynati.

Ukat pä mara saraqataruxa, 1924 maran Nayrïr  Phaxsi Tantachäw (Primera Junta Mensual) jupanakax pachpa marakan utt’ayapxarakitayna. Kunjamatix niya iglesiax suma Soratampin Achacachimpin utjnuqatäxipanxa, jank’akiw Nayrïr Kimsa Phaxsi Tanatachäw 1930 maran uñsuyapxarakitayna. Akax nayrïr maranakax pä chiqan uka Tantachäwix apasitayna: Sorata Achacachi.  

Uka marat nayraqatarux waljan bolivian irpirinakaw maratjam maratjan jiltarakitayna. Ukampirus p’iqinchirinakax Estados Unidos jach’a markat jutir misioneronakätaynawa.  Uka pachanakanx juk’amp yaqha phaxsi tantachäwinakaw utt’asirakitayna, ukhamätapat 1969 maran Emma Canaday misioneraw Encargada General sutimp Iglesiarux nayrar irpxarutayna.

Niyak nacional irpirinakax thurt’atäxipanxa, 1974 marat nayraqatarux misioneronakax Saturnino Hilario juparuw  Iglesia p’iqt’añapatak churatayna. Jupax 74t 1979 marakamaw Encargado General sas uñt’at Diosan markap irpxarutayna. Ukapmirus janiw sapaparuk jach’a luräw (obra) katxaruyapkataynati, jan ukax misioneros jupanakax yanapt’asipkatayanaw suma thurt’atäpxañapkama. 

Nayrïr nacional irpirir p’iqinchatapatxa, jichhaw suxta mara saraqaskatayna (1980), ukapachaw mä jaltäwix Iglesiar puritayna: Iglesia Nacional Cuáquero ukat IEMIBSA uka payaruw jaljtatayna. Uka jan walt’äw utjañapatakiw jisk’a kamachinakaw (normas) puriyatayna. Uka maranakan Timoteo Condori, jupaw sintipun jisk’a kamachinakar Patamanata chiqan jaqkattatayna. Uka urunakan jupax yanapt’irinakax utjarakitaynawa. Ukampirus uka jan walt’äwix 1984 maran askichatäxatayna. Uka marat nayraqatarux janiw juk’amp jaljtäwinakax utjxiti. 

Maysatuqitx iyawsirinakan jiltatapatxa, 2003 maran UJESA sutimpiw wayna tawaqunakax tantachasipxaraki. Jupanakax wali ch’amapiw Diosan arunakap apasin sartasipki. Ajayun ch’amanchasiñatakix tantachäwinak lurapxi. Uka tantachäwinakan juka’mp qullanan sarnaqañxat yatxatasipkaraki. 




#Article 36: Jan Sutin Wila Wawanakamp Rayun Purit Uywanakamp Imaña (312 words)


Kantuyux jan sutin sullu jiwat wawanakamp rayun purit jiwat uywanakamp imañawjawa. Ukawjax qullu iraman p’ujru jichhu jichh taypin jiqxatasi, ukat janiw jachäkarakiti, jisk’pachakiwa. Qalamark ayllutx patak pä tunkan k’atanak sarañankiwa. Uka jak’anx janiw jaqix jakkiti, uka jak’anakarux urunakkiw uyw jark’ir anakipxiri. Ukat ukjamïpanx mäk’a chhijuniwa. Jararankhunakkiw jan jallük ukjax uka taypin jalanaqaskiri.

Kunjamati qalltañatakix saskayätanxa, ukawjax wila jiwat sullunakamp rayun purit uywanakamp imañatakiwa, janiw jach’a jiwat jaqinak p’ampachañatakïkiti. Ukat waljaninakaw akjam jiskt’asipxaspa: Kunats amstanki. Jan qullunkkasp ukax kunas kamachaspa. Kunats sullu wawanak imañatakikïpacha. Aka qhipha maranakanx ukawjarux usuchjasit jiwat wila wawanak apasipkakpachati. Taqi aka jiskt’äwinakax jaysäwinkamapxiwa. Nayraqata, jan sutin jiwat wawanak imañax janiw aliqat qullupatankkiti, jan ukasti akkïrinakat uka alaxanki; kunapachati maynix usuchjasi, sullsu ukjaxa, jaqix qullurupiniw rispachäpxirïna, ukjaman jan walt’äwinakax jayankxañapataki.

Janïr rispachaykasax khith (sultaru) ajlliñtakix yatiriruw kuk willtayapxiritayna, janiw khitis sarakirikataynati, ukataw qalltasipkiritäna. Akanx jilïr irpirinakax janirakiw ukankapxirikataynati, juchacharinakaw kunarus puriskiritayna.  Jupanakax phuqhak phuqhayapxirïtana. Ukat sullu wawatakxamaw kuna yänaksa, isinaksa, wakt’ayapxiritäna; usuchjasit wawati yuqalläch ukaxa, jupanakax akjamanak wila jiwat waw imat jak’arux uchaniwäpxiritayna: arma, yuku, piku, lampa, ukat juk’ampinakampi. Ukapachparakiw may may jisk’a isinakx aparapipiñatayna, jan ukax kuna waxt’ayatas rispachayatas inamayaspawa. Aka phuqht’äwinakax jaqitakix lurañapinitaynawa, kunati jan ukjamäxasp ukax chhiijchhiw sapa kut yap tukjir jutirïtayna. Ukat jan ukäk ukax kuna jan walt’äwinakas utjakiritaynawa.

Jichhax imilläkiritakix ukjamarakkiw yuqallatakxam lurapxiritäna; mä arunakanx saraksnawa, jupanakax kunanakati warmix jakañtak munki, taqi ukanak wakthapïwapxiritayna, jisnaw jisk’a isinaka: ch’utuqu, chakitilla, phullu, manqhancha, urkhu, wiskhu. Ukjamarakiw jisk’a yänakap lurt’awapxiritayna, ukat jan lurañxamä ukanakx alapxarakiritänawa. Ukanakax akkïrinakarakiwa: phukhu, chatu, yuru, wislla, jisk’a wislla, qapuña, ukat juk’ampinakampi.  Uywäkiritakisti, chhuchhulli, p’iqi, ukakrak mä waxtäwimp jaytaniwapxiritayna.

Säwi

Taqi ukanakatpï kuns saraparxamapiniw phuqhapxirityanaxa, ukat jan chhijchhis rayus kutt’aniñapatakiw kantuyux qullunkiritaynaxa, kunatti uka alaxanx janiw kuna yapusa, jaqisa, uywas utjkiti. Justuruw kuna chhijchhis rayus tukuqañkam puriski. Ukat sipan aka qhipha maranakanx janiw nayrxam saräwinakar arkañ yatxapxiti. Jaqin amuyunakapax aski masjt’atxamakïxiwa. Sañäni, kunapachati juchachasir utj ukjax ukjmakiw uñtxapxi. Kuns munañanakaparxamakiw qhipha waynäwirinakax lurañ munxapxasmächi




#Article 37: Kantuyu (325 words)


Kantuyux jan sutin sullu jiwat wawanakamp rayun purit jiwat uywanakamp imañawjawa. Ukawjax qullu iraman p'ujru jichhu jichh taypin jiqxatasi, ukat janiw jachäkarakiti, jisk'pachakiwa. Qalamark ayllutx patak pä tunkan k'atanak sarañankiwa. Uka jak'anx janiw jaqix jakkiti, uka jak'anakarux urunakkiw uyw jark'ir anakipxiri. Ukat ukjamïpanx mäk'a chhijuniwa. Jararankhunakkiw jan jallük ukjax uka taypin jalanaqaskiri.

Kunjamati qalltañatakix saskayätanxa, ukawjax wila jiwat sullunakamp rayun purit uywanakamp imañatakiwa, janiw jach'a jiwat jaqinak p'ampachañatakïkiti. Ukat waljaninakaw akjam jiskt'asipxaspa: Kunats amstanki. Jan qullunkkasp ukax kunas kamachaspa. Kunats sullu wawanak imañatakikïpacha. Aka qhipha maranakanx ukawjarux usuchjasit jiwat wila wawanak apasipkakpachati. Taqi aka jiskt'äwinakax jaysäwinkamapxiwa. Nayraqata, jan sutin jiwat wawanak imañax janiw aliqat qullupatankkiti, jan ukasti akkïrinakat uka alaxanki; kunapachati maynix usuchjasi, sullsu ukjaxa, jaqix qullurupiniw rispachäpxirïna, ukjaman jan walt'äwinakax jayankxañapataki.

Janïr rispachaykasax khith (sultaru) ajlliñtakix yatiriruw kuk willtayapxiritayna, janiw khitis sarakirikataynati, ukataw qalltasipkiritäna. Akanx jilïr irpirinakax janirakiw ukankapxirikataynati, juchacharinakaw kunarus puriskiritayna.  Jupanakax phuqhak phuqhayapxirïtana. Ukat sullu wawatakxamaw kuna yänaksa, isinaksa, wakt'ayapxiritäna; usuchjasit wawati yuqalläch ukaxa, jupanakax akjamanak wila jiwat waw imat jak'arux uchaniwäpxiritayna: arma, yuku, piku, lampa, ukat juk'ampinakampi. Ukapachparakiw may may jisk'a isinakx aparapipiñatayna, jan ukax kuna waxt'ayatas rispachayatas inamayaspawa. Aka phuqht'äwinakax jaqitakix lurañapinitaynawa, kunati jan ukjamäxasp ukax chhiijchhiw sapa kut yap tukjir jutirïtayna. Ukat jan ukäk ukax kuna jan walt'äwinakas utjakiritaynawa.

Jichhax imilläkiritakix ukjamarakkiw yuqallatakxam lurapxiritäna; mä arunakanx saraksnawa, jupanakax kunanakati warmix jakañtak munki, taqi ukanak wakthapïwapxiritayna, jisnaw jisk'a isinaka: ch'utuqu, chakitilla, phullu, manqhancha, urkhu, wiskhu. Ukjamarakiw jisk'a yänakap lurt'awapxiritayna, ukat jan lurañxamä ukanakx alapxarakiritänawa. Ukanakax akkïrinakarakiwa: phukhu, chatu, yuru, wislla, jisk'a wislla, qapuña, ukat juk'ampinakampi.  Uywäkiritakisti, chhuchhulli, p'iqi, ukakrak mä waxtäwimp jaytaniwapxiritayna.

Säwi

 ♦ Janiw jisk'a yänakapax apnaqañasa, apaniñasa, rayuw arknaqasiri, jan ukax limpuw 
    mantasir siwa.

Taqi ukanakatpï kuns saraparxamapiniw phuqhapxirityanaxa, ukat jan chhijchhis rayus kutt'aniñapatakiw kantuyux qullunkiritaynaxa, kunatti uka alaxanx janiw kuna yapusa, jaqisa, uywas utjkiti. Justuruw kuna chhijchhis rayus tukuqañkam puriski. Ukat sipan aka qhipha maranakanx janiw nayrxam saräwinakar arkañ yatxapxiti. Jaqin amuyunakapax aski masjt'atxamakïxiwa. Sañäni, kunapachati juchachasir utj ukjax ukjmakiw uñtxapxi. Kuns munañanakaparxamakiw qhipha waynäwirinakax lurañ munxapxasmächi.




#Article 38: Jaqi Qamaña (312 words)


Taqiniw yatipxtan taqichaqan pachanakax janiw mä khuskhakïkiti. Sapawjaw mayj mayja. Mä chaqt'an junt'uwa, yaqhiphäwjanst thayarakiwa. Akampix sañ muntanwa, kawkjanti thayax wal thay ukjanakanx nayratpach patan jakasir jilat kullakanakax qamañpin qalat lurt'asipxirïtana. Ukat qamañax akjamanakaw utjaraki: muruq' qamañamp altus qamañampi. Jichhax akanaktuqit uñicht'ayañäni.

Español: El muro redondo está ubicado en el cerro. Su estructura es de piedra. 
English: The round wall is located on the hill. Its structure is built of 
stone.                            
Quechua: Wayra jark'achi urqu patapi kasan. Rumi pirqa.

Français: Le mur de ronde est situé sur la colline. Sa structure est construite en pierre.

Qamañ arux may may amuyunispawa. Nayraqata, aka arux jakañ sañ munaspa, ukjarux jaqi qamaña. Aka qilqt'äwin jiwasax payirï ukat aruskipt'añäni. Kunjamati jamuqan uñjtanxa, qamañax mä mantañan muruq' pirqawa. Manqhax pusin phisqhan mantkirikiwa. Pirqapax qalatkam tawqsutawa, janirakiw ñiq'impïkiti. Sayarusti tantiyukirakiwa, niya jaqin thixnipä ukjakirakiwa, ukat akjam pachanakatak lurt'atawa; aka muruq' pirqax jan wali pachä ukjanakatak pirqataw kunatti qullunakax inawsanakax sinti thaya, chhijchhi, jallu ukjamarakiriwa. Ukat ukanakat jarkt'asiñtakiw wali aski. Ukjamïpan jan um mantaniñapatakixa, uma jalaqä ukjanakaruw uyw awatirinakax qamañ pirqsusipxiritäna. Ukat yaqhiph pachanakax qunt'aks qunt'apxakirakiritaynawa.

Altusan qamañast niya nayrirxamatakirakkiwa, juk'a juk'anakkiw mayja; ukamapins akkïrix altus utat uñaqatawa.  Jaqix jiwak patat uñatatasiñtakiw akjam lurasipxirïtana. Ukat janiw ukakïkiti, jupanakax jallus chhijchhis sintipin pursu ukjanakaw ukar mantxapxirïtana, kunatti akax mä pusi chhiy qala pirqar wayxatatawa, ukat kuna jallu umas chhijchhi umas manqhnam jalsuskiritayna. Ukat sipan aliq uraqir lurat qamañanakax mäkiw sint jallüx ukjax umax jalanti, ukat askpachaw thayjasxiri, janiw kusapinikiti. Jan chhijchhis jallus sint purki, jan ukax phajsä ukjanakatakkiw kusa.

Janïr tukkasin akjamanak sañ munaraktana; 1980 - 2000 uka maranakax qamañanakax wali waqaychatänwa. Janiw ukjamak tukusiyatïrikiti. Uyw anakkapayax jaqin uñjatapiniriwa. Ukat kawkjant jan qamañax utjkän ukjanakanaxa, sinti thaya, chhijchhi, jallü ukjanakax jasak mantxañatakix jupanakax mäkiw yaqh machaqat pirqsupxirïna. Ukat walja maranakxarux janiw ukjamäxiti, qamañanakax jaythsut jaythsutakiw uñjasxi. Yamas yaqhipanakax justuruw allinuqtatäski. Jakt'atanikiw phaxsin may kut pay kut ukjam uyw anakisin mantxapxi.




#Article 39: Uma Waytasiñ Phuch'u (169 words)


Uma jalsuriwjaw phuch'u sata. Umax uraq mänqhat mistsuni. Manqhanx juq'ullus k'ayras ukat asir kunarakiw utjiri. Umäkirist sapa phuch'un janiw pachpäkarakiti. Mayïrin waljaw mistsuni, yaqhipan juk'pachakirakiwa. Umapast mä phuch'ut mä phuch'urux mayj mayjawa. Mayawjanx suma ch'uñu muxsawa, ukat yaqhäwjanst mayj t'aphakirakiwa. Ukjamïpan patan jakasirinakax janiw kawkjats umapkakiti. Jupanakax kawkiriti walïk ukj uñt'xapxiwa, ukat nayrax ukatak umat pharjatas phayasiñtakis waytasipxiritäna. Ukat jan suma uman phuch'ü ukanakx yap qarpañtak ukat uyw umt'ayasiñtakkiw jaytxapxiritayna. Ukapachparakiw patatuqinakanx niya taqi chaqan uma jalsurinakax utji. Jilpachapinix qullu k'uchunakan jan ukax jawir thiyanakat jalsuñ yatiraki.

Jichhax kürmin phuch'ut aruskipt'arakiñäni. Akkirix niya nayrirxamaskarakiwa, ukampins janiw jaqimpitak uywampitakix umañxamäxiti, kunatti mayj kunayman samin llijkir ch'islli umawa. Akax janiw aliqat ukjamäkiti. Jallu purkï ukjax kürmiw sapa kut sayantiri, ukat kürmin phuch' sas uñt'ataraki. Ukat mä wakati uka um umt'ixa, q'ut kunka manqhar qayxaruri. Ukjamïpan ukjam phuch'unakax inakiskiwa, janiw kunatakis askïkiti, kuna pastus siwaras jilayañtakkiw wali. Jichhürunakanx uka phuch'unakanx janiw juq'ullus k'ayras anch utjxiti. Janiw kunat chhaqtatapas sum yatiskiti. Ukat janirakiw patan jakasir jilat kullakanakax uma jalsuriwjanakat umxapxiti. Jupanakax utanakan umanïxapxiwa.




#Article 40: Chhijchhit Jark'ir Kamani (222 words)


Kamanix mä ayllun jilïr irpirinak taypinkiriwa. Sapa maraw jupax mayninakamp chik ajllitaraki; jilaqatamp lanti jilaqatamp ukat mallkumpiw   chhijchh tuwañapatak aynjasipxi, ukat ayns phuqhasipxakirakiwa.  Jupax janiw jaqin ajllitäkiti.  Ukat luräwinakap phuqhañapatakix puchtukiñapawa. Qhanaw qinayax mä chaqar ch'ïyarak warkuchxattixa, jupax janïr sum jak'achankipan qullur phichhasir t'ijuñapa, kunatti nina jiq'ix qinayaruw makhatkat ukat junt'jayañ yatiraki. Ukat sintipin jutirjampinïchix jupax uskapik qinayar phallayañapawa. Ukax pachapar lurt'atax sustjarakiriwa. Niy anchapin warxattanx ukjax inamayaw kuns lurasksna. Chhijchhix tukuqañkamaw janq'suwayiri. Chhijchhi janq'suwayatatx may may yapunakax q'ala tukjataw uñjasiri. Yaqhip chaqt'anx ch'uxña umakiw jalaskiri, ukat janiw sum achuqxapxirïxiti.

Ukjamïpan jilïr ayll apnaqirinakax mäkiw mä tantachäwir jawthapipxiri. Uka tantachäwin juchanir katjañatakix kuk willtayañ yatipxaraki. Ukampins kamanirux janiw ukjamak uñkatapkaspati, juparux yaqh juch jaqupxiri. Ukat jan ukjamaskañapatakix jupax luräwinakapx sum phuqhañappiniwa.

Kaman utax mä jisk'a utawa. Sayt'urux niya pä chill chikataniwa, anchurusti pä chillqaraki. Pirqapax qalamp ñiq'imp lursutawa. Mujinapax janiw ancha jach'äkarakiti. Patarux jichhump utachjatatarakiwa. Aka jisk'a utax kamanitak luratawa. Kamanix jallüx ukjaw aka manqhar mantji, ukapachparakiw jupax jan jall waña laws jichhs ch'aranrantañapatakix uka manqharupiniw imasiñ yatiraki, kunatti jan ukjamäjaspax janiw kunamp phichhasiñs attxaspati.

Ukat sum amuykipt'añ sipan aka jach'a Altu pat markan janiw patanjam aynjasiñas chhijchhit jark'iris utjkiti. Kuna chhijchhis justuruw pursuski; jach'a markan jakasir wayn taqaqunakax akatuqit yatixañapax wakisiwa, kunatti walja yatichäwinakaniwa. Yaqhipanakax akan yuritanakax janiw kuns yatxapxiti. Ukat aka qilqt'äwix taqin amuykipt'apxañapatakiw qilqt'ata, kunatti akkïrinx saräwinakax niya nayrxamaskiwa.




#Article 41: Jamp'atux Jan Wali Jisk'a Laq'unak Tukjiritayna (409 words)


Ajkam jamp’atunakax achachilanakasatpach utjapiniritaynawa. Ukapachanakan jallupachä ukjanakaw uñstiritayna. Aka jamp’atunakax jallump chikaw alaxpachat jalaqtaniritayna, ukat janiw aliqat utjirikataynati, jan ukasti, jury sum achuñapatakiritaynawa. Ukjamïpan akanakax jawasana, ch’uqi taypina, ukat siwar taypin ukjamaw utjapxi. Ukat yaqhip patan jakasirinakax akjam sasaw arst’apxarakïna: ´aka qhipha maranakanx janiw nayrjam jamp’atunakax utjiti.’ Uka chhaqtatapax janiw kunatätapas yatiskänti. Jaqix ukjamakiw qhiphaqtxapxäna.

Ukat aka qhipha maranakan wasitat uñstatäxiwa. Anchak jan nayrjam taqichaqan utjkxiti. Jilpachax alpha taypina, ukat qhuthañ thiyanakan utjapxi. Jäll ukat arskasina, jallu qallt phaxs pä tunk ur saraqatan alph yawir sarkasin alpha taypin walja kunayman jamp’atunakaw uñjatäna. Ukanakar sum uñt’añatakix mä jamuqaw apst’aniwayata:

Säwi

Jamp’atux qach urquw utji. Jupanakax waljaptañatakix uma sayt’atanakaruw k’awnantapxi. Uka k’awnanakapax mäkirakiw juq’ulluptapxi. Ukjarux ukanakax kayuniptapxiwa, ukat qhiparux jamp’aturukiw tukjapxi. Saminakapax kimsarakiwa. Nayrïrix aka jamuqankï ukjamarakiwa. Mayiristi, qaqa ch’iyarawa. Qhiphirï ukax janq’u waña k’awirakiwa. Akanakax mayj qhachhqhapxiwa. Nayrirï ukax jallupachan jall ukat jury utjañapatakiw uñsti. Ch’iyarä ukax chhijchhimp jallump sint purintañapatakirakiwa. Akanakax janiw ask mayanakjam utjkiti. Sämkakiw utji. Ukat awtïx ukat justupakiw chhaqtxapxi. Janiw kunar tukxatapas sum yatiskiti. Yaqhippachax arumirjanakax awtun taqxatat jan ukax jaqin taqxatatas uñsxapxakirakiriwa.

Jamp’atux llixtitakiw qulla; nayraqatax jiwat jamp’at ninar nakt’ayasiña, k’iyjaña, ukat ukampiw laka puntar willjatasiña.

Akkirï ukax jan waliw yaqhip jaqinakataki, kunatti layqasirinakax jamp’atx jaqir jan walt’ayañatakiw katupxi, sañäni: wila, q’illu, ukat ch’uxña ch’ankhampiw jamp’at qhiphäx charar chhitsut uta jak’ar uchapxiri. Jupanakax jamp’atjam jaqix ankusiñapatakiw ukar lurapxiritayna. Janiw aliq ukjamakïkiti. Taqikunaw suma lup’is lurata. Maysatx khitinakati jan yäqapk jupanakarux janiw kuns kamachirikataynati. Chhijtirï jupanakatakiw phuqhasiritäna.

Ch’ich’ikiñax aliqakiw ch’aran uraq patan jipiski.
Ch’ich’ikiñax niya jach’a jamp’atur uñtataskarakiwa. Mäk’anakkiw mayja. Ukkirinakax akanakarakiwa: akax jisk’pachakiwa. P’iqipax janiw ancha jachäkiti. Phathankapakiw jach’pacha. Kayunakapax jach’pachanakarakiwa. Aka ch’ich’ikiñax ch’aranä ukjanakan jil jaki. Ukat uman kun tuyunaqañ yatiraki. Uka manqhan jall puriñtakix walpin jupanakax q’awaqiñ yatipxi. Q’awaqiñtakix kunkaruw phunstayapxiri; lupinx janiw aliqt’apxirïkiti, ukat pastu taypiru, alpha taypir ukjamakipiniw khämar khämar thuqhtas mantxañ yatipxi. Ukapachparakiw jamp’atjam jallupachakiw wal uñartapxi. Awtipachax justupakiw chhaqxapxi.

K’ayranakax janiw mayninakjam kawjans jakapkakiti. Jupanakax jawiranakanak awqaninakan utjapxi. Uka manqhatx janiw kunäkipans mistsunipkaspati. Akanakax ch’ich’ikiñat mäk’itampipxiwa. Uñtapax jamp’atump niya pachpaskarakiwa. Nayrapakiw jach’pacha. Saminakapax kimsarakiwa: ch’iyar ch’uxña, qaqa wila, ukat qaqa ch’iyarampi. Akanakax kunapachas utjapxakiwa.

Kunapachati patan jakasirinakax p’iqi muyunipxirïtan ukjaxa, nayrax jupanakax k’ayra jamp’at wallxtat umt’apxiritäna. Ukat ukax mäkiw qulliritayna.

Taqi aka qilqt’atatx wal jan walinakaw jamp’attuqit uñstawayi. Walï ukax jamp’atux jan wali jisk’a laq’unak tukji, ukat janiw ukakïkiti, ukax jall ukat jury utjañapatakiw uñstañ yatiraki. Ukat ukax patan qamasirinakatakix askipiniwa. Ukampirus mayirï ukaw jan walïkiti, akampix sañ muntanwa, yaqhip tatitur jan iyawsirinakax layqasiñtakkiw munapxaraki. Ukjaman yaqhanakar jan walt’ayañataki.




#Article 42: Arku Apsuñ Jayp'u (291 words)


Kunjamati taqi chaqan machaq mar suyt’apxi, ukjamarakiw aka Qalamarka ayllun yaqha mar katuqañtakix may may luräwinak wakicht’apxi. Taqi ukax phunchhäw wakicht’irinakan lurt’atawa. Wakicht’añtakix kimsar jaljatapxiwa. Kimspachaniw nayra saräwinakarjam phuqht’ayapxi. Akatakix jupanakax jayäkipan wakichjapxiritayna; sapa mayniw arkump charanakapamp wakicht’i, ukat pinkill phust’irinaks achikt’asiraki.

Aka jamuqanx kimsa arkump kimsa charampiw uñtasi. Akanakax akjamanakat lurt’atarakiwa; arkunakäkirix jisk’a kutu kut lawanakamp jach’a thuru lawanakamp ñach’sutawa. Patarux wilamp tiñsut wayitamp janq’u inkajinakamp ch’uqjatatarakiwa. Ukat chikataypirux tunka jisk’a kajun qhispillamp lip’irayatawa. Charanakäkiristi niya pachp lursutarakiwa. Akkirï ukanakax sayt’uk sayt’üxi. Qhisphillanakapax suxtakïjarakiwa. Ukat aka ark apirinakax phunchhäw wakicht’irinakan achikt’atapxiwa. Jupanakax waynakamakipxiwa, kunatti machaq mar jayp’ux qulluruw arkunakamp charanakamp apt’at wali t’ijtamp t’ijtampiw jalsuñ yatipxi. Nayr purisinx mäkirakiw kapill muytapxiri, ukat samarpäpxiri. Ukat sipan jilïr chachanakax mäkiw qarxapxaspa, ukat jan ukjamañapatakïritaynawa.

Sapa maraw phunchhäw wakicht’añatak jupanakax aynjasipxi, mä arun saraksnawa, janiw yaqhan ajllitäpkiti; qalltañtakix Nawirar jayp’uw ilisan arkunak ñachsupxi, ukat sayt’ayjapxi. Ukat paqalq urut machaq mar suyt’äw jayp’ukiw niya phisqa jan ukax suxta pachar kapillarkam apsjapxi. Uka jayp’ux jupanakax akjam isthapt’atäpjarakiwa: chachanakax lluch’uni, punchuni, chikutini, chalinani, iwij pantalunani, ukat ch’uspas jaquntat ukjamapjarakiwa. Warminakäkiristi wila phulluni, ukat ch’uxña pulliran ukjam isthapitapxarakiwa. Jupanakax paninkamaw thuqhusisarak janq’u wiphalas khiwisisarakiw qullur mistsupxi. Qullu patar purisinx thuqhusisaw kapill muytapxi. Ukanx mä qawqha pachakiw ukankaniwapxi, ukat niya kimsa qalqaruw qullut saraqasin utanakaparkam sarjapxi.

Utanx aliqakirakiw pinkillump thuqt’japxi, ukat mä qhawqhanak ch’alljatt’asin samart’japxakiwa.

Arumirjax uruchaqaruw sapa mayn qullur qullur mistjapxi. Ukatakix janiw arkump pinkillumpikïjiti, jan ukax mä sultarump mä qachu q’aramp kunaw mistjapxi. Jiwakïñapatakix jupanakax kunayman sawkasiñanak lurt’añ yatipxi. Aka qullur mistsüwix marpachan taqikunas kusak mistsuñapatakiw ukjam lurt’apxi.

Jichhax uka tukutatx utanakaparuw kut’japxaraki, purisinx arkunakamp charanakamp jarthapjapxi, ukat jap’utuqirukiw niya pusi pachar sullka mayuranakax jilïr mayurar/alphirisar tumpir sarjapxi. Ukanx saräwinakarjamaw phuqht’apxi, ukat arumarux tukutakïjiwa. Ukjamakiw khaysan jakasir jilat kullakanakax machaq mar katuqt’apxi. Saräwinakapax may may utji.




#Article 43: 24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä (439 words)


Qalamarka ayllun Alasit qhathux kapill patan sapa mar chinuq phaxsin pä tunk phisqhan ur saraqataruw apasi. Akax mä phunchhäwir uñtataw lurt’asi. Akanx pä maystra mayura (qhat wakt’ayirinaka), jilïr irpirinaka (chaninchäw ucht’irinaka), ukat qhathur saririnaka (ayllun jakasirinaka) ukjamaw utjaraki. Ukat jiwa saräwinakkiw utjañ yatiraki. Ukat ukjamïpan pachpan niya taqiniw sarañ yatipxi. Maysatax saraksnawa, aka qhathux walja maranakanïjataynawa, janiw jichhak uñstkiti.

Qhat wakt’ayirinakax Maystra Mayur sutimp uñt’atapxiwa. Sapa maraw jupanakax aljasirinak taypit ajllitäpxi. Chhijllatatx sapa mayniw pinkill phust’irinak achilkt’asi, ukat 24 jayp’ux 4:30 pacharuw kapillar pinkillump pinkillump mistapxäna. Uka patan niya kimsa tunk k’atanakaw phusart’apxarakïna. Ukat qhiphat ayllun jakasirinakax mäkirakiw aywthapxäna, ukjamarakiw yaqhiph La Paz markar sarxirinakas purt’apxäna.

Janïr ch’allamp qalltkasin Sullka Mallkuw mä qhawqha ar arst’äna, jupax akjam sasaw sarakïna, ‘… nä amuyt akat parlkasina, änki pir ukjam mä qhawqh utt’at ukjamakïski, ukat chiqpach aka kasta uywanak lurastan apastan manq’astan ukat nan ukakïspawa… mä inawurt’asin sikir ukat prisyur sarawäxnaxa…’ Ukjam arst’asin jupax laqakirakiw jisk’a uywanakar ch’allxatt’äna, ukjarux Jilaqatarakiw ayllun saräwinakaparjam phuqht’äna. Ukapachparakiw mayni jilïr ipirinakax lurt’apxäna.

Ukat taqi uk tukt’atat chaninchäwiruw sarapxarakïna. Ukatakix Jilaqataw qhathur saririnakamp Maystra Mayuranakamp chaninchäwit aruskipt’apxarakïna; nayraqatax Maystra Mayuranakaw chaninch ucht’apxäna. Jupanakax pä tunk yunta wakat mayisipxäna, ukampins mallkux janiw munkänti, kunatti jupax ancha jilaw sasaw säna. Ukjamaw mä qhawqha k’atanak may may chaninchäwinak ucht’apxäna. Janiw mäk mä chaninchäwir iyawsapkänti.

Ukat jupha utjatarjamaw chaninch uñjapxäna, ukasti tunka wuliwyanurakïnwa. Mä arun saraksnawa, sapa wakaw phisqha wuliwyanur chanincht’atäna. Ukat mayïrinakax jisk’at tantiyunakatjamarakïnwa, sañäni: mä tantiy khuchh jan ukax iwijax pä waranq chikatanirakïnwa, ukat jisk’ä ukanakax waranq chikatan ukjamarakïnwa.

Aljasirinakax waynuchunakamp tawaqillanampiw kartun kajunar jisk’a uywanak q’ipicht’at aljasiñtak qunt’apxäna. Ukat jilïr puñtanakax jakt’atanikïpxanwa. Jupanakax niyak chaninchäw tukt’atax laqakirakiw kajunat anqar siqsuñ qalltapxäna.

Jilpachapinix aqallaput kunayman uywanakaw utjarakïna, ukat ukanakax akjam lurt’atarakïnwa; jayäkipan Alasitatak jupanakax walja umat janq’u juphamp quytu juphamp jarsxapxatayna, ukat lupirurakiw wañt’ayxapxarakitayna. Ukat chinuq phaxs pä tunka uruw juph qhuntas q’ataw umamp mast’asin jisk’a uywanak lluch’irpayxapxatäna. Ukat uk tukutat jach’a phukhunakaruw t’ajiñapkam qhathirayxapxatayna. Qhathitat mäkirakiw mä misa patar siqsusin thärapxatayna. Ukjarux niya pusi chikataniruw kapillar kartun kajunarkam q’ipichtat apsxapxäna.

Jamuqan uywanakax ch’ixikamakiwa. Kayunakaparux charunakamp junuratarakiwa. Kunjamati ninkhara juphanakat arsukayatanxa, aka uywanakax ch’iyar quytu juphamp ch’ixincht’atawa. Ukat jan ukäkix kuna kisumpis allqancht’apxakirakiriwa. Yamakis yaqhipanakax wak wawachkir ukat t’ikhankam ukjam aljañatak lurt’anipxatayna. Ukat chanipakiw mäk’ jilpachäna.

Ukapachparakiw jak’umpit muti akumpit lurt’at jisk’a uywanakax utjäna; ukanakax janiw mayanakjam q’atawimpïkanti, jan ukasti jayun umamp mast’atakïxarakinwa. Ukampirus janiw jaya qhathiyatakänti.

Chaninchäw utt’atat jisk’a uywanak aljasiñ siqqikiw utt’aräsipxäna. Jisk’a uywanak kartun kajun patarkamakiw anxatapxäna. Uywanakax ajllisiñatxamarakïnwa. Ukat Alasit qhathur saririnakax kawkirti munapkän uk alt’asipxäna. Ukjamïpan yaqhiph aljasirinakax nayr q’alt’ayasxapxarakïna. Ukat jaqix juk’at juk’ataw sarxapxarakïna.

Chiqpachans saräwinakax may mayaw utji, ukat wal taqi ukanakax waqaychataskiwa. Ukaw k’uchisiñ churistu. Jichhax askpach uñt’ayatakiskasp uk suyt’tan .




#Article 44: Curva Qhathuna (170 words)


Mä arux Curva qhathuruw ch’usastan. Ukawjarux niya llätunka pacharuw ukankaraktan; aka qhathux Tambillo qullu khursäxankiwa, akan sapa juywisaw aljasirinakax niya taqi phuqhat aljapxi. Jupanakax taqi chaqat awtut awtut purjañ yatipxi. Jilapachapinix El Alto jach’a markatapxiwa. Taqi uka qhathuchirinakatx warminakaw jilapxi. Chachanakax juk’anikipxiwa. Ukat ukawjan  akjamanakaw alsiñtak utjaraki: tumati, lichuja, sanawri, t’ant’a, naranja, lima, rayru ukat juk’ampinakampi.

Ukanak alasirix waljawjanakat jutapxi, jisnawa Sacacani, Kantapa, Callamarca, Chuñuchuñuni, Guallaqueri, Percuta, ukat pachpawjats ukankapxakirakiwa. Jupanakatx jilïrinaka, wayn tawaqunaka ukat wawanak kunapxarakiwa. Taqi jupanakax janïr inti jalsuw aljasirinakjam miniwusat miniwusat jutapxi. Purinitatx mäkirakiw kuntï munapk ukanak althapt’asipxi ukat niya llätunk jan ukax tunka pacharux kutsxapxakirakiwa. Yaqhiphanakkiw chika urkam qhiphaqtxañ yatipxaraki.

  

Ukat waka qhatus utjakirakiwa. Akkïri ukax maysäxan utt’ayatawa. Ukawjan wakakamak aljapxi Ukawjarux uka jak’an jakasirinakaw uywanakap aljañtak irpanipxaraki. Ukat alasirinakax kunaymanipxarakiwa; maynïrinakax uywasiñtakiw wak thaqhapxi, yaqhiphanakasti khariñtakirakiw alasin jach’a caru-nakat apxapxi. Chaninakapasti jisk’at jach’atjama ukat ch’amanit jan ch’amanitjamarakiwa ukat yaqhiphpachax junt'utuqinakat jan La Paz jach'a markar aljañtak apsunipki ukjarakiw aljasiñax waliri. Ukat ukjam niya taqikun utjipan akawjarukipiniw jan jach’a markakam jutaskañtakix jak’ankirinakax kunïpans alaqt’asirix jutapxi.




#Article 45: Jichhu Utanakaw Chhaqtaski (354 words)


Utax jaqin jakasiñapatakiwa, ukjamarakiw utax mayj mayjaw utjaraki, sañäni: nayra jichhu uta, kalamin uta, ukat altusan uta. Nayrirï ukax jilpachapinix nayraw akjam utachasipxiritayna. Akatakix munasiritaynawa: qala, ñiq’i, aruwi/ñiq’i tika, tijiranaka, lawanaka, lasu, q’iru ukat jichhump kunaraki. Payirï ukatakix niya pachpakamkïskarakiwa. Yaqhiphanakkiw jan munasxiti kunatti lurkapayax alxapxakiwa; lasu lantix kalawüxiwa ukat jichhu lantix kalaminäxarakiwa. Qhiphrï ukxa, aka qhipha maranakax waljaw utjaraki. Ukax wijamp kun luratäxarakiwa. Ukax sañ munarakiwa, sapa maraw utax mayj mayj lurasiski.

Jichhax ukanakan akjamanakaw utjarakispa:

. phayasiñ uta
. ikiñ uta
. rispiñsa

Nayrïrinx manq’akamak phayasipxi, payïrinx arumanak samart’añtakirakiwa ukat ikiñ + uta sataraki, ukat qhiphïrinx juyrakamak imasipxaraki, jisnawa jawasa, ch’uñu, ukat yaqhanakamp kunaraki. Akanakax niya taqin utji, jakt’at jaqinak mä utar apthapita.

Akkïrix jisk’pachakiwa. Akax waka chinuñani, iwij uyuni, ukat siwar uyuni ukjamarakiwa. Ukat kunapachati maynin uraqipax jayan jikxatasi ukjaw lurasi. Aka utan janiw sapür jakapkiti jan ukasti yapu apthapï ukjanakaw tukuchañkam mä qhawqhür uywampach qhiphaqtañ yatipxaraki. Ukat ukaruw kuna yapu apthapitanaks uchasipxiri. Tukutatx jakäwinakaparuw juyramp juyramp kut’xapxiri. Yaqhip jan apañxamä ukanakak jaytawäxapxiri.

Amsta utax qullu iraman luratawa. Akax niya taqi phuqhataniwa. Ukkïrinakax akkïrinakarakiwa: waka chinuña, iwij uyu, chikir uyu, khuchhi putu, waka uta, ukat quqanak kunarakiw utji. Ukat jallupachä ukjaw qullur mistxañ yatipxiri kunatti ukjanakax ayllun taqikunaw ch’uxñakamäxi, janiw uywamp jasak jak’ayañjamäxiti. Ukamapins janiw ukakïkiti, utan uywatakix sinti qhut’uxarakiwa. Ukañkamax amstan janiw ancha ukjamäkiti, jallus purkchix urqix thajsakiskiwa. Ukat awtipachakiw istansyar maqanxapxiri.

Maysat waka utaw utjistu, akax qalamp aruwimp pirqsutawa. Wintananakapax jik’pachanakkirakiwa. Punkunakapakiw jachpachanakaraki. Mujinapax maysar jalaqanikïxiwa ukat patarux kalaminamp utachxatatarakiwa. Ukat janiw mayjam jaqi jakañtak luratäxiti, jan ukax kunjamati sutipax ‘waka uta’ sixa. Akarux wakakiw ikispa ukat yaqhippachax iwijas wakaqallus anantasikirakispawa. Askpachapinix uywanakar jan jallus thayas k’athatjayañapatakiw wali aski.

Ukjarux janiw ukjamak aka qhipïr maysar apanuksnati. Akampix sañ muntanwa kunati laqayat yatiñax mayanakjam askirakiwa. Akax utan qhipha jilt’apawa. Askpach amuyt’añtakix uka jan utachat pirqax janiw aliqat utjkiti. Akax jaqin jaraqatäxi jan ukax aliq jaytsutakïx ukjaw akjamar tukxi. Ukat ukjamïpan kuna asiru jan ukax jararankh ukanakkirakiw jakxi.

Taqi akanakat saraksnawa, uta lurañas mayjt’añapas jaqitawa. Jan jaqi utjkasp ukaxa, janiw akjamanak uñsknati. Yaqha jakirinakan luratanakapakiw uñjasipa. Ukat ukjamïpan sapa mayniw ut munañaparjam lurt’asi ukat marat mararjamaw mayjt’ayaraki jan ukax pachparukis tukusiyxaraki.




#Article 46: Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski (326 words)


Kunapachati pat sartan ukjax kunas uñstasipiniwa, ukatpï mä urux qullu amstanak sartan ukat mä charka jararankhuw uñstistu. Jichhax ukatuqit uñicht’ayañäni; jararankhux mä jisk’a tantiy wali t’ijtir jan uywat uywawa. Ukjamarakiw jupanakax wali qamasanïpxiwa ukampins janiw kamachasirïkarakisa. Ukat akjamanakaw utjarakistu:

Sutiwallux taqi jararankhunakat sipan jisk’pachakiwa. P’iqipax turtujan p’iqipar uñtatarakiwa. Kayunakapax pusiwa ukat sapa mayan jaqjam pusi jisk’a luk’ananakanirakiwa. Wichhinkhapax niya kimsa luk’anarakiwa. Samipax qaqa ch’umphirakiwa. Ukat ukjam saminïpan uraqimp kikiparakiwa. Jaqimpix janiw jasak uñjayasirïkiti, t’ijtkï ukjakiw qhanäpxiri. Akanakax jichhu taypina, qala chhaxwana jan ukax qala manqhanakan putuniwa. Ukat jaq uñjasax jupanakax ukarukipiniw jalantxañ yatipxi.

Kunjamati jamuqan uñjasixa akkirï ukax nayririt mäk’ jach’pachawa. Akjam jararankhux mayjam niya pachpakirakiwa; ukampins samipax janiw mayjamäxiti, p’iqi tuqix qaqa ch’iyaramp janq’umpi, chika taypix q’illump qaqa ch’iyarampi ukat wich’inkh tuqix píqituqjam saminirakiwa. Jupanakax kawkjans utjapxakiwa.

Ukat maysat saraksnawa, akax usuchjasitanakatakirakiw wali aski. Ukatakix nayraqatax katjañawa ukat kuchillump jakkirpach kharjañawa ukjarux asukaramp willxatasin jikhanit aphxatasiñawa.

Ch’uxñä ukax taqit sipan jach’awa, akax janiw kuns kamachasirïkiti ukat janirakiw taqichaqan utjkiti. Askpachapinix qallpanakan jan ukax qhullit taypinakan jakañ yati; ukanx khulä manqhan putunïñ yati, mayanakkjam urukiw anqar manq’ thaqhir mistsuñ jupanakax yatipxaraki. Ukat akjan ukjan manq’apax utjaraki.

Jichhax akax charkat sipan askpach qullawa ukat taqin wali thaqhatapiniwa. Ukat katuñakiw mäk’ ch’ama kunatti wal t’ijtapxiri, jach’ätapat jaqin t’ijnaqayatax mäkiw qarxapxiri ukat illapt’añax jasakïxarakiriwa. Ukjarux qullasiñtakix charka jararankhjamarakiw wakt’ayaña.

Manq’apax jisk’a jan wali laq’unakarakiwa sañäni: ch’uqi laq’u, grillo, chhichhillankha ukat yaqhanakamp kunaraki.

Akax niya taqi chaqan utji, jilpachapinix qullu iramananakan jakaraki ukat taqi ukanakax k’awnanakat uñstapxarakiwa. Jakäwipax mä pusi mar jan ukax phisqha mar ukjamakirakiwa. Yuritat jupanakax janiw yaqha uywanakkjam taykan suma uywatäpkiti jan ukax kunjas jaytarpätakipxiwa. Ukat urunakkiw lupï ukjanakax qala patar lupirasir mistsupxi, arumax janiw anch sarnaqapkiti.

Säwi
. Jararankh wich’inkh k’utuqatax iwij jakhur siwa.

Akjam jan uywat jararankhunakax wali t’ijt’iri, qamasani, qullani, ukat säwin kunäpxarakiwa; ukat sawïkirix jaqin yatiñanakaparjam utt’atarakiwa. Yaqhippachax jan kun yatisax jararankh uñisiksnawa ukampirus jakäwisatak  jupanakax wali askïpxiritaynawa kunatti kunayman yapu tukjir jisk’a laq’unak tukjapxarakiritayna.

Pachpan jakirinaka

Internet-an Qilt’atanaka

[10 de abril, 2012]






#Article 48: Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa (518 words)


Akjam yatichäw utjañapatakix wali ch’amaw tukuwayata kunatti may may jan wat’äwinakaw thakhin uñstawayi. Sistan akxa askpach amuykipt’apxañasataki.  Jichhax kunjamas qalltasiwayi, thakhin kunanakas lurawayata, khithinakas yanapt’asiwayapxi, kuna jani walt’äwinakampis tupthaptawaytan ukatuqit aka qilqäwtuq qhanancht’asiwäni.

Maymaraw Internet-an aymarat qilqt’ir Jaqi Arunkirinakax Yatich Kamanimp aruskipt’ir sarapxäna. Uka aruskipt’äwin Jaqi Arun yanapt’asirinakax kunjamas tayka arus jach’anchaysna ukat jupanakar arxayt’anipxäna. Ukat ukjam ist’asax jupanakax wali amuytatasipxäna kunatti akjam amtäwinakax janïraw  Normal Superior de Formación de Maestros uksanakan utjkänti. Normal-ankampin jisk’a yatichañ utan aymar yatichirinakax Castillan arutak jila yatichasipkäna, ukat yamas Internet-an qhipha uñstäwinakapat yatintañ amtax janiw utjkänti. Ukjamax mä qhawqh kutimp qhiphanakat aruskipt’awayatäna.

Ukat walja urunakjarux Jaqi Arunkirinakax phisqha amtäwin p’iqinchäwinakap Yatich Kamanin irptiripa, Lic. Roberto Aguilar-an yanapirinakapar uñicht’ayir apapxäna. Ukjarux jupanakax amtanakax walikiw sapxarakïnwa. Ukjam ist’asax jiwasax Internet-an qilqt’irinkjamax mäkiw aymarat amtanak tukuñkam lurayätana. Chiqans janiw jasäkanti, wali ch’amaw tukuwayatäna, ukat ukjamarakiw yatiqatanakax utjawäraki.

Tukutat chinuq phaxsin Ruben-as Edwin-as Martin-us ukjamaw aynach La Paz markar jilata Walter Gutierrez-ampir jilata Julian-umpir amtäwinak uñicht’ayir saraqapxayätan. Puritat laqakirakiw jupanakar uñicht’ayatäna. Ukampins jupanakax janjamakiw ch’amanchasiñ munjapxänti. Jaytawäpxita, nanakaw amuykipapxä sakiw sisxapxarakïna. Ukjamïpan jiwasax wali ch’ama laq’aratakiw mistsuniwapxaraktan.

Ukat phaxsi jilat Yatich Kamanit Edwin Qhispiyirimpir Martín Canavirimpir amtäwinakat akjam sasin yatiyanxapxatäna: ‘Amtäwinakamat Oruro markatak Internet-tuqit mä qhawqha yatichäwinakakjamak wakt’ayanxapxäta sakiw sanxapxatayna.’

Jupanakax janiw kunjamtï amtkayätan ukjamarjam jaysanxistänti. Jaqi Aru-nkirinakax juk’amp sum amuyunakamp jaysäw kutt’ayanipxaspän uk munapxäna, niyakixay amtax yatichirinakar sum Internet apnaqañ yatsuyañ ukjamänwa. Ukatakix mä maraw munasïna, ukjar taqikunas sumak saraspän ukax juk’amp yaqha sumpach amtäwinakamp kun lurt’añ ukjam amtatarakïnwa.

Ukat ukjamïpan jiwasax waxrapasay sas iyawsxakiraktanwa, antis janiw ch’am laq’ayaskañäniti. Jupanakar amtatanakaparjam phuqht’aniñän ukat juk’amp amtäwinak wakicht’asin lurt’añäni sasaw arsuwayapxarakiyätan.

Uka suyt’at urux purinïnwa. Ukatakix ñanqha uruw wali willjtat Orur markar saratäna. Khaysarux niya kimsaqalq chikataniruw purtan. Normal-ar puritat jaypachaw suyt’asipktan ukat jaypachat Sala de Reuniones-an wakichäwix qalltasiskäna. Yatichäwinakx jilata Julian-ump jilata Ruben-umpiw mä qhawqha arunak arst’asin qalltapxarakïna.

Ukjarux jilata Mario Duran-aw mäk nayrïr uñicht’äwipamp qalltarakïna. Ukax chika urukamarakïnwa. Chika urut uksarux atamir apnaqañ utan jilata Martin-uw Facebook-ampit Twitter-ampit yatichirinakar yaticht’äna; ukampirus Internet-aw sinti k’achapinirakïna. Jan ukakasapänx wali kusaspänwa.

Qhiphürux jilata Victor-arakiw Flickr-tuqit uñicht’ayäna, ukat Internet-ax pachp k’achakiskakïnwa. Ukaw taqinitak jan walïkanti. Ukjampachas nayrar sarantayatakiskänwa kunatti amtäwinakaw phuqhañäna. Ukjamax Blog-tuqitrak uñicht’ayatäna, ukat Internet k’achaskakipan khithinakati uñstayaspxapxän jupanakarukiw mayninakar mayachthapxayätana.

Jayp’utuqirux mayïr uñicht’äwinakatakix yaqha Internet apnaqañ utaruw mistsuwayxaptana, ukan antis mäk’a walixäna. Ukan jilata Edwin-aw Skype-tuqit jupanakar yaticht’arakïna. Qhiph qhipharux jilata Ruben-urakiw Wikipedia-t uñicht’äwimp tukt’aniwaxarakïna.

Ukjarux yatichäwinak tukuyäwikiw jutxäna. Nayraqatax jilata Julian-uw Jaqi Arunkirinakampir Web 2.0 yatiqäwir jutirinakampiruw jallällt’arakïna, ukat yatiqäwinakat lup’ïwip arst’äna. 

Tukuyipan jupax mayninakarurakiw ar churäna. Ukat jupanakax maynit maynxaruw wali amuytatat arunakamp arst’apxarakïna. Akjarux maynin arst’äwip wiriytuq uñjañäni:

Taqi ukanak ist’atat akjam sasaw jilata Ruben-ux Acta ullararakïna:  “Ururu markana, Jacha Yatiña Utana “Angel Mendoza Justiniano”, aka 3ri, 4ri urunaka llamayu phaxsita saraqkipana, pä waranqha tunka payani marata, aka Web 2.0 ukaxa yatichäsiwayi. Akatakisti Ministerio de Educacion de Bolivia Jaqi Arumpiwa mayacht’asisina ch’amañchawayapxi. Ukjamipansti yatichirinakawa kunaymana Jach’a Yatichaña Utanakata purt’aniwayapxi, akirinakata: Simon Bolivar, Bautista Saavedra,…” Ukjamakiw Normal-an yatichäwinakasamp tukt’aniwaytana.

Jiwasax janiw jupanakan ukjaruk qhiphaqtañanakap munktanti, jan ukax juk’amp yatsupxaspa, yatiqirinakapan lup’ïwinakap mayjt’ayapxasp ukat U.P.E.A.-s U.M.S.A.-s U.T.O.-s ukat Normal-anakamp mayak sartsn ukaw suyt’asi. Ukat sipan jiwasax Jaqi Arunkirinakjamax juk’amp amtäwinakamp sartaskakiñäniwa. Kunasay jutsam, janiw kunas suyt’aykistaniti.




#Article 49: Ch'uqi Achuyañtuqita (734 words)


Aka qilqäwin qalltat tukuykamaw ch’uqi achuyañtuqit uñjañäni. Ukx  jiwasan taqi phuqhat amuyunak utjañapataki, ukat askpach aymar munañasatakiw lurañäni. Ukjamax nayrirï ukamp sartañäni.

Janïr ch’uqi satasax pä kuti jani ukax kimsa kutiw uraq unxtayapxi; nayrirï ukx anat phaxsin patan jakasir jilat kullakanax qhullxañ yatipxi. Sapa mayniw munataparjam uraq wakichañapa. Sañäni, mayniti walja wawanïch ukax jachpach yapuchasiñapawa, jichhax mä pä wawanikïchix jisk’pachakrak qhullisipxiri. Ukjat mä kimsa phaxs jan ukax pusi phaxsiw suyt’apxi, ukjaruw khunu khunxatatat wasitat kutisipxi. Qhipha uka ch’uqi satxañtakkiw laq’achxapxaraki. Ukat mä qhawqhürut satantxapxakiwa. Ukat janïr satkasax jathamp wanumpiw puchtüñaparaki. Satañ urux wali alwat tukuñkamaw yuntamp satantapxiri.

 

 

Aka jamuqax nayra jilata Francisco-n aptst’atätaynawa. Akan kimsaniw ch’uqi satantasipki.

 

Nayra Sata (San Calixto, taypi sata phaxs 14 uru saraqataru)

Nayr satañtakix janiw ukjamak qalltañakïkatanati, patan jakasirinakax sank’ayumpin waych’ampin panqarañap suyt’apxiritayna. Niyak panqarxapxipan mäkiw ch’uqi satxapxiritayna. Ukat jani ukäk ukaxa, San Calixto-nrak lurapxiritayna.

 

Taypi Sata (San Martín  de Porres, lapak phaxs 3  uru saraqataru)
Akkïrix lapak chika phaxsinkiwa. Jallu purxatipan patankirinakax ch’uqi satxañak yatipxi. Ukapachan satatax janiw ancha nayräkis jani ukax ancha qhiphäkarakisa. Achux walikiw utjaskiri.

 

Qhipha Sata (Janïr tatit Jisucrist urup purinkipana)

Qhiphïrix ancha qhiphäxiwa kunatti janiw suma achuqañapas juyphimp katuyasiñapas yatisxiti. Akapachan satañax surtinitakkïxiwa.

Satatat mä kimsa simanaw suyt’aña ukat ch’uqix mistunuqxakiriwa. Mistutat mä pä simanar jani ukax kimsa simänkipxaruxa, ch’uqix qawxañakirakiwa. Qawañatakix munasiwa: mä yunta waka, mä qawiri, ukat mä alliririmpi. Laq’a suma ch’uqir allkattañapatakix jupanakax tukuytuqit qalltañ yatipxi.

Ukat Rilapasa-takix nayrïr satä ukat machaq achu phat’aqasxapxakiriwa. Satatat ukjat kimsa phaxs jilakiw suyt’apxi. Ukjarux llamay phaxsin ch’uqi llamayukiw jutxi, ukampins aka qhipha maranakan janiw qhipha llamayxapxiti, jani ukax qasäw phaxsin ch’uqi apsxapxi kunatti achuqatat laq’uw mäk sarxatañ yati.

 

 

Ukjamïpan mä urux  ch’uqi llamayur sarxattana. Ukat chiqapiniw laq’ux ch’uqinakar piyarañ qalltatäna. Ch’uqinakax tantiyunakkïnwa, janiw maymarjam wali achuntatakänti. Maymarax ch’uqix munttakamakïnwa. Aka marax t’una wali jilanïnwa, ukat janiw jank’as jusachayaskänti. Ñakapiniw tukuñkam lurtana. Tukutat siwarampiw ch’uqi muntunanak imakipawäxapxaraktana.

Aka muntunanakasti, kimsar jaljatawa, ukanakasti:

Waychu ­­­­­­­–­­­­­­­­­- jach’anakarak muruq’unakarak ukjamaw achu. Samipax janq’ump allqancht’atarakiwa. Ukat ch’uñump tuntampitakiw jani kusäkiti, wali qhuluwa. Antisins muntaräramp qhathimp phayasitaw p’ujsa.

Ch’iyar pala ­–- waychut sipan akkïrix tantiyunakkiw achuqi. Purumä ukjanakan mäk’amp jach’pachanakarakiw achuri. Samipasti ch’iyar kullirakiwa. Nayranakapax maya mayakiw utji, ukjamarakiw muntarar phayasiñas kusa, umallak umallpachïri, ukat qhathi phasyasiñas mäk’ k’ask’ïriwa.

Janq’u pala --- Kunjamati sutipax sixa, janqu pala, samipax janq’urakiwa. Ukat tuntapaw sinti kusa kunatti änkukiw mistsuñ yati ukat janirakiw juchhjtirïkiti.

Ukjat ch’uqi pallakiw suyt’atäxana. Nanakan akjam  kimsa kast ch’uqikirakiw achuyatäxi, ukampins waljanakaw utjaski. Akjarux ukatuqit mä juk’anak qhanancht’arakiñäni:

 

Kunjamati sutipax sixa, phayañtakix akax muxsätapat sillp’inpachakiw iwij phukhur irt’asiña ukat janiw xaxükiti, antisins wali p’ujsarak sumarakïriwa:

Janq’u axawiri – ch’imi nayranakaniwa ukat akax tantiyukiw achu.

Surichu/ Surimana – juk’a nayranakanikiwa ukat tantiyunakkirakiw achu.

P’itikilla – akax walja saminakaniw utji, ukkïrinkasti: wila p’itikilla, janq’u p’itikilla, allqa/wilamp janq’ump allqanchat p’itikilla. Akanakan nayranakapax waljawa ukat tantiyunakaw achuraki.

Phiñu – allqas wilas janq’us ch’iyaras q’illus ukat surimanas ukjamarakiw utji.

Runtusa – uñtapax muruq’uwa, samipax janq’ump wilampirakiwa, qhathipax taqit sipan sumapiniwa, ukat amstan jan ukax puruman ukjanakanak sumpach achuqi.

Papa milajru – janq’u qhasawa, aka runtusjam p’ujsarakiwa. Qhathitakkiwa, janiw anch taqin uywatäkiti.

 

Akjam ch’uqinakax muntararatakiw wali kusa kunatti niya jach’akamakiw achu, ukat sillp’inpach qhats phayasikiraksnawa. Sumak jani ancha sumirïkiti:

Janq’u quyu – uñtapax sayt’uwa, nayranakapax wilanakarakiwa, ukat wila quyus wila chuyman quyus ukajarakiw utji.

Wisllawiri – ch’iyar k’umu sayt’unakawa, ukat manq’añax mayanakjam sumarakiwa.

Saq’u – uñtapax t’alphawa ukat samipax suma janq’urakiwa.

Ch’iyar imilla – akan muntararapaw umalla.

Janq’u imilla – tantiyukiw churi ukat jakt’at nayranakanikirakiwa.

Wila imilla – achupax p’ujsawa, ukat waychumpiw niya pachparaki.

Sani (imilla) – muruq’uwa, jach’akamakiw achu, samipax q’añu janq’jamarakiwa.

 

Jilpachax akax ch’uñutakiw waliraki kunatti mä juk’a k’askt’atawa, ukat ch’uñuptatax kusakïxiriwa:

Chuqi pitu – suma janq’uwa ukat kulli saminis utjakirakiwa. Uñtapasti t’alphawa ukat manq’añakiw mäk’ k’aska.

 

Jan jaljatanaka

Ch’iyar isla –  muruq’uwa ukat jisk’a nayranakanikirakiwa.

Qamichu – muruq’uwa ukat nayranakapax tantiyunakkirakiwa.

Apsutat mäkiw qhiphürunakax ch’uqix pallxaña, kunatti laq’uw suma ch’uqinakar arkarpayiri. Ukan muntax muntakama, jathax jathakama, ukjamaw jalanuqxaña, ukat t’unamp laq’ut ch’uqimpix ch’uñutakiw yaqhachsxaña. Uka tukutat utarkamaw putunakar warantxañaraki.

Aka qilqt’äw kimsa qhanancht’äwimpiw tukt’ayañäni. Ukanakasti yuntatas ch’uqitas ukat llamayuñampit kunarakiwa; nayrirï ukan nayrax ch’uqi satañtakix yuntarux yuku patarux jisk’a wiphalanakampiw junurapxirïna. Ukat waka jikhanimpir parampirux jalmampirakiw ch’uqxatapxirïna. Ukat sipan jichha maranakax chhaqhayxapxiwa. Yuntx jan jisk’a wiphalanakan jan jalman ukjamak yapisxapxi. Ukjarux ch’uqi llamayuñtakix janiw nayra maranakjam llamay phaxs suyxapxiti, jichhax qasäw phaxsin ch’uqi llamayxapxi. Ukat tukuyañtakix ch’uqix kunayman manq’a phayasiñtakirakiw utjistu. Ukkïrinakat sisnawa, muntarara, tunta, ch’uñu, qhathi, ukat umar wayt’at ch’uñu.

 

Pachpan jakirinaka: 

Marcela Chura Huanca (Ayllu Callamarca)

Jesús Quispe Canqui    (Ayllu Callamarca)




#Article 50: Wajax Kunjam Lurañasa (119 words)


Wajax sank’ampin parjat khulanakampin qhathiyat ch’uqiwa. Akx ch’uqi llamyü ukjanakakiw patatuqin jakasir jilat kullakanakax lurt’añ yatipxi. Ukatakix jupanakax ch’uqis phäñas ukat khulas ukjamarak wakicht’apxi. Niyak puchtuchatätapatxa, mä ch’uqi llamayut qallparuw phäsiñamp khulanakamp pirqt’asin ninamp phichht’apxi; payirï ukx sank’a jan mäki thayaqañapatakis ukat ch’uqi suma qhathiyañapatakiw uskupxaraki. Ukat suma sank’ar tukuñapkamarakiw suyt’apxi.

 

Ukat mä qhawqha k’atanakxaruxa, ch’uqi allintañtakix phäñax puchtukïxarakiwa. Jichhax akatuqit suma amuyt’añtakix mä wiriyuw utjistu:

Waja apsuñtakix chuntillamp kanastampirakiw munasi kunatti jan ukanakampix sinti achhijüpan janiw apsuñ atksnati. Yaqhippachax apsuñä ukjaxa, wajax ch’aran kunaw uñstiri, ukat patankirinakax jaqiw ch’uxt’anpacha sasarakiw sapxiri. Apsutatxa, phiskhurasis phiskhurasisaw kisump manq’añ yatipxi. Sank’an wali parjat khulamp qhathiyatätapatx wali sumaraki, janiw kuna manq’ampis kikipäkiti, ukat janirakiw yaqha manq’añanakjam q’aymkaspati. Akx mä pusür phisqhürus imasisksnawa.




#Article 51: PATRUNANAKA (147 words)


Patrunan utapan jan phayañax pist’askañapatakix ch’uminak jaytaniñayri. Ukat mä jayp’ux jilaqataw utajar purini, sasina: ‘Patrunax lawanak arunthix aptanin sistam’ –sasa. Ukat mamajax mä kimsa luku phayañ q’iptanï saw wali willjta mistüna. Kutt’anxasaw jiwasax phayasiskañän sasina. Ukat janiw chika uru saraqatkam purinxiriti; jupax jan manq’ataw mayamp mayamp lawa ch’uminak lukuskatayna. Ukat may purinisaw wal mamajan jachiri: ‘Akham awkimax nar jaytawayitu, wal nayax t’aqista, jumanakas jan manq’ata’ –sasa. Uka maranakan janiw juyras utjirïkiti. Qharanakax ch’uqi ch’iwanakak manq’asipxirïta, jan aychani. Yaqhippachax mamajax Copacabana marka iwis lik’i alir sariri, ukat ukamp kaltur jaqt’asiñataki. Janiw qullqis utjarakirïkiti. 

Kunapachatix yaqhip iwisanakax usump jiwatayn ukapachax Wankakiw kharsuwsin manq’antxirïtayna. Uka maranakax patrunax ipirataw tukxatapäna, ukataw jan amuyskatapänti. “Taqi kunas aka jakäwinx ch’ikt’asiñat pintixa” saw  Pransiskux arst’arakïna.

Wiraxuchayrix janiw jiwañatakix t’aqiskänati, kunalaykutix jupax janiw sinti juchanïkänati. Ukat mä willjtakiw Ch’uqi Yapu markan k’umaräkasin jiwat uñstxatayna. Jupax sapakiw utapan jakxäna. Jupax wali suma jiw jiwxixa.

Martin Qhanawiri




#Article 52: Chapar Aru (203 words)


Munata Aymar aru arst’asir jiläta kullaka (samart’äwi) 
Jïsa jumaru, juparu, jupanakaru, 
täqi jumakaruw amuyt’asxañän sapxsmä. 


Jichhürunakan taqikunaw mayjt’awayxi; 
ukarux yaqhipanakax “Proceso de Cambio”, sapxiwa.
Yaqhipanakasti “Proceso de Descolonización” sutimpiw uñt’apxi. 
Ukat akjän ukjanrak suma qamañtuqit qhanancht’apxi. 
Ukampins janjamakiw suma kawksar sarats amuyaskasmächtanti. 

Aka uraqin yuririnakax janis nayrïr arusax utjkas ukjam 
Castellano-kraks jach’anchayasktanxä. 
Ukjamïpan nayrar sartäwinakax sayantañxamak munxi. (samart’äwi)
Jälla, tayka arusamp jiwaspach achunak uñstayasay sayt’asxapxañäni. 

#Article 53: Pacha Kuti Uru (166 words)


Ukat janiw walja k’atanak jalkiptawaykänti. Niya kimsa qalqu pacharux mantxapxakiyatänwa. Mantatat wakichäwix mäkirakiw qalltäna.

 

Qalltatat Yatich Kaman Irptiriw pacha kutimpin machaq arunak irptir utt’asitapat mä qhawqha arunak art’äna. Ukjarux machaq Arunak Irptirirakiw kumjams laräwinakap nayrar sartayani ukatuqinakat qhanancht’äna. Qhipharux tata jilïr  Evo Morales Irptirisarurakiw aru churapxäna. Jupax “…nayrax khithiti Estados Unidos-amp wali suma apaskän jupax wali suma yäqatänwa… Jichhax ukanakax janiw ukjamäxiti. Ukax mayjt’ayaskañakiwa, ukat ukjamanak pacha kutjtayañäni…”, sasaw sarakistäna. 
Uka tukutatxarux Italaki thuqht’äw mä qhawqha k’atanak uñicht’ayapxistäna. Jupanakax iwij isinkamakipxarakïnwa. Ukat Tata jilïr irpirisarus Tata sullka irptisarus machaq Arunak irptirirus ukat yaqhanakampir ukjamaw thuqt’ayapxäna. 

Qhiphar Machaq Arunak irptirimp yaqha jila kullakanakampiw aruskipt’aniwayapxtana.Sapa mayniw mayja mayja amuyunakanipxäna. Maynïrinakasti, “wali askipiniwa” sasaw sapxistäna. Yaqhanakax “uñjañäspawa, kunjamaw achunakax uñstchini” sasaw amuyt’apxarakïna.

Nayra achachilanakasan jiwasanaklayk ch’axwawäpxatapax janiw inamayäkiti kunatti aka qhipha urunakan juk’at juk’at achunak uñjasktana. Suma yattan aka pacha kuti satäkis ukar phuqhasiñapatakix maya maya luräwinakaw lurt’asiski. Ukjamïpan  ukanakat jiwasax wali k’uchik jikxatastana, ukapachparakiw yaqha jila kullakanakax lup’ipxpacha. Jichhax aka luräwinakarux jiwasaxa, tamachäjamax kawkhanakampaktanti ukjanakatpach kunayman luratanakasamp yanapt’añäni.




#Article 54: Jhenny-n Yatiñ Utat Tukt’ayäw Urupa (Jhenny’s Graduation Day ) (403 words)


 

Jallu qallt phaxsin kimsaqalq ur saraqataruw Colegio Nal. Mixto Callamarca-n niya chika urur wakichäwix qalltasiwayäna. Qalltatatx kunjamatï taqikunas amtatäkan ukjamarjamarakiw  lurt’apxäna. Ukat akax niya pä pacharakiw apasiwayi. Ukañkamax aksät uksat jilanak kullakanakax aywthapinisipkakïnwa. Yaqhipanakax awtuta, maynirinakasti, kayukirakiw awayur q’ipt’at jan ukax wulsar wayt’at ukjam purintanipxarakïna. Chiqans akax wali chuymar ch’allxtaykirïnwa.

In “Callamarca” High School, the graduation ceremony started at about 12:00 o’clock on December 8th, 2012. After starting, they did it according to the customs. And it lasted about 2 hours. In the meantime, many locals were still arriving from everywhere. Others by car and another people came on foot carrying their ‘aguayo’ loads or bags. It was really exciting!

 

Akjan janiw khithis ukjamak qhiphaqtañ munkänti, ukat sapa mayniw yatiqañ tukt’ayirirus irpkatiriparus ukat awk taykarus ukjam qhumant’apxäna, misturamp jach’xatt’apxäna ukat mä rijalus kunrak churapxäna. Ukjamïpan  taqiniw k’uchik jikxatasipxarakïna.
Uk tukutatx  mä manq’äwirakiw taqi jutirinakatak utjäna. Akatakix Tatitun may may q’uchunakap ucht’apxäna, mäwjarkam  muythaptapxäna, ukat mä wawakiw manq’art’asipxarakïna. Ukapachparakiw mayninakas akjän ukjan qut qut samart’apxäna. Jayp’utuqirux jaqinakax juk’at juk’at mistsuniwayxapxarakïna, ukat juk’anikiw qhiphaqtxapxäna.

Here, nobody wanted to stay back, and each one congratulated Jhenny, her godfather and parents, put them on with mixture, and gave her a present. For that, everyone was very happy.

After that, there was a meal for everybody, for this, they played all kinds of Christian music, got close, and shared among us. Likewise, other people ate lunch and drink Sodas. In the afternoon, the people went back home little by little, only stayed some of them.

 

Ukat thayäxipan utjäwiparurakiw sarxapxayätana. Akan wila masikamakixapxänwa; qalltañtakix irpsuripaw mä qhawqha arunak arst’äna, ukjarux sapa maynirurakiw ar churäna. Jupanakax jan kuna pächasisaw kunayman suma arunakamp yatiqañ tukt’ayirirux ch’amancht’apxäna. Qhipharux Jhenny kullakaw akjam arst’äna: “Walikpin jichhürux kumpañt’awapxistaxa, ukjamaraki tatajarus mamajarus yuspajararaktwa… isturyujar apuyt’awapxitu… Naya uka kunsijunak churawäpkistä uk janiw armaskäti…”

Yatiqäwipan Jhenny-x maynïr suma yatiqirïtapat urucht’añ munayätana, ukat ukx kunjamatï ninkharax sisxtan ukjam lurt’awayapxtana. Jichhax Jach’a Yatiqañ Utankxan ukjaxa, taqiniw nayrar sartaskakiñap muntana.

It was cold and we all went back uncle Francisco’s house. Here, everyone was member of the family; to start with, Jhenny’s godfather gave a speech, then he wanted each one expresses his / her feelings. Without any doubt, all guests encouraged her to continue with her studies. And finally, Jhenny was very grateful and told us: “Thank you very much for coming today. I also thank my parents because they supported me to study… I will not forget your suggestions…”




#Article 55: Luis de Orbegoso (174 words)


Luis José de Orbegoso y Moncada (* Uskil, 1795 mara 25 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Trujillo, 1847 mara 5 uru Anata phaxsin yuriwi),  jacha marka militar  anakithiri. 

Piruw Prisidinti (1833-1836).

Awki: Justo Pastor de Orbegoso Isasi y Burutarán; Tayka: Francisca Josefa Moncada Galindo y Morales.Warmi: María Josefa Martínez de Pinillos Cacho.Yuqanaka:  Pedro José de Orbegoso y Martínez de Pinillos, María de la Mercedes de la Santísima Trinidad Bonifacia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuela de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Gregoria de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuel María del Corazón de Jesús de Orbegoso y Martínez de Pinillos, José Cleto de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Antonia María de las Mercedes Emilia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Diego Serapio De Orbegoso y Martínez de Pinillos, Matilde de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Nemesio Domingo de las Mercedes de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Juan Guillermo Eloy de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Isabel de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Josefina de Orbegoso y Martínez de Pinillos; Esteban de Orbegoso.




#Article 56: Andrés de Santa Cruz (112 words)


Andrés de Santa Cruz Villavicencio y Calaumana  (* Chuqiyapu, 1792 mara 31 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - † Beauvoir, 1865 mara 25 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), - jacha marka militar  anakithiri. 

Piruw Presidente(1826-1827, 1827, 1836-1839); Wuliwya Prisidinti (1829-1839).

Awki: José de Santa Cruz y Villavicencio; Tayka: Juana Basilia Calahumana.Warmi: María Francisca de Paula Cernadas y de la Cámara. Yuqanaka [13]: Simón Andrés Rafael de Santa Cruz, Pedro Octavio de Santa Cruz, María Trinidad Eulalia Enriqueta de Santa Cruz, Elena Basilia de Santa Cruz, Andrés Octavio de Santa Cruz, María Mercedes Clementina de Santa Cruz, María Victoria de Santa Cruz, Manuel Alejandro Óscar de Santa Cruz, Andrés Domingo Friso de Santa Cruz.




#Article 57: Potosí-n Ayllunakapata (121 words)


(P’utuxsi Llaxtakunamanta Parlariy)

Kunan Llallagua-manta parlasax. Ñawpax ch’askachaw tutata ñuqayku Llallagua-man rirqayku. Pusax hora-kunapi karirqa. Ñuqayku Llallagua-man k’uychichaw ch’isiyayta jaqay karu llaxtaman chayarqayku. Llallagua askha runayux. Ñuqayku Universidad del Siglo XX-man chayayku. Jaqaypi uj yachachix Llallagua-x turismo kitikunanmanta willariwarqayku. Chantari, ñuqayku mikhux rirqayku. Chaymanta, ñuqayku Uncia-man rirqayku, jaqaypi “Casa de Patiño-ta”, rixsirqayku. Chayqa allin karirqa. Jaqaypi mina-kuna, urqukuna, jatuy rumikuna karqa. Chanta ñuqayku Llallagua-man kutimurqayku. Tutapi Teatro-man rirqayku, jaqaypi tusuyta concurso-kunata waxkunatawan qhawarqayku. Chayqa allin karqa.

Intichawta Chayanta-man rirqayku, chay p’unchay ancha rupharqa. Chaymanta, ñuqayku chay chhiqanpi grabar-irqayku. Chayqa sinch’i sasa, jinapis atirqayku. Chanta Llallagua-man kutimurqayku. Ch’usariyqa kusa karqa. Ch’isiyayninpi uj chhikanta samariytawan, La Paz llaxtaman kutimuyta yuyarqayku, imaraykuchus wakin masiykuna sinch’i tarea-yux karqanku. Tukuchanapaxtax flota-man wirarirqayku, La Paz-man ch’usayta qallarirqaykutax.




#Article 58: Kaphiya (123 words)


Yunkas Kaphiyax mä junt'u uma umt'añatakiw wali munata.
Bolivia uraqinxa, khaysa Yunka junt'u uraqin utjaraki. Caranavi, Taypi Playa uka chiqanakan waljan markachirinakaw yapuchapxi, ukat achuyapxaraki. Mä kaphiy alix nayraqatax juri uraqir uskuñawa. Ukat niyak mistunxipan jisk'a alinak apsusin kawkhawjatï suma aruqïk ukawjanakaruw ayruntañaraki.

Niyak mä chikat luqan ukch'a jiltxi ukapachax nayrïr panqaranakapax mäkirakiw mistxaraki. Ukhamäpan achuqxarakiwa. Ukat uka kaphiyax pä kastaw utji: Mayïrix criollo sata, payïrix caturra sataraki. Jichhax caturrax pä kastawa. Maynïrin achunakapax wala saminiwa, ukat payïrin achunakapax q'illu saaminiraki.

Kunapachatix suma puqutäx ukhax pallañawa, ukat pallasin sillp'inakap sillp'iqañawa. Ukxarux umampiw wali sum jarsuña. Niyak jarsusinxa, alambre tejido ukxaruw mä saqañ jant'akt'asin wañachiña. Ukham wañäxipan mä sañu phukhut jamp'susin piqañampiw wali ñut'u piqsuña. Qhiparux junt'u kaphiy uma wakt'ayxañaraki. Uka kaphiyax wali sumapuniwa.




#Article 59: Awinira Sucre-na (157 words)


Awinira Sucre-x khaysa Universidad Pública de El Alto jak'an jikxatasi. Ukat mä jayp'ux Internet-at mistsuskayätan ukjaruw akatjamat Enrique masimp jikthaptayätana. Alberto jilatampiw jupax  aynachat jutasipkatayna, ukat akjamanakat jupamp aruskipt'awayapxtana:

ENRIQUE: Elias.

ELIAS: Ah, Enrique. Janiw uñjkatasmati. P’amp’acht’itatawa. 

ENRIQUE: Jan llakiskamti. Nayax janirakikiw uñjkatasmati.

ELIAS: Janirakis uñxsmatixa. Kawkharus chhaqxta.
	
ENRIQUE: Janiw akankxti. Europa-ruw sarxta.

ELIAS: Wow. UMSA-n tukuyxtati.

ENRIQUE: Jisa. Walja maranakaw jalkiptawäxi.

ELIAS: Ukax ancha kusasä. Kuns Europa-n lurtaxa. Irnaqasktati, jan ukax yatintasktacha.

ENRIQUE: Nayax irnaqaskarakt yatintaskaraktwa.

ELIAS: Jichhax kunawsas Europa-r kut’xäta.

ENRIQUE: Alay simana kut’xä.

ELIAS: Ya. Nayax irnaqir sarañatwa. Yaqha pachakama.

ENRIQUE: Elias.

ELIAS: Ah, Enrique. Mana riqsisqaykichu. Disculpa-wanki.

ENRIQUE: Ama phutikuychu. Ñuqapis mana riqsisqaykichu.

ELIAS: Manaña rikuykichu. Maymanta chinkapunki.

ENRIQUE: Manaña kaypichu kani. Europa-man rirqani.

ELIAS: Wow. UMSA-pi tukusankiñachu.

ENRIQUE: Ari a. Unay watakunaña.

ELIAS: Chay sinch’i waliq. Imataq Europa-pi ruwanki. Llank’asankichu. Yachaqasankichu.

ENRIQUE: Ñuqa llank’asanitaq yachaqasanitaq.

ELIAS: Kunanri mayk’aqtaq Europa-man rinki.

ENRIQUE: Qhipaq junk’ata ripusaq.

ELIAS: Ya. Ñuqa llank’aniyman ripunay tiyan. Waq kutikama.




#Article 60: Mallkumpi Tiwulampi (192 words)


Mallkumpi Tiwulampixa mä Aymara siwsäwiwa. Aka siwsawxa nayra laq'a achachilanakatpachwa wawat wawar parlaniwayapxiritayna. Jichhurunakkamasa taqiwjanakana arsutapunirakiwa.

Mä khunu uruw, khaya qullu patanakanaw, sï. Mä mallkuw qunusiskatayna. Ukat mä akatxamat mä tiwulax ukakanakan jalanaqasin jikxatatayn, siya. Ukat mallkur unjasinx, mayamp mayamp uñkatän, sï. Nät arxayitan sirxama. Mallk jan kamsipanx, akham sasaw jiskhintataynax, siy. -Tata mallku, janit thayjktam?
Mallkux, uk ist’asinx, aliqakiw qunusiskan, sï. Khunus khunuskakinaw, siya. Jan mallk kun sipanxa, tiwulax mayamp jiskt’ataynax, siya.-Jila, janit thayktam?

Mallkux chhiqanakapat khun thalarasisax, sataynaw, siya.

Uk ist’asax tiwulax,

Ukham sasax tiwulax pachp qulluruw, mallkun maysaxuparuw, qunt’asitaynax, sï.
Ukat machk’amxatx, kunturix – Tiwul walikisktat, janit thayktam sasaw, jiskt’atayn, siya.
Tiwulax wali chachachasisapuniw sataynax, sï. – Mallku, kawkhanrak chachast thayaw, sataynasti, sasa.
Wali jayapuniw qunxapxataynax, siya. Ukhamarus khunux khunuskakitaynaw, sï. Ukatx, mayamp mallkux jiskt’ataynax, siya. – Tiwul walikisktat, janit thayktam?
Tiwulax, jiwa jiwaw, -walikisktw, sasaw , sataynax, siya.
Ukat machk’amxarux, mallkux mayamp jiskt’ataynax, siy. Ukirinx janiw kunas arsxanat, siya. Tiwularux q’al khunux khunxatxataynax, siya. Mallkust chhiqhanakapxaruw qunt’asitaynax, siya. Ukhamarus, khunx aliqakiw thalarasinax, siya.
Ukhamat, tiwulax janiw mämpis unxtxanat, siy.
Ukhamat, mallkux atipatanax, siya. Ukat machk’amxarux, mä siwiq’araw jiwat tiwulx kusisisaw manq’antxataynax,siya. Ukat siwik’arast, akham sasaw tiwularux sataynax, siya.




#Article 61: Tiwulampi Wank'umpi (149 words)


 Tiwulampi Wank'umpi xa mä Aymara siwsäwiwa. Aka siwsawxa nayra laq'a achachilanakatpachwa wawat wawar parlasiniwayarakitayna. Jichhurunakkamasa taqiwjanakana arsutapunirakiwa.

Mä kutix mä jisk’a wank’uw  wasar uraqin kisus acht’asit sarnaqaskäna, ukjamaruw mä wali manq’at  awtjat  tiwulax jisk’a wank’ur kisus acht’asit uñjatayna. Tiwulasti wali manq’at awtjat jikxatasisax wank’uruw kisum churxit sasin arxayatayna, wank’usti janikiw jayskataynati kunati kisux jisk’akïnwa janiw jupatakjamäkanti.
Tiwulasti inamayaw achikt’asiskäna wank’ux jani munkänti, ukat wank’uruw manq’antañ amtatayna, wank’usti walrak achikt’asirakitayna,  nayaw mä jach’a kis uñjta uk uñacht’ayäm ukampiw sist’asït sasinaw arxayatayna. Tiwulasti, ukjam satax kusisitaynawa, ukat jank’ak sarañäni nayaw apsüx sasaw sarakitayna. 
Wank’ump tiwulampix thakhinjamaw wali jay jaltas jaltas sarapxatayna, niy jak’achasisax quta manqhan wank’ux wali jach’a kis uñacht’ayatayna, ukat jank’ak purisax mäkirakiw apsunï satayna, paniniw chik chikat jajt’asiñäni, sist’asiñkam manq’asiñani, sasinaw tiwulax arxayatayna.
Mayak ipi tiwulax kis apsunxä sasin qutar thuqhuntatayna. Qhana arunxa, janiw kuna kisus utjkänti, phaxsikiw qhanaskäna, ukjamataw tiwulax jiwañar puriwayi. Chiqansa, tiwulax jisk’a wank’ut sallqxataw uñjasiwayi.




#Article 62: Chhijchhimpi Q'ixuq'ixumpi (224 words)


 Chhijchhimpi Q'ixuq'ixumpixa mä Aymara siwsäwiwa. Aka siwsawxa nayra laq'a achachilanakatpachwa wawat wawar parlaniwayapxiritayna. Jichhurunakkamasa taqiwjana arsutapunirakiwa.

Mä uruxa, mä tataw junt’u uraqtuqir wallp aljasinï sasin thakhinjam saraskäna, ukat akatjamataw mä jan uñt’at janq’u sunkhan tatax jikxatatayna. Tatasti, jupamp chikt’atarakiw thakhinjam sarxapxatayna. Wali jay sarasinsti, mä muspharkaya, lliphipkir marka uñacht’ayatayna, uka markasti qurikamakipunïnwa, ukansti jisk’a chhiqhan wawanakakiw qamasipxarakïnxa; tatax uk uñjasasti aliqapuniw muspharatayna.
Janq’u sunkhan tataxa, akaw markaxaxa, akan wallpam jila chanir aljasïta sasin arxayarakitayna. Jach’a markar purisasti, suni uraqit jutir tatarux quri phukh uñchat’ayatayna. Ukjamäkipan chhiqhan wawanakasti janiw akat sarxätati, nänakampiw qhiparxäta sapxarakitaynawa.
Tatasti quri phukh uñxatasax mayak nayranakapax juykt’awayxatayna, janiw kuns uñjxänti, ukat wälpin mulljasxarakïna: ¡kunataks akar juttxa! sasin chuym liq’isirakïna. Janipuniw kuns uñjxänti, ukat kaja jawq’ayatayna; juykhu tatax kaj jawq’asaw tux… tux… tux… thakhinjam sararakïna. Sinti, sinti… mulljatapunïnwa:¡kamachakïsa, janirakis uñxtixä! sasin llakt’asïna. 
Jañq’u sunkhan tatax mayampiw quri phukh uñantayatayna, uñantasasti mayak nayranakapax jist’artxatayna, ukat wäli kusisitayna. Nayranïxasasti kunti Illimani quri markan utjkän taqi ukanak uñjxäna.
Ukat janq’u sunkhan tataxa: Jichhürut uksarux qulliriruw tukxät sasaw sarakitayna; jaypachatsti, wawanakatrakiw jikt’asitayna: akjam wawanakx janipuniw uñjirïkti kunats chhiqhankamaki sasina. Janq’u sunkhan jaqisti ukankax limphu wawanakawa, awk taykanakapat armatanaka, jan sutin wawanakaw sasin yatiyatayna. Jumasti khitirakïta jiskt’ataxa: nayax q’ixuq’ixütwa sarakitaynawa; nayax chhijchhimp chikt’aw sarnaqta, ukjamarus nayaw nayr chursma sataynawa, ¡wali lup’iñjamawa!
Nayrapacha achachil awichanakasax pachamama uraqin utjirinakar wali yäqapxiritayna: qullunakaru, q’ixuq’ixuru, jach’a jawiranakaru yaqhanakampiru, ukat askinjamaw sarnaqapxarakirïtayna. 




#Article 63: Mara Phaxsinaka (277 words)


Mara Phaxsinakax aymar saräwinjakäwisarjama, luräwisarjamaw sutiñcht’atatayna, ukampis nayrapach achachilanakasax phaxsin saräwinakaparjam uñch’ukisa, sum amuykipt’asa, lup’ikipt’asaw sutiñcht’apxatäna. 

Chinuqa (), Ch’uqi saphinakan nayrïr jisk’a achuqanakaw utjxi. Pachamama uraqis ina ch’uxñakipuniwa, panqaranakas kunayman saminakaw panqart’araki. Yamakis chinu chinu laq’uw uñsti, ukasti ch’uqix achuqañ qallantxiw sasin yatiyi. Jallus walipuniw jalluntaraki.

Anata (), Yapunakata, uywanakata, kuntur mamanita (illa, ispalla) ukanakat amtt’asiñ pachawa; jallupacha phust’äwinakampi: Pinkillu, tarqa, musiñu juk’ampinakampiw ch’iqar kupir thuqt’asis taqi chuym ch’allt’asiña, panqaranakamp chayawt’asiñawa. Saräwix markat markaruw mayjt’araki.

Achuqa (), Ch’uqix achuqatäxiwa, wawa ch’uqis utjxiwa, yaqha juyranakas kikiparaki. Uraqis qhullxañarakiwa (roturar la tierra). Yaqhip chiqawjanakan siwaranaks yawthapxapxi, ch’uqs llamuysxapxiwa.

Qasäwi (), Yapunakax puquqatäxiwa, alinakapas urut urutjamaw q’illurawayxi. Juyphis juyphintañ mä juk’  qallantxiwa; ch’uqi alinakas, pastunaksa q’alaw qaqawrantxi. Alwatanakax ina janq’ukiw amuyasiraki, khunus khunxatkasp ukjama.

Llamayu (), Yapunak apthapiñ pachawa: ch’uqis llamuythapiña, taqi juyranakaw apthapxaña. Pastunakas janiw ch’uxñaxiti tuntikixiwa.

Mara T'aqa (), Machaq mara aymara amtt’asiñawa, aymaranakatakix jichhaw marax tukusiski. Uka urux uru jak’aw sasin sapxi, kunati willka tatax mäkiw jalantawayxi.
Ch’uqi, apilla, isaña ch’uñuchañ pachawa; juyphis walipuniw juyphintaraki. Tata yatirinakax taqi kunas askïñapatakix uywirinakataw mayt’asipxi, jutïr maran yäparjam sarantañataki.

Willka Kuti (), Willka tatax juk’at juk’ataw jaypach qhant’anxi. Urux wali jayäxiwa. Yapu apthapiñas niya kutuyatäxiwa.

Llumpaqa (), Pachamamaru, uywirinakaru, achachilanakaru, wak’anakaru jach’a yäqat qullunakar waxt’añ pachawa; jupanakax manq’iripxarakiwa; uka phaxsinapuniw manq’at awtjayasipxi sapxiwa. Yaqhippachax khunus khunxatiwa, ukax pachamamaruw lik’iñchi sasin nayrapach achachilanakasax yatiyapxi.
Nayrïr uru llumpaqa phaxsinapuniw pachamamarux waxt’apxi.Yaqhip chiqawjanakan juphs satantxapxiwa.

Sata Qallta (), Nayra sata, ch’uqi satañ phaxsiwa. Waraqu, t’ula panqaranakaw yatiyistu; pastunakas panqarañ qalltxapxiwa. Pachamamas ch’uxñtañ qalltaraki.

Taypi Sata (), Yapu satañax niya chikjatäxiwa, panqaranakax panqart’askakiwa, pastunakas juk’at juk’ataw niya ch’uxñantxi.

Lapaka (), Willka tatax walipuniw lupt’ani, junt’u pachaxiwa janiw juyphix juyphintxti. Qhip qhipa phaxsixiw ch’uq satañataki.




#Article 64: Hunkariya (222 words)


Hunkariya, Magyarsuyu icha Mayarsuyu hunkariya arupi: Magyarország Iwrupapi jach'a marka. Nayriri Budapest markam.

Suyunaka: 19 megyék, Budapest uma llaqtapas

Suyunaka / megyék -  (Nayriri marka)

Béla Bartók – 
János Bihari – 
Ernő Dohnányi – 
Béni Egressy -
Ferenc Erkel –
Zoltán Kocsis –
Zoltán Kodály – 
Franz (Ferenc) Liszt -

Tivadar Csontváry Kosztka – 
Árpád Feszty – 
Mihály Munkácsy – 
Pál Szinyei Merse – 
Victor Vasarely

Georg von Békésy – 
János Bolyai – 
Károly Bund – 
George de Hevesy – 
Dennis Gabor – 
John von Neumann – 
George Andrew Olah – 
Ernő Rubik – 
Hans Selye – 
Ignaz Semmelweis – 
Charles Simonyi –
Albert Szent-Györgyi – 
Leó Szilárd – 
Edward Teller – 
Eugene Wigner

Endre Ady –
János Arany
József Eötvös – 
György Faludy – 
Béla Hamvas – 
Mór Jókai –
Ferenc Kazinczy -
Imre Kertész – 
János Kodolányi -
Ferenc Kölcsey -
Imre Madách – 
Sándor Márai – 
Ferenc Molnár -
Sándor Petőfi – 
Miklós Radnóti – 
Magda Szabó –
Antal Szerb
Mihály Vörösmarty

Gyula Andrássy – 
Ferenc Deák – 
Miklós Horthy – 
Lajos Kossuth – 
Imre Nagy -
István Széchenyi – 
Miklós Wesselényi

Krisztina Egerszegi -
Zoltán Gera – 
Ágnes Keleti – 
Péter Lékó –
László Papp – 
Judit Polgár – 
Zsuzsa Polgár –
Ferenc Puskás -
Csaba Mérõ

Sir Alexander Korda -
Emeric Pressburger -
Andy G. Vajna -




#Article 65: Kunats Allqamar Satapacha (232 words)


Allqamarix janiw jaqin uywatakiti, ukat jankhar k’uchuna, pampana ukat jach’a iwkaliptun jakasi. Akax niya jach’a wallpä ukch’awa, samipakiw mayjt’ata; p’iqipax ch’iyara, nayra jak’ax qhana wila, ukat suruñapax mayj qhillar uñtatarakiwa. Jikhanipax niya ukch’pach ch’iyarawa, wich’inkh puntapamp purakapampix janq’u, pä kayupasti narankharurakiwa.
Aka allqamarix aycha manqaniwa, ukat urux “thujstat aychas jan ch’akhan jisk’a laq’unakas ukat yaqhip ch’uxña achunakas ukjam manq’i.” (Flores, 2008: 48). Arumax janiw sarnaqkiti, jach’a jankhar k’uchur jan ukax iwkalipturuw ikir sarxañ yati.

Aymaran yaqhip sutinakax mä arump mä arump aruptayatapxiwa. Ukat uka arun istrukturanakapax maynin ajanupakaspas ukjamakipxiwa, janïraw kuna amuys sumpach yatiyapkistuti, jichhax ukatuqit askpach amuyt’añasatakiw aka laq’un sutip payar jaljtayañäni:
allqa + mari = allqamari
Adj. S. N.C.
Laq’un sutipax pä arut apthapitawa, nayrirï ukax sutir mayjt’ayiriwa, qhiphirï ukasti, María uka sutit mari ukjamar tukxaraki. Chiqpachans qhiphirikis ukax kastillanut mayt’at aruwa ukat qhipharux paypach aymarkamakaspas ukjamaw mayar tukxapxaraki. Ukjamax akkïrin mä pä arut apthapit sutit arsusktana.

Sapa sut maynix uñstay ukjaxa, janiw ukjamak apnaqkaspati, ukjamaskispaxa, ina ch’usa arukispawa, ukat aruskipañatak wali askiñapatakix mä amuyux yäparjam churasiñapapiniwa.
Akjan ‘allqamari’ sutix samipat allqa ukax juti, ‘mari’ ukarak María ukat apaqatarakiwa. Ukjamïpan phuqhatañatakix paypachaw wakiskiripxi, mä arun saraksnawa, qilqt’atamp amyumpiw “signo lingüístico” (Dubois, 1998:560) ukjamar tukxapxi.

Jiwasarutï uka allqamarix kawkhan uñstistani ukjaxa, taqikunas munatasarjamaw mistsuni. Yamas mä pay uñjañänixa, kunatï lurañ manktan ukatakix wali askipiniwa. Ukat ukjamïpan yaqhip jila kullakanakax “surti mariyaw” sas sapxarakiri.

DUBOIS, Jean y otros

FLORES, CH. C., Magno




#Article 66: Ch'uñu (191 words)


Ch'uñu ch'uñuchaña

Nayraqatax ch'uñux juyphin luxsuta ukatx lupimp wañt'ayat ch'iyar waña ch'uqiwa. Ukatx ajam luräwinakaw ch'uñu lurañatakix wakisi:
Phinat ch'uqi pallïwi

Niya juyphix pachax puriniñampixi ukjaw phinanakax imarxaña, ukat ch'uqix tam tam palljxaña. C'huñu ch'uqix tantiyunakas jisk'anakas ukaw wakichña ch'uñuwir apxañataki. 

Ch'uñüwi

Ch'uñuwix ch'uñu ch'uq juyphimp juypsuyañatak tilan chhiqawa. Yaqhip markanakanx kawkhantix wal juyphix  purki ukhar apatawa. Ukampis jilpachas jawir lakanakaru, qhuthañ thiyanakar wakichatarakiwa.

Jant'aküwi

Wali sum juyphi ch'uñu ch'uqir katuñapatakix waylla sat ñut'u jichhuw jant'akuña, ukat ukjar ch'uqix tilantaña.

Qhallaña

Niya juysthapiw ch'uñu ch'uqix uman qhalljaña ukjamat qalam t'uqkirik willtax apthapiña. Jaqhipax nayrïr k'ank'a arukiw umamp qhallirix ch'uñüwir sarapxi.

Takiña

Takiñax kunawrasatix luxutax lupimp chullurxi ukjaw kayump takirxaña. Jilpachax warminakaw takipxi ikampis chhachax takirakispawa.

Wañayaña

Ch'uñu takiratax lupimpiw wañsuyxaña, ukatakix uta jak'anakaruw luxsutpach apxapxi.

Sillp'iña

Wañaski ukjaw sillp'iñax jan phayasiñ urasax wasitat sillp'iskañataki. Yamakis jach'a ch'uñunakax wali sum q'arak sillp'sutañapawa, kunattix ukanakaw jach'a phuñchawinakan phayata.

khuyuña

Wañat ch'uñux khuyxañarakiwa, ukatakix thayaw munasi.

Pirwaña

Thayamp t'unanak khuysuyxatax  yutinakaruw imxaña. Yaqhipanakax sixinakaruw uchasxapsi.

Chulluchiña

Suma wañt'ayata, thayampis khuysut chúñuw manq'añatak umar chulluyxaña. Ukaw ch'uñu chulluchiña sata. Ukatx umamp chullutax phayasiñakixiwa.

Akjam kask ch'uñunakaw utjaraki

Qhach'u ch'uñu

Qacha ch'uñu

Tuju ch'uñu

Waña ch'uñu




#Article 67: Kunats Chino Yatiqasipktana (620 words)


Universidad Pública de El Alto-n Chino yatiqañ qalltatat jichhakamax niya pä maraw jalkiptawäxi, nayrïr urunakax yatiqirinakax waljanipxayatänwa, alwankirinakamp jayp’unkirinakampix niya kimsaqal tunkaniruw puripxayätana. Jiwasax jayp’un Jach’a Mama Jian Chen yatichirimpiw yatiqapxayätana ukat masinakasax waljanipxarakïnwa.

Nayrïr yatiqäw urunakax janiw chino yatiqañax ancha ch’amjam amuyaskänti, kunattï kastillanukaspas ukjamaw qilqasipkayätana, sañäni:

Ni hao! (kamisaki),
zaijian! (jikisiñkama)

Aka arunak jasakpin yatintapxayätana, arsuñakiw mä juk’it ch’amäna kunattï jiskharpayaña, jisk’at arsusin jach’ar tukuyaña, ukjamanakaw utjäna. Ukat suxtïr yatintäwit “caracteres” ukanak qilqt’añ qalltxapxayatäna. Kunapachatï yatichirix qilqañ pirqar ‘karaktiran trasunakap’ qilqkatañ qalltkän ukjaxa, nayax muspatakiw jan ch’ipxtas unch’ukxayäta, niya ukapachparakikiw yaqha yatiqir masinakax amuyasipxäna.

Ukat Chino qilq pankar qilqaqasxañax wali ch’amänwa. Urut urutjamaw ukar jichunuqtxapxayatäna. Sapa yatiqäwin tunka phisqhani, jan ukax kimsa tunk jil ar yatiqapxayatäna. Ukatakix pachaw wal munasïna.

Maymarat jichhürkamax 37 Unidades ukj tukuwayapxtana, chiqas taqi ukax janiw inamayäkiti, Chino-t kunayman yatiqawayaptana, sakiñäni: Chino-nakax jaqin luratanakapatas yänakatas ukat yaqhanakampit uñaqasaw karaktiranak sapa arutak uñstayapxiritayna. Akatuqit askpach amuykipt’añatakix akkïr uñanchaw utjistu:

Aka jamuqax “Fun with Chinese Characters” uka pankat apaqt’atarakiwa.
Akjan janiw kuna pantasiñas utjkiti, amuyunakax qhanaskiwa. Ukat akampix sum sum chino qilqt’añtuqit amuyxtana. Jichhax jan taqpach yatkstan ukasa, wakiskirï ukanak uñt’xtanwa, ukampix kawkhans jasak yaqhanakampix aruskipxapxañäni.

Niya pä maran kimsa wakiskir luräwiw utjawayistu, ukanaksti, akjamarak lurt’awayapxtana: mä urux palitunakamp manq’añ yant’apxayatäna, ukax jiwasatak wali mayjaw amuyasïna ukat janirakiw ukanakamp maq’añax walt’asiñjamakänti. Ukat mä qhawqha urunakxarux pinsilampiw janq’u laphinakar qilqapxayatäna, antisins ukaw jan ancha ch’amakänti. Maña katjatat yatiqañax jasakïnwa.

Akar phuqhatt’añatakix jilata Victor juparuw jiskt’añäni. Jilata, jumatak Chino yatiqäwinakax kumjamakisa:

Chino-x mayjxampiniw natak amuyasi, ukat qilqapa mayjatapat yatiqañatakix askpach ch’am tukuñawa, ukjamarus jichhax Chino yatiqañax wali munatäxiwa, kunattï niya walja yatintañ utanakan yatichasxi. Nayax yatiqatax aka uraqpachar puriyistasp uk munta, kunattï jichha urunakax Chinan jil qhipha tiknulujiyanakax lurasxi.


Ukjar kullaka Ruth-arakiw akatuqit juk’amp qhanancht’istani. Kullaka, Chino yatiqäwinakamat arxayt’apxita:

Ingles-xaruxa, nayatakix chino mandarin-ax aka uraqpachan wali arsutawa; nayax aka ar yatiqañ amtasta kunattï nayraqataxa, amuytwa, chino-x nayratpach juti, yamas japonés jan ukax coreano ukanakatsipan askpach nayrjamawa, ukjaruxa, china-nkir yatichirtuqiw asia-n saräwinakapxatas yatichäwipatas ukanakat juk’amp yatiñ munayäta, ukjamarus mä jisk’atpach chino arsurimpix sumpachaw yatiqasismächi, qhipharux chino-x jichh aka uraqpachankaniwa ukat irnaqañampitak alakip lurañampitakix ingles-jam wali munatäniwa.

Jakäwix marat maratjamaw mayjakiptaski. Amuyatax chino-x ingles-arjamakiw jikxatañ munxasmächi, kunattï jaqipax aka uraqpachatakiw kunayman qhipha uñstayat yänak arupamp qilqxatat lurxapxi. Aka qhipha maranakax chino-nakan lurat yänakakiw kawkhans uñstaskamächi, nayrïr maranakax janjamakiw Bolivia-n jila kullakanakax anch china-n lurat yänak munapxirikiti. Jupanakax luratanakapax janiw ancha kusäkiti sakiw sapxirïna. Antisins Japon-an luratä ukanak wal munapxirïna. Jichhax janiw anch ukjamäxiti, juk’at juk’at lup’ïwinakap mayjt’ayxapxi.

Yaqhip wali yatxatatanakax sapxiwa, akat mä tunka mararu, jan ukax tunka phisqhan mararux chino-w nayrankani. Sumpach amuyt’añ sipan ukax chiqakjamakiskiwa kunattï jupanakax qulqinitakjam jan qulqinitakjamaw may may yänak lurt’apxi, ukat uka chikarakiw arupax nayrar wali ch’amamp sartaski.




#Article 68: Tele Sur-amp Arusk'ipt'ata (175 words)


Bolivia-n aymar wayn tawaqunakax patan arupar arxatañatakis qilqatanak waljaptayañatakis, ukat taqir uñicht’ayañatakis ukjamaw Internet-an mä instrumint jikxatapxi, taqi ukat Fredy Morales jilataw juk’amp qhanancht’istani.

El Alto markax aymarat wali arxatiriwa. Mä kaphi Intirnitan Jaqi Arux irnaqi, kawiritï aymara jaqi aru sañarak muni. Aka uraqpachar puriyañatakiw wayn tawaqunakax aka pruyikt nayrar sartayapxi:

    Nänakax janiw Bolivia-nak aymarax uñt’atañap munapkti, jan ukax aka uraqpachan aymar utjatap yatipxañapatakiw irnaqapxta,  ukat janiw aru sapak munapkti, jan ukasti, saräwinakampach uñt’ayañ munapxarakta.

    Nänakatakix aymarax awk taykasapkaspas ukjamawa, ukarux janiw ukjamak janiw sas sisksnati.

Aymaran mayj mayj taqichaqan arsutanakax janiw ar ch’iqiyañatakix mä chakachukiti:

    Aymarax Argentina kastillanump Santa Cruz kastillanump utjkï ukjamawa, Sapa Provincia-n aymarax mayj mayj arsusi. Ukjamax ukakiwa, sañäni: maqaña, aka ar Oruro-n apnaqapxi, akan saraña ukarak apnaqapxi.

    Nayraw achachilanakasax apnaqapxirïna, ukampinsa, jichhax janiw arsusxiti, nänakax uka arunak amthapisipkta.

Jaqi Aru-x sitio web ukan 5000 tumpir katuqi, ukat kimsa arun aruskipi: ispañul, inklis ukat aymara. Janiw aliqak jaqukipapkiti, Bolivia-n aymaranakan luräwinakapxat kunarak yatiyapxi:

    Aka amtax Intirnit ayllunakasar purinkan ukjatak puchtuk wakt’ayañatakirakiwa. Ukat qhiphäwirinakax jan jiwasjam ch’us jikxatapxañapatakiwa, jan ukax jupanakatak puchtuchañarapitakiwa.




#Article 69: “Provincia Los Andes&quot; ukan 19 Jach’a Tantachäwipa (117 words)


Anat phaxsin 15 ur saraqatruw jach’a tantachäwix khaysa Callamarca uksan apasiwayäna. Uka tantachäwix “Ejecutivo Provincial” uk ajlliñatakïnwa. Ukatakix niya taqi chaqat jilïr irpirinakax awtut awtut purjapxäna. Chachanakax wayrur punchuni, chikutis jaquntat ukjamapxänwa, warminakax niya ukapachparakikipxänwa.  

Tunka chikataniruw jach’a tantachäwix qalltäna. Niyak qalltatat kunjamatï ajllïwix lurt’asiñapakï ukjamarjamaw sartayatäna: nayraqatax ‘Policía Originaria’ ukaw niya sapawjat utt’asïna, ukjarux ‘presidio’ uk ajllipxäna. Jayp’utuqiruw ‘Ejecutivo’ satakis juparux ajllisipkäna.  Atipt’ir jilatax Comunidad Huancané, Central Carwisa, Municipio de Batallas uksatänwa. Suti phuqhatapax Chui Cruz Choquehuanca satänwa. Pä mar apnaqañapatakiw juparux uñkatapxarakïna.

Qalltat tukuyañkamax aymaratkamak wakichäw sarayirinakax arst’apxäna, janiw kastillanut arsur ist’añ munapkänti. Kunapachatï maynix jan arusat arskän ukjax mäkiw ukankir jilat kullakanakax ‘aymarat arspan’ sas sapxäna. Ukaw wali kusäna. Patan jakasir jilanak kullakanakax amuytatatasipkasmachiwa.






#Article 71: Amta Kuyawani 2.0 (117 words)


Amta Kuyahuani 2.0 mä tiknulujiy amtawa, lurasawayiw khaya Universidad Indígena Boliviana – Aymara Tupák Katari (UNIBOL - ATK) Huarina markana.

Hivos Holanda markan yanapt’apampin lurasiwayi, uka lurt’awix Fundación Jaqi Aru – FJA ukan chikanchasirinakamp kunkañchayatawa ukjamaraki Hacklab Cochabamba, Hacklab La Paz tamanakan yanapt’apampi.

Aka amtax aka amuyump lurt’atawa tiknulujiya achunakampi, aymar laxrampi yaticht’awinak tuq nayraqatar sarantayañatakiwa ukjamata waynanakan aruskipawinakap, yatiñanakap utxayañapatak ch’amañchawiwa ukampirus aymara arusas Internet tuqinkaspa uka jisk’a amtanakampi lurt’atawa.¿Qhitinakamp lurawayatasa?

ATK yatiqir waynanak tawaqunakamp lurt'atawa ukampirus wali wakiskiriwa, kunalaykutix jupanakax wali ch’ikhi q’apha amuyumpiw kimsakast antenanak lurt’awayapxi (antenas ranuradas, antenas Yagui o antenas de tubo, antenas doble Biquad o antena de bandeja), tukt’ayatarusti yatiqir waynanak tawaqunakax wali askiw sasinwa arxatt’awapxana, nanakax markanakaxanx aka antenanakx lurt’asipxiristwa.




#Article 72: Tatalillu mamalillu (185 words)


Tatalillu Mamalillux qarwa uywäw saräw taypinkiwa. 

Tatalillu mamalilluxa, khitinakasa y kunatakisa uka aru apanuqaphatayna. Nayraqatax sisnawa, aymar jach'atat jach'amamanakaxa, awichu awichanakaxa, ch'amaq pachanwa qamasiphiritayna, ukatpachawa juphanaka unt'ata laq'a jach'atat jach'amamanakxama, juphanakapi jaya mara jaqinakaxa, jichchurunakaxa, aymara jaqinakat unt'ata. Mamanakax sapxirïnwa, jiwasaxa laqapach wawatanwa, kawkipach pachanxa, chullpa jach'atat jach'amampiwa, mayaki qamasiriptana, uka pachanxa, janirawa willka tataxa yurkataynati,mayuruxa quqa laphi unxatir jach'atatanakaxa saphataynawa, uta lurasiphama qhipar punquni, tata willkawa yurisana llixunakampi qixu–qixunakampi, nina qhathirimpi mistunini, qhititi nayrja punkun utaniji ukhaxa, q'alpini nakhantani, juphanaqaxa q'alpuni jiwarani, uqhamarakiwa mayuruxa, quqa mam unxatir jach'atatanakan satparuxa puriphatayna, taxpacha chullpanakaxa uta lurasisina uka uru unasiphatayna, purinitapa yatisansti uta maqharu ma k'uchuru imantasita willka tataru suyaphatayna, willka tataxa janirakiwa qhipat mistunxataynati, juphaxa nayrxat mistunxatayna, qalpuni chullpa xaqinakaruxa jiwarawayxatana.

 illanakampi sapahataynawa qamaña uñtaphatayna, laqapachanaqatpacha, ukapachpachawa juphanakaxa phaqalliru uñtaphatayna, uñtasina juphanakawa nayraqatatpacha phaqalliru awatipxatayna mirayaphatayna taqiymana miraqastanaka, kunatakisa uywaphiritayna, aychapa munasisana manq'asiñataki       Jaya maranakanxa   

Phaqhallipi, Aymaranakaxa uywachiritanpi, ukatwa, mirantañapatakixa, jach'atata jach'amamaxa kirkt'aña yatipxataynaxa, jichha urukamasa, jiwasanakaxa kirkisiskakipantanwa, tatalillu mamalilluxa mirakastanakawa utxi, ch'uwakilanaka,t'axllunaka,huanakunaka,ch'umpinaka, paqunaka,laramanaka, alqanaka,janqunaka, janqunakaxa yamas wali munatawa wilanchanakataki, phuqhanchawinakataki, janqunti alqantatanakaxa jañachunakataki munasi, jaqinakaxa ukpani thaqapharakixa ukata imasipxaraki jarqhayañataki.

Tatalillun mamalillun sarawinakax mayj mayjawa.




#Article 73: Phichhitanka (130 words)


Phicchitantax mä jisk'a  jamach'iwa (Zool. mf. Cientifico suti: Zonotrichia capensis, tama: frngillidae). Aka  jamach'ix pata markanakan ukjamarak jach'a  markanakans utjaraki. Sutipax  aymar arut juti tanka tanka. 

P’iqipanx phuyunakapax sayarataw, suruñapax jisk’akiw, phuyunakapax chuchi ukhamarak qilla saminiw, kayupax panti samirakiw.

Tapapx kawkirus lurasipxakiwa, juk'ampis jisk'a t'una pajanakat tapapx lurasipxi. 

Achachila  awichanakax   aka  jamach'irux nayra  pachanakax sum  uñch'ukipxiritayna. Aka uywax  usuntañataki, tumpirinak  puriñataki, ukat  juk'ampinakataki. Ukjamarak  k'awnapats yatiraksnawa; jallu  maranit  jan ukax  juyphi  maranicha. Phichhitankax jaqinakarux wali sum yatiyiriwa. Aka jamach'ix  kunayman  yatiyäwinak  yatiyistaspaxa, Achachil awichanakax aka jamachirux nayra pachanakanx sumpin  uñch'ukipxiritayna. Ukarjamaw  wali amuyump sarnaqapxiritayna.  Uka pachanakans phichhitanka chiwisitaparux sumpin arkapxiritayna sapxiwa. Akhama: 

Phichhitankax jaqinakan uñt’apxiwa jan wali yatiwinak apaniri

Phichhitantax jupha, qañawa, llawäranak  manqi. Ukjamaraki ..

Uka jamachhix paya  ukajamaraki kimsa k'awnasiriwa. kimsa k'awni ukjax ancha jallunapatakiwa jan ukax juyphitaki.




#Article 74: Inalmama (108 words)


Inalmama. S. Adj. Ch'uxña laphix junt'u qhirwan achu, ukhamarakiw yaqha markanakans achuraki, quqanakar uñtatawa, jisk'a ch'uxña laphinakanakawa.  

Ajay tuqit umiririnakan ajay tuqit uñakipañataki, jaqin amuyuparjam sarnaqañataki,  k'allk'u uman ch'allañataki, kuna phunchhäwinakans akhullt'apxapinirakiwa, ukhamarakiw qaritasas, akhullipxarakiki. Yaqhip amuyuparjam sarnaqirinakax ullkasa jan qarjasiñatakirakiw inalmam akhullipxaraki.  

Ukhamarakiw jan sum sarxipanx akapach uraqin yatirinakax sum sarañapatakix jank'akirakiw inalmamat ullañs yatipxaraki; kunapachati warm achikt'añatak amtapk ukhax ukhamarakiw iwxir tatanakax inalmam uñakipt'apxi. Yaqha waynanak tawaqunakax warm chhaqhayasisas, jan ukax kun chhaqhayasisas, jank'akirakiw inalmam uñirinakarux uñañapatak yatirinakar sarapxi, ukat maysa tuqitx yatiraki  askirut sarani jan ukax jan waliruch purini uk yatiñataki. 

Inalmamax nayra waranqa pachatpach uñstarakikixa, kunapachati aka uraqix inuqatanxa, ukhhatpach inalmamax uñtawayarakikixa, phisqhüru uñstawiraki.




#Article 75: Parina (114 words)


Parina jan ukax pariwana, parinax mä jamach'iwa, jilpachax suni thaya uraqin utjasiriwa, juk'amppachas kawkjanti umax utjki ukawjanakan utji. 

Parinax taqins munat jamach'iwa, samipas jiwakipuniwa qhana wilamp janq'umpi, ukat kayupax yaqha jamach'inakatsipans jach'pach kayunakaniwa, surupas jach'a q'iwt'atjam ukjamawa. Aka jamach'ix jallupachanakiw jilpachax uñjaña, awtipachax janikiw añch uñjañax utjkiti. 

Parinax uman utjir laq'unak manq'i. K'uytu K'uytux wali suma manq'apapuniw parinanxa. Manq' katuñatakix kunkapx ch'iqar kupiruw wayti.  

Parinax tapapx ñiq'it luri, chutstatawa. Yaqhippachanakax yaqhakast parinanakan jaytat tapanakaparurakiw tapachi. 

Qachu parinax mä k'awnak k'awni. 

Parinax pacha sarayirirakiwa, jallu puriñapatakix waljanipuniw tam tam Titiqaqa qutatuqit misttanipxi, ukasti jallu puriñapatakiw ukjam uñstanipxi.

Kunawsatix juyphipachan um takirpayix ukhax suma ch'uñuchäwiw utjan sañ muni. Janitix utjkix ukhax janit ch'uñux sumt'kanit sañrak muni.




#Article 76: Agatha Christie (134 words)


Agatha Mary Clarissa Christie,  warmi, Agatha Christie, (Torquay, 1890 mara 15 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - 1976 mara 12 uru Chichu phaxsin yuriwi),  jacha marka qillqiri.

Awki: Frederick Alvah Miller; Tayka: Clara Boehmer.Qusanaka: Archibald Christie (1914-1928) / Max Mallowan (1930-1976).Yuqa: Rosalind Hicks (1919-2004).

Agatha Christie is no stranger to the cinema. Over the last 78 years, Poirot, Miss Marple, Tommy and Tuppence, Mr. Quin, Parker Pyne, and many others have been portrayed on numerous occasions:

Agatha Christie's Poirot ñawikaruy apachikuy qatipayay 

Spinnaker Software-pa Telarium-pa uyaychasqan

In 2004, the Japanese broadcasting company Nippon Housou Kyoukai turned Poirot and Marple into animated characters in the anime series Agatha Christie's Great Detectives Poirot and Marple, introducing Mabel West (daughter of Miss Marple's mystery-writer nephew Raymond West, a canonical Christie character) and her duck Oliver as new characters.




#Article 77: Q'urawanaka (158 words)


Q'uranakax paris q'urawäki ukawa. 

Jäya pachanakanx q’urawanak satakix ukanak apnaqapxäna. Nayrapachanakax janiw makinanakax apnaqatakänti. Nayra pachanx jupanakakiw kunanaks lurasipxäna: isinaka, phukunaka, taqi yäninaka, utanakapan apnaqañataki. Warminakaw lurapxäna aksti uywanakatak irnaqapxänwa.

Aka lurañatakixa nayrakatax uywanakat t’arwaw yawirapxäna iwijatsa qarwatsa ukatxa t’axsusina, wañarayasin warminakaw qapupxi. Nayrapachanx warminakax tawaqitat pachaw sum qapuñx yatipxäna, akasti kunatix awichanak taykanakampiw jisk’a imill wawanakaruw yatichapxäna nayrax sapxänwa, mä warmix qapuñx sum yatiñapa jan yatirirux jayra warm sutichapxäna. Ukat t’arwa qapusisaxä amparampiw  k’anapxirinä sum pach apsupxäna pä tamit qimsa tamits luraratarakiw.

Q’urawx uywanak awatiñatakiw iqnaqapxi, kunatix jaya pampa tuqinakaruw anakipxirïna uka jaya panpanakanj utjanwa tiwulanaka pampa anu, uywa awatirinakax q’urawampiw mä qalampis khulampis uka anunakarux wakt’ayapxi. Kunatix q’urawax armawa, castill arunxa. Sistanxa ukhamawa jaypacharuw qalanaks khulanaks sarayi, ukatwa uka irnakapxäna wali askinwa uywanak awatiñataki.
Jicha pachanx janiw anch  irnaqapxiti kunatix marka tuqirukiw sarxapxi jan ukax janiw jaya pampanakarux sarxapxiti kunatix uywanakatak manq’anakap alapxakiw, ukatwa utanakapan jak’akiw uymanak chinsusin pashpar manq’ churapxi, ukatwa mäuk’a armataxi aka q’urawa.




#Article 78: Isla del Sol marka (187 words)


Isla Del Sol Markax Titiqaqa (kastilla aru: Lago Titicaca) uka quta taypinkiwa, khuri “provincia Manco Kapac” ukana. Aka markax sayt'urux 9.6 kilumitru ukhamarak irwaqarux 4.8 kilumitru ukhanirakiwa, ukhamarak yaqhipax sapxiwa: aka markax qullänawa (kastilla aru: sagrado).

Nayra pachax Wiraquchax inkanacan jiliripax tatitupanwa, aka wiraquchax pä wawanak uchatayna, “Manqu Kapaqump Mama Uxllumpi” ukanakaw wali sum jakasiripxatayna. Uka Isla del Sol markana, ukat uka pa jaqix yakha uraqinakaw thakhapxana, sullat xuqu uraqinak minapxirinwa. Ukat jaya CUSCO PERU markaruw jaqkir sarapxatayna.

Wat’a markax pä aylluniwa, jach’a ukax Yumani satawa, yaqhasti Ch’alla Pampa satarakiwa. Paypachan uta inkanakaw utji 

Yumaniruw quta lakar purisin mä jach’a patillat uñchukiñawa, uk mistuñawa, ukat alayaruw purisin kimsa um chhixiskir uñjasi, (kastilla aru: fuente del inca) uk inkanakaw munasiñapamp uñstayapxatayna, uka umax Piru markat juti sapxiwa.

Ukat juk’am alayarux walja utanakaw uñstani, uka utanakax jakkirinakanx qalanakamp jichhump ñiq'imp luratawa ukan utjix manq’a, ikiñ utanaka, jaqinakax wali sum katuqapxi yakha jaya jach’a markanakat jutirinakarux.

Isla markan jakkir jaqinakax yapu lurasipxi ukhamarak challwa katusipxi ukampi jakasipxi, taqikasta yapunak  utji jawasa, ch’uq apilla, alwirja, tawri, yakhanakampi. 
Jaya markanakat jaqinakaw inkan sarnakawipa uñjir jutapxi
Jiwakiw taqi kuns uñjañatak utji
Qala  utanak 




#Article 79: ¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA? (1032 words)


JUK´A ARUNAK (Resumen) 
Aka, qamawisanx wali atipasiñanakan  qamsnax sapur kamaw jankiw nayrst´away kunanakasa. Ukalaykutaw wawanakarus mayipxix isq´atpachanakat yatiqañpawa, kunatix aka, wawanakarux sum wakichayañawa  ukataw kawkins sumaw sarani, khitirux atipaskakispawa, kawkirus puriskakispawa.
Yariyañ nayraqatasti, sañ muniw mä tama lurawinaka, kunatix akampix lursnaw apsusnaw walj musallanak janchisata, amuyunakasata, amuy marakachirinakat wawanakanxa, jayriyañtuqit waljakinak luraskakiñaw chiqanchañataki. 

QANANCHAÑA  (INTRODUCCIÓN)
Nayra pachanakat jaqinakarust yatiyapxinwa, akasti, uñjañatakinwa, kunanakas yatipxana, kunankas luriripxana, taqi, ukanakaw umuyupxanaw jaqinakata. Aka, yatiqawinakax luarasinw sum wawanakax sarañpatakiw ukat nayraqaturx sapxanwa yämakis isk´a asukutpachaw lurañaw sum qhananchañatak wawanakan jakawinakapaxa.

Yatiq lurawist apasiñapaw taqi, k´achatakipuniwa, janiw nayrachañakit yatiqawinx wawanakarux ansas yanapt´añaw maraparjam janirakiw yaqha yatiqañanak jiljamaranakat yatichañakiti, sarañapakix ukakiw yatichaña, taqinis ukhamatarakiw jikirsnaw yatiqawi.

Ukasti, sum amuyuñarakiw janiw wawankax kipqapurapkiti, ansas sapamayniw mayjatarakiw qatuqapxi yatiqañanaka, ukhamarus aruskasiwins pachparakiwa. Tayk awkist yatipxañpaw kawkikamas sum jayriyañapuw janiw anch walj jayriyäñakiti.

Tayk awkinakasti, sumpuniw amuyupxañapuniw kunatix jayriyañ uqsatuqita, yänapañapunirakiw yämakis churañaw wallj iyawsawinaka,  ch´amanchawinaka. Ukataw sañ utanapuniw qalltañ sum jayriyan wawanakasarux suma yatiñchawinakampinakax yatichaña. 
Ukampinsa, jayriyañ nayaraqat sarawisti, janirakiw uñt´atakitix tayk awkinakampix uka suma lurawinakax qamañapan ukhanakana, wawanakarust tayk awkist jupanakankiw yanapt´añanakasti. May t´aqanakast uñjasiw jayriyañanxa, wawanakast sarapkix yatiqañ utarux  ukanaw qalltix jakawipax wawanakana.

Yatiqañ utanax uñjasiw taqi yatiqawinakapa, taqi lurawinakapa, taqi musallanakapa, taqi sumankañanakap mitapampinaka, taqi arunakapata. Tayk awkinakast sum yanapt´axist wawanakarux jayriyawinsti, wawanakax sum yanapatanakast janiw  jan walt´awinakapax utjkanit yatqañ utana. Yamakis yatichirinakarus inamp jasakiniw yatichasti uka wawanarux sum jayriyätanakata. 

Ukataw altu pata markan lurasiwayix aka yatxatawisti, aski, amuyuñapuniw wawanakasarux sum jayriyañax nayraqata, akasti, qipanakarust jan utjañpatak uka, jan walt´awinakast yatiqañ utana. Uñjtanwa walaj jan walt´awinkax tayk awkinkan kunat  jan yanapt´añ atkapkisti, may jan walt´awinakapast qullqimpiwa, mayasti, jaqinakan amuyunapampiwa, mayasti jaqinakan lurawinakapampiwa, uñjañapawa. 

QHANANCHSUÑA (DESARROLLO)
JARIYAÑ NAYRAQATA (LA ESTIMULACIÓN TEMPRANA)
Akasti, jariyañ nayraqat sañ muniw  kunayman qutunakawa, lurawinak thakhi, lurañ yatqxtawik apasiw saparsa, irnaqasiñapaw wawanakanx yuritapat suxta marankamaw kunkimp wal yatiq lurañpataki, akasti, lurataw tatanakaru, mamanakaru, yanapt´añataki, wawanak sum yatiqañatuqit yatiñpa.
Aka, jariyañ nayraqat sañ muniw  wawanakasaruw churañaw mä jach´ yäqaw yatiñ tuqita, lurañ tuqita, amuyt´añ tuqita, kunkix jilxatayañatakix ajayuchit tuqit  amuyunak, amuyt´asimpataki. Akast janiw sañ munkit wawanakar nayrapt´ayañatakixa, ansas sañ muniw churañasaw taqi amuyt´asiñanka, churañaw mitaparjam janiw aka amuyt´awinkast jilañapakiti, janiw atipasiñätakititi, yatiqañatakiw taqikunakaw wakisk mitaparjam lurawinak yatiqañataki.   
Aka,  arust uñstiw khä, wawanakat kamachiwipat mä waranq llatunk patak phisq tunk llatunkani, luratanw wawanakatakipuniw t´aqh yuripkan ukanakatakipuninwa. Akasti, yariyañatakinw wanakarur wisamkipxki ukhanakaru. Aka amuyust t´aqhinkir  wawanakasti, ch´amanchiw qallt jariyañ alw tuqita. 
Wakichawipanxa sanx (Lopez, 2004) Aka arusti, sañ munanxa, yatiqañ nayraqata, wali askiw parlañatax jariyan nayraqatamp yatiqañampita. Amuyutapï, arkiripaw sasin taq wawankan thaxpach sayañakapax sapaqatankirinakapa, akastix jikxatañatakiw kunayman lurawinak yatiqañatak (janchipachstuqita, markapttuqita, chiqa sarta, chuyman sarawtuqita, yäqañtuqita, ch´ikhituqita, ukatuqitanakata) waliñkañtuqita. Ukhämapuninkaw yatiqañanaka. 
Akax qatuqasin  sañaspäw yatiqawix amuyt´athawa jayriyañ nayraqatax arknaqiwa kunkitix jikxatañax wawanakan  wakisk ukhanax Jikirañatak ch´allxtawinakata, ch´amanchañ ch´ikhituqita, munasïwtuqita, llamp´utuqita, ukanakata.

QHANANCHSUÑ ARUT AMUYUPATA (DESARROLLO DEL LENGUAJE)
Ar amuyusti sum yatiyawitakiw jaqinakampi parlasiñataki, ukast sarañapawa kasta kasta ajllit arunak kawkins uñt´añaw kunayman lurawinaka:

AWKINAK TAYKANAK JANIW CHURAPXKIT WAKISKIR JAYRIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR SARAMPATAK YATIQAÑ UTARU
Uñtawinakat akä, jach´a markan utjiw walja jaqinakaw qamasipxi wali taqhisiñanxa, uka utanakanx janiw yatipxkit aka wakisir jaryañ nayraqatata.  Aka jan walt´awit walj laykutanakatawa, pisi qulqinaka, jaqinakan qamawinakapa, jaqi lurawi, jupanakast janiw churapkiti, mä sum yanapt´awi sun sarñpataki wawanakaru. Jupanakax janiw yatipkanti, janiw khitis yatiyïr utjkanti, jach´a yatiqañ utanakasti, janirakiw atiykapkiti aka markaririnakaru. Parlasktanwa, aka, altu pata markat suna riu siki uksatuqita, aka sunasti Mariscal Sucre satanwa,  distritu 4 ukata, Nayasti lurawaytwa mä jach´a yatxatawi, yatiqañ utax santwa “Libertad”.
 Nayax yurawaytwa aka yatjatawi pä waraq tunka payani marana. Uka pachanakan nayax uñjawaytwa walja wawanakaruw kinder ukata, kimsa tamamanw yatiqakiw ukamaruw jaljatapxanwa. Nayasti kinder ukanakampix irnaqawaytwa mä marapuniwa. 

Uka yatxatawin uñjawaytwa walja jan walinak wawanakast janiw yatipkant sum arusiñaka, ukasti qillqañ tuqitarakist janiw sun lurapxirikanti, ansas taqiniw sumpiniw yatixjatayñaw uka irnaqñanak janchimpi (motricidad gruesa) sataki, yaqä t´aqanaskti, (motricidad fina) ukasti walja yanapañaskanwa, ukasti, (personal y social) ukan ukhamarak walipun yanapt´askañanwa, ukaskti, (audición y lenguaje) yamakis walipuniw yanapañxanwa. Aka yatxatawix luratänwa khä yant´awi, Nelson Ortiz sata  ukampi, uka yant´awimpix irnaqaxiw (wawa utanakata) ukanaka.

Awk taykanakast uka pachanakanx janiw yatkapkanti, yaqhapanakasti jukak yatipxana, yaqhanakast janiw yanapkapxant jik´a wawanakaparux ukhamarus niya thaxpachaniw awk taykanakat janiw yatipkanti ullañ qillqañas ukalaykutaw jupanakax sapjanwa, nanakax janiw atipxti wawanasarux yanapañ kuna laykutix jupanakax janiw yatiqañ utarux sarapkatanati. 

Janiw jupanakan pachapax utjkant wawanakaparux yanapt´añataki, jupanakaw ñakakiw irnaqaxan qullqitax pisikiw sarnaqapxanwa. Uka laykurak qullq utar apañ ukakiruw juchaskapxana. Wawanakar jaytasaw irnaqir sarsarpxiritayna, ukataw wawanakax wawapuraw utan qamapxiritayna. Wali t´aqhisiñakapxiw yaqhapanakax ukhamaw khamaxiritayna.

Uka laykunakat janiw yäqapkit wawanakaparux yaqhapanakax sapxanwa kunatakirakis irpañapach kinder ukarusti, ch´amaw yatiqañ utarux apaña, wali qullqitakiwa, sasaw arxayapxirnwa nayarusti. 

Ukat nayax jupakampiw parliriwa, wawanakar yanpt´aw  tuqita, yanapañax wali ch´amanchañatakiw jiska wawanakax taqikunaw lurañ yatiñapa, mä wawast taqikun yatki ukasti wali sumapuniwa, janiw anch irnaqañaxit uka wawampixa.

KUNATAKIX JARIYAÑ NAYRAQATA 

 4) Juk’apt´ayañaw uka jan walinaka wisanaka.

KHITINAKATAKIS JARIYAÑ NAYRAQATA

KAWKINAS APASIÑPA JARIYAÑ NAYRAQATASTI
Akasti, apasiñapaw wila masi  thuqina, marqachirimpinakata, uka jak´anakan wal askipuniw jariyañ nayraqat  tayk awkinakampi, yäqha wila masinakampinak sumankañapaw wawanakampi, ukasti,  utxañapaw yurq uka phaspana.  

Nayraqataw taykanakapuniw yätichix suma yatichawinakampi, waskiskir yätichawinakampi, ukast wali jasakiw yatiqawix wawanakataki. Taykanak wawamp yäqa wila masinakampinakampix sumankañanipxañapawa, ukataw ajllirañ wakichawinak sumankañapax sum musanakap wawanakasas sarañpataki,  yatiyaw tuqitq, markapat tuqita,  p´iqi amuyut tuqita, ukatuqitanakata. 

Aka kasta yatiqañanakast lurasiw sum yatiñpataki, jichjtayañataki, musanakapast jaqimpiñataki, chuym ch´allxtayäsinaki, ch´ikhiñpataki, ukasti, taqi akanast yanapt´aniw taxpach yatiqawinakanxa,  kamachinakanapan qamasiwinakanpaxa.

KUNA MARARUS WALISPAX JARIYAÑ NAYRAQATA
Lurañaw jariyañ nayraqatax wali isk´at pachataw purakankipxpachaw lurañaxa, nayaraqtasti, jaylliwinakaw isch´ukiyaña, akasta suxta marankamawa, asukut pachatwa. Niya kimsa maranitast amuypast yapt´asiw wlajaru phisiwlujikamintiw jariyañ inamp walja, plastisidad siribral sapxkijä, aski walipuniw kimsa tunk suxtan phaxsikamaxa.

Sawipanxa (Mendoza, 2000), pusi phaxsinix ukhasti, ukarsaw qalltix jariyaña: uñjantuqi, isch´ukiñtuqi, ch´amampkatjañtuqi, samsuñ ullqiñatuqi, wakiasiñ arsuñtuqi, khakhañtuqi, k´usiñtuqi, ukanakawa. Suxta phaxsinxi ukasti, yatxiwa walja yatiqawinaka, kumpnaqañ yatxiwa, sarnaqañ qallxañapawa, jach´anakarust amuyxiw parlasiwipana, amuyäñaw arunakamp anatañanakap uñichayañasa, lurawinak amtatanak tukuyañawa.

TUKT´AYAWI (CONCLUSIONES)
Juka´a jariyañ nayraqat wawanakarux tayk awinakast janiw yatipkiti, aka wakiskir amayuta, kuna, laykitix qamapxiw pist´qullqita, amuyunakas mayjarakiwa, sarta surawix mayjarawika taqi uka jila masinakan yämakis janipuniw utjkit mä suma wakiskir yänapt´awix jisk´a wawanakaru. Ukampis wali askipunispaw mä wawa utax ukhänakan ukast askichaspaw yänpt´aspaw walipun walj wawanakaru, uka jariyañ nayraqat tuqita.

Amt phuqhawisti, jayriñ nayraqat ukansti, uñt´añawa thaxpach amuyunakap tuqi, lurawinakap tuqita, sapa mayn wawanakana.

Ukasti, sum amuyuñarakiw janiw taqpach wawanakax kipqapurapkiti, ansas sapamayniwa, mayjatarakiw qatuq yatiqañanaka, ukhamarus aruskasiwins pachparakiwa. Tayk awkinakast yatipxañpaw kawkikamas sum jayriyañapuw janiw anch walj jayriyäñakiti.




#Article 80: Tunta (238 words)


Tunta, ukax mä manq’awa, aymar qhichwanaktaypin juk'ampis uñt'atawa. Janïra aka Bolivia marka utt’atakänxa ukhatpach lurasipunitaynawa. Jichhurunakax tunta manq’ax utjaskiwa ukampirus lurataskiwa. Tuntax imañatak luratawa, niyas Ch’uñu kipkakiwa, ukhamipanxa tuntax ch’uqitwa lurasi, janiw kuna ch’amakisa. Juk'ampis luq'i ch'uqitx wali sumapuniwa. 

Tuntax nayra jaqinak utxkän ukhanakatpach jupanakax uñstayanipxatayna. Jupanakax manq’a wali jayanak imañatakiw lurapxirïtana. Ukhamarus mach’a pachanak utxkänxa ukhanak manq’asiñatakïnwa, jichhanakax uka kikiparakiw imasitaski ukhamarus anqax markanakaruw aljataxaraki. Chanipax wali jilawa.

Ch’uqit tuntarux kutikiptayaña.   

Nayraqatpachxa ch’uqi llamaysutatxa, ch’ukix jach’akama, tantiykama, jisk’akama ukhamaw ajlliña ukhamipanxa niyas jach’anakakix ukaw tunatatakixa ukamapirus yaqhip markanakanx tunta ch’uqix utxarakiwa. Juk'ampis luk'i ch'uqitx wali suma tuntanakapuniw mistsu, ukhamarak waka laxra ch'uqitsa.  

Ukxaruxa jach’pach chuqinak ajllitax juyphiruw waratataña ukansti pa aruma jan ukax ma arumakisa juyphitjamaw waratatatañapa, ukatx sapa alwaw janir intix mistsunki ukhaw jan chullurañapatak apthapiña. 

Kunawsatix suma juypin luxuntayataxi, ukhaw qutpach jalir umaru jichhu yayuntatar warantañäxi ukax suma llawthapt’atañapawa pusi, phisqa simananakaw ukankañapa. 

Ukha urunak phuqatatsti juyphitakirakiw apsxaña, wali sum waratatt’asina khiparmanth alwasti janïr intix sunx waysunkix ukharakiw apthapxaña, janiratix sum luxutakchix wasitatwa waratataña, niyas suma luxutañapawa.

Khipxarusti mä p’iya allsutaruw waka lip’ichjaruw taksuña jan ukax jichha pachanakax chikat turil jaltatayataruw taksxapxaraki, wali suma q’alakiñapawa ukat taksutatxa kanastar warsusinx umaruw wayuntañ jarst’añataki ukat wañicht’xañataki. Tuntax ukhamakiw lurt’añataña.

Phayasiñatakix tuntax mä qawqha q’atanakan chullt’akiwa janiw ch’uñjam chulluchañakiti jan ukasti mäkiw chullt’i ukant phukhur jarintasinx phayasitakixiwa. Wali jayanak imañatakix tuturat sixi lurataruw imasiña jan ukax kartun turilarusa sapa aylluw kunjam imasiñs yati. Tuntampix walxa kast manq’anakwa wakt’ayasma. 




#Article 81: Ayni (198 words)


Aynix, maynit maynikam yanapt’asiñäki ukawa, yanapt’asiwinakax pata pampanakan jilpachx arusita ukhamarak lurawimpis uñicht’ayataraki. Yanapt’asiñanx jan ch’am pist’ayasaw mä wawar tukt’asaw irnaqata.

Jilir Awki Taykanakaw sumpach yatxatatapxi aka maynit maynikam yanapt’asiñ tuqiktxa, ukampis jupanakarakiw p’iqiñchapxaraki sasina: “jichhurux jumanakatakiw lurt’atani ukat arumanthix nanakatakirakiw lurt’atani”. Ukham sasin ma Jila Kullakakipuniw irnaqata jan ch’am pist’ayasisa.

Ukat uk uñjasax sullkir wayna tawakunakax jank’akiw lurapxaraki maynit maynikam jan uñisisiñampi uka pachparak jisk’a lalanakas sapuruw yatintawinkapxaraki.

Jilpachax khaysa pata pampa, kullu pata ukhamarak khirwa tuqinakan uñjasix lurawimpi.

utachawinakanx jank’akipuniw maynit maynikamax yanapt’asita, ma jakañawjantix maynix uta utachasiñ kalltix ukhax jank’akipuniw mayni jilat kullakanakax sarapxi.Ukath janiw ch’usa amparakix sarapkaspati jan ukasti ma uka phat’antañatakis, pirqañatakis apasiñaparaki. Ukat kunapachatix yanapirix utachasini ukhax yanapx yatuqxarakini, ukhamat ma jila kullakaki suman jakañataki.

ukhamarakikiw aksa tukinakanx yanapt’asita, jank’a jusachañatak ukhamat tukxañataki, ukatakix mayniruw nayraqatax yanapt’ata ukhamat qhipurux maynitakiraki.

uka pachparakik uywa uywañanakansa awatiwinakansa, maynit maynikamax janapt’asitapuni. Ma urux maynitak awatiña, khipurusti maynitakirak awatxaña.

aksa tukinakanx chacha warmiw sayt’apxi.

Aymar markanakasanx taqiniw maynit maynikamax yanapt’asita, juk’ampis ijma mama tatanakaru, wajcha wawanakaru, chhuyu jaqichasitanakar ukhamarak jilir awki taykanakaruw yanapt’ata. Ukhamat jan aynacht’apxañapataki.

Aymar jaqinakan chuymapanx maynit maynikam munasiña yanapt’asisa ukaw utxi. Maynitix sapak lurasiski ukarux janiw ukhamakix uñch’ukitakaspati jan ukasti makipuniw yanapt’asita.  




#Article 82: Pukupuku (158 words)


Pukupuku jan ukax pukusux pampa jamach'iwa, (Zool. mf. cientifico suti: Graybreasted Secdsnip, tama: Thinocorus). Pukus pukus pukus sasaw jachi, ukatwa pukupuku sutini.

Pukupukux tantiy jamach'iwa, mä chhiy chikanjamawa. Phuyunakapax ch'ixi ch'umphiwa, ukhamarak uka phuyunakapanx janq'u p'uyunakaniwa. P'iqipamp kunkapampix qaqawa. Chhuruñapax jisk'akiwa, ukhamarak mayj q'illuratawa, chhuru thiyax ch'iyart'atarakiwa. 

Pukupukux ch'uxña chhuxllanak ukhamarak jisk'a laq'unak manq'añatakix thaqhasipxi. Pukupukux juk'ampis ch'uxñanakakpun manq'apxi. 

Pukupukux panipuniw sarnaqi, juka'mpis umillk'awjanakan qamasipxi. Kunawsatix jaqir uñjixa, wali axsarasaw qala qhipaxanakar qarqa qhipaxanakar imantasipxi. Pukupukux wali jayanak ch'usasipxi. Aka jamach'inakax qhanapuniw qachump urqumpi sarnaqapxi. Urqun mutyupampi kunkapampixa qhilla saminchatawa. Qachunsti ina ch'ixikiwa. Ukhamatwa  pukupukuruxa  uñat'akipsna.

Qachu pukupukux pusi k'awnwa, k'awni. K'awnapax janq'unakawa, ukhamarus ch'iyar ch'ixiñchatawa. Kunawsatix tapapat mistuwayapxixa, jisk'a llapanakampiw k'awnarux imxatawayi, jan lupintañapatak ukhamarak jan kunas manq'antañapataki. 

Willjtanakax willjtanxiw sañatakiw jachapxi. Kunawsatix anarañampipkixa, wal pukus pukus pukus pukus sas jachapxi. 

Satapachanx kunawsatix pukus pukus pukus pukus sas jachapxixa, suma maraniw sañ muni. Ukattix tuxu waka, tuxu waka, tuxu waka sas jachapxixa, janiw suma marakanit sañrak muni.




#Article 83: Wallata (117 words)


Wallatax suni pampa jach'a jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti: chloephaga melanoptera, tama: anatidae). 

Wallatax pusi chhiyat jilt'atawa, phuyunakapax janq'uwa, wich'inkhapawjax ch'iyararakiwa.  Chhuruñapax thuruwa, kayunakapax wilawa ukhamarus thurunakarakiwa. 

Wallatax jisk'a laq'unakamp challwanakamp ch'uxña pastunakamp manq'añatakix thaqhasipxi. 

Juk'ampis jawir lakanakan quta thiyanakan jant'awjanakan wichhu wichhuwjanakan qamapxi. Wallatax panipuniw jakasi, aksarus uksarus sarnaqapxi.

Wallatax wawanak anarasax jank'akipuniw q'ipxaruwayañ yatipxi. Q'ipxaruwayasax quta thiyanakar jawir thiyanakarux irpapxi. 

Ukhamarak aka jamach'inakax janiw mawjankapkakiti, jan ukasti wali jayanak ch'usasiñ yatipxi.

Wallatax tapapx phuyunakat ukhamarak pastunakat tapachasipxi. Yaqhippachanakax qarqa thiyanakarus jan umawjanakarus tapachapxarakiwa.

Qachu wallatax phisqhat tunkakamaw k'awnantapxi. K'awnapax janq'u q'illuwa.

Kunawsatix wallatax pusits jan ukax suxtats jalnaqapxixa, ukhax sumaw juyranakax achun sañ muni. Ukhamarak kunawsatix wallatax waña uraqinakawjanakan sarkixa, ukax jalluw jalluntan sañrak muni.




#Article 84: Fidel Castro (103 words)


Fidel Alejandro Castro Ruz suti ( )  ( )  (* Mayarí, 1926 mara 13 uru Thaya phaxsin yuritayna — La Habana, 2016 mara 25 uru Awti phaxsin yuriwi)  jacha marka arxatiri  anakithiri. 

Awki: Ángel Castro Argiz; Tayka: Lina Ruz González.Warminaka: Mirta Díaz-Balart (1948-1955) / Dalia Soto del Valle (1980-2016)Yuqanaka: Fidel Ángel Castro Díaz-Balart (1949), Alina Castro Revuelta (1956), Francisca Pupo (1956), Jorge Ángel Castro Laborde (1956), Alexis Castro Soto del Valle (1962), Alexander Castro Soto del Valle (1963), Antonio Castro Soto del Valle (1969), Alejandro Castro Soto del Valle (1971)  Ángel Castro Soto del Valle (1974).

Alma mater: La Habana Jach'a Yatiñ Uta.






#Article 86: Index (185 words)


QHANANCHIR PACHAMAMANKIRINAKA (QAMAQI)

P`IQINCHIRI:

 Ma qhananchir pachamamanx akankir  uywanakawa ukhamarak  quqanaka ukanakax yatiystwa taqikunati jutkan ukata aka uraqita 
Aka qhanancririnakax nayrj pach achachilinakan amuyupawa kunjamatix jichha pachaprakiw lurasipki nayrj pachata.
Jupanakan amtawinakapax sayt`ayanatak jan kuna pasañapataki kunjamatix jallus  utji, lupi, juyphi, junk`ampi nakat ukhamarak satañ uksatuqinakaya
UÑT`AYAWI: 
Qamaqix wali uñt`atawa markachirinakata patatuqin uksanakana aka uywax uñt`ayna pachamam uksa tuqita kunjamatix waxasiwip ist`asin yatxapxanawa kunas jutan uka .nayraqat phaxsin yapu lurawin  uñch`ukipxwa qhanañchawi phaxsi ch`uqi satawi.
Taqikunat  sapa markan  utki ukanakax qhanañchapxiwa taqikunat paskasp uksa tuqita, qamaqix ukhamarak uwij aychanak manq`iriwa.
 KUNS UNCH`UKIPXI , KUNAS UKAXA?
Janq`u ukax qhanañchiwa pachamamax sumakiskarakiwa  ukhamarak yapu lurawinakax sumakiskaniwa ukhamarak  ch`uñu chawisa .
Uqini ukhax qhanañcharakiwa janiw ancha sumakaniti jach`a pach ukharak jisk`a pacha
Utjani ch`akanak ukax qhanañchiwa walja jisk`a  uywanak uka taqi kast uywanakata.
Jikjatasini puch ch`uñuta ukamarak jupha, siwara,ch`uq ukanakax qhanañchapxarakiwa pachax askikiniwa taqi kast yapuchawi nakataki.
Sinti siwar sapax jikjatasini ukhax siwarax qhanañchakiwa uka maran siwaraki sum achurakispa.

QAMAQIN AWULLAWIPA.

 

Qalltat yupaychawit uka qhanañchirinkax jupanakakiw patapampan yatiyapxi ukhamat patapampanakan jupanakax amuyasipxana janiw qamaqipun yatiskapati pachatuqita waya uywanakaw yatiyir utjapxaraki .kunjamatix liq` liq` ukax uñtasakiw sarnaqapxana pachamama uksatuqina.sarnaqapxana.




#Article 87: Waychu (113 words)


Waychu jan ukax qaqa waychux mä pata qullunak pampan jakasir jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti: black.billed Shrike, tama: agriornis montana).

Phuyunakapax janq'u ch'umphiwa. Ch'iyar chhuruñapax jach'awa. 

Waychux qullu warankh manqhanakan jakapxi, juk'ampis kawkintix umillk'awjaki, ukawjanakanpun juk'ampis utjnuqasipxixa.

Jisk'a pampa laq'unak thaqhasipxi, achu jathanakx manq'apxakirakiwa, yaqhippachanakax jararankhunaks katusipxarakiwa.

Jaruchir uñtataw tapapaxa, jisk'a lawanakat pajanaka, ukhamarak tapa manqharux ch'ankhanakrak jant'ukrantasipxi. 

Qachu waychux paya jan ukax kimsa k'awn k'awnantañ yatitayna. K'awnapax q'illumpit janq'umpitawa. Ukhamarak jan jaqin makhatañawjanakaruw k'awnapxi.

Kunawsatix aka jamach'ix utarus jan ukax uta pirqa patanakans khuyusk ukhax mayniw utan jiwan sañ muni. Ukhamarak kunawsatix waychux uta qhipax nayrax muysux ukax uka utan jakirinakaw sarxan sañ muni. Ukatx kunawsatix satapachanx uñtank ukhax suma maraniw satawa.




#Article 88: Qayti (103 words)


Qayti jan ukax qayti qayti, quta anux quta jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti:  tama: Charadriidae). Anjamaw wal wajasiñ yatipxi, qay... qay...qayti sasaw wajasipxi ukat qayti sutini, ukhamarak yaqhipanakax quta anu sutimpiw uñt'apxaraki.

Nayrapax chikawjan jisk'a wila muruq'uniwa, chhuruñapax ch'iyarawa, ukhamarak sayt'urux jach'a juch'usawa, kayitupanakax laramawa, p'iqimp purakawjampix janq'urakiwa, jikhanipasti ch'iyararakiwa. 

Qaytix juk'ampis panipuniw qamasi, yaqhippachanakas jisk'a tamanakans jalnaqapxarakiwa. Juk'ampis quta thiyanakana, jawir lakanakan qamasipxi. 

Manq'asiñatakix uma manqhat thaqhasipxi, pata patawjanakan juk'ampis chhuruñamp alintasinx thaqhapxi. 

Qaytix jisk'a lawanakampit llapanakampit lurasipxi, juk'ampis quta thiyanakaruw tapachapxi.

Qaytix pusi k'awn k'awnapxi, uka k'awnapax niyas ch'uxñawa, jisk'a ch'iyar ch'ixinakaniwa.

Kunawsatix qaytix qay...qay...qayti sasax jachapxixa, ukax thaytaniniw sañ muni.




#Article 89: Saräwinaka (354 words)


Saräwinakax täqi jaqinakan sarnaqäwinakapawa, jakawinakapawa ukhamarak qamäwinapakapawa.  

Maya: isthapisiñ sarawi: aka sarawinxa parli kunjams nayra pachana waynanak, tawaqunak isthapisina ukatuqita.

Paya: manq‘anak sarawi: akan uñjañani kunjams nayra pachanxa manq‘asiphana ukata kunjams jichha urux manq‘asiptan ukatuqita yatxatañani.

Kimsa: piq‘inchirinak sarawi: akanxa parlañani kunjams piq‘inchiripa wali suma irnaqana.

Jichha urux piq‘inchirix janiw askikiti, qullqinak lunthatasi`pxi ukanak uñtañani.

Pusi: thuqhuñ saräwi: aka sarawinxa parli kunjams nayra pachanxa thuqhupxana, Jichha uruxkunjams thuqhupxtan.

Ukhamanak parlañani.

Aka t‘aqanxa uñjañani urunakata ukatxa sarawinakata, kunjams narra pachanxa jakapxana, jichha urux kunjams jakapxatan. Akan parlañani junat wayna tawaqu asxarapxi aymar aru parlaña, akan siw: jichha uruxa jiwasanakax janiw aymar aru parlañ munaptanti, sarawinakax jichha urux chhaxtañ muni.

Jichha uruxa wayna tawaqunakax janiw munapxiti punchunaka, wiskhunaka, uwij pulliranaka, phullunaka ukhamaraki ch‘utuqunakampi isthapisiña.

Jupanakax siwa: uka isinakax pasxiw, jichha urux suma isinakax utji pallqanaka wali kusa, allmillanakax samipax jiwakiwa, jichha urux wiskhux janiw sinti utjiti, manqhanchanakax suma ch‘uqutawa walja saminakampi utji.

Maranakax jani walikiti, jichha urux jiwasanakax janiw manq‘apxtan chayrunaka, p‘isqinaka, q‘allu muntarunaka, ch‘uñunaka, k‘ispiñanaka, apillanaka, ukhamaraki ulluku manq‘anaka.

Jichha urux wayna tawaqu manq‘i saxtanaka, t‘impunaka, arusanaka, firiyunaka, pullunaka manq‘apxi.

Uka manq‘anakax jani walikiti, jichha wayna tawaqunakax mirintasiñ yatipxiti jupanakax sapakiw manq‘apxi, janiw masinakampi manq‘apxi.

Ni aymar aru parlañ munapxiti, jupanakax siwa: nanakax janiw aymar aru parlañ muntan masinakax larch‘ukitaspawa siw.

Nayra urunxa p‘iqinchirix tata mallku, mama t‘allampi jupanakax irnaqana, janiw lunthatasirikanti wali suma irnaqapxana. Fiestanakapax jiwakiwa utjana tarkiada, waka waka, musiñana, pinkillada, ukhamaraki chunchu thuqhupxana.

Jichha urux p‘iqinchirinakax wali lunthatanakawa, jupanakakiw kunanaka munapxi. Ukat wayna tawaqunakax janiw amuyasipxiti.

Ukat  wayna tawaqunakax thuqhuñapax regueton, villera, tecno, cumbia thuqhupxi larusiñjama.

Nayra pachanxa janiw  qullqi utkanti achachilanakax lurapxana “trueque” ch‘uñunakampi, tuntanakampi, ch‘uqinakampi, apillanakampi, ullukunakampi truequepxana muxsa achunakampi puquta, laranja ukhamaraki mandarina ukanak lurapxana.

Nayra pachanxa suma qamasiña utjana ni lunthatas, ni jayranakas, ni k‘arisirisix suma sarawinaka utjana.

Jichha urux walja lunthatanakax utji, qullqichasawipax aljapxi jacha utaru, uka jacha utax sutipax “empresa” satawa ukaru achunaka aljapxi, uka empresa q‘añuchi pachamamaru, umanaka q‘añuchapxi uka quimikunakampi ukat nanakax janiw amuyasipxtanti uka quimikunakax pachamamaru jiwayaskiwa.

Ukhamax tukuyirista sasina waynanaka tawaqunaka janiw armasisna aka sarawinakata jumanakax uñjasipxtawa aka pachamamaxa wali usuchatawa ukat janiw jallkiti ukat achunakax jani sum jillkiti uka janiw askikiti.




#Article 90: Allpaqa (144 words)


Allpaqa, jan ukax paqu, allpachux mä anti uraqin jakir jach'a uywawa.

Utxiwa pä kasta allpachunaka 

Uka kasta allpachusti janiwa ancha tarwanikiti.

Jisk’a tarwanikiwa.

Aka kasta allpachusti jacha tarwaniwa.

Uka tarwanakata lurasiispawa akanaka

T'arwapax wali quña t'arwawa. T'arwapatx taqikast isinakapuniw lurasispa: chumpanaka, phullunaka, punchunaka, allmiñanaka, wantisanaka, awayunaka, juk'ampinakaw lurasispana.

Allpachunakasti jakapxiwa pampanakana.

Allpachusti pusi kayuni uywawa. Wichhinkhapaxa jisk'akiwa, jinchupaxa jisk'akiwa. Niyas qarwar uñtatawa, kunamayawa qarwata juk'ampi t'arwaniwaSuni patana jakiri uywawa.

Taqikasta pastunaka  manq'apxi.

Wichhunaka,t’ulanaka,j’uqh’unaka jukampinakampi.

Allpachunakaxa j’ukhunakana jaq’asipxi

Urq’u allpachusti  qachu allpachuru katu ukhama mirantapxi.

Aka allpachunakasti jallu pacha jilpacha katusipxi.

Allpachunakasti  Kimsa pataka suxta tunka urunaka wallqi sarnakapxi.

Aka allpachunakana utjaspawa taqi kasta laqunaka.

Utjaspawa usunaka,laqunaka,juk'ampinaka.

Sarna,Lapa,Garrapata jamaku yakh’ampinaka-

Usu  tuqitsti utjarakiwa akanaka.

Bronquitis verminosa

Distomatosis hepática

. Sarcocisticercosis

Uka usunakasti janiwa aski miraykiti allpachunakaru.

Suma apnak’añataqisti qullañawa taq’i kasta laq’unakata.

Ukhamaraki q’ullarakiwa usunakata,

Uka lurasasti allpachunakasti suma chamantapxani,

Ukhamaraki utjaniwa walja allpachu qallunaka..

 




#Article 91: Lumasa (234 words)


Lumasax pacha sarayir uywa, jamach'i, jan ukax aliwa. Nayra pachatpach awich achachilanakax lumasanakarjamaw sarayasipxiritayna.

Mä qhananchir pachamaman uywapawa.

Aka qhananchirinakax nayrj pach achachilinakan amuyupawa kunjamatix jichha pachaprakiw lurasipki nayrj pachata. Jupanakan amtawinakapax sayt`ayanatak jan kuna pasañapataki kunjamatix jallus utji, lupi, juyphi, junk`ampi nakat ukhamarak satañ uksatuqinakaya UÑT`AYAWI: Qamaqix wali uñt`atawa markachirinakata patatuqin uksanakana aka uywax uñt`ayna pachamam uksa tuqita kunjamatix waxasiwip ist`asin yatxapxanawa kunas jutan uka .nayraqat phaxsin yapu lurawin uñch`ukipxwa qhanañchawi phaxsi ch`uqi satawi. Taqikunat sapa markan utki ukanakax qhanañchapxiwa taqikunat paskasp uksa tuqita, qamaqix ukhamarak uwij aychanak manq`iriwa.

Jamapax janq`uki ukhax qhanañchiwa pachamamax sumakiskarakiwa ukhamarak yapu lurawinakax sumakiskaniwa ukhamarak ch`uñu chawisa. Uqini ukhax qhanañcharakiwa janiw ancha sumakaniti jach`a pach ukharak jisk`a pacha Utjani ch`akanak ukax qhanañchiwa walja jisk`a uywanak uka taqi kast uywanakata. Jikjatasini puch ch`uñuta ukamarak jupha, siwara,ch`uq ukanakax qhanañchapxarakiwa pachax askikiniwa taqi kast yapuchawi nakataki. Sinti siwar sapax jikjatasini ukhax siwarax qhanañchakiwa uka maran siwaraki sum achurakispa.

Kunapachatix qamaqin awullawip ist`apki ukhax uñt`apxiwa kunayman kast amuyukwinaka jichhax unt`añaniwa akanaka. -Kuna pachatix qamaqix wali qhana waxasi jan jaychjasisa ukhax qhanañchstuwa pachamama wali kiskaniwa jallu pachana thayapachana ukhamarak suma achuqawinaka. -Kunapachatix qamaqix jaychjas ukhax qhanañcharakiwa m ajan suma mara juk`a jallumpiki wali thaya ukhamarak juyranakax janiw sum achupaskati.

Qalltat yupaychawit uka qhanañchirinkax jupanakakiw patapampan yatiyapxi ukhamat patapampanakan jupanakax amuyasipxana janiw qamaqipun yatiskapati pachatuqita waya uywanakaw yatiyir utjapxaraki .kunjamatix liq` liq` ukax uñtasakiw sarnaqapxana pachamama uksatuqina.sarnaqapxana. Ukhamarakiw jichha pachan janiw yaqhapxiti qhanañchir uywanakaru.




#Article 92: Cohana marka (228 words)


Cohana markaxa, Provincia Los Andes, municipio Pukarani, La Paz, Bolivia, Titikaka quta thiyan jikxatasi. Chukiyaw markatx 80 tupu sarañanw jikxatasi.

Niya 3.000 jila jaqinakaw utji.

Inti jalsurux Wila Jawira ayllumpi, inti jalantarux Velen Yayes ayllumpi, alayarux Cumana ayllumpi, aynacharux Ch’uxasivi , Lacaya ayllumpirakiw qurpasi.

Jach’a plasapxanx kimsa, pusi pisun jach’autanakaw utji, ukasti ladrillo, kalamina yänakamp utacht’atawa. Uksa chiqanx mä urbanización ukar tukuyatxarakiwa. Maysatx thiyairamanakanx mä qawqha ñiqit lurat jichhump tuturam utachxatat utanakax uñjasiskarakiwa.

Uksa markanx kullanakax ikiña, awayu, wayitilla, phullu sawt’añ yatipxi, maystax tawaqunakax janiw punch sawupkiti jan ukasti chuyman kullakanakaw punch sawupxi, jilanakax lluch’u, ch’uspa p’itañ sawuñ yatipxi; taqi uka sawut p’itatanakax kunayman samincht’ata ukhamarak markanakan yänakapamp chimpunt’atawa.

Uksa markanx mayni kullakatï uksankirimp jan ukax pachpankir jilamp jaqichasiñ munch ukhax 12 away sawt’atanïñapawa kipka amparapamp lurt’atañapuniwa, ukaw jaqichasiñapatakix iyawsata jan ukhamakch ukhax janiw iyawsatakarakïti. Aka siglo XXI ukanx janikiw anch mayitaxiti, ukampis jïlir awich achilanakax tawaqunakarux tumpt’asipkakiw kunalaykutï ukaw uksa markan saräwipaxa.

Waka, iwija, khuchhi, wallpa, uywanakw uywasipxi.

Ch’uqi, jupha, jawasa achuyapxaraki.

Cohana markanx kipka phunchhäwinakapa ukhamarak patrunanakan uñstayat phunchhäwinakaw utji.

Jach’a phunchhäwipax 15 uru lakan phaxsit saraqkipanw “Virgen de Asunta” ukar sapa maranjam amtasipxi, uksanx jilpachax qhaqhirw thuqhut’asiñ yatipxi, ukampirus phunchhäwin jila kullakanakax wali kust’at bandanak purintayañ yatipxi.

Cohana markanx religión católica ukatx religión cristiana ukaw utji, católica uksanx mä Iglesiaw utji Virgencita de Asunta ukaw ukankaraki. Religion Cristiana uksanx “Los Amigos”, “Pentecostes” uka tamanakaw utjaraki.




#Article 93: Q'uwa (141 words)


Q’uwax mä thujsa qurawa janirakiw sinti axtasiñjam thujsakarakisa, ukat pata pampanakan, sirka parkinakan, qala taypinakan utjaspa. Ukampirus yakhip chikt’anakanx janiw q’uwax utjkarakispati kunalaykutix uraqitjamawa.

Q’uwax mä ch’uxña qurawa, mä luqa ukch’anakaw yakhippachax jilaraki ukampirus q’uwa lawas chupika ukat llaqanakapax jisk’a ch’uxñitanakawa.

Q’uwax aknirinakatakiw apnaqata:  

Kunapachatix maynix purak usumpiki ukhax janq’akiw q’uwa mathi umantixa, kunalaykutix q’uwax junt’u qurachixaya ukat jank’akiw purak usu apaqaspa. 

Uka pachparakikiw ch’akha t’ijitaki, kuna ch’akha t’ukunakatakis askipuniw q’uwa wallaqit umaph jarsusisin phututsuyasiñäxa.

Nämakis wallaqitakix wali askipuniwa, jan q’uwampix janiw wallaqjamakaspati. Wallaqix mä manq'awa, juk'ampis khaysa quta thiyanakan phayasitawa. Wallaqix challwa wallaqiyatawa, siwullampi, ch'uqimpi, wayk'ampi ukham phayatawa. Q'uwax janïr challwamp jarintkasin wallaqt'ayañawa, ch'uxña q'uwax wali sumapuniwa. 

Pata pampanakanx alwa tuqirux wali khuphantataw ch’uxña  uywa manq’anakaxa, ukat kunapachatix uywanakax ukhampach maq’thapi ukhax purak ch’itt’ayasispa ukat  jan ch’itt’ayasiñapatakix q’uwaw nayraqat manqantayaña, walja q’uwaw uywa manq’añarux marqantaña, Jilpachax wakampir iwijampiru manq’ayaña. 




#Article 94: Qillwa (116 words)


Qillwax ma jamach’ tama taypinkinwa. Aka jamach'ix kastill arunx gaviota satawa. Jilpach qillwanakax tama Larus taypinkiwa. Ukampirus jach’pach jamach’inakawa, jilpachax ch’ixi phuyun jamach’inakawa, janq’umpita ch’iyarampita, p’iqiwjar chhikhawjarux ch’iyar chipunakaniwa. Thurpach chhurunakaniwa ukampirus qillwanakax kast kastawa.

Kunanakay manq’añjamachi ukanak qillwax manq’asipxi. Quta iramanakanx kunayman quta uywanak, quranak, jisk’a jamch’inak, urpilanak, jamach’ k’awnanak, chiwchinak, achakunak manq’asipxi. uka uymwanax chhurupampiw jiwjayapxi.

Jupanakax lamar quta, qutanaka, jisk’a quta thiyanakanwa jakasipxi ukatx wali jayanak tuyupxi. Jupanakax challwa katur warkunakaruw arkanaqapxi manq’a thakasisina ukax wali uñjañapuniwa. Ukampirus jawir thiyanakans jakasipxararakikiwa.

Aka jamach’inakax wali chikhinakawa, jupanakpachax yatiykipasipxarakikiwa. Larus argentatus jupanakax wali jan uñjañ sarnaqawinak uñicht’ayasipxi.

Kastanakax mawk’it chamakiwa ajllsuñaxa ukampirus waljanakapuniw utji. 

Kasta Hydrocoloeus

Kasta Leucophaeus2​ ​

Kasta Chroicocephalus2​ ​

Kasta Creagrus

Kasta Pagophila

Kasta Rissa

Kasta Rhodostethia

Kasta Xema




#Article 95: Urniturinku (309 words)


Aka  sutipax  urniturinku satawa, ukampirusa  yaqha sutipaxa  Ornithorhynchus anatinus   uñt’atawa. Ukhamaraki   paturu uñt’asitawa. 

Aka uywaxa waranqa  päpallqu patak llätunka  kimsaqallquni  uka marana uñjapxatayna.

Aka Urnuturinkuxa isla de Tasmania -  Australiana jakiwa.  Ukhampacha  uma lakankana, uma thiyana, jisk’a quta thiyana, lawa jak`anakana ukhamaraki caña saphi sarnaqi. Jan ukaxa putupxa (kimsa tunka mitrusuwa) manqharuwa luri.

Uka urnitirrinkuxa, pusi tunka jani ukaxa suxta tunka (cm)  ukch’akiwa jilaspa. Ukatxa kimsa tunkawa (cm) wich’inqapaxa, ukatxa suxta  (cm) de largo ukhamaraki phisqa  cm de anchuwa  chhurupaxa.  Ukatxa   suxta tunkawa (kg)  jathirakiwa. Ukhamaraki mayrapaxa, jinchupaxa  wali sumawarakiwa, ukhampirusa uma manqhena  mut’asqakispawa manq’añapa.

Ukatxa kimsa tunkani maranakawa jakapxaspa. 

Ukhamarakiwa  pata  janchipaxa,  ch’ixi,  nuwala,  chuchi,  saminakaniwa utji. Ukhampirusa chhurupaxa plilina kipkakiwa,  kayupasti lampa kipkakiwa, wich’inkhapasti  castor kipkakiwa ukamaraki janchipaxa yanapt’iwa thayana jakañataki.  

Tunka cromosomas sexuales ukaniwa. Qinis ukapaxa: wallpana, reptiles ukhamaraki anfibios ukanakana kipkakiwa.

Mä urquxa janiwa tamapata jark’askiti. Kunawsatï , yaqha urqu qachuru makhati ujkaxa 

Uka urniturunkuxa mamifero semiacuatico uywawa. Ukampirusa putupanakaxa waña uraqinkiwa. Ukhatxa  jupanakaxa uma manqhanakana  tuyupxiritayna. Ukhamarusa jupanakaxa sapakiwa arumanakaxa sarnaqapxiritayna.  Kunaratutixa jupanakaxa uma manqhana tuyupki  ukhaxa nayrapasa jinchupasa jark’atapxiritaynawa ma membranappi, ukatxa amuyt’asipxeritaynawa  jayala órganos sensoriales “electrorreceptores” chhurupankiwa, Ukatxa k’achhakiwa jupanakaxa uraqina jithinaqapxi purakapampi. 

Uka urniturinkuxa aychanaka, jani ch’akhaninaka, sillq’unaka, muluskunaka, challwanaka ukhamaraki challwana k’awnapa manq’i. Ukhamaraki, mӓ pä tunka % ujka jila jathipatsipansa  manq’i. Chikürunakawa manq’a thaqi.

Qachuxa urniturrinkuxa pä tunk kimsaqallquni  urunaka wallq’iwa, ukamaraki 10 urunakawa jipxasi. Ukatsti maya ukhamaraki kimsa k`awnanaka k`awnarakispa. 

Wawapaxa tunka uruta mistu. Ukhamaraki, kimsa phaxsinita pusi phasinkamawa millk`impi ch`amanch`atapxi. Walja pacha saraqatarusti, wawa ornitorrinkoxa pututa mistuwayi. Ukatsti, jisk`a chhallwanaka manq’añataki katu.

Qachuxa, janchiparu millk`iniwa. Ukhamipansti, janiwa ñuñuñikiti. Wawanakaxa taykana janchipaki jallq`arapxi. Ukhamaki uka wawanakaparu ñuñuyapxi. Kimsata, pusi phaxsikama.  Ukatxa, uka wawanakaxa manq`a manq`apxi.

Aka uywanakaruxa  zorro, águila, lobo de tasmania, dingo, gato salvaje   ukanakawa manq`antapxarakispa.

Urqunakaxa  kayunapana , espolones ukana glándulas venenosas ukawa utji.
Archivo:Platypus spur.JPG|alt=jiwayir qulla|kayunapana  veneno  utji. 
Archivo:Ornithorynque 03 MHNLille.JPG




#Article 96: K’uwisu (604 words)


(K’uwisu/Cuy) K’uwisuxa jisk’a uta manq’aña uywawa K’uwisuxa walja sutiniwa Sañani: cobayo, curi, conejillo de indias, uka sutinakampi yaqha jaqinakaxa uñt’apxi. Aka k’uwisuxa thaya América uraqina jakasina. Aychapaxa walja ch’amanchirinakaniwa. Aychapaxa jakasirina aylluna jaqinakatakixa wali askiwa. K’uwisunakaxa jisk’a ch’uxña ali manq’asiriwa. Ukampirusa, janiwa jank’aki usunkiti. Ukhamaraki, jank’akiwa wallq’ipti. Ukampirusa, walja jisk’a k’uwisunakaniwa. Aka suma askinakampixa jaqinakaxa walja aka uywa uywapxi. Ukhamaraki, walja manq’apxi. Perú, Colombia, Ecuador y Bolivia uksa markanakana jilpacha manq’apxi.
Aka uywaxa kimsa waranqa qhipa maranakana uywatatanawa. Sañani, cultura paracas (250 a 300 a. C.), ukana thajanakapaxa utjatayna. Ukampirusa khaysa América del Sur uksana K’uwisumpi jaqinakampi atintata jinkhatasitayna.

Pirwa markanxa walja jaqinakaxa k’uwisu aycha manq’apxi. Aka k’uwisuxa pashpa jaqi wila masinakana uywatarakiwa. Perú, Ecuador markanakanxa jilpacha uywapxi. Ukhamarusa, Bolivia, Colombia markanakanxa janirakiwa waljpacha uywapkiti.

Aka k’uwisuxa Perú, Bolivia, Ecuador ukhamaraki Colombia markanakana jakasipxi. Aka uywaxa jank’akiwa wallq’ipti. Ukhamaraki, wali jasa apnaq’añawa. Janirakiwa walja manq’a manq’apkiti. Ukhamaraki, aka uywaxa juk’a qullqimpikiwa uywasiraki. Ukhamarusa, aychapaxa walja ch’amanchirinakaniwa.

K’uwisuna jakawipaxa juk’akiwa yatxatata. Aka uywanxa jakasiñapaxa wali juyakiwa. Kunawsatixa jaqimpi chika jakasi. Aka uywanxa laboratorio manqhanxa jakawipaxa wali mayjawa. Sañani, wali khatatirinakawa. Aka uywanakaxa kunawsatima suma apnaqasi ukhaxa suma juyakiwa tukupxi. K’uwisu tamanxa jakawipaxa wali mayjawa. Urqu k’uwisunakaxa nayriri sartañataki wali nuwasipxi. Nuwasiñanxa aychapatxa usuchasipxi. Ukanakaxa, jani askikiti sañani janiwa jiljapxiti. Qachu k’uwisunakaxa suma aski juyakiwa jakasipxi. Ukhamarusa walja tamata jakasipxaspa.

K’uwisuxa jiwasana pata thaya uraqina jakasiriwa. Aychapaxa jaqina maq’aparakiwa. Aychapaxa wali aski suma ch’amanchiriwa. Ukhamarusa, janiwa sinti lik’inikiti. Ukampirusa thaxapaxa wali askiwa yapuchañataki (Montes, 2012).

Aka k’uwisunakaxa mä paralelepípedo ukhama uñjasi. Ukhamarusa, aka k’uwisunakaxa walja aycha churirinakawa. Utjayaña, suma aski puquña k’uwisu tuqitxa thaqasi. Ukhamaraki, jank’aki jiltañapataki. Akanakaxa jank’aki puquntapxi, ukhamaraki ch’aqhanakapaxa wali suma thurunakawa, ukhamaraki wali juyakiwa jakawipaxa. Aka k’uwisunakaruxa puquñapatakixa ch’amanchiri manq’anaka churaña.

Aka kasta k’uwisunakanxa angulosa ukhama uñjasi. Janchipaxa aka k’uwisunakana janiwa sinti manqhankiti. Ukhamaraki, janiwa sinti aychanikiti. P’iqipaxa jach’awa. Ukampirusa jinchupaxa janiwa sinti jach’akisa, ukhamaraki janiwa sinti jisk’akisa. Aka k’uwisunakaxa wali khatatirinakawa. Ukhama janiwa suma apnaqañxamarakiti.

Ñik’utapaxa wali jisk’akiwa. Ukhamaraki ñik’utapaxa wali janchiru jaqhatatawa. Aka suma kasta Perú k’uwisuxa walja aycha churirinakawa. Jikhatasipxiwa walja saminakana. Sañani: khananaka, ch’iyaranaka ukhamarusa jani sinti khana ukhamaraki janiwa sinti ch’iyara uka saminakana jikhatasipxi. Aka k’uwisuxa suma jakawiniwa. Ukhamarusa, walja aycha chuririwa.

Ñik’utapaxa wali jisk’akiwa. Ukhamaraki, p’iqi patanxa chhiriniwa. Ukhamarusa, janchipaxa jach’awa. aka kasta k’uwisunakaxa janiwa jank’aki jilapkiti. Ukhamarakiwa, jiqhatasiwa walja saminakana. Ukampirusa, janiwa sinti suma kasta k’uwisukiti. Ukhamarusa, jakawipaxa suma aycha churañapataki thakinchatawa.

Ñik’utapaxa wali jach’awa. Aka k’uwisunakaxa pä kastaru chiqanchatawa. Sañani: nayra kastaxa ñik’utapaxa wali jach’awa. Payiri kastaxa ñik’utapaxa wali jach’arakiwa, Aka kasta k’uwisunakaxa janiwa suma aycha churirikiti. Jaqinakaxa aka k’uwisuruxa mascota ukhama uywapxi.

Aka kasta k’uwisunakanxa ñik’utapaxa wali chhiri uñjasi. Ukhamanakawa jisk’a k’uwisunakanxa aka chhirixa wali suma uñjasi. Jach’a k’uwisunakanxa akaxa janiwa suma uñjaskiti. P’iqipaxa ukhamaraki janchipaxa muruqt’atawa. Ukhamaraki, janiwa sinti jach’akiti. Ukhamarusa, aka kasta k’uwisuxa aycha chuririwa.

K’uwisu urquxa jank’akiwa puqunti. Ukampirusa, qachuxa janiwa jank’aki puqunkiti. Ukhamaraki, janirakiwa jank’aki qachuti u janicha urquti uñjanxamaraki. Akaxa katusinakiwa uñjasispa. Aka k’uwisunakana janchipaxa wali jach’awa. Ukampirusa ñik’utapaxa yurita ukhata utji. Urqu k’uwisunakaxa kututu ukhama ch’awjapxi.

P’iqipaxa janchipata wali jach’awa. Jinchupaxa wali liwi jisk’anakawa, ukhamaraki walja k’uwisunakaxa jach’a sayt’u jinchunakampi utji, aka k’uwisunakaxa kasta jisk’anakawa. Nayranakapaxa wali lisu uñtaninakawa ukhamaraki ch’iyara, chupika saminakaniwa, ñik’utapaxa qhana ukhamaraki ch’iyartata saminakani utjaraki, nasapaxa jisk’a muthunakawa, laka ch’akhapaja wali arinakawa ukhamaraki qhipa ch’akha lakanakapaxa waljarakiwa.         

I = 1/1, C = 0/0, PM = 1/1, M = 3/3 taqi = 20

Kunkanakapaxa wali thurunakawa. Ukhamarusa paqallqu vertebras ch’akhaniwa. Sañani atlas ukhamaraki axis ch’akhanakaxa wali suma thurunakawa.

Aka k’uwisunakaxa kimsa tunka vertebras dorsales ujka ch’akhaniwa Ukhamaraki, pä costilla ch’akhanakaxa esternón ukampi jaqhatatawa. Qhipa kimsa costilla ch’akhanakaja liwi liwisipki.

Aka k’uwisunakana phatankapaxa paqallqu vértebras lumbares ch’akhaniwa. Akanakaxa wali jach’a thurunakawa.




#Article 97: Waka ñuñu p’usu usu (Mastitis) (640 words)


Aka Mastitis aruxa ñuñu p’usu ukhama uñt’asiraki. Aka ñuñu p’usuxa utjiwa jisk’a laq’unakata, jani nayrampi uñjkaya (infección bacteriana) aka isk’a laqunqkaxa ñuñu p’iyata  manti. Uñt’asirakispawa taqi kastata, jisnawa físicos ukhamaraki químicos.
Aka usuxa wali uñt’atawa, millk’i achuyiri wakanakana utji. Ukhamatwa, millk’i achuyiri waka uywirinakataki quiqi chhaqtayani. Kunatixa, millk’i juk’aptatapata ukhamaraki jani suma millk’i churatapata. Aka usuxa uywa ñuñu manqhana infección bacteriana utjatapa uka laykuwa churasiraki.

Akakasta ñuñu p’usuna janiwa amuyaskiti millk’ina ukhamaraki p’usutatapasa janiwa ñuñu uñkatataxa amuyaskarakiti. Juk’akiwa uñjasispa millk’i juk’a achuyata, ukhamata millk’ixa bacterias ukampi turkikipata uñjasi.

Aka Mastitis subclínica ukanakaxa Mastitis clínica ukaruwa purirakispa, jani ukaxa wali jaya pachanakawa Mastitis subclínica ukhama qamarakispa. Aka Mastitis subclínica ukaxa wali ch’amawa katjaña.

Sitixa maya wakaxa aka Mastitis clínica ukampi usutachi ukhaxa ñuñupaxa p’usuntata, achhiju, muraruntata, qhulu ukhamawa uñjasiraki, ukhamaraki wali usuyasiraki. Millk’ixa t’it’ini ukanakanirakiwa, awisanakaxa uka coágulos ukanakaxa junq’impi ukhamaraki wilampi kittatawa uñjasiraki. 

Akanxa kimsa kasta Mastitis clínica ukanakarakiwa utjaraki sañani:

kawkintixa tumefacción, calor, dolor ukhamaraki secreción anormal de la glándula ukanakawa utjaraki, awisaxa fiebre ukasa ukankarakiwa. Ukhamaraki, taqi janchiwa mayjt’ayata uñjasiraki, pulso débil ukhamaraki ratukiwa lluquxa irnaqaraki nayranakapaxa manqhankarakiwa, ukhamaraki janiwa  munkarakiti manq’aña. 

Akanaxa janiwa mayjt’awinakaxa ancha qhanakarakiti, kipkaraki ñuñu p’ususa janirakiwa suma amuyaskarakiti.

Akanxa ch’aña janchi p’usutatawixa wakiskiri yant’awi tuqikirakiwa uñt’asirakispa. 

Aka usuxa phuqhasiwa kunapachatixa niya phisqa uruta jilpacha saraqi ukha, kunatixa millk’ixa taqpacha tolondrones ukanakampi kituntatarakiwa saraqaraki, ñuñuxa wali p’usuntatawa uñajasiraki, awisanakaxa  wali qhulurakiwa ukhamaraki wali junt’urakiwa, wakaxa wali phuthutiraki wali samaqiraki ukhamata jiwaspawa.

Aka Mastitis ñuñu p’usu usuxa churasirakiwa kunapachatixa  bacteria ukanakaxa ñuñu manqharu manti jark’aqirinkaru atipjasina. Ukhamaraki, aka nayriri jark’aqirixa  queratina ukata wakt’ayatarakiwa ukhamata akaxa ñuñu p’iyanaka wali sumpini tapantaraki, aka organismos ukanakaxa waljatuqinakawa, aka jark’aqirinakxa jist’ararakispa.

Mastitis ñuñu p’usu usuxa churasirakiwa kunapachatixa bacteria ukanakaxa ñuñu manqharu manti jark’aqirinkaru atipjasina. Ukhamaraki, aka nayriri jark’aqirixa  queratina ukata wakt’ayatarakiwa. Ukhamata, akaxa ñuñu p’iyanaka wali sumpini tapantaraki, aka organismos ukanakaxa waljatuqinakawa aka jark’aqirinakxa jist’ararakispa: Uka jist’antata ñuñu piyxa miratatawituqiwa pasapxarakispa jani ukaxa ch’awaña uraxa propulsión uka churaski ukatuqisa manqhaxatuqiruxa mantapxarakispawa. Sitixa ñuñunakanxa lluthiratanaka jani ukaxa llagas ukanakaxa utji. Ukaxa, infección ukaruxa yanpt’arakiwa kunalaykutixa uka lluthiratanakaxa mäkiwa infección churayasiraki. Ukhamaraki, ukanwa Mastitis usu aptirinakaxa jikxatasipxarakispa.

Aka organismos ukanakaxa waka wanumpi kituntatawa jikxatasiraki. Ukhamaraki, awisanakaxa janchi usuchjatatuqina utjaraki kawkintixa ukatuqirakiwa ñuñu manqharu mantaraki.

Janchi manqhana wila taypina suyru manqhana jikxatasiri leucocitos ukanaka ukhamaraki yaqha janchi umanakana jikxatasirinakaxa jupanakawa mä respuesta inflamatoria uñacht’ayapxaraki. Kawkintixa aka bacterias ukanakaxa leucocitos ukanakampi jikthaptki ukhawa infección ukaxa utjaraki. Aka leucocitos ukanakana mä phuqhawipaxa aka bacterias ukanakaru muyuntasina t’unjañawa. Sitixa  bacterias ukanakaxa jaqunukutaxi janchi manqhatxa infección ukaxa janiwa utjxarakiti, sitixa aka bacteria uka manqhankaskakchi ukhaxa inflamación crónica ukaxa utjaskakiwa. Aka inflamación p’usuntatawixa leve ukhamaspawa. Ukhamaraki, janiwa uñjañjamakarakispati jani ukaxa signos clínicos usu uñt’ayirinakawa uñstarakispa.

P’usutatawi uñjañatakixa nayriri mayjt’awixa millk’ituqiwa uñjasirakispa. Kunalaykutixa proteínas ukawa wilana jilxataraki. Ukhamaraki, células leucocitos ukanakasa glándula ukanxa jilxatarakiwa awispachanakaxa sitixa wali ancha p’usutatawixa utjaspa. Ukhaxa, edemas, enrojecimiento, hinchazón ukhamaraki recreación acuosa anormal conteniendo coágulos thayantawi. Ukhamaraki, glóbulos rojos ukanakasa churasirakispawa. 

Waka ch’aña uñkatataxa p’usutatawi, rubor, reblandecimiento, dolor ukhamaraki calor ukawa uñjasiraki. Aka jilt’iri bacterias ukanakaxa alvéolo ukana mirantapxaraki. Ukhamaraki, uka toxinas e irritación ukanakaxa células somáticas ukanakana jak’achasiwipa achuyapxaraki.  Aka células somáticas ukana unxtasiwipaxa, sapa célula ukawa substancias ukanaka antutnukuraki. Ukhamata, aka bacterias ukanakaru tukhañataki, maysatxa aka bacterias ukanakana toxinas ukanakapaxa millk’i jalayiri epitelio secretor ukaruwa yaqhacharaki. Aka alvéolo ukaxa lluthiratanakampi llupantatawa uñjasiraki.  Sitixa taqpacha microorganismos ukanakaxa chhaqhayataxi ukhaxa infección ukaxa chhaqharakiwa.  Sitixa aka  infección ukaxa mäki chhaqqhi ukhaxa millk’i jaltatawixa jilxatxarakiwa. Sitixa usuchjataxa jani q’umachatakchi ukhaxa uka ñuñuxa janiwa mayampi mayampsa millk’i jalayxaniti. T’iri jakatanakaxa aka tejido secretor millk’i jalaririnaka juk’aptayaraki.

Aka Mastitis uka California (CMT) yant’awituqixa jilpachaxa janq’u paleta pusi tasani sapa mayaxa sapa ñuñutaki. Kawkintixa sapa tasaruwa millk’ixa ch’awaqaña ukata mä solución de detergente especial ukawa millk’iru kituntaña. Ukhamatawa, wali k’achitata muyuyaña kituntañataki. Ukhamaraki, uka paleta ukaxa mäjuk’ita alt’ayaña kawkintixa millk’i taypixa gelatina ukhamawa lurasiraki. Aka yant’awixa Mastitis subclínica uka yatxatañatakirakiwa apnaqasiraki. Ukhamata, sapa ñuñuna Mastitis usu katjañataki. Ukhamakipanwa.




#Article 98: Misk’i (157 words)


Kunasa misk’ixa
Misk’ixa misk’ichiru mamurayanakana misk’ichata manq’aña khusu umawa, panqaranakata mamurayanakaxa ch’amsunipxi. Ch’amsunisinxa, apthapipkaspasa ukhamawa imapxi, imasinxa mamuraya taparuwa phuqhantapxi, ukata ukara puqurayasina misk’iptayapxi.

Misk’ixa nayrapachanakatpacha qullawa. Khaysa España markanxa misk’ixa nayra jaqinakana rixutanakapana uñsti.  Egipto markana nayra qillqatanakapanxa ukapachparakiwa janchi manqha janchi patxa qullasiñataki uñsti.

Walja jaya maranakapuniwa jaqixa misk’xa qullasiñataki apnaqatayna. Juk’ampisa misk’ixa ch’uxu usutakixa wali askipunitaynawa.

Misk’ixa uju usu (ch’uxu usu) qullakipuniwa, samsuñaruxa walpuni yanapt’araki, mallq’a usutarusa chhujtayarakiwa, chuymata pichsuniri qullawa. Ukhamaraki sapakutitixa misk’ixa manq’asispaxa, janiwa ch’uxu usxag sartaykaspati.

Maynitakitixa jani sumakchi misk’ixa jani ukaxa jani walt’aykchixa, umara wallxtayasasa jüripxi mukhintakirakispawa, pachpa qullqarakikiwa. Nämasa ukhama qullasiñaxa wali askipuniwa jurma usutakixa. Ukhamattixa maynixa umantañ mukhintarakiña munaspaxa, lurarakispawa, ukhamaxa juk’ampi suma qullapuniwa. 

Wali suma muxsachiri, jani jaqi amparampi lurata. Nayrapachaxa misk’isapkitapanawa muxsachirixa. Uka misk’I manq’asaxa wali wakiskiripunitaynawa janchitakixa, 3000 cal/gr.  sapa utjiritayna.  

Asukarata sipansa juk’ampi muxsawa misk’inxa utji, sapa patakatxa pusitunkampiwa misk’inxa utji.

Misk’ixa janiwa mayakikiti, walja kastanakawa panqaratjama ajllsti, ukhamaraki uywatatjama, kawkitasa ukarjamasa mayjt’arakiwa.




#Article 99: Trucha challwa (265 words)


Trucha challwaxa mä subfamilia salmoninae, uka quturu chikanchasi, ch’iqituqitawa mä kasta natiwa ukhama aka trucha chalwaxa uñthatawa  taqi tuqina ch’iqintatawa jachha lamara qutana ukhamaraki aka quta titiqaqa ukana.

Kunjamasa uñtanisa 

Mä tupthawi lurasiwi uñjatawa pataka pä tunkani cm, uk’a jach’aniwa, kimsa tunka pusini ukka  ch’akaniwa chh’iqapana, ukhamaraki wichhinkana janchipanxa.

Urku trucha challwaxa kawniritixa kahunakaru katuriki ukanakaxa  janiwa mayxthawinaka ukkiti janchupanxa  janiwa p’iqipasa janiwa colorasa cambiawaykiti.

Trucha challwana jakawipa 

Aka chhallwaxa mä  ch’uch’u umana jakiriwa jakiwa lamar qutana wali manqina mä tupuxa utjiwa ukhamaraki 200 metros uk’a manqinawa jaki truchaxa ukhamaraki jawiranakana jaki k’awna uchañataki.

Jisk’a trucha challwanakasti bentopelagicos ukawa siwa jani ukasti wayna challwanakasti kuttasapxiwi siwa pelágicos ukhama. Aka challwasti jakiwa muxsa umana mä 12°c verano uka pachana.

Trucha challwaxa jakaspawa muxsa umana ukhamaraki jayuk’ara umana muxsa umana jakirinakaxa yaqa kasta saminiwa marrones, wilanaka,ch’umphinaka.

Ukasti jayuk’ara umana jakirinakasti yak’a kasta saminirakiwa samipaxa plateado ukhamawa. 

Trucha challwasti wali suma adaptasiwa qutanakana

Manqaña tuqina, puquta truchanakasa  jilpacha manqasippxiwa  invetebrados ukanaka ukhamaraki jisk’a  challwanaka, jani ukasti jisk’a trucha challwanakasti manqasippxiwa zoooplanton sata ukanaka.

Kunasa trucha challwaxa maqi 

Truchasti jisk’a challwa masipanakaruwa manqantaraki sasispawa jisk’a ispiru, jik’a pijiriyanakaru, qarachinakaru, ukhamaraki quta umana pastunaka ukki ukanaka manqapxi ukhamaraki, uywaa truchanakaxa manqa lurata ukawa churañaraki, kisk’a ch’uritunaka churaña, ukaawa ratuqi liqintaraki ratuqiwa aljañataki misturakispa, mä chhamampi mä kilo ukhampi aljañataki walixi.

kunataqisa trucha challwaxa

Trucha challwaxa  wali asqipuniwa nutrición uksa tuqina kunatixa wank’una aychapatsa jila sumawa ukatawa wali aski aka aychaa suma protinaniwa ukhamaraki janiwa ancha karukiti aka aycha alasiñaxa, ukhamaaki kawk’ansa jikisispawa jisk’a qh’atuna ukhamraki jach’a qh’atunakana,

ukhamaraki aka challwaxa wali sumawa akhamaraki enbutidos ukanaka lurasirakispawa.

Kunjamasa trucha challwaxa manqasisipa




#Total Article count: 100
#Total Word count: 28238