#Article 1: Antares (165 words)


Antares (α Scorpii) ye una estrela, o nombre d'a qual promana d'o griego pareixito a Ares u enemigo d'Ares, probablement perque a suya tonalidat royisca fa recordar a d'o planeta Marte (Ares ta os griegos). Ixa coloración especial ha feito d'a estrela un obchecto d'intrés ta muitas sociedatz a lo largo d'a historia, y muitos d'os antigos templos echipcios s'orientoron a fin que a luz d'Antares tenese un papel importán en as ceremonias que se i celebraban. Antares yera una d'as quatre estrelas reyals d'os antigos astrologos persas y mencionatas por Zoroastres, y bells escritors aseguran que ye a estrela lanza a la que fa referencia o libro biblico de Chob.

Antares ye un estrela chigant de clase M, con un diametro d'aproximadament 6,24 x 108 km, una mica més d'a distancia entre o Sol y o planeta Marte. A suya densidat ye bien chicota. A distancia a la Tierra ye de 604 anyos luz. Ye a estrela més brilant (α Scorpii) d'a constelación d'Escorpio.




#Article 2: Familias lingüisticas (184 words)


A mayoría d'as luengas conoixidas s'incluyen en as clamadas familias lingüisticas. En sentiu estricto, una familia de luengas ye una unidat filochenetica, ye dicir, totz os suyos miembros derivan d'un ancestro común. L'ancestro ye conoixiu de forma dreita en pocas ocasions ya que o rechistro historico d'a mayoría d'as luengas ye mui curto. Sin dembargo ye fesable remontar muitas d'as caracteristicas de l'ancestro común de luengas relacionadas aplicando lo metodo contimparativo – un procedimiento de reconstrucción creyato en o s. XIX por o lingüista August Schleicher. Se puede contrimostrar con facilidat o estatus de muitas d'as famillas listadas mas abaixo.
As familias de luengas pueden estar subdivididas en unidatz menors, d'ordinario clamadas “brancas” (a historia d'una familia de luengas se representa a ormino como un árbol)

As luengas que no pueden estar clasificadas con seguranza en denguna familia son clamadas luengas aislatas.

Lista d'as familias lingüisticas d'o mundo, ordenatas de més a menos seguntes a suya importancia demografica:

Se veiga tamién: Luengas aislatas

Antimás d'as luengas ementadas, que han surtiu de forma natural, existen atros luengaches que truxan con istas muitas y importants caracteristicas:




#Article 3: Idioma aragonés (2084 words)


Laragonés (idioma aragonés u luenga aragonesa) ye un idioma romance, luenga propia d'Aragón, parlato por bellas 25.556
personas  sobretot en as comarcas pirinencas y prepirinencas d'o norte d'Aragón. En as atras comarcas aragonesas a on que se charró l'idioma, hue o substrato y influencia de l'aragonés ye encara perceptible en o castellano que se i fabla, más que más en os aragonesismos lexicos.

A denominación formal mes común d'a luenga ye aragonés, nombre con que ye conoixita localment, historicament y internacional.

A tradición filolochica fa uso igualment d'o compuesto navarro-aragonés u navarroaragonés ta referir-se, más que más, a lo estadio medieval d'o idioma, a consonant con l'uso d'atros compuestos lingüistico-cheograficos ta atros romances peninsulars como lo galaico-portugués u l'astur-leyonés.

Popularment, a falta historica de claros referents lingüisticos y una diglosia multisecular con o castellano accentuoron as diferiencias dialectals de l'idioma, afavorindo una baixa conscienciación unitaria entre os parladors d'a luenga, y fendo que aquells que millor mantenioron o dialecto propio lo denominasen con un nombre local (ansotano, cheso, belsetán, chistabín, etc.)

Fabla ye una altra denominación informal, considerata alternativa per beluns, popularizata en a segunda metat d'o sieglo XX. En realidat ye un alcurzamiento d'a expresión fabla aragonesa, inspirata en a de fabla chesa, usata en cheso.

L'aragonés ye encara parlato como luenga materna en o suyo nuclio orichinal, as montanyas aragonesas d'os Pirineus, en as comarcas d'o Viello Aragón (Chacetania y Alto Galligo), Semontano, Sobrarbe y Ribagorza.

As ciudatz y villas prencipals an encara puede trobar-se fabladors patrimonials de l'aragonés son: Uesca, Graus, Monzón, Balbastro, Fonz, Echo, Estadilla, Benás, Samianigo, Pandicosa, Chaca, Plan, Ansó, Ayerbe, Broto, Lo Grau.

Altros aragoneses tamién aprenden aragonés como una segunda luenga en puestos como Uesca, Zaragoza, Exeya, y Teruel. Seguntes os datos d'o Censo de 1981, a on se incluyoron preguntas relativas a l'uso d'as luengas propias, a suma de fabladors no blincaba d'os 30.000, fendo que l'aragonés siga una d'as luengas europeas con más gran periglo d'extinción.

Dende o Censo de 1981, o estudio demolingüistico mas important ye lo Estudio sociolingüistico feito en una gran aria de l'Alto Aragón por l'equipo de l'Euskobarometro  , dirichiu por Francisco Llera, a zaguers d'os anyos 90. Seguntes a elaboración d'o sociologo Natxo Sorolla sobre os datos d'ixe informe,   l'aragonés yera parlau por bellas 25.000 personas, d'as qualas, 13.000 lo tendrían como luenga inicial. Ixos datos tamién dan a zifra de 59.000 personas que lo entienden, 11.000 que lo saben leyer y 6.000 que lo saben escribir.

As zifras dadas por atros autors gosan situar-se entre os 10.000 y os 30.000 parladors. S'ha de destacar que en o Censo de Población y Viviendas de 2011 tornó a incluir-se preguntas sobre o conoiximiento y l'uso d'as luengas propias d'Aragón, fendo un total de 25.556 personas que declarón saber charrar aragonés, 44.439 entender-lo, 29.985 leyer-lo y 17.009 escribir-lo, con un 0,33% de margin d'error con un intervalo de confianza d'o 99%, estando os datos con mayor representatividat estatistica que disponemos sobre as competencias lingüisticas en aragonés  .

Os municipios que figuraban como aragonesofonos en l'abant-prochecto d'a Lei de Luengas que o Gubierno d'Aragón publicó en l'anyo 2001 (pero que no plegó a presentar en as Cortz d'Aragón) son:

Abiego, Abizanda, Adauesca, Agüero, L'Aínsa-Sobrarbe, Aísa, Albero Alto, Albero Baixo, Alberuela de Tubo, Alcalá d'o Bispe, Alerre, Almudévar, L'Almunia de Sant Chuan, Alquezra, Angüés, Ansó, Antillón, Aragüés de lo Puerto, Ardisa, Argavieso, Arguis, Ascellas-Ponzano, Ayerbe, Azara, Azlor, Bagüés, Bailo, Val d'Echo, Val de Bardaixí, Vall de Lierp, Balbastro, Banastars, Barbués, Barbunyals, Barcabo, Benás, Berbegal, Biel-Fuencalderas, Biarche, Biescas, Vilanova, Villanuga, Bisagorri, Biscarrués, Vicién, Blecua y Torres, Boltanya, Borau, Broto, A Buerda, Campo, Candarenas, A Canal de Berdún, Canfranc, Capella, Casbas de Uesca, Castillón de Sos, Castillón d'o Puent, Castiello de Chaca, Castillazuelo, Chaca, Chasa, Chistén, Colungo, Chía, Chimillas, A Espunya, Estada, Estadilla, Fago, Fanlo, Fiscal, Fonz, La Foradada d'el Toscar, O Frago, A Fueva, Lo Grau, Graus, Oz de Tena, Oz y Costeán, Huerto, Ibieca, Igriés, Ilche, A Sotonera, Longars, A Luenga, A Perdiguera, Lobarre, Lo Porzano, Oscorrals, Lupinyén-Ortiella, Mianos, Monflorit-Ascasas, Monzón, Morillo de Galligo, Naval, Novals, Nueno, Olvena, Palo, Pandicosa, As Penyas de Riglos, Peraltiella, Perarrúa, Pertusa, Piracés, Plan, Pozán d'o Vero, A Puebla de Castro, Puent d'a Reina de Chaca, Puertolas, O Pueyo d'Araguás, Quicena, Robres, Samianigo, Saúnc, Salas Altas, Salas Baixas, Saliellas, Sallén de Galligo, Sant Chuan de Plan, Sangarrén, Santa Cruz d'as Serors, Santa Cilia de Chaca, Santolaria de Galligo, Santa Liestra y Sant Quílez, Santa María de Dulcis, Secastiella, Seira, Senés d'Alcubierre, Sesa, Sesué, Sietamo, Tardienta, Tella-Sin, Tierz, Torla, Torralba d'Aragón, Torres d'Alcanadre, Torres de Barbués, Uesca, Yebra de Basa, Yesero y Zaragoza.

Laragonés ye clasificato, per lo suyo contexto cheografico y historico, como un idioma romanico occidental, encara que una d'as caracteristicas tradicionals que definen as luengas romances occidentals –a sonorización d'as oclusivas xordas intervocalicas– no gosa cumplir-se en aragonés (más que más en l'aragonés central; en occitano gascón local d'a val d'Aspa tamién se troba lo mesmo fenomeno):

Encara que muitos lingüistas lo enclavan en o grupo de luengas iberorromances, l'aragonés presienta unas diverchencias que lo deseparan d'os romances de l'ueste peninsular (castellano, asturiano-leyonés y gallego-portugués), amanando-lo més t'o catalán y ta l'occitano (más que más l'occitano gascón), y t'o resto d'a Romania en cheneral, per eixemplo en a conservación d'as particulas pronominalo-adverbials ibi/bi/i y en/ne. En o suyo lexico elemental, l'aragonés tamién conta con un percentache licherament superior de vocables més amanatos t'o catalán (más que más l'occidental) y t'o gascón, que no pas t'o castellano, encara que ixo pende tamién en a variedat. Asinas, l'aragonés occidental no comparte ya tanto lexico con os vecins orientals como lo fan l'aragonés sobrarbenco y ribagorzano. Os antigos navarro y riochano yeran variedatz navarroaragonesas més amanatas t'o castellano u que, aparentment, se castellanizoron luego.

L'aragonés muderno ye, en conseqüencia, un idioma romance posicionato entre o conchunto iberorromance y o conchunto formato per lo catalán y l'occitano, fendo de puent entre o castellano y o catalán, pero tamién en muitos casos entre o castellano (u catalán) y o gascón. O feito de compartir con o gascón y o catalán noroccidental (y en ocasions, con o vasco) una ripa de vocables exclusivos en a Romania, mete tamién a l'aragonés en un sozgrupo dito en ocasions pirinenco. De vez, o suyo arcaísmo en bellas solucions lo achirmana con l'asturiano (u tamién o gallego y o catalán) frent a lo castellano.

Istas clasificacions fan que l'aragonés pueda apareixer como amés oriental d'as luengas iberorromances (quan no se bi incluyen o catalán u l'occitano), u como la més sudoccidental d'as occitanorromances, pirinencas u galorromances.

L'aragonés tamién pareix haber coincidito en muitas cosas con o mozarabe, que influyó prou como substrato prencipal en espardir-se l'aragonés enta o sud per as tierras de Zaragoza y Teruel. O sistema de clasificación d'o SIL en o Ethnologue, no acceptato cheneralment per os especialistas d'a romanistica, considera l'aragonés y o mozarabe en un grupo que clama pirinenco-mozarabe.

Os fonemas son entre barras obliquas / /, os alofonos d'un fonema son entre parentesis quadratas [ ], a notación ortografica ye en carácters italicos y se conforma a l'ortografía de l'Academia de l'Aragonés.

Un accento grafico (á, é, í, ó, ú) indica una posición irregular de l'accento tonico.

Bellas caracteristicas propias d'a fonetica aragonesa en a suya evolución dende o latín son:

Os posesivos fan a función determinadera quan van preceditos de l'articlo definito. O sustantivo determinato puet trobar-se en metat d'a combinación:

En ocasions, no cal l'articlo:

Con bells sustantivos referents a parients amanatos, s'emplega tamién a forma curta d'o posesivo, que no va acompanyata d'articlo:

L'aragonés, como muitas d'as luengas romances (pero a diferiencia d'as iberorromances), conserva las formas latinas ENDE y IBI en as particlas pronominalo-adverbials: en/ne y bi/i/ie.

A forma més comuna en aragonés de combinación d'os pronombres personals de tercera persona de complemento directo y indirecto només distingue o numero de l'indirecto (li/le; lis/les) pero totz dos cheneros y numeros s'enciertan en una sola forma (en).

A forma ye prou particular si s'acompara con a d'as luengas vecinas, en as qualas, u bien bi ha diferencia de numero y tamién de chenero en o indirecto (en castellano) u bien diferiencia de numero y chenero en o directo (en catalán):

Cal parar cuenta que existen formas en qualques variedatz aragonesas que sí deixan claro lo chenero y numero d'o complemento directo. Asinas pasa en as formas ribagorzanas lo i, la i, los i, las i; u en as formas belsetanas le'l/le lo, le la, le's/le los, le las, acomparables con as formas d'o catalán antigo li'l, li la, etc., vivas en buena part de Valencia.

L'aragonés naixió alredol d'o sieglo VIII como uno d'os muitos dialectos d'o latín desembolicatos en os Pireneus centrals y norte, y este d'a val de l'Ebro en os actuals Riocha, sud y este de Navarra y Alto Aragón. Se considera que entre os substratos, o vasco yera muito important. A conquista y repoblación d'o centro d'a val de l'Ebro y zonas d'a Celtiberia por parte de cristianos navarros y aragoneses, fació que s'extendiese a suya luenga, cosa favoreixita por charrar-se-ie un romance mozarabe u romanico-andalusí pareixito, (que emplegaban os cristianos y musulmans nativos), y que con poquetz cambeos no yera dificil d'aragonesizar. Sindembargo, a expansión de l'aragonés fa que empecipie a influencia d'altros idiomas por contacto con fabladors d'altras luengas latinas, amás d'o mozarabe d'a val de l'Ebro, como l'occitano, o castellano y, más tarde o catalán. O romance navarroaragonés que se charraba en a Riocha u Soria empecipiaba a desapareixer ya por esta epoca.

En o sieglo XII a unión d'o Reino d'Aragón con Catalunya baixo lo mesmo rei significó a unión de territorios lingüisticament heterochenios, con o catalán fablato en a rechión oriental y l'aragonés en a occidental. Por istas envueltas apareixen os primers textos con formas romances mayoritarias, (denantes s'escribiba nomás que en latín arromanzato). En a conquista que se fació dimpués d'a unión dinastica, l'aragonés s'extendió menos que o catalán, nomás en zonas d'o Sistema Iberico ta o sud d'o sector central d'a val de l'Ebro, plegando ta o sud de forma compacta ta las actuals comarcas churras. As muelas de Caroch, en as marguins d'o río Xúcar estioron o cabo sud d'a distribución de l'aragonés en o Reino de Valencia. Podió haber-ie una presencia de zonas aragonesofablants mas ta o sud como enclaus que no duroron guaire entre meyo de zonas catalanofablants, arabofablants y castellanofablants, en especial en o reino de Murcia.

A cheneralización d'o castellano, tamién conoixito como espanyol, como a luenga común d'a peninsula, significó a recesión de l'aragonés (proceso de castellanización). Uno d'os intes claus en a historia de l'aragonés estió quan un rei de orichen castellano fue coronato en o sieglo XV: Ferrando I d'Aragón, (tamién conoixito como Ferrando d'Antequera). Con a dinastía Trastamara, idenficata con o castellano, empecipia un periodo de diglosia que dura dica os nuestros días.

L'unión d'Aragón y Castiella y a progresiva suspensión de toda capacidat d'autogubierno dende o sieglo XVIII significó a reducción de l'aragonés, que encara se charraba amplament, a un emplego rural y coloquial, entre que a nobleza esleyó o espanyol como simbolo de poder. A supresión de l'aragonés plegó t'a suya fuga mientres o rechimen d'o dictador Francisco Franco en o sieglo XX. Os mayestros pegaban a os escolanos por emplegar l'aragonés en as escuelas, y a lechislación vedó l'amostranza de qualsiquier luenga que no fuese a espanyola.

A democracia constitucional votata por o pueblo en 1978 significó un incremento en o numero de treballos literarios y estudeos en y sobre a luenga aragonesa. Manimenos, ista renaixedura puede estar masiau tardana ta ista luenga.

Fa poco s'ha lechislato sobre a mesma en a Lei 10/2009, de 22 d'aviento, d'uso, protección y promoción d'as luengas propias d'Aragón, publicata en o Boletín Oficial de Aragón de 30 d'aviento de 2009.

Bi ha qualques dialectos de l'aragonés en as vals d'o Pireneu axial, una variedat con rasgos más cheneral en o Semontano, tamién más castellanizata, y formas de transición entre as primeras y a zaguera.

As parlas más orientals d'o dialecto Ribagorzano, en chunto con as más occidentals d'o catalán ribagorzano, pueden considerar-se una variant romance de transición, que comparten caracteristicas con o catalán y con l'aragonés.

L'aragonés conoix quantas ortografías concurrents no oficials:

A variedat standard de l'aragonés encara ye elaborando-se pero bi ha dos concepcions diverchents.

Dende os anyadas 70 d'o sieglo XX, se publica más que no nunca literatura en aragonés, con bella cinquantena d'autors.

Martínez, J. P.,  Paricio Martín, S. J. (2017). . Ljouwert/Leeuwarden: Mercator.




#Article 4: Chinero (104 words)


Chinero (Ginero en grafía medieval) ye lo primer mes de l'anyo en o calandario gregorián, fendo-ne parte 31 días. Lo suyo nombre JANUAIRUS ye dedicato a JANUS, dios d'os cambeyos, prencipios, os finals y as puertas
Sindembargo, en o calandario román o mes de chinero ocupaba a oncena posición d'entre os meses de l'anyo, y nomás en feban parte 29 días. Estió con a reforma d'o calandario que fació Chulio César quan o mes adquirió as suyas caracteristicas actuals. 

Antiparte, mesmo que febrero, o mes de chinero no existiba dica a reforma que se diz que fació Numa Pompilio en o sieglo VIII aC.




#Article 5: Febrero (195 words)


O mes de febrero ye o segundo mes de l'anyo en o calandario gregorián, y tien 28 días, encara que en os ditos anyos bisiestos en tien 29. 

O suyo nombre en latín, februarius, fa referencia a que yera un mes adedicato a las februa, unas fiestas de purificación a on se feban sacrificios a los muertos; d'o nombre d'ixas fiestas en deriva o nombre d'o dios Februus d'a mitolochía romana, dios que yera tamién relacionato con ixas actividatz purificativas. Mesmo que o mes de chinero, o mes de febrero no existiba en o primitivo calandario román, y l'adhibiron, seguntes se diz, quan en o sieglo VIII aC o rei Numa Pompilio fació a suya reforma d'o calandario, transformando-lo d'un calandario de base lunar en un calandario de base solar. 

En ixas envueltas teneba ya 28 días, pero quan Chulio César establió o dito calandario chulián, pasó a tener-ne 29 (y 30 en os anyos bisiestos), estando tamién o zaguer mes de l'anyo, que en ixas envueltas prencipiaba en marzo. 

En a reforma que fació César Augusto d'o calandario chulián o mes de febrero perdió un día, pasando asinas a tener a suya configuración actual.




#Article 6: Mayo (207 words)


Mayo ye lo cinquén mes de l'anyo en lo calandario gregorián y tiene 31 días. Yera lo tercer mes en lo calandario román antigo, a on que chinero y febrero yeran a zaguers de l'anyo.

En lo hemisferio norte ye un mes de primavera, d'astí lo sobrenombre de mes de las flors. Manimenos, en lo hemisferio sud ye un mes de santmigalada y equivalent a lo noviembre de lo hemisferio norte.
 

L'aragonés Mayo deriva de lo latín MAIUS. Bi ha diferents hipotesis etimolochicas pa explicar l'orichen de lo MAIUS latín: 

a) S'ha quiesto relacionar con lo nombre MAIA que recibia la BONA DEA. Celebraban lo festival dedicau a esta diosa en lo mes de MAIUS.

b) Bi heba tamién una nimfa dita Maya, filla d'Atlas y de Pleione y madre de Mercurio.

c) Una tercera opción podría estar lo termin MAIUS JUPPITER, reducción de MAXIMUS, lo mes gran.

En la Grecia antiga lo equivalent de Mayo ye lo mes de lo mes de Targelion. En la tradición celta l'1 de mayo yera la fiesta de Beltaine, que marcaba lo encomenzamiento de lo verano, y se suposa que ye l'orichen de las celebracions que bi ha en buena part de la Peninsula Iberica ixe día como Los Mayos. 




#Article 7: Chulio (114 words)


Chulio u chuliol ye o seteno mes de l'anyo en o calandario gregoriano y tien 31 días. 

En l'antigo calandario romano se deciba quintilis porque ocupaba a cinquena posición, pero se cambió por iulius en honor de Chulio César (Iulius Caesar, en latín), dimpués d'o suyo asasinato, porque heba reformau o calandario y se creyeba que yera naixiu en ixe mes. A forma chuliol promana d'o diminutivo latín iuliolu y ye analoga a las variants catalanas juliol-joliol-juriol. 

Ye documentada en o sieglo XX en aragonés central y oriental., y en textos medievals literarios como o Libro de Marco Polo a més de textos provinients de l'aria entre a Comunidat de Teruel y o Mayestrato




#Article 8: Agosto (120 words)


Agosto ye o ueiteno mes dr l'anyo en o calandario gregorián, y en fan parte 31 días. 

En l'antigo calandario román yera o seiseno mes de l'anyo, y se'n deciba en latín sixtilis, dica que se le cambió o suyo nombre enta augustus en a honor d'o emperador Augusto, qui estió o primer emperador d'o Imperio román. 

Mientres o premitivo calandario román teneba nomás que 29 días, adibindo-se-le un día más con a reforma que fació Numa Pompilio. 

Con o calandario chulián teneba 30 días, encara que Augusto li adhibió o día 31 (que sacó d'o mes de febrero) ta que tenese 31 días, os mesmos días que o mes de chulio, adedicato a lo suyo pai adoptivo Chulio César.




#Article 9: Asia Central (132 words)


Asia Central ye una rechión d'Asia que abraca as tierras d'entre a Mar Caspia y l'ueste de China.

Os territorios que s'incluyen per un regular en ista rechión son:

A ormino tamién se i incluyen:

A rechión se caracteriza per estar un punto de trobata de chens y enfluyenzias plegatas d'Irán, India y China, sobre tot per a que se conoix como rota d'a seda. A luenga y cultura de buena parte d'os territorios ye turco-mongol (menos entre os tachicos y os tibetans), per o que parte d'ista rechión tamién se conoix con o nombre de Turquestén. A relichión mayoritaria ye o islam (menos en Mongolia y o Tibet). Os actuals Estatos independients de Cazaquistán, Uzbekistán, Turkmenistán, Kirguizistán y Tachiquistán son o resultato d'a disgregación d'as antigas republicas autonomas d'a Unión Sovietica.




#Article 10: Albert Einstein (3785 words)


Albert Einstein (14 de marzo de 1879 -18 d'abril de 1955) Naixiu d'Alemanya, pero nacionalizau nordamericano. Estió un fisico teorico, y ye considerau como uno dos mas grans scientificos d'o pasau sieglo XX. Ye conoixiu por haber proposau a Teoría d'a Relatividat, y por as suyas contribucions relevants a o desembolique d'a mecanica quantica, a mecanica estatistica y a cosmolochía. Obtenió en 1921 o Premio Nobel de Fisica por a suya explicación de l'efecto fotoelectrico y por os suyos servicios a la Fisica Teorica.

Dimpués de formular a suya teoría cheneral d'a relatividat, Einstein esdevino conoixiu mundialment, o que ye estranio ta un scientifico. En os suyos zaguers anyos, a suya fama mesmo estió mas gran que no a d'atros scientificos d'a historia, y en a cultura popular, Einstein ye un sinonimo de belún con muita intelichencia, un chenio. A suya cara tamién ye reconoixida arredol d'o mundo. En 1999 Einstein fue nombrau o Personache d'o Sieglo por a revista Time.

En a suya honor se dio nombre a una unidat emplegada en fotoquimica, o einstein, y un elemento quimico, o einsteinio.

Einstein naixió en 1879 en Ulm, Württemberg, Alemanya, bells 100 km a l'este de Stuttgart. Os suyos pais estioron Hermann Einstein, un vendedor de leitos que levó dimpués un taller electroquimico, y a suya muller, Pauline Einstein (de naiximiento, Koch). Encara que perteneixeba a una familia chodiga no practicant, Albert fue ta una escuela catolica elemental, y por insistencia d'a suya mai, recullió licions de vigulín en a suya choventut. Quan teneba 5 anyos, o suyo tío li amostró una bruixola de pocha, y ell paró cuenta que bella cosa en o vueito actuaba sobre l'agulla. Construyó modelos y trastes mecanicos por diversión, pero estió considerau un escolano pando de nino, probablement dislexico u simplament por timidez. Prencipió a aprender matematicas con bellas dotze anyadas. Diz que suspendió matematicas en as anyadas posteriors, pero ixa remor no ye verdadera; se debe a un cambio en a traza d'asignar as notas, que levó ta ista confusión bellas anyadas dimpués. Dos tíos d'ell favoreixioron os suyos intreses intelectuals en a suya nineza y adolescencia, socherindo-le y conseguindo-le libros sobre sciencia y matematicas.

Dimpués d'a fallita d'o negocio electroquimico de su pai, en 1894 os Einstein emigroron dende Munich ta Pavía, Italia (amán de Milán). Albert remanió en Munich ta rematar a escuela. Completó o trimestre y viachó ta Pavia ta estar con a suya familia. En 1895, Einstein fizo o desamen d'ingreso t'a Eidgenössische Technische Hochschule (Universidat Politecnica Federal Suiza, en Zurich), pero suspendió a parte d'artes liberals. Fue nimviau por a suya familia enta Aarau, Suiza ta rematar a escuela segundaria. En 1896, Einstein recullió o suyo diploma d'educación segundaria. 

Contino se matriculó en a Eidgenössische Technische Hochschule. En ixa mesma anyada, Einstein renunció a la suya ciudadanía alemana, convertindo-se en un sin-d'estau. En 1898, Albert conoixió a Mileva Maric, una companyera de clase Serbia (que tamién yera amiga de Nikola Tesla), y s'inamoró d'ella. En 1900, li concedioron a Einstein un diploma d'amostranza en a Eidgenössische Technische Hochschule. Fue acceptau como ciudadano Suizo en 1901. En iste tiempo Einstein discutió os suyos intreses scientificos con una colla d'amigos, an que tamién i yera Mileva. Os dos tenioron una filla borde, Liserl, naixida en chinero de 1902.

Dimpués d'a suya graduación, Einstein no podió trobar un puesto de profesor, entre atras cosas, por que o suyo descaro como alumno heba enritau a muitos d'os suyos profesors. O pai d'un companyero de clase li aduyó a trobar treballo como examinador tecnico aduyant en a Usina Suiza de Patents en 1902. Astí, Einstein chudgaba a valura d'as solicitutz de patents d'os inventors ta os trastes que amenistaban conoiximientos de fisica ta entender-los. Tamién aprendió a diferenciar a esencia d'as aplicacions mesmo a partir de malas descripcions, y o director li amostró a exprisar-se correctament. De cabo quan, Einstein rectificaba as errors de disenyo, entre que avaloraba a utilidat d'os inventos.

Einstein se casó con Mileva, que yera matematica, o 6 de chinero de 1903. Iste matrimonio estió una sociedat tanto presonal como intelectual. Einstein se referiba con carinyo a Mileva como una creatura que que ye o mío igual y que ye tan fuerte y independient como yo. Abram Joffe, en a suya biografía d'Einstein, diz que Mileva aduyó a-saber-lo a Einstein. Isto contradiz de raso a Ronald W. Clark qui, en a suya biografía, diz que Einstein pendeba en a distancia que entre él y Mileva existiba ta trobar a soledat necesaria ta fer o suyo treballo.

O 14 de mayo de 1904, naixió o suyo fillo, Hans Albert Einstein. En 1904, o suyo puesto en a Usina Suiza de Patens pasó a estar perenne. Obtenió o suyo doctorau dimpués de presentar a suya tesi On a new determination of molecular dimensions (Sobre una nueva determinación d'as dimensions moleculars) en 1905. 

Ixa mesma anyada, sin tener guaire contacto con atros scientificos ta discutir as suyas teorías, Einstein escribió quatro articlos que estableixen os alazetz d'a fisica moderna. Amás gran parte d'os fisicos son d'alcuerdo en que tres d'ixos articlos (os que describen o movimiento Browniano, l'efecto fotoelectrico, y a relatividat especial) mereixeban premios Nobel. Nomás en obtenió uno por l'efecto fotoelectrico. Isto ye una ironía, ya que Einstein ye muitismo mas conoixiu por a relatividat. O que fa importants ixos articlos ye que en cada uno d'ellos, Einstein pilló una ideya d'a fisica teorica, la levó dica a suyas conseqüencias lochicas, y consiguió explicar resultaus experimentals que heban produciu mal de cabeza a os scientificos por muitas decadas.

Einstein presentó ixos articlos a os Annalen der Physik, y os quatro son conoixius como os Articlos de l'Annus Mirabilis (d'o Latín: Anyada extraordinaria). A Unión Internacional d'a Fisica Pura y Aplicada (International Union of Pure and Applied Physics) ( IUPAP ) celebrará o 100eno cabodanyo d'a publicación d'istos articlos 1905 como l'Anyada mundial d'a Fisica 2005'.

En o primer articlo de 1905, tetulau On the Motion—Required by the Molecular Kinetic Theory of Heat—of Small Particles Suspended in a Stationary Liquid (Sobre o movimiento —Requiesto por a Teoría Cinetica Molecular d'a Calor— de particlas chiquetas suspendidas en un liquido estacionario), publicó o suyo estudio d'o movimiento browniano. Emplegando a teoría cinetica de fluidos establió que o fenomeno —que no teneba encara una explicación satisfactoria, manimenos haber ... a tamas d'haber estau observau por bellas decadas— proporcionó una evidencia empirica d'a existencia real d'os atomos. Tamién dio credibilidat a la mecanica estatistica, que yera alavez obchecto de controversia.

Antis d'iste articlo, os atomos no yeran soque un concepto útil, pero bi heba un debate entre os fisicos y quimicos sobre a suya existencia real. Iste treballo proporcionó un metodo ta contar atomos nomás uellando por un microscopio ordinario. Wilhelm Ostwald, uno d'os mainates d'a escuela anti-atomo, dició posteriorment que se yera tornau en un creyent en os atomos a radiz d'a explicación d'Einstein d'o movimiento browniano.

O segundo treballo, tetulau On a Heuristic Viewpoint Concerning the Production and Transformation of Light, (Un punto de vista heuristico sobre a producción y transformación d'a luz) proposó a ideya d'os quantos de luz (agora conoixius como fotons) y mostró cómo podeban estar emplegaus ta explicar fenomenos como l'efecto fotoelectrico. A ideya d'os quantos de luz fue motivada por a derivación d'a lei d'a radiación d'un cuerpo negro por Max Planck, suposando que a enerchía luminosa solo podeba ser emesa u absorbida en cantidatz discretas, ditas quantos. Einstein contrimostró que, suposando que a luz consisitiba de verdat en paquetz discretos, podeba esplanicar o misterioso efecto fotoelectrico.

A ideya d'os quantos de luz contradeciba a teoría ondulatoria d'a luz, que se seguiba d'as equacions de Maxwell de l'electromagnetismo, y d'a suposición d'a divisibilidat sinfinita d'a enerchía en sistemas fisicos. Mesmo dimpués, anque bells experimentos contrimostroron que as equacions d'Einstein ta l'efecto fotoelectrico yeran precisas, a suya explicación no fue acceptada universalment. Manimenos, por as envueltas de 1921, quan li fue concediu o premio Nobel, amás gran parte d'os fisicos yeran convencius que a equación (hf = ø + yk) yera correcta y que os quantos de luz yeran posibles.

A teoría d'os quantos de luz estió una clau important d'a dualidat onda-particla, a ideya de que os sistemas fisicos pueden tener propiedatz de tipo ondulatorio y de tipo corpuscular, y fue un prencipio fundamental en a creyación d'a mecanica quantica. No se obtenió un debuixo completo de l'efecto fotoelectrico dica a madureza d'a mecanica quantica.

O tercer articlo d'Einstein fue tetulau On the Electrodynamics of Moving Bodies (Sobre a electrodinamica d'os cuerpos en movimiento). Iste articlo introdució a teoría especial d'a relatividat, una teoría sobre o tiempo, a distancia, a masa y a enerchía (coherent con l'electromagnetismo, pero ometió a fuerza d'a gravedat). A relatividat especial resolvió o problema que yera aparent dende l'experimento de Michelson-Morley, que contrimostró que as ondas de luz no viachaban a traviés de garra meyo, como atras ondas viachan a traviés de l'augua u de l'aire. A velocidat d'a luz yera pues absoluta, y no pas relativa a lo movimiento de l'observador. Ixo yera imposible baixo a mecanica clasica Newtoniana.

George Fitzgerald ya heba conchecturau en 1894 que o resultau de Michelson-Morley podeba deber-se a que os cuerpos en movimiento s'alcorzasen en a endrecera d'o suyo movimiento. Y belunas d'as equacions prencipals de l'articlo —as transformacions de Lorentz—ya heban estau introducidas en 1903 por o fisico holandés Hendrik Lorentz, refirmando matematicament a conchectura de Fitzgerald. Pero Einstein explicó as razons sozchacents ta ista rareza cheometrica. A explicación s'alazeta en dos acsiomas: uno estió a viella ideya de Galileo de que as leis d'a natura habrían d'estar as mesmas ta totz os observadors que se mueban con velocidat constant relativa; y l'atro estió l'axioma de que a velocidat d'a luz ye a mesma ta totz os observadors. a relatividat especial teneba bellas conseqüencias chocantes, dau que os conceptos absolutos d'espacio y tiempo yeran refusaus de raso. A teoría se dició a posteriori d'a relatividat especial ta diferenciar-la d'a suya posterior teoría d'a relatividat cheneral, que encluye tamién a os observadors con movimiento accelerau.

A teoría ye plena de aparens paradoxas, que pareixen no tener sentiu; pero Einstein resolvió ixas escontradicions. 

O quatreno articlo, tetulau Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content? (Pende a inercia d'un cuerpo en o suyo conteniu enerchetico?), publicau a fins de 1905 mostró una deducción mas d'os acsiomas d'a relatividat, a relación enerchía-masa, escrita orichinalment por Einstein como m = E/c². Ista deducción, rescrita, ye a famosa equación de que a enerchía en reposo (E) ye igual a la masa (m) por a velocidat d'a luz (c) elevada a lo quadrau:

Einstein consideró que ista equación yera d'importancia fundamental, porque mostraba que a materia y a enerchía no yeran que formas diferens d'a mesma substancia. Sindembargo, muitos scientificos se mirón a equación (y a relatividat especial) cómo a bella cosa embelecadora, pero insignificant dica as anyadas 1930s.

A equación s'asocia con as armas nucleyars y esplica cómo pueden producir tals cantidatz d'enerchía. A conisión exacta entre a equación y as armas ye manimenos menos conoixida. Medindo a masa d'os nucleus d'uranio y as masas d'os produtos d'a fisión nucleyar, se puede comprebar que esiste una perda de masa, que, seguntes a equación debandita, se torna en una cantidat inmensa d'enerchía, que se libra en a fisión. Isto levó a os fisicos en os anyos 1930 a prencipiar a considerar a posibilida d'as armas nucleyars.

En 1906, Einstein fue ascendiu a desaminador tecnico de segunda clase. En 1908, Einstein fue contractau en Berna, Suiza, como dozent (Privatdozent), sin participación en o gubierno d'a universidat. O suyo segundo fillo naixió o 28 de chulio de 1910. En 1912, Einstein prencipia a parlar d'o tiempo como a quatrena dimensión. 

Einstein s'esvurció de Mileva o 14 de febrero de 1919 y se casó decamín con a suya prima Elsa Loewenthal (apelliu de soltera, Einstein, ya que Loewenthal yera o d'os suyo primer hombre, Max), o 2 de chunio de 1919. Elsa yera prima chermana d'Albert (por parti de mai) y segunda por parti de su pai. Teneba tres anyadas mas que Albert. No naixión fillos d'iste matrimonio

En 1914, chusto antis d'o prencipio d'a Segunda guerra mundial, Einstein s'asentó en Berlín como profesor en a Universidat local y fue nombrau miembro de l'Academia prusiana de Sciencias. O suyo pacifismo y oríchens chodigos irritoron a os nacionalistas alemans, que encetón una campanya ta desacreditar a suyas teorías.

Dende 1914 a 1933 fue o director de l'Instituto de Fisica Kaiser Wilhelm en Berlín, y en iste tiempo recullió o suyo Premio Nobel, y fació os escubrimientos mas sonaus.

En Noviembre de 1915, Einstein presentó, en una serie de charradas debant d'a Academia Prusiana de Sciencias, a Teoría cheneral d'a relatividat. A charrada final tenió a suya fuga con a introducción de una equación que sustituiba a lei d'a gravedat de Newton. Ista teoría consideraba que totz os observadors yeran equivalents, no sólo os que se mueven con velocidat uniforme. En a relatividat cheneral, a gravedat ya no que un fuerza (como en a lei d'a gravedat Newton), ye una conseqüencia d'a curvatura de l'espacio-tiempo. A teoría proporcionó os alazetz ta l'estudeo d'a cosmolochía y as ainas t'acatar muitas caracteristicas de l'universo que no estión escubiertas dica muito dimpués d'a muerte d'Einstein. 

A teoría esió desembolicada partindo d'o razonamiento matematico y l'analís racional, no dende a experimentación y l'observación, o que favoreció lo scepticismo de muitos scientificos. Pero a suya equación premitió de fer pronosticos y disenyar prebas ta avalurar-la, y quan istas prebas se fizon, (p.eix. quan se midió a curvatura d'as rayadas solars mientres un eclix solar, se contrimostró que os pronosticos d'a teoría yeran correctos. O 7 de noviembre de 1919, The Times informó d'a confirmación y dende alavez, a teoría enampló a fama d'Einstein, revolucionó a fisica, y pasó muitas atras prebas (y dica agora s'ha contrimostrau correcta, a diferencia d'atras teorías scientificas).

A relación d'Einstein con a fisica quantica ye de destacar. Fue o primer, mesmo antis que Max Planck, o escubridor d'o quanto, en decir que yera una teoría revolucionaria. O suya ideya d'os quantos de luz fue una fita ta crebar a traza clasica d'acatar a fisica.

A meyaus d'os 1920s, quan a teoría quantica orichinal evolucionó enta una nueva mecanica quantica, Einstein refusó a Entrepetación de Copenhague d'as nuevas equacions porque proposaba un modelo prebabilistico, no Visualizable d'os fenomenos fisicos. Einstein i yera d'alcuerdo en que a teoría yera a millor que en disposaban, pero Eistein miraba una explicación que fuese mas completa, ye decir, deterministica. A suya creyencia que a fisica describiba as leis que gubiernan as cosas reals l'heba levau o os suyos exitos con os atomos, fotons y a gravedat, y no quereba abandonar ixa fe.

A suya frase, A mecanica quantica que en veras imponent. Pero una voz interior me diz que no ye encara a real. A teoría diz a-saber-lo, pero no nos amana a os secreto d'O Viello Dios. Yo soi de raso convenciu que Él no arrulla os daus apareixe en una carta de 1926 ta Max Born. No yera pas un refús d'as teorías probabilisticas per se. Él tamién heba emplegau l'analís estatistico en os suyos treballos sobre o movimiento Browniano y a fotoelectricidat. In articlos publicaus antis de l'anyada miraglosa 1905, mesmo heba escubierto os ensembles de Gibbs por sí mesmo. Per no creyeba que, en o fundo, a realidat fisica se portase aleatoriament.

En 1924, Einstein recullió una comunicación curta d'un choven fisico indio, dito Satyendra Nath Bose, que describiba a luz como un gas de fotons, demandando l'aduya d'Einstein en a suya publicación. Einstein paró cuenta que as mesmas estatisticas podeban aplicar-sen a os atomos, y publicó un articlo en alemán (alavez, a lingua franca d'a fisica) describindo o modelo de Bose y as suyas implicacions. A Estatistica de Bose Einstein describe agora qualsiquier colla d'as particlas conoixidas como bosons. Einstein tamién aduyó a Erwin Schrödinger en o desembolique d'a destribución quantica de Boltzman, un modelo ta os gases, mezcla entre a mecanica quantica y a clasica, anque no querió que o suyo nombre fuese encluyiu en l'articlo.

Einstein, chunto con o suyo antigo estudiant Leó Szilárd co-inventón un tipo de refricherador (dito o refricherador d'Einstein) en 1926.   l'11 de noviembre de 1930. Lis ne fue dau o numero de patent US1781541, y cubriba un ciclo termodinamico de refricheración que proporcionaba fredor sin partis móbils, con una presión constant, y sólo calor como dentrada. Emplegaba amonio, butano y augua.

Dende que Adolf Hitler plegó a o poder en 1933, a expresión de l'odio nacionalista enta Einstein plegó a nuevos nivels. Estió acusau por o rechimen Nacional Socialista de creyar una fisica chodiga en contraste con a Deutsche Physik -- u fisica Aria. Os fisicos Nazis (encluyendo-bi os premios Nobel Johannes Stark y Philip Lenard) continoron prebando de desacreditar as suyas teorías y de meter en listas negras a os fisicos alemans que las amostraban (como Werner Heisenberg). Einstein ya heba fuyiu ta os Estaus Unius, an fixó a suya residencia perenne. Acceptó una plaza en o recient debantau Institute for Advanced Study en Princeton, New Jersey. Pasó a estar ciudadano americano en 1940 (encara que continó tenendo a suya ciudadanía suiza).

Einstein pasó as zagueras quaranta anyadas d'a suya vida prebando d'unificar a gravedat y l'electromagnetismo, mirando una teoría que aunise a gravedat y l'electromagnetismo.

O suyo treballo en Princeton se centró en a unificación d'as fuerzas alazetals, que él s'en referiba como a teoría d'o campo unificau. Se miró de construir un modelo, baixo as condicions adequadas, que describise todas as fuerzas como diferens manifestacions d'una fuerza unica. A suya prebatina yera difícil ya que as fuerzas nucleyars feble y fuerte no fueron acatadas independienmen dica alredol de 1970, 15 anyadas dimpués d'a muerte d'Einstein. L'obchectivo d'Einstein pervive en as prebatinas actuals enta l'unificación d'as fuerzas, particularment por meyo d'a teoría d'as cuerdas.

Einstein prencipió a construir una teoría cheneralizada d'a gravitacion con a lei universal d'a gravitación y d'a fuerza electromagnetica en a suya primera prebatina ta prebar a unificación y simplificación d'as fuerzas alazetals. En 1950, describio o suyo treballo en un articlo d'a Scientific American. Einstein fue guiau por a creyencia de una unica mida estatistica d'a varianza ta tot o conchunto de leis fisicas y investigó as propiedatz semilars de l'electromagnetismo y a gravedat, pues as dos son d'alcance sinfinito y siguen una lei quadratica inversa.

A teoría cheneralizada d'a gravitación d'Einstein ye un enfoque matematico universal d'a teoría de campos. Rechiró a traza de reducir lochicament os diferens fenomenos a bella cosa ya conoixida u evident. Einstein prebó d'unificar a gravedat y l'electromagnetismo d'una traza que tamién levó a un entendimiento sutil d'a mecanica quantica. 

Einstein esmaxinó un continuum espacio-temporal con una estructura quatridimensional, expresau en acsiomas representaus por vectors de cinco components. As particlas apareixeban en como rechions amugadas en o espacio, an que a fuerza d'o campo u a densidat d'enerchía son particularmen altas. Einstein trató as particlas subatomicas en ista rechira como obchectos embebius en o campo unificau. Tamién investigó una cheneralización natural d'os campos tensorials simetricos. 

En ixas envueltas, Einstein yera cada vez mas isolau en a suya rechira sobre a Teoría Cheneralizada d'a Gravitación (estando caracterizau como un scientifico barrenau), y no tenió esito en as suyas prebatinas d'unificar a Relatividat cheneral y a mecanica quantica.

En 1948, Einstein perteneixio a o comité orichinal que resultó en a fundacion d'a Brandeis University. En 1952, o gubierno israelí li proposó acceptar o puesto de segundo president, pero Einstein refusó a oferta. O 30 de marzo de 1953, Einstein libró una teoría de campos unificada reVisada.

Morió en Princeton o 18 d'abril de 1955, deixando sin resolver a Teoría Cheneralizada d'a Gravitación. Fue cremau o mesmo día en Trenton, Nueva Jersey. As suyas cenisas las chitoron a l'aire en bell puesto que no se fizo publico. O suyo celebro fue preservau por Dr. Thomas Stoltz Harvey, qui fació l'autopsia d'Einstein.

Se considera cheneralment que a visión relichiosa d'Einstein yera deista: creyeba en un Dios que se revela en armonía con tot o que esiste, no en un Dios que s'embreca con o destín y as accions d'os hombres. Einstein querió saber cómo creyó Dios o mundo: Él resumiba as suyas creyencias relichiosas asinas: A mía relichión consiste en una humil admiración d'o esprito inamugable superior que se revela en os chiquetz detalles que podemos percebir con a nuestra feble mente. 
O punto de Vista d'Einstein sobre Dios y a relichión se veye reflexato en as siguiens frases d'él:

Respective d'a suya visión relichiosa, se troba parcialment condensata en uno d'os suyos escritos, que ye conoixito coloquialment con o nombre de Carta de Dios.

Einstein se consideraba pacifista y humanitario. L'FBI americano teneba un fichero de 1427 planas sobre as suyas actividatz y recomendó que li se refusase a dentrada en os Estaus Unius como immigrant, alegando que Einstein creye, aconsella, advoga y amuestra una doctrina que podría permitir que l'anarquía s'implantase y resultase un 'gubierno sólo de nombre',.

Einstein s'oposaba a las trazas de gubierno tiranicas, y por ista razón (y as suyas radices chodigas) s'oposó a o rechimen nazi, y en fuyó salindo d'Alemania poco dimpués d'a suya institución. En primeras, yera a favor d'a construcción d'a bomba atomica, ta asegurar que Hitler no lo fese primero, y mesmo ninvió una carta a Roosevelt (o 2 d'agosto de 1939) antis d'a Segunda Guerra Mundial consellando-le que encetase un programa ta creyar una arma nucleyar. Roosevelt respondió creyando un comité ta l'investigación de l'emplego de l'uranio como una bomba, que en bellas anyadas fue succediu por o Prochecto Manhattan. 
Dimpués d'a guerra, manimenos, Einstein advogó por o desarme nucleyar. Albert Einstein, chunto con Albert Schweitzer y Bertrand Russell luitón contra as prebatinas y bombas nucleyars. Él y Bertrand Russell presentón o manifiesto de Russell-Einstein y organizón quantas conferencias.

Albert Einstein refirmó o Sionismo, pero con reserbas. Refirmaba l'asentamiento Chodigo en a tierra orichen d'o chudaismo y participó activament en a creyación d'a Universidat Hebrea de Cherusalem a qui legó os suyos papels. Sindembargo, s'oposaba a o nacionalismo y exprisó o suyo scepticismo sobre si una nación-estau chodiga yera a millor solución. Quizau preixinaba a chodigos y arabes vivindo en paz en a mesma tierra. En as suyas zagueras anyadas refusó una oferta ta estar o segundo presidente d'o recient creyau Estau d'Israel.

Albert Einstein estió mui repectau por o suyo carácter amable y amistoso, enradigau en o suyo pacifismo. Yera modesto en parlar d'as suyas habilidatz; tamien tenió actitutz y manieras caracteristicas, y un gran sentiu d'a humor, como fa veyer a fotografía de baixo. Antimás, Einstein tocaba o vigulín.




#Article 11: Estatos d'o mundo (431 words)


Ista ye una lista alfabetica d'os Estatos sobiranos d'o mundo. S'incluyen os Estatos independients de jure y de facto. En os zaguers, se i trobará una explicación d'as razons ta encluir-lo. Tamién se puede consultar una lista de dependencias u territorios dependients y una de territorios ocupatos u que deseyan una mayor autonomía.

Ya que a denominación d'a mayoría d'os Estatos d'o mundo no ye encara prou definita en aragonés, muitas d'as solucions pueden estar consideratas como propuestas. S'ha mirato de respectar igual a tradición como l'acercamiento a lo toponimo orichinal, parando tamién cuenta en as solucions adoptatas per as luengas romanicas amanatas a l'aragonés. En muitas ocasions, y per falta d'una denominación normativizata, s'ofreixen més d'una u de dos alternativas, anque se n'aconsella la primera.

Abkhasia5 - Afganistán - Albania - Alcheria (u Archelia) - Alemanya (u Alemania) - Andorra - Angola - Antigua y Barbuda - Arabia Saudí - Archentina - Armenia - Australia - Austria - Azerbaichán

Bahamas - Bahrein (u Bajrein) - Bangladesh - Barbados - Belarrusia (u Belorrusia, u Bielorrusia) - Belchica - Belize - Venezuela - Benín - Birmania (agora Myanmar) - Bolivia - Bosnia y Herzegovina - Botsuana (u Botswana) - Brasil - Brunei - Bulgaria - Burkina Faso - Burundi - Bután (u Bhután)

Cabo Verde - Camerún - Cambocha (u Kampuchia, u Cambocha) - Canadá - Cazaquistán (u Kazakistán) - Chad - Chamaica - Chapón - Republica Checa (u Chequia) - Cheorchia - Chile - Republica Popular de China - Republica de China1 (u Taiwán) - Chipre - Chipre d'o Norte6 - Chordania - Colombia - Comoras (u Comores) - Republica Democratica d'o Congo (antigo Zaire) - Republica d'o Congo - Coreya d'o Norte - Coreya d'o Sud - Costa de Vori - Costa Rica - Croacia - Cuba 

Dinamarca (u Denamarca) - Dominica - Republica Dominicana

Gabón - Gambia - Ghana - Grenada - Grecia - Guatemala - Guinea - Guinea-Bissau - Guinea Ecuatorial - Guyana

Haití - Honduras (u Fonduras) - Hongría

Kenia - Kirguizistán (u Kirguistán, u Kirguizia) - Kiribati - Kosovo - Kuwait 

Omán - Osetia d'o Sud5

Países Baixos - Pakistán - Palau (u Belau) - Palestina3 - Panamá - Papua y Nueva Guinea (u Papua-Nueva Guinea) - Paraguai - Perú - Polonia - Portugal

Reino Unito - Ruanda (u Rwanda) - Rumanía - Rusia 

Tachikistán (u Tachiquistán) - Tailandia - Tanzania - Timor Oriental (u Timor Este) - Togo - Tonga - Trinidad y Tobago - Tunicia (u Tunisia) - Turkmenistán (u Turcomanistán) - Turquía - Tuvalu (u Tubalu)

Ucraína - Uganda - Uruguai - Uzbekistán 




#Article 12: Sheila Herrero (189 words)


Sheila Herrero Lapuente, esportista aragonesa naxita o 28 de chunio de 1976 en Zaragoza.

Considerata una d'as millors patinadoras d'o mundo en a modalidat de patinache de velocidat sobre ruedas, Sheila se retiró d'as competicions en octubre de 2003, a la edat de 27 anyos, deixando dezaga d'ella un palmarés estelar. Os suyos 15 tetulos en campionatos d'o mundo la convertioron en a esportista d'o Estato espanyol con mes trunfos mundials, per debant d'o motociclista Ángel Nieto. Conta antimés con 88 tetulos en campionatos d'Espanya y 36 en campionatos d'Europa, habendo trunfato 49 veces en competicions internacionals. 

A clamata Chitana Dorata, filla de pais tamién patinadors, s'adedicó dende bien chiqueta a lo patinache. A lo largo d'a suya carrera, Sheila recibió numbrosos reconoiximientos y importants destincions d'as mes altas institucions aragonesas y espanyolas. En l'inte d'o suyo abandono d'as competicions, Sheila confirmaba o suyo deseyo de continar relacionata con o patinache, devez que o suyo intrés per o mundo d'o disenyo y a moda.

O premio d'a Fiesta d'o Patín d'Hipercor, a primera d'as quals se realizó l'abril de 2004 en Zaragoza, leva per nombre Gran Premio Sheila Herrero. 




#Article 13: Anthophila (1065 words)


As abellas (scientificament Anthophila) son una subfamilia d'insectos voladors, emparentaus con as vriespas y as formigas. Son adaptaus t'alimentar-sen de néctar y tienen una función mui important en a polinización de plantas con flors, por o que se dicen polinizaderas. As abellas tienen una luenga larga que emplegan ta obtener o néctar d'as flors. Tienen tamién antenas compuestas de tretze segmentos en os masclos y dotze en as fembras. D'alas, en tienen dos pars, estando o zaguero o más chicot d'os dos. As suyas patas son adaptadas ta cullir o polen y a péndiz d'o suyo estomago ye un fizón que emplegan ta esfender-sen.

Se conoixen más de 16.000 especies d'abellas y s'estima que existen en total unas 30.000 especies. As abellas pueden estar solitarias u vivir en grans comunidatz de uns quantos tipos.

As mas enantadas d'istas son as colonias eusocials, trobadas en as abellas de miel y as abellas sin de fizón.

Se creye que a socialidat evolucionó de traza deseparada en os diferents grupos d'abellas.

As abellas eusocials viven en grans arnas, cadaguna d'as quals tiene una sola reina chunto con as abellas faineras y os abellotz (masclos).

O ciclo d'a vida d'os bombolons s'enceta en a primavera quan a reina dispierta d'a suya hibernación. En ixe inte a reina ye a que fa tot o treballo porque encara no bi'n ha d'abellas faineras. A reina mira un puesto an construir o suyo niedo y construye as brescas de miel. Ye tamién qui s'encarga d'a collita de néctar y polen. As colonias de bombolons mueren en agüerro, dimpués de criar una nueva cheneración de bombolons reina, que perviven individualment en puntos amagaus. Curiosament, bells bombolons reina se cubillan en hibierno en arnas de abellas de miel, an son trobadas a ormino muertas en a primavera por os arners (presumiblement, muertas por as abellas de miel. S'esconoixe si beluna ha aconseguiu de pervivir durant l'hibierno en ixe ambient.

En o caso d'as abellas de miel, que perviven como colonia durant l'hibierno, a reina principia a frecar en hibierno, parando-se t'a primavera. Iste comportamiento ye probablement activau por a duración d'o día. A reina ye a sola fembra fértil y pone totz os uegos, d'os quals naixerán todas as demás abellas. Con excepcion d'a suya volada d'apareamiento u o establimiento d'una nueva colonia, a reina no albandona quasi nunca l'arna dimpués d'haber-se tornau as corcas en abellas crexidas. A reina pone cada uego en una cela parada por as abellas faineras. O uego se creba y se torna en una corca u larva chicota que ye alimentada por as abellas anfermeras (abellas faineras que remanen en o interior d'a colonia). Dimpués d'alto u baixo una semana (pendendo en a especie), a corca ye sellada en a suya cela por as abellas anfermeras. En alto u baixo atra semana (nuevament pendendo en a especie), a corca surte como una abella creixida.

As faineras, igual como as reinas s'alimentan de cheleya reyal mientres os primers tres días d'o estau de larbal. Dimpuesas, as faineras cambian ixa dieta por una de polen y néctar u miel deluida, mientres que as larvas esleyidas ta estar reinas continan minchando cheleya reyal. Isto fa que a corca se torne en pupa más rapedament amás d'aumentar a suya grandaria y desembolicar-la sexualment. Os criadors de reinas consideran que una buena nutrición mientres o estau larval ye de crucial importancia t'a calidat d'as reinas criadas, estando atros factors importans a chenetica o numero d'apareamientos. Mientres os estaus larval y pupal, quantos parasitos pueden enrestir a la pupa u a corca, y destruir-la u mutar-la.

As reinas no son criadas en as tipicas celas horizontals d'encobamiento d'a bresca, que as suyas celas son de muita mayor grandaria, y en posición vertical. Quan a reina remata a suya etapa d' alimentación larval y se convierte en pupa, se mueve a una posición cabeza abaixo, dende a qual se mincha a cilla ta salir. Mientres a etapa de pupa, as abellas faineras zaboyan u sellan a cela. Chusto dimpués d'emercher d'as suyas celas, as abellas reina producen un soniu que se creye que ye un reuto a luitar endrezau t'as atras reinas.

As abellas faineras son fembras vacivas. Rechuman a cera emplegada ta construir l'arna y son tamién as encargadas d'escoscar y mantener l'arna, criar a os chóvens, fer guardia y recullir o néctar y o polen.

En as abellas de miel, as faineras tienen un contenedor de uegos modificau en forma de fizón, que pueden fincar en un enemigo ta esfender l'arna, pero as abellas mueren poco dimpués de fizar, ya que ye parti d'o suyo sistema dichestivo ye auniu a lo fizón.
 
Os abellotz son as abellas masclo d'a colonia. No acosechan néctar ni polen. S'han orichinau por partenochenesi y o principal preposito d'ellos ye fertilizar a la nueva reina. Os abellotz copulan con a reina en plena volada. Dimpués de rematar o cubrimiento, os abellotz mueren.

Se creye que en bellas especies os abellotz desempenyan un paper important en a regulación d'a temperatura de l'arna. Os abellotz no en tienen de fizón, ya que son masclos, y o fizón ye en realidat un contenedor de uegos modificau.

As abellas reina viven un promeyo de tres anyadas. As faineras viven sólo que mientres espuedas muito más breus, de menos de tres meses de meya.

As abellas de miel reinas libran feromonas ta regular as actividatz de l'arna. Muitas faineras tamién en producen ta comunicar-sen con atras abellas.

En o Libro d'el Trasoro parlan d'as abellas eusocials en o capítol 154 De abellas y en fan una curiosa interpretación:

Belatras abellas forman colonias chicotas. Por eixemplo, a mayor parti d'os bombolons (Bombus terrestris, B. pratorum, ecetra) viven en colonias d'unas 30 a 400 abellas, mientres que as arnas d'abellas de miel pueden acubillar entre 40.000 y 80.000 abellas en estiu. L'abella reina ye cheneralment capable de pervivir por a suya cuenta por curtas espuendas (á diferencia d'as reinas en especies eusocials, que requieren ficacio especial tot o tiempo).

Atras especies d'abellas, como l'abella Orchard Mason (Osmia lignaria) y l'abella cornuda (Osmia cornifrons) son campasolas y todas as fembras d'a especie son fértils. No existen abellas faineras ta istas especies. As abellas campasolas no preducen miel ni cera en cheneral. Son inmunes a muitos d'os parasitos que afectan a atras especies socials, pero tienen os mesmos parasitos, pestes y malotías.

Abella, abellero, abellarot, abellot, bombolón.




#Article 14: Papaver rhoeas (246 words)


Papaver rhoeas

Lababol u ababolera (Papaver rhoeas) ye una planta dicotiledonia d'a familia d'as papaveracias. Abunda en os campos y en as márguins d'os camins, y se distingue per a color bien roya d'a suya flor.

O fitonimo ababol promana de l'arabe hispanico hababáwr(a), forma arabizata d'o latín papaver. O vocable contina encara vivo en a parla rural castellana y catalana d'influencia aragonesa (per tot l'Aragón castellanofono y catalanofono, en Navarra, Murcia y lugars d'a Catalunya nordoccidental y d'o País Valenciano). Por atra part ababol ye una faltada propia de l'aragonés y o castellán d'Aragón por comparanza metaforica con o consumidor d'opiacios, herencio d'un antigo uso de l'adormidera en ixas envueltas d'Al Andalus.

Atros nombres en aragonés son anchovas, babol, catabols, escatabous, fraires, rosilla.

José Pardo Sastrón comenta que en Torrociella d'Alcanyiz ababol ye a flor y rosilla ye a hierba. A forma rosilla tien como cognato o catalán cheneral rosella, que en a parla d'o Matarranya ye ruella.

Ye una planta anyal, d'aparencia fráchil y bonica, que ye estata fuent d'inspiración ta muitos pintors europeus y de chuegos ta los ninons, pero que os labradors consideran mala hierba, ya que infesta per tot os sembratos.  

Puede producir efectos narcoticos, debitos a los alcaloides que contién. Ista caracteristica ye l'orichen probable de l'uso informal d'a parola con o significato de presona fata, d'intelichencia adormita u que pierde facilment l'atención.

A planta ye tipica de culturas cerealistas, espardita per buena parte d'Europa, Asia y l'America d'o Norte.




#Article 15: Oryctolagus cuniculus (796 words)


O conello, conillo u coniello (scientificament Oryctolagus cuniculus (Linnaeus, 1758)) ye un mamifero lagomorfo natural de a Europa mediterrania y occidental y de o norte d'o Magreb, que s'ha introduciu en diferents puestos d'o mundo y que se cría en cautividat con diversos propositos.

O conello ye un mamifero chicot de a orden d'os Lagomorpha y d'a familia d'os leporidos, que comparte con as suyas parients as liebres. 

Os conillos son herbivoros, y tienen o cuerpo cubierto d'un pelache preto y lanudo, cabeza ovalada, uellos grans, y a color d'entre parda y grisa (anque en as variedatz domesticas a diversidat de colors ye muito mas ampla). Tienen as orellas largas (dica 7 cm), anque más curtas que as d'as liebres, y una coda chiquinina. As suyas patas debanteras son más curtas que no as zagueras, por o que quan se desplazan o fan brincando. Mesura de 33 a 40 cm de lonchitut. 

Como as suyas parients as liebres, os conellos son fundamentalment animals diurnos, anque en libertat concentran a suya actividat en as primeras horas de maitins y as zagueras de tardes. A diferencia de como fan as liebres, os conillos habitan en cados, que en aragonés reciben o nombre especifico de lorigueras, a on que libran y guardan a os cachapos, que naixen ciegos y sin pelo, dica que pueden andar.

O conello domestico (O. cuniculus domesticus), se cria por o pellizo y por a carne, y a vegadas, puede servir d'animal de companyía. Tamién puet estar criau como animal de laboratorio. Existe una raza de conello domestico propia d'a Val de Chistau en periglo de desapareixer.

As diferents formas como se diz a iste leporido en os idiomas ibero-romances derivan d'un parola propia de bell pueblo prerromán d'Hispania que os griegos transcribioron como kýniklos y os romans amproron como CUNICŬLUS en uns tiempos que esta especie yera restrinchita a la Peninsula Iberica y no la heban introdueita encara en os países d'a Mediterrania Oriental. Si a evolución d'o diminutivo -ICULU ya presenta diverchencias derivatas de si a vocal I ye una Ĭ breu u una Ī larga, en o latín vulgar hispanico ista parola d'orichen no latín presentaba a forma con -ĬCULU en l'ueste y centro d'Hispania, que esdevinió coelho en portugués y conejo en castellán, y a forma -ĪCULU en l'este d'Hispania, que esdevinió conill en catalán (y en occitán), tot quedando o dominio d'o navarro-aragonés entre meyo d'as dos zonas. Dende o punto d'envista teorico, a evolución de SPICULU con a parella espejo en castellán y espill en catalán presentan una distribución pareixida. En vistas d'o contexto cabe esperar que, teoricament, en aragonés a forma conello se trobe més a sobén en aragonés occidental, y as formas conillo/conil en aragonés oriental y centro-oriental.

En o dominio lingüistico de l'aragonés, l'animal recibe diversas formas variants de o mesmo nombre. Actualment a mas freqüent ye o castellanismo «conejo», que ha gosau desplazar as parolas patrimonials aragonesas en buena cosa de l'aria aragonesofona, y que fa que se tracte d'un de os animals domesticos en os que o nombre vernaclo s'emplega menos.

D'entre os zoonimos patrimonials aragoneses, «conello» se documenta en Rodellar, en o extrimo noroccidental de o Semontano de Balbastro, y en Agüero en a Plana de Uesca, quasi en a muga con as Cinco Villas. A forma conello ye muito freqüent en a scripta medieval y, con unatra ortografía, s'escribiba coneyllo en romanz navarro.

A forma «conillo» s'ha documentau en Chistén, en a val de Chistau (Sobrarbe), y en o Viello Sobrarbe en sud de a mesma comarca, pero i ha alcordanza que s'hese emplegau, d'antigos, tamién en bellas localidatz de a val d'a Cinca, como a Buerda, y en o Toledo d'a Nata. En Torrociella d'Alcanyiz a planta Silene inflata recibe o nombre de cunillos

Existe una tercera forma, «coniello», con diftongo interno. Ista forma s'ha documentau en Chistén en a val de Chistau, en Vio en a val de Vio, y en Broto en a val de Broto; todas tres localidatz en a comarca de Sobrarbe, como en o caso anterior. Istas formas s'han feito a partir de conillo y son resultato d'hipercorreccions recients contra las formas castellanas con diminutivo en -illo, que se siente como o equivalent castellán d'o diminutivo aragonés -iello.

Formas mas minoritarias, que podrían estar localismos u mesmo catalanismos lexicos (pus nomas se troban en a metat oriental de l'Alto Aragón), son «conil», documentada en o Viello Sobrarbe por Chabier Tomás, y «cunil», que se diz en Fonz. As formas «conill» y «cunill», propias de a luenga catalana, trascienden en o dominio lingüistico de l'aragonés (como pasa a sobén) exclusivament en zonas en as que a pronunciación d'una -LL en posición de final no son atipicas, en lugars como Beri y Benás, en a val de Benás.




#Article 16: Felis silvestris catus (383 words)


O gato (Felis catus (L., 1758)) ye un mamifero domestico d'a familia d'os felidae (felinos), carnivoro, con unglas retractils, de pelache preto y suau. Ye estau domesticau dende fa bellas 7000 anyadas. As crietas d'o gatos se dicen gatolins.

Gato ye a evolución d'o latín CATTUM d'alcuerdo con a fonetica aragonesa. En aragonés bi ha una traza de dirichir-se u clamar a l'animal que ye mixin(o)-mixin(o), que conserva o castellán d'Aragón, y tamién se puet fer servir pa referir-se a un gato prou conoixito u familiar.

O gato domestico (Felis silvestris catus) pesa entre 3 y 8 kg de peso. Viven bellas 15 añadas si son bien cudiaus. O gato más lonchevo quaternau vivió 34 anyadas. As fembras son prenyadas 55 días y libran entre 2 y 6 gatolins, que les da de tetar entre 3 y 4 semanas.
 
Os gatos tienen una gran variedat de pelaches y colors, anque se gosa distinguir entre os de pilos largos y pilos curtos. Mesmo bi'n ha de razas que no en tienen de pilos.

A coda sirve ta mantener o equilibrio, puede variar muito en a suya longaria. En os gatos de raza manch, a coda ye inexistent.

Os suyos dients y unglas son adaptaus a lo suyo estilo de vida carnivoro.

O gato ye ta muitos un animal de companyía. Ye más independient que o can pero tamién puede estar mui afectivo si le se educa y le se tracta bien.

Os gatos domesticos gosan minchar minchars paraus. Anque tamién cazan zorces y muixons como complemento a la suya dieta. Lis cuacan os corazons d'animals, o pescau, o figado y atras carnes. Cal que les ne manque d'augua fresca. A leit lis cuaca muito, pero muita leit puede prevocar-les espenyo. 

Por istinto, ye un animal cazador. Os gatos de rafal, viven de traza semisalvache y cazan zorces y ratas que d'atra traza se mincharían o grano. Muitos gatos matan zorces y muixons chicotz por instinto, pero no se los minchan.

O gato salvache (Felis silvestris) ye parellano a lo gato domestico, pero ye más gran, más cerenyo y tienen a coda más curta y cerruda. Vive en Europa, Africa y Asia occidental.

En bellos lugars d'o Sobrarbe, tamién ye dito Gato Cerval que no bi ha de confundir-se con o  Cerval iberico (Lynx pardinus).




#Article 17: Homo erectus (131 words)


Homo erectus ye o nombre scientifico d'una especie d'a familia d'os Hominidae, que ye fácil que deribe de lHomo ergaster.

En 1891 l'anatomista neerlandés Eugène Dubois, mientres feba escavacions paleontolochicas, en fació o primer decubrimiento d'a especie, formato por un fémur y un cranio, en o río Solo, a man de Trinil (isla de Xava, en l'actual Indonesia). Dubois denominó a ista nueva especie Pithecanthropus erectus, y recibió o nombre popular de Hombre de Xava u Hombre de Trinil.

Dimpués se troboron atros chacimientos en China, arredol de Pequín, que recebieron o nombre scientifico de Sinanthropus pekinensis y o nombre popular de Hombre de Pequín. Tamién en o norte d'Africa bi ha chacimientos d'Homo erectus, que recebieron o nombre d'Atlantropus.

En 1940 toz istos restos fueron adscritos a o chenero Homo.




#Article 18: Canis lupus familiaris (165 words)


O can (fem. canya u cana, tamién dito cocho u gos, y familiarment chucho) ye un mamifero que perteneixe a la familia Canidae (Canidos), o mesmo que o lupo, o raboso y o coyote.

En cheneral s'emplega o vocable 'can' ta referir-se a la raza domestica (Canis familiaris), que se creye que desciende d'un ancestro parellano a o lupo. Bells scientificos creyen, manimenos, que o can ye una subespecie d'o lupo, dita Canis lupus familiaris.

O promeyo de vida ye de 12 a 15 anyadas, encara que isto pende en a grandaria d'o can. Se diz que contra mas gran ye o can, vive menos anyadas, y viceversa.

As crietas d'o can se dicen cadiellos, cadillos, cosques, caninos, chuchez u cachurros.

Existen a-saber-las razas de cans (bellas razas con nombre vernaclo son: semiso, lébris, mostín). A mayor parti d'ellas han siu creyadas por l'hombre por meyo d'a triga artificial.

L'hombre utiliza os cans ta diferents fainas, ta as qualas istos son entrenaus, como por eixemplo:




#Article 19: Animalia (339 words)


Os animals u metazous (scientificament, o reino Animalia) son organismos vivos quimio-organo-heterotrofos pluricelulars, lo menos en a suya forma adulta, con respiración aerobia -son toyz dependients de l'oxichén- y reproducción sexual -con formación de gametos haploides y zigotos diploides (ciclo vital haplo-diploide)-, que son diferenciables d'altros sers vicos heterotrofos per a suya sensibilidat y capacidat de movimiento voluntario.

Anque que no ye de plen una caracteristica que agrupe a totz os animals, s'ha de tener en cuenta que muitos d'os organismos adintro d'este grupo son os que han desembolicato mes y millor a capacidat suya ta lo movimiento. Bi ha animals estaticos como os poriferos (esponchas) que tienen nomás movimiento ciliar adintro d'os suyos conductos centrals meyante celulas que desplazan l'augua, sin que l'animal entiero pueda fer garra movimiento propiament dito.

Con bien pocas excepcions, as mes envistables d'entre os propios Porifera, os animals tienen cuerpos bien diferenciatos con teixitos deseparatos. Ixes encluyen, asinas, os musclos que se contrayen ta controlar o movimiento, y un sistema niervoso que ninvía y procesa sinyals. También gosan tener una cambra dichestiva interna, con una u dos ubriduras enta l'exterior. Ye la presencia d'estas tres caracteristicas lo que fa que os animals que las tienen sigan quaternatos como «metazous» u «eumetazous», estando ixe segundo termin lo més endicato mientres que lo primer no sería si que una expresión a sobén confusa ta designar a totz os animals de manera cheneral. 

Totz os animals tienen celulas eucariotas embolicatas d'una matriz extracelular caracteristica composada de colacheno y glicoproteínas elasticas. Ixa matriz puet manifestar-se en diversas formas, como per eixemplo quan ye calcificata en os uesos u closcas d'os moluscos.

Mientres o suyo desembolique embrionario, forman de regular una carcasa relativament flexible adintro d'a qual as celulas pueden mover-se de forma relativament libre y reorganizar-se, fendo posibles altras estructuras posteriors mes complexas. Tot ixo contrasta con altros organismos multicelulars como plantas y fongos, a on que as celulas obtienen o suyo puesto dende os prencipios meyante la formación de paretz celulars que experimentan una creiximiento progresivo.




#Article 20: Sciencias naturals (121 words)


As Sciencias naturals son as sciencias que tienen por obchecto l'estudeo d'a naturaleza. As sciencias naturals estudean os aspectos fisicos, no pas humanos d'o mundo, que son obchecto d'estudeo d'as Sciencias humanas. O grupo d'as Sciencias naturals se distingue por un costau d'as Sciencias socials, y por atro, d'as artes y as humanidatz. As Sciencias naturals siguen o metodo scientifico y miran d'explicar o funcionamiento d'o mundo por procesos naturals más que no divinos. As Matematicas no son por ellas mesmas una sciencia natural, pero proporcionan muitos d'os metodos alazetals ta istas sciencias. 

En atros contextos, o termino Sciencias naturals fa referencia a la Biolochía, y a l'estudeo d'os procesos biolochicos, distinguindo-se d'as Sciencias fisicas como a Quimica y a Fisica.




#Article 21: Astronomía (135 words)


Lastronomía, que significa etimolochicament o conoiximiento d'as estrelas ye a sciencia que estudia l'universo y os cuerpos celestes u astros, tanto a suya posición y movimiento en o firmamento como a suya naturaleza, estructura y evolución (astrofisica). Ye ista una d'as pocas brancas scientificas en as que os investigadors aficionatos encara pueden fer contribucions importants.

Anque comparten un orichen común, no cal confundir l'astronomía con l'astrolochía, que ye una pseudosciencia emplegata dende antigo como arte devinatoria que se mira de predecir o destín por meyo d'a observación d'a posición d'os astros.

En aragonés medieval bi ha textos que parlan d'astronomía y astrolochía en o Secreta Secretorum, en o Libro del Trasoro y en o Libro d'as Marabillas d'o Mundo. Encara que podamos leyer astronomja en o Libro d'el Trasoro, encara no la diferencian de l'astrolochía:




#Article 22: Biolochía (142 words)


A Biolochía(d'o griego βίος [bíos], «vita», y -λογία [-lochía], «tratau, estudio, sciencia») ye a sciencia que estudia a os sers vivos y a vita. Estudía as caracteristicas fisicas y de comportamiento d'os organismos vivos (actuals u d'o pasau), como han plegau a existir, y qué interaccions tienen entre ellos y con o medio ambient. A Biolochía abraca buena cosa de brancas, que muitas vegadas se consideran mesmo disciplinas independients. 

O prencipio de l'emplego d'o termino biolochía ye en o primerias d'o sieglo XVIII y ye atribuito a Karl Friedrich Burdach en 1800, en publicacions o termino ye mencionau en a obra Biologie oder Philosophie der lebenden Natur de Jean-Baptiste Pierre-Antoine de Monet, y en Hydrogéologie de Gottfried Reinhold Treviranusas dos publicatatas en a mesma anyata (1802) independientment un de l'atro.

A biolochía tién muitas brancas entre as que cal destacar as siguients: 




#Article 23: María de Luna (1131 words)


María de Luna (Pedrola, 1353?- †Villa-reyal, 29 d'aviento de 1406) estió reina consort d'o Reino d'Aragón por o suyo matrimonio con Martín I, dende o 19 de mayo de 1396 dica a suya muerte en 1406. O puesto d'a suya naixencia no ye seguro encara que s'ha dito que podió ser naixida de Segorb u Pedrola.

D'entre as reinas consorts que Aragón ha tenito a o largo d'a suya historia donya María de Luna mereixe un cabo aparti, por tractar-se d'un caso especial, singular, ya que fue una sobirana que, si hese exerciu a potestas regia por dreito propio, no pas por delegación, a historiografía moderna la hese baptizau con o calificativo de A Gran, pos a prudencia y as altas dotes y qualidatz que teneba pa o gubierno, la hesen feito mereixedora d'ista embotada.

Donya María yera aragonesa de naiximiento, venindo ta o mundo arredol d'o 1353. Os suyos prochenitors yeran don Lope, I conte de Luna, y Brianda d'Agaout. Quan encara no teneba 8 anyadas, s'achustó a suya voda con o infant Martín, fillo de Pero IV o Cerimonioso. Malas que cumplise as 8 anyadas, debeba estar entregada a la reina Alionor, pa que fuese educada en a Cort aragonesa. O suyo casorio se fizo o domingo 13 de chunio de 1372 en a Seu de Barcelona. Fruito d'iste matrimonio naixioron quatre fillos, Martín, o primochenito, Chaime, Chuan y Margarida. Istos tres zaguers morioron ninos y Martín, en 1409, quan teneba arredol d'as 33 anyadas.

Muller elegant, pos descendeba d'a noble casa d'os Luna, yera caritativa, aimant d'a chusticia, humana y de fundas conviccions relichiosas (pero no pas supersticiosa), aficionada a la lectura (mas que mas piadosa) y a os treballos d'agulla; acusaba una gran presonalidat y profes o suyo temple aragonés. A pompa y a frivolidat con que se rodió a Cort de Chuan I por influencia de donya Violant de Bar, d'orichen francés, no influyoron mica en ista muller, que superaba a o suyo mariu en capacidat de gubierno. Francesc Eximèniz, escritor quala misochinia yera platera, ya que se distinguiba por a poca amabilidat que teneba con as mullers, nos ha dixau istas parolas d'empoderamiento d'ista reina, quan encara yera duquesa de Montblanc: 

O 19 de mayo de 1396 morió Chuan I d'Aragón estando en a selva de Foxá practicando una d'as suyas aficions favoritas, a caza. No teneba fillos varons por o que a succesión a la Corona recayeba en o suyo chirmán o infant don Martín, allora duque de Montblanc, pos en a Corona d'Aragón rechiba una mena de lei salica. Don Martín se trobaba por ixas calendatas en Secilia, por o qual donya María s'ocupó directament d'o gubierno, exercendo de Lugartenient Cheneral d'o suyo mariu.

Os primers meses no fuoron fácils pa a nueva sobirana, qui tenió que enfrontinar-se a quantos problemas, relacionaus con a succesión a o trono: entremistanto Catalunya a escape reconoixió como reis d'Aragón a don Martín y a donya María, Valencia tardó quantas semanas en fer-lo, a causa d'as suposadas asperanzas d'a reina viuda, Violant de Bar, d'asperar un fillo d'o desapareixiu monarca; Aragón, en cambeo, no fue tan rapedo como os catalans y os valencianos en fer ixe reconoximiento, ya que pa fer-lo, alegó, que o nuevo monarca antis teneba que churar os Fueros, Libertatz, Usos y Costumbres d'o Reino; sindembargo os aragoneses siempre dioron preferencia a os dreitos de don Martín.

Pa gubernar a Corona, encara que provisionalment, donya María se rodió de buenos y leyals consellers (menistros, en terminolochía actual) que l'aduyoron muitismo y en especial en a luita que mantenió con o conte Mateu de Foix pa esfender os dreitos d'o suyo mariu a o trono aragonés. As tropas d'iste conte plegoron a estar mesmo amán d'a ciudat de Uesca, por o qual bellas puertas d'a suya muralla se taporon, por razons de seguredat.

Cal dicir que una d'as suyas primeras midas de gubierno fue encausar a os consellers de Chuan I, acusaus de corruptos, a os que o suyo mariu, de carácter más bien feble, perdonó malas que metió o piet en Barcelona.

Don Martín tornó de Secilia en 1397. O mesmo día en que dentró con a suya muller, a reina, en Zaragoza, o 7 d'octubre de 1397, y sin asperar a achuntar as Cortes, en a Seu churó os Fueros debant d'o Chusticia Mayor d'Aragón y d'os Churaus de Zaragoza.

Muito important estió o papel chugau por ista reina en qüestions tals como a pacificación de Valencia, por as luitas que bi habió entre os Centelles y os Soler y Vilaraguts, que quasi arruinan a la ciudat, y as chestions que fizo pa dignificar a os pacheses de remensa y abolir en Catalunya os quatre malos usos.

En o primer caso, donya María se trobaba muito concenciada de que caleba levar a paz ta ista ciudat. Como as cosas iban de mal en pior, a ella recurrioron as autoridatz valencianas (Churaus y Deputaus d'a Cheneralidat) pa que intercedise debant d'o Rei pero, veyendo que as cosas de palacio iban amoniquet y a situación cada día que pasaba s'agrababa más y que o Rei no bi interveniba, en cierta ocasión plegó a carranyar por escrito a o suyo mariu (encara que a la fin d'a carta li demandase perdón por l'atrivimiento), por a pasibidat que íste mostraba, fendo-se celebre una mazada que i manifestó:

en alusión a que o monarca siempre yera reuniu con o suyo Consello pero que sindembargo no se i feba cosa por trobar una solución a o problema.

En o tocant a o tema de l'abolición d'os malos usos, seguindo con as chestions que en o suyo inte realizó o falleixiu Chuan I, María de Luna tamién en fizo quantas debant d'o papa Benedet XIII afirmando que ístos yeran contrarios a o dreito divino y humano.

En unas instruccions dadas a Jaume Ferrer, embaixador suyo debant d'o pontifice, d'a familia d'os Luna, como ella, a Reina amuestra o suyo carácter, manifestando a suya enerchica desposición a rematar con ixos malos usos, no s'acoquinó a la ora d'esfender a suya dignidat reyal y remataba dicindo-li a o embaixador que si veye dilación a las suyas demandas, que li diga firmement a o Papa que ella heba feito estudiar a mayestros en teolochía y doctors solemnes iste tema habendo plegau a la conclusión por vía de chusticia que tan abominable dreito no podeba existir entre cristianos y muito menos premitir-se exercer-lo a presonas eclesiasticas. Donya María morió sin veyer solucionau iste afer.

Igualment cal citar que no tenió pelos en a luenga quan, esfendendo os previlechios d'o Estudio Cheneral (Universidat) de Leida, dició a os Paers (Churaus) d'ista ciudat que a mesma sería conoixida en tot o mundo gracias a dita estitución, por o qual no teneban que molestar-la baixo dengún concepto.




#Article 24: Literatura (175 words)


A Literatura ye l'arte que emplega una luenga como meyo d'expresión. A literatura define una clase d'escritos que se destinguen por a suya polideza d'estilo u expresión, como a poesía, os asayos u a historia. Ye l'arte que exprisa a polideza por meyo d'as parabras. Ye parte d'as Bellas Artes como a musica, a escultura, o teatro, etc. Ista definición deixa difuera d'a literatura atras produccions escritas como os tractaus scientificos u atros treballos que a suya preocupación ye centrada más en o fundo que en a traza. 

Tamién se diz literatura a lo conchunto d'as produccions literarias d'una nación u grupo linguistico (p. ex. literatura aragonesa, literatura espanyola, literatura suiza), d'un tiempo (literatura medieval), u d'un chenero (literatura historica). 

En un sentiu mas cheneral, puede emplegar-se a parabra ta nombrar un conchunto de textos publicaus, tiengan u no una dimensión estetica. Ye o caso, por eixemplo, quan se parla de literatura scientifica. A expresión literatura grisa s'emplega ta nombrar os texto administrativos u d'investigación no publicaus, que son entrecambeaus entre profesionals d'una mesma aria. 




#Article 25: Dialectos de l'aragonés (616 words)


A lengua aragonesa tiene parlas locals, que s'agrupan en parlas de val, de comarca u parlas de bella comarca. O termin dialecto ye ambigo y se gosa fer servir pa parlas de val, bien definidas (cheso, ansotano, etz...). Tamién existe a propuesta de clasificar as parlas aragonesas en cuatro grupos, complexos dialectals u dialectos (seguntes as apreciacions d'os autors), que dimpués explicaremos. A diversitat lingüistica podemos clasificar-la asinas:

Veyemos graus d'erosión-pureza, homocheneidat-localismo, evolución-arcaismo:

Millor conservación d'a luenga, pero con arcaismos. A topografía en forma de vals bien separadas ha feito que l'aragonés haiga evolucionau en un dialecto u parla local en cada val: 

Millor conservación d'os rasgos chenuinos que en o Semontano, pero peyor que en as vals d'o Pirineo Axial. Son parlas de transición entre o Semontanés y a parla de cada val.

O Semontanés ye relativament uniforme en zonas más amplas, pero mui castellanizau, con perda de muitos caracters chenuinos. As diferiencias cheneracionals son más grans que as cheograficas. S'ha perdiu o emplego d'o pronombre adverbial de locativo i, (bi en as vals axials).

Existe una distribución de diferiencias entre l'este y l'ueste, con mugas que no coinciden, pero que fan que unos se veigan más que más dende Broto y Cotefablo enta Ribagorza, (y más luent), y atros se veigan más que más dende Tena y Cotefablo enta Navarra. Podemos veyer-lo en as parellas:
 

A muga ye en Cotefablo, pero a o sud no ye clara por a perda d'o fonema a causa d'a cheada tipica d'o semontano.

Relacionau con esta dicotomía bi ha una dicotomía en o tractamiento d'o diftongo -AI- d'o latín tardano u d'o romanz primerenco que apareixió por a evolución d'o grupo -KS- enta ix:

Palabras que conservan millor a traza fonetica orichinal u en a part occidental u en a oriental: 

Relacionau con a evolución d'o diftongo -AI- tenemos tamién a forma verbal de primera presona d'o pasau imperfecto d'indicativo -ebai de l'ansotano, que corresponde a -ebe d'o chistabín.

Ciertos matices foneticos esporadicos visibles en ciertas palabras presentan una distribución d'acuerdo con estos polos y que reflectan diferiencias adintro de lo latín peninsular.

En os verbos deícticos de movimiento ir y venir se veye que l'uso d'estos verbos coincide con os usos castellans en aragonés occidental (o emisor ye o solo centro deictico d'a comunicación) y con os usos catalans y occitans en aragonés oriental (o interlocutor puet estar tamién centro deictico d'a comunicación, d'astí se de diga venir referindo-se a lo puesto on ye):

A propuesta más asolada de clasificación dialectal, ye a de Francho Nagore, que clasifica as parlas aragonesas en 4 grupos (occidental, central, oriental y meridional). Ta beluns, istos grupos son complexos dialectals, y as parlas que bi ha adintro de cadagún (como o cheso, o chistabín...) serían dialectos. Ta belatros, os 4 grupos son os dialectos constitutivos de l'aragonés, y os parlaches que incluyen serían sozdialectos, parlas comarcals u locals.

Encara que a propuesta d'os quatro dialectos ye a más estendillada, atros autors en han propuesto variacions. Asinas, ta Ch. R. Usón y Ch. Tomás, bi habría tres dialectos historicos (occidental, central y oriental), que se corresponden alto u baixo con os tres viellos condaus pirinencos (Aragón,Sobrarbe y Ribagorza). Seguntes istos autors, as variedatz meridionals serían a continación d'ístas, que s'habrían castellanizau y uniformau en un proceso favoreixiu por a suya orografía más plana.

Atro autor, F. Sánchez, ha propuesto en zaguerías una clasificacion que postula a existencia de dos grans variedatz u dialectos, l'occidental y l'oriental. Istos tendrían, amás, unas sotzvariedatz más estremas: l'ansotano (y en bella mida, o cheso y l'ayerbense), con caracteristicas occidentals extremas, relacionadas con l'antigo romance navarro, y o ribagorzano, con prous solucions de transición enta o catalán.




#Article 26: Aragonés cheso (797 words)


Lo cheso, u aragonés d'Echo, ye la variedat de lo aragonés occidental fablada en la Val d'Echo. Echo fegura en l'ALEANR con las siglas Hu 102.

Lo cheso ye una de las variedatz mas conservaderas de l'aragonés occidental. Podría considerar-se que l'aragonés de la val d'Aragüés, Embún y lo cheso forman en chunto una misma variedat, anque estas dos zagueras presentan una menor conservación y vitalidat.

Lo cheso ha en cheneral los mismos rasgos fonolochicos que lo resto de variedatz de l'aragonés occidental; lo que significa, por eixemplo, la prenunciación sin i epentetica de la consonán fricativa postalveolar sorda (API: /ʃ/, X-SAMPA: /S/) quando be entre vocals.

Pero cuenta igualment con bell particularismo. Asinas, la r final de los infinitivos se prenuncia, mesmo siguida de pronombres encliticos. Y la consonant africada postalveolar sorda (API: /ʧ/, X-SAMPA: /tS/) se pierde en bellas palabras: itar ( jectare, chitar), hermano ( germanu, chirmán), etc.

Quasi dengún texto en cheso s'ha escrito en la grafía de las normas graficas de Uesca. Los textos en cheso solen amanecer en una grafía propia considerada, sigún bellas opinions, mas tradicional, romance u aplegada a la castellana, en la que s'emplean las letras h y v, asinas como la c debán de/i u la y en acabanza de palabra.

Dende l'anyo 2010 lo cheso tamién s'escribe, por parti de bella chent, en la grafía de l'Academia de l'Aragonés do bi ha representants chesos.

Lo sistema d'articlos definius ye: lo, la, los, las (lo lugar, los mesaches, la muller, las escamilletas).

Las primeras persona de lo singular de los verbos que la fan en monosílaba no prenuncian a i final. yo so, yo fo, yo do, yo me'n vo.

Las formas impersonals de lo verbo haber (haber-bi) son: Bi ha, bi heba, bi habié, bi habrá, bi habría, bi hese.

Lo paradigma de lo verbo ir, ye peculiar y propio no más de lo cheso: me’n voi, te’n ves, se’n ve, nos n’imos, vos n’iz, s’en ven.

Las formas de lo pasau son peculiars de lo cheso, en concreto las terceras personas de lo singular y de lo plural, que no más en esta Val las fan con estas desinencias: puyé, puyés, puyé, puyemos, puyetz, puyeron; ell trobé, ella minché, ellos troberon, ellas mincheron.

Ye la sola val que fa servir la combinación de pronombre de primera y segunda persona con l'orden invertiu a como lo fa lo castellano: La me das, lo te do, las nos trayeban, lo vos diré, cantalasme si las me quiers cantar, puyalaste, dilasme

La combinación de pronombres de tercera ye igual como en aragonés con bella peculiaridat fonetica: li’n digo, lis ne digo; di-li’n, di-lis-ne

Se fa servir lo verbo ser como verbo auxiliar de los verbos intransitivos de movimiento, verbos pronominals, nacer y morir. Anque este rasgo ya no ye present en la fabla viva, si yera empleau por Veremundo Méndez Coarasa y otros escritors chesos de lo siglo XIX y XX.

Conserva con total vitalidat la pronombre adverbial en/ne, y con menor vitalidat la particla pronomino-adverbial bi/i, que ha quedau quasi fosilizada en a fabla viva. En los dos complementos, lo uso ye debant de lo verbo, fueras de lo infinitivo, lo imperativo, lo cherundio y lo participio que se cala dezaga que pilla la forma BI, y 'N:  no en quiero, da-me-n, me'n vo, vos n'iretz, plantando-bi arbols, no i so, en que pueden haber-bi las camas

Se conserva la concordancia entre lo participio y lo complemento directo. Lo participio concuerda en chenero y numero con lo complemento directo quando este va debant de lo verbo, no lo fa si ve dezaga.  

Se vea la Lista de vocablos propios de lo cheso

Lo territorio de lo cheso ye la Val d'Echo, en la comarca de la Chacetania, estando-ne Echo lo suyo centro principal.

Ye la variedat de l'aragonés occidental que mas aguanta los suyos rasgos definitorios. Hoi ye, chunto con lo baixorribagorzano, uno de los dialectos aragoneses con mayor vitalidat, siguindo-se a transmisión cheneracional, anque padez igualment la mengua de chent que lo fable de contino entre los chóvens. Una estimación recient da la cifra de 658 charradors: 526 vecinos entre Echo y Ciresa y 132 nacius en la val que charran cheso pero viven fuera.

Se vea tamién l'articulo Literatura en aragonés

Lo cheso ye estau uno de los dialectos de l'aragonés moderno con mayor cautivo literario. Entre los nombres mas conocíus, se troban, por eixemplo, Domingo Miral, Veremundo Méndez, Chusé Coarasa, Emilio Gastón u Rosario Ustáriz.

Uno de los textos mas conocius en fabla chesa ye la canta S'ha feito de nuey, escrita por Pepe Lera y publicada en la revista Fuellas d'información d'o Consello d'a Fabla Aragonesa (FUELLAS, nº 20, nov-aviento 1980).

Este ye otro eixemplo de poema en cheso, de l'autora Victoria Nicolás:




#Article 27: Fernando Lázaro Carreter (701 words)


Fernando Lázaro Carreter (Zaragoza, 13 d'abril de 1923 - Madrit, 4 de marzo de 2004), yera un filologo, lingüista y escritor aragonés. Yera estato director d'a Real Academia Española de la Lengua a o largo de siete anyadas.

Yera naixito en Zaragoza o 13 d'abril de 1923, en o sino d'una familia con muitos vinclos con o lugar de Magallón (Campo de Borcha, Zaragoza), de do yeran sus pais. Estudió Bachiller en o Instituto Goya de Zaragoza y Filosofía y Letras en a Universidat de Zaragoza ta continar dimpués en a sección de Filolochía en a Universidat Complutense de Madrit, en do se licenció en Filolochía Romanica en 1945 y se doctoró en 1947. En 1949 obtenió a catedra de Lingüistica Cheneral y Critica Literaria en a Universidat de Salamanca y bi permaneixió dica 1971. En l'anyada 1972 ocupa la catedra de Luenga Espanyola en a Universidat Autonoma de Madrit. A la fin, en 1978 pasó ta la Complutense de Madrit como catedratico de Gramatica Cheneral y Critica Literaria.

O suyo treballo en a docencia estió paralelo a o quefer de creyación, critica teatral y publicación d'estudios lingüisticos y literarios. Una d'as suyas primeras publicacions sobre temas lingüisticos estió El habla de Magallón. Notas para el estudio del aragonés vulgar (Zaragoza, IFC, 1945). Pero no siguió pon por ixas endrezeras d'a dialectolochía. Se centró en a historiografía lingüistica, con obras como Las ideas lingüísticas en Espanya durante el siglo XVIII (1949; bi ha nueva edición en 1985), uno d'os suyos estudios más importans; u Crónica del Diccionario de Autoridades (1713 - 1740), que estió lo discurso d'ingreso en a RAE. En estudios propiament lingüisticos, filolochicos y gramaticals, que se replegan principalmén en Estudios de lingüística (1980). En ixa endrezera cal emponderar o Diccionario de términos lingüísticos (1963), important obra de consulta, con muitas edicions, que contina fendo honra. Tamién en estudios sobre a luenga literaria, que se replegan más que más en Estudios de poética (La obra en sí) (1986), De poética y poéticas (1980), asinas como en obras más didacticas: ¿Qué es literatura? (1979), Cómo se comenta un texto literario (con E. Correa, 1989); u en comentarios concretos sobre grans creyadors, epocas u cheneros literarios: Estilo barroco y personalidad creadora (1966; 1984), El Lazarillo de Tormes en la Picaresca (1973; 1983), Francisco de
Quevedo, Vida del Buscón (edición critica, 1965, 1980), Introducción a la poesía de Vicente Aleixandre (1979), Clásicos españoles: de Garcilaso a los niños pícaros (2002).

Pero por o que ye más conoixito ye por dos cosas: 1) os libros de texto de luenga castellana y literatura ta Bachillerato y ESO, con os que muitos estudiants espanyols han estudiato; 2) os articlos en os que con humor y somardonería criticaba os usos dolentos d'a luenga espanyola, y que con o tetulo de El dardo en la palabra escribió en a prensa (primero en Informaciones, dimpués en ABC; en zagueras, en El País) y que replegó en libro en dos series: El dardo en la palabra (1997) y El nuevo dardo en la palabra (2003). No cal olbidar a suya critica teatral en a prensa, ni tampoco no a suya creyación literaria en o cambo d'o teatro popular: talmén ye poco conoixito y no ha intresato charrar-lo, pero estió autor de La ciudad no es para mí, que en cinta de cine protagonizó Paco Martínez Soria.

Ingresó en l' Academia de la Lengua Española en 1972 i estió lo suyo director entre 1991 e 1998. Lázaro Carreter se considera como un renovador y dinamizador d'a Real Academia Española: la ubrió a la sociedat y a os medios de comunicación, asinas como a Latinoamerica; se preocupó por a financiación y potenció a informatización, metendo en marcha dos bancos de datos: O Corpus de referencia del espanyol actual, que replega más de 95 millons de rechistros de textos escritos y fuents orals d'Espanya y de Latinoamerica dende 1975, y o Corpus diacrónico del espanyol, que replega más de 56 millons de rechistros d'o idioma espanyol dende os comienzos d'a luenga dica 1975.

As suyas cenisas se tresladoron ta Magallón y se dixoron en o suyo fosal, ta que i escansen chunto con os restos de sus pais e d'os paisanos suyos.




#Article 28: As Crabetas (286 words)


As Pleyades, conoixidas popularment en aragonés como As Crabetas, As Crapetas u o Corralet d'as Crabetas, ye un cumulo ubierto d'estrelas en a constelación de Tauro que se troba relativament cerca, a uns 440 anyos luz. 

Només de 6 a 10 estrelas pueden estar vistas per o simple uello, pero con o telescopio se'n i vei dica 3.000. As estrelas azuls y blancas luminosas son as mes visibles. Se creye que a suya edat no brinca d'os 100 millons d'anyos, y que les ne queda bells 250 millons mes per debant.

O feito que se veigan muito de nueitz l'ha dato a las Crabetas un puesto especial en diferents culturas, antigas y modernas. Ta los vikingos, yeran pirinas d'a diosa Freya. Os maorís en dicen Mataariki, y o suyo devantamiento eliaco sinyala lo prencipio de l'anyada nueva, arredol d'o mes de chunio. Os aborichens australianos creyeban que yeran una muller a qui Kidili, l'hombre d'a Luna, quasi heba violata. Tamién, como en muitas culturas, yeran siete chirmanas, clamatas as Makara. Diz que os nativos americanos midiban a suya percepción visual per o numero d'estrelas que podeban veyer-ie. Mesmo en l'antiga Europa, sobretot en cerclos griegos, as Crabetas yeran una preba de visión freqüent. En o Sobremont indicaban quan heba d'encomenzar o viache transuant.

En Chapón las conoixen per Subaru, y la marca d'autos que porta iste nombre emplega las Pleyades como logotipo. 

En a mitolochía griega, as Siete Chirmanas yeran identificatas con: 

Istos son es nombres que s'asinan huei a cadaguna d'as estrelas d'o cumulo, ya que a mitolochía conta que as siete chirmanas rematoron tornando-se estrelas. Yeran ninfas d'os monts, fillas d'Atlas y Pleyona y se suicidoron dimpués d'a muerte d'as suyas chirmanas, as Iades.




#Article 29: Sciencia (154 words)


Sciencia (d'o latín scientia, conoiximiento, prenunciato  u ) son as diferents brancas d'o saber humano, y en un sentito cheneral ye o conchunto de conoiximientos. Manimenos, dende o sieglo XIX, o significato semantico d'a parola s'ha reducito a l'actividat destinata a l'adquisición de conoixencias a traviés d'o metodo scientifico, esligando-se asinas a filosofía d'as sciencias exactas y d'as experimentals.

En contraposición a las sciencias aplicatas, son as que no paran cuenta en a suya aplicación practica. Emplegan a deducción como metodo de rechira d'a verdat. 

As que tienen por obchecto lo estudeo d'a naturaleza.

Son totas as sciencias, en sentito amplo, que s'ocupan d'os aspectos de l'hombre - cultura y sociedat- no estudiatos en as sciencias naturals. 

Son conoiximientos y practicas misteriosas que dende antigo se miran de comprender y dominar os secretos d'a naturaleza. No siguen o metodo scientifico por lo que no son reconoixitas como desciplinas scientificas. En cheneral son consideradas pseudosciencias.




#Article 30: Sciencias socials (191 words)


As sciencias socials son as sciencias u desciplinas scientificas que s'ocupan d'aspectos humanos d'o mundo, no estudeaus en as sciencias naturals. S'adedican a l'estudeo d'as manifestacions naturals y inmaterials d'as sociedatz. S'esferencian d'as humanidatz en que s'emplega o metodo scientifico y atras pmetodolochías rigurosas d'analís. Drento d'a clasificación d'as sciencias entre as sciencias d'a naturaleza y as sciencias d'o esprito, as sciencias socials bi son dentro d'istas zagueras.

A mayor parti d'as sciencias socigals no se miran de descrubrir leis d'alcance universal, sino entrepretar o sentiu de l'acción humana. Isto se fa prencipalment por meyo d'a comprensión d'as intencions subchectivas d'as presonas.

O prencipal grupo de sciencias socials encluye: 

A las que s'adiben:

Atras desciplinas, consideradas por bell uns como parti d'as humanidatz, son:

Muitas d'as desciplinas d'iste grupo han teniu discusions epistemolochicas respecto a qué ye una sciencia, y si pueden ser consideradas como tals. En primeras, se prenió como modelo d'una sciencia social a la fisica y atras sciencias naturals. Sindembargo, con o tiempo s'ha identificau a particularidat de l'obchecto d'estudeo que ye a sociedat, que no se troba aintro d'os metodos y supuestos que estudean as sciencias naturals.




#Article 31: Matematicas (159 words)


As matematicas (d'o griego μάθημα, máthema: sciencia, conoiximiento, aprendizache, μαθηματικóς, mathematikós: amant d'o conoiximiento) son una sciencia que se definen como l'estudeo d'os patrons de cantidat, estructura, cambeo y espacio. Dende una anvista formalista, ye a investigación d'estructuras abstractas emplegando a lochica formal como ferramienta de treballo. As matematicas pueden considerar-se como una ixampladura d'os luengaches parlaus y escritos, con un vocabulario y una gramatica estremadament precisos, ta describir y estudiar as relacions fisicas y conzeptuals.

Encara que as matematicas no se consideran, por un regular, como una sciencia natural, as estructuras especificas investigadas por os matematicos tienen asobén o suyo orichen en as sciencias naturals, más que más en a fisica. Manimenos, amás gran parti d'as estructuras son purament internas a las matematicas (porque premiten una cheneralización d'atras subarias, u bella ferramienta ta calculos comuns). Finalment, bells atros matematicos estudean as suyas arias por razons esteticas, veyendo-las más como una mena d'arte que no como una sciencia aplicada.




#Article 32: Dreito (223 words)


O dreito ye o conchunto de normas que richen a vida d'una sociedat, reglando o comportamiento d'os individuos y grupos que la conforman, y resolvendo os conflictos que se producen entre ellos. Ista definición sirve ta o dreito positivo, pero atras definicions alternativas tamién han estau proposadas por churistas, filosofos y teoricos d'o dreito, sin que bi haiga un consenso. A Filosofía d'o Dreito estudea o concepto de Dreito.

O naiximiento d'o Dreito no ye esclatero. Os autors se trestallan en dos opinions:

Historicament, o naiximiento d'a norma churidica se preduz como imposición de qui exerce o poder. Iste concepto se suavice posteriorment, dica plegar a sistemas como l'occidental vichent, en que as leis brotan d'o pueblo a traviés d'a esleción que iste fa d'o poder lechislativo.

O Dreito naixe d'as ditas fuents d'o Dreito y que son:

O Dreito se trestalla tradicionalment en as categorías de Dreito publico y Dreito privau u civil. Manimenos, ista troxadura ha estau amplament creticada y enguán no en tien tanta de fuerza, debán d'a aparición d'atros campos de l'Ordenamiento Churidico en as que as esferencias entre o publico y o privau no son tan evidents (p. ex, o Dreito laboral, en o que a relación privada entre o treballador y lo interpresario se troba intervenida por una normativa publica.

Contino se enumeran as prencipals brancas churidicas:




#Article 33: Fuellas (158 words)


Fuellas d'información d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, coloquialment Fuellas, ye a primera y más veterana revista feita de raso en aragonés. Dende aquells primers 100 exemplars de tirache se ha pasato a ros 1.500 actuals. Ye a publicación periodica, no diaria, más antiga d'Aragón, pos contina editando-se dende chunio de 1978. En aviento de 2010 saliba o numero 200; arredol de 5.000 pachinas fan veyer a suya importancia en o proceso de modernización de l´aragonés.

Se centra en información d'actualidat sobre as actividatz d'o Consello d'a Fabla Aragonesa por l'aragonés y a cultura feita en aragonés: literatura, amostranza, publicacions, politica lingüistica, textos populars, actividatz, ecetra. Admite recensions de publicacions, textos curtos de creyación literaria y bells treballos d'investigación u de replega arredol d'o lexico, a gramatica u atros aspectos de l'aragonés. 

Ye bimestral y cada numero, por un regular, gosa tener entre 32 y 44 planas. A suya directora, dende 2014, ye a periodista oscense Amaya Gállego Lamarca.




#Article 34: Consello d'a Fabla Aragonesa (441 words)


O Consello d'a Fabla Aragonesa (C.F.A.) conoixito popularment como Consello, ye una asociación cultural naixita en 1976 e reconoixita legalment en 1978. O suyo ambito territorial ye Aragón.

As fins d'ista asociación son a esfensa, promoción, estudio y espardidura de l'aragonés en totz os suyos aspectos:

Historia, literatura, gramatica, lexico, toponimia, folklore, consideración social y legal, pedagochía, didactica, amostranza, etc., parando especial cuenta en o estudio, protección e desembolique de totas as suyas variants locals y comarcals, as qualas son l'alazet de l'aragonés común u estándar.

O quefer d'o Consello d'a Fabla Aragonesa s'alazeta en tres prencipios: 

       

Dende a suya creyación, o Consello d'a Fabla Aragonesa ha treballato de recio en a dignificación de l'idioma aragonés, contribuindo a creyar un estato d'opinión favorable arredol d'ista chicorrona luenga romanica y espardindo o suyo conoiximiento a traviés de publicacions variatas, como as revistas Fuellas u Luenga e Fablas. Como editorial, baixo la dirección de Francho Nagore, ha publicato un total de 130 libros en aragonés en os zaguers 30 anyos, como  A lueca. A istoria d'una mozeta d'o Semontano (1982) de Chuana Coscujuela, el Vocabulario básico bilingüe aragonés-castellano y castellano-aragonés (1997) de Antonio Martínez Ruiz, u Sobre fonética histórica del aragonés de Jesús Vázquez Obrador (2011).

Dende que se creyó en l'anyo 2000 o Consello Asesor de l'Aragonés dintro d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, totas as decisions que prene iste organo se publican en Fuellas, ta que a chen las conoixca. Convoca cualques premios literarios: Ana Abarca de Bolea de poesía, Chusé Coarasa de novela curta, O Gua de literatura infantil e chovenil, etc. 

O Consello ye miembro de l'Asociación por las Luengas e Culturas Europeyas Menazatas  (ALCEM, antes AIDLCM). Asiste a los suyos congresos y ha organizato en Uesca lo XVIII.º Congreso en chulio de 1997 y lo XXIV.º Congreso en chulio de 2015 en a siede d'a Deputación Provincial de Uesca.  

Os organos de gubierno d'o Consello d'a Fabla Aragonesa son l'Asambleya Cheneral de consellers e a Chunta Directiva, que a suya composición y atribucions amaneixen reglatos en as Ordinacions d'o Consello. Os vocals, dende 2015, son siete miembros, mantenindo o criterio de paridat d'entre ombres e mullers, en a Chunta directiva.

  

Serie cheneral en aragonés
Obras orichinals en aragonés, de creyación literaria en cheneral, incluyindo-ie volúmens colectivos de premios literarios.

Puens enta ra parola
Colección de vocabularios, lexicos, glosarios e obras lexicograficas en cheneral.

A tefla de cuatro fuellas
Colección d'asayos, estudios, rechiras e obras d'espardidura.

A tuca
Creyación literaria: obras d'os millors autors que escriben en aragonés, testos clasicos e testimonials escritos orichinalmén en aragonés.

Os fustez
Colección de traducions.

Charrín-charrán
Colección de libros escolars e d'amostranza

O gua
Colección de literatura infantil e chovenil.




#Article 35: Economía (170 words)


A Economía (d'o griego οἰκονομία (oikonomía) alministrazión d'una casa) estudea os procesos de producción, consumo y distribución  d'a riqueza en a sociedat humana. A economía ye a primer sciencia que estudea a satisfacción d'as necesidatz humanas por meyo de recursos escasos. A economía parte d'o prencipio de que os recursos naturals y os biens son limitaus, y que os individuos u sociedatz han de decidir entre diferents alternativas que s'excluyen mutuament. Por tanto, conoixer el proceso de triga en individuos u grupos ye una aspecto central d'a Economía. En cheneral, os economistas creyen que os incentivos y as preferencias particulars determinan mayoritariament o proceso de decisión.

Beluns d'os aspectos prencipals que tracta a Economía son o comercio, a destribución de recursos y a competencia.  A economía se puede centrar en o estudeo d'a producción, a distribución y o consumo d'a riqueza, igual como d'os problemas relacionaus con a financiación, a fiscalidat, a man d'obra, a lei, a probreza, o medio ambient, ecetra.

A economía se divide normalment en dos brancas:




#Article 36: Educación (152 words)


A educación (d'o latín educare, guiar) puede definir-se como:

Tamién se diz educación a lo resultau d'iste proceso, materializau en a serie d'habilidatz, conoixencias, actitutz y valors adquiestas.

A educación ye comunament y formalment dividida en etapas, como preescolar, escuela primaria, escuela secundaria y dimpués o colechio, universidat u magistrado. A metodolochía d'amostranza se denomina pedagochía.

O dreito a la educación ha estau reconoixiu por qualques gubiernos. A libel global, l'articlo 13 d'o Pacto Internacional de Dreitos Economicos, Socials y Culturals de [1966] d'as Nacions Unidas reconoixe o dreito de toda persona a la educación.2 Encara que en a mayoría d'os puestos dica una cierta edat a educación sía obligatoria, a vegadas l'asistencia a la escuela no lo ye, y una minoría d'os pais trigan a escolarización en casa, a vegadas con la aduya d'a tecnolochía educativa electronica moderna (tamién clamau y-earning). A educación puede tener puesto en *contextos formals u informals.




#Article 37: Filosofía (145 words)


A  Filosofía ye, etimolochicament, l'aimor por o conoiximiento y por a sciencia. A Filosofía ye hue a sciencia que estudea a realidat, as causas y os prencipios que sozchacen a la existencia y o pensamiento. Asobén se diz tamién filosofía a o conchunto de treballos colectivos d'os filosofos más importants; puede significar a exploración academica d'as diferents qüestions rechiradas por os filosofos, y tamién puede usar-se ta referir-se a una traza de pensar, cretica y creyativa. 

En cheneral s'ha clasificau a filosofía seguntes o suyo obchecto d'estudeo: asinas parlamos d'a Epistemolochía (filosofía d'a sciencia), d'a Cosmolochía (a filosofía d'a naturaleza), de l'Antropolochía (la Filosofía de l'hombre) u d'a Etica (a filosofía d'o comportamiento humano). Manimenos, o que caracteriza a la filosofía respecto a lo que se clama modernament sciencia ye o feito que a filosofía rechira una explicacion radical y zaguera d'o suyo obchecto d'estudio.




#Article 38: Manifest der Kommunistischen Partei (167 words)


O Manifest der Kommunistischen Partei (Manifiesto d'o Partito Comunista d'a suya traducción literal d'o idioma alemán) pero conoixito mas a sobén como Manifiesto Comunista fue una programa teorico y practico d'a Liga Comunista, fue  escrito per Karl Marx en 1848, publicando-se por primer vegata o 21 de febrero d'ixa anyada en Londres.

En este texto se declaran os prencipios alazetals sostenitos per a Internacional comunista. Ye famosa la frase inicial: Un pantasma recorre Europa, o pantasma d'o comunismo.... Iste texto, a diferencia d'atros escritos marxistas, ye mui claro en o suyo luengache y categorico en as suyas definicions pos va endrezato más que más a las clases treballadoras. En l'actualidat o estudio d'o pensamiento marxista ha cayito en desuso ya que beluns consideran que a esferra sufrita per as economías que s'autonombraban socialistas (bloque sovietico) amostra que o comunismo fue superato per a historia. Manimenos, bi ha qui piensa que, mientres subsistan os mecanismos que permiten a reproducción d'o sistema capitalista, a cretica marxista contina estando valida.




#Article 39: Politica (161 words)


La politica (d'o griego polis, ciudat) ye lo proceso de presa de decisions en grupos humans. Encara que s'aplica a ormino a los gubiernos, la politica en sentiu cheneral tamién ha lugar en institucions interpresarials, academicas, relichiosas, etc. 

As sciencias politicas son a desciplina d'as Ciencies socials que estudian lo comportamiento politico. Baxter Adams fue o primero en utilitzar l'expressión sciencia politica en l'anyo 1880. As personas expertas en iste tema tienen o títol de politologo.

Anarquismo - Anarco-capitalismo - Anarco-comunismo - Anticomunismo - Antifaixismo - Autoritarismo - Capitalismo - Centrismo radical - Comunismo - Conservadurismo - Corporatocracia - Democracia - Faixismo - Federalismo - Liberalismo - Liberalismo clasico - Libertarianismo - Marxismo - Meritocracia - Monarquismo -- Nacionalismo - Nacionalsocialismo - Oligarquía - Politica Verde - Postcomunismo - Republicanismo - Socialismo - Socialismo democratico - Socialismo libertario - Stalinismo - Teocracia - Totalitarismo

Bi ha en Aragón quantos partitos politicos. Los partitos representaus en las Cortz d'Aragón son (ordenatos alfabeticamént):




#Article 40: Lingüistica (432 words)


A lingüistica ye a sciencia d'o luengache.

O suyo obchectivo (seguntes Saussure u Chomsky) ye a descripción / esplanicación d'o tarabidau d'o luengache. Aspectos como a variación lingüistica, a pragmatica u a lexicografía son difuera d'o estudio lingüistico.

Chomsky fa una nueva teoría d'o luengache an que situga a lingüistica dentro d'o estudio més amplo d'a mente humana, concretament dentro d'o mentalismo u innatismo, rama d'a psicolochía que esfiende que a luenga ye una facultat autonoma, innata.

Ista postura mentalista de Chomsky no fa pacha con posturas empiristas u materialistas como a que fa servir Labov, que creyen que o luengache no puede ser estudiau sin entender a suya prencipal función: a comunicación humana. Ista posición funcionalista metería a la lingüistica en o puesto d'o social. Asinas, fan més important a pragmatica, o cambio y a variación lingüistica.

D'istas dos grans creyencias filosoficas y d'as suyas mezclas, naixerán quasi todas as escuelas d'a lingüistica moderna. Tanto o mentalismo como o empirismo quieren esplanicar a naturaleza d'o luengache, miran a esplanicación, no sólo a descripción d'os tarabidaus lingüisticos. Ista ye a fin d'a lingüistica.

Lingüista ye una presona que s'adedica a la investigación lingüistica. Una presona que parla bellas luengas ye un poliglota

A lingüistica estudeya totz os aspectos d'a luenga y incluye sozcampos como:

Estudio teorico d'o luengache que s'ocupa de metodos d'investigación y de questions comuns a las luengas.

Pendendo d'o enfoque escolástico, os componens d'analis cambeyan. Per eixemplo: t'a escuela formalista son diferents que t'a escuela funcionalista, per tanto no totz istos components son estudiaus per as dos teorías, sino que la una en estudia bells, y l'atra belatros: 

Estudeyo d'os fonemas prenunciaus per una comunidat de parlants. 

Estudio d'a realización alofonica individual de ditos fonemas. Os alofonos son sonius d'o parlache, realizacions esferents d'un mesmo fonema.

Estudeyo d'o significau d'as parolas.

Estudeyo d'o tarabidau d'o luengache.

Estudeyo d'o tarabidau interno d'as parolas.

Estudeyo d'o modo con que se fa servir o luengache en bellas situgacions que pueden modificar a interpretación d'o mensache.

Se veiga tamién Lexicolochía

Estudeyo interdisciplinario dentre a lingüistica y a informatica que s'ocupa d'o desembolique de models d'o luengache per l'uso d'a computadora.

Organización tipo árbol d'a relación chenetica que tienen esferens luengas y esferens familias de luengas.

Listau per orden alfabetico de bells países an que bi ha vinclos a la descripción de diferents luengas parladas en cada país.

Luengas d'o mundo organizadas per orden alfabetico en relación con os continents an se parlan ditas luengas.

Listau de luengas d'o mundo organizau alfabeticament en relación con os suyos respectivos acronimos en o estándar ISO 639.




#Article 41: Luengache (213 words)


O luengache ye a capacidat d'o ser human ta comunicar-se per meyo d'un sistema de signos u luenga ta ixo. No debe trafucar-se con luenga, que ye a representación de dita capacidat.

Os luengaches son, esplanicaus d'una traza fázil, encara que reducindo a suya importancia t'a formación d'o nuestro mundo, trazas de representar cosas.

A mayoría d'as vegadas o termino quiere dicir o luengache que os humans fan servir ta comunicar-se, ye dicir, as luengas naturals. Ya siga luengache parlau, luengache de signos u o emplegau en a literatura.

O luengache natural incluye todas as comunicacions animals, mesmo o luengache humán. En as matematicas y en a informatica, per eixemplo, os luengaches artificials son clamaus luengaches formals (incluindo luengaches de programación). Manimenos, o luengache human tien un caracteristica que no puede ser trobada en os luengaches de programación: a diversidat.

D'o estudio d'os luengaches naixe a sciencia clamada lingüistica, asinas como a filolochía.

Atros conceptos importants son:

Lista de familias de luengas

Una útil lista de 4.000 luengas y dialectos (agrupaus seguntes a suya relación) con os numeros de l'un a lo diez en cadaguna, puede ser trobada en Mark Rosenfelder's Metaverse ((en anglés).

Se puede trobar una lista quasi completa de todas as luengas, localizacions, población, y afiliación chenetica en  (en anglés).




#Article 42: Ferdinand de Saussure (150 words)


Ferdinand de Saussure (Chinevra, 26 de noviembre de 1857 - † Chinevra, 22 de febrero de 1913) estió un  lingüista suizo.

Saussure ye o creyador d'a Lingüistica moderna. S'adedicó a l'estudio d'o indo-europeu y publicó a los 21 anyos Memoria sobre o sistema primitivo de vocals en as luengas indo-europeas con tal rigor y metodo (gramatica comparada) que contina fendo-se servir.

Dimpués de treballar como profesor en una escuela superior en a ciudat de París diez anyos. Estió nombrau profesor de gramatica comparada en a Universidat de Chinevra preocupau per os problemas d'o luengache. Fruito de tot ixo ye a publicación en 1915 d'o Curso de Lingüistica Cheneral, una tuca en a historia d'a lingüistica recopilau dimpués d'a suya muerte per os suyos alumnos Charles Bally y Albert Sechehaye basau en as notas d'a suya catedra que heban preso els mesmos y feito dimpués d'un treballo de sintesi y estructuración.




#Article 43: Literatura en aragonés (1155 words)


A luenga aragonesa u aragonés - tamién clamata navarro-aragonesa en a suya etapa medieval - no ha tenito, a lo largo d'a suya historia, o prestichio literario que tienen as atras luengas romances d'a Peninsula Iberica. 

As Glosas Emilianenses (sieglo XI) son o primer testimonio escrito en lenguas aragonesa y vasca. Isto ye conoixito dende que se descubrioron, encara que a sobén se diga que son castellanas. También se diz a sobén que s'escribioron en o sieglo X, pero en verdat pareix que datan de metat d'o sieglo XI. L'aragonesidat d'iste texto s'alazeta en l'analís lingüistico, que muestra muitos rasgos aragoneses como: l'articlo o, a; a diftongación duenno, nuestro, sieculo, get (ye); elementos lexicos como a honore, aiutorio, etc. 

Dende o sieglo XI quasi totz os documentos aragoneses s'escribioron en un latín medieval pleno de trazas romances, pero cal esperar a segunda metat d'o sieglo XIII pa que se cheneralizase o emplego de l'aragonés en os documentos, calendata más tardana que en Castiella u Occitania. D'o sieglo XIII i hai muitas obras escritas en un mezclallo d'aragonés y castellano, Razón feita d'amor, Lo Libre dels Tres Reys d'Orient u a Vida de Santa María Egipciaca. S'ha conservato bell resto d'a epica aragonesa, por eixemplo o Cantar d'a Campana de Uesca, prosificau en dentro d'un texto historico. As obras en prosa amuestran millor l'aragonés medieval: os Diez Mandamientos, manual de confesión escrito en o mismo libro que a Razón feita d'amor; as versions romances d'os Fueros d'Aragón; os primers eixemplos de textos d'historia en aragonés, como o Liber Regum.

En o sieglo XIV espunta a personalidat de Johan Ferrández d'Heredia, Gran Mayestre d'o Espital, que empentó una gran fayena de traducción y compilación d'obras enta l'aragonés en o taller d'Avinyón, y que fació un poder pa que ista lengua esdevenise una lengua de cultura. Otras personas d'o rolde d'a monarquía, como Johan de Balbastro u Johan de Tudela también facioron traduccions enta l'aragonés, por un regular con o refirme d'os reis; por eixemplo se tradució o Ceremonial de Consagración y Coronación d'os reis d'Aragón, a Cronica de Sant Chuan d'a Penya, o Libro del Trasoro, o Libro de Marabillas d'o Mundo, ecetra. Se puede decir que a segunda metat d'o sieglo XIV estió a etapa d'oro de l'aragonés medieval.

En o sieglo XV os reis d'Aragón yeran d'a dinastía castellana d'os Trastamara. No bi ha una relación directa entre a castellanización d'Aragón y a venita d'os Trastamara, que etnolingüisticament yeran castellans. O primer rei d'esta dinastía Ferrando d'Antequera fació o suyo primer discurso en aragonés, con o que no cambeó res en o uso de l'aragonés como luenga oficial y de cultura.

Pero Alifonso V lo Magnanimo s'expresaba siempre en castellán. Quan Alifonso V lo Magnanimo fació que a suya cort estase en Nápols, o castellán yera chunto con o catalán y l'italián un d'os principals idiomas presents como luenga de cultura en a suya cort. Encomenzó un proceso en o que o castellán fue sustituindo poquet a poquet a l'aragonés como lengua de cultura en Aragón. 

Este proceso de castellanización que remató a la fin d'o sieglo XV quan por unir-se as Coronas de Castiella y Aragón a clase dirichent aragonesa gravitase més enta Castiella y fuese abandonato l'uso de l'aragonés como luenga oficial y de cultura. A scripta aragonesa se descomposó en pocas decadas. D'o sieglo XV, no'n conservamos guaires textos literarios en aragonés: un poema de Eximén Aznariz, una replega de refrans dita Romancea Porverbiorum, y bells poemetas dispersos en os protocolos notarials de tot Aragón.

Dende o siglo XV se desembolica una singularidat d'a literatura d'ista lengua: a literatura alchamiada (escrita con alfabeto arabico), en do os rasgos de l'aragonés soportoron a influencia castellana dica a suya desaparición en 1610.

O castellano ye de 1500 enta acá a principal lengua de cultura en Aragón: muitos aragoneses han destacau escribindo en ixa lengua, y en o sieglo XVII os chirmanos Argensola (Bartolomé y Lupercio) deciban que heban d'ir enta Castiella a amostrar-les o castellano. A lengua aragonesa, que esdevinió una luenga familiar y rural, y por cada día más arrinconada en o Pirineu, prendrá enta debán un caracter firme popular. 

O sieglo XVI ye de foscor: no queda cosa escrita en aragonés, fueras de l'alchamia. 

En o sieglo XVII apareixerán bells escritors que farán servir ista lengua popular pa caracterizar a personaches rurals u populars: por eixemplo l'abadesa de Casbas, Ana Abarca de Bolea, que usará l'aragonés d'o Semontano en bells poemas. En un concurso literario celebrau en Uesca en 1650 s'i presentoron tres poemas en aragonés de Matías Pradas, Isabel de Rodas y Fileno, montañés. 

D'o sieglo XVIII son os primers textos conservaus de pastoradas, en do o repatán, pastor basto, charrará a sobén en aragonés.

Os sieglos XIX y XX veyerán un cierto renaixer d'a literatura aragonesa, si bien a suya mena d'idioma minorizato y faltau d'una seriosa referencia estándar fará que los escritors traten os suyos temas, a ormino localistas, en a suya mesma variedat dialectal d'o aragonés. Asinas, en 1844 apareixe en aragonés d'Almudévar a novela Vida de Pedro Saputo, de Braulio Foz. Ya en o sieglo XX destacan: en fabla chesa, as comedia costumbristas de Domingo Miral y a poesía de Veremundo Méndez Coarasa; en ribagorzano de Graus (grausino), os escritos populars de Tonón de Baldomera; en ribagorzano de Estadilla (estadillano), os versos de Cleto Torrodellas y a obra de Cleto José Torrodellas Mur (Pablo Recio); en aragonés d'o Semontano, os relatos costumbristas de Pedro Arnal Cavero, asinas como la popular novela de Juana Coscujuela, A Lueca, historia d'una moceta d'o Semontano. 

As anyadas posteriors a la dictadura suponen una revitalización d'a literatura aragonesa, que agora presigue un modelo más estandarizato u supradialectal. Muitos estudio filolóchicos dencima las diversas fablas aragonesas aduyarán a afillar una visión conchunta d'o idioma. 1977 será l'anyada d'a primera gramatica escrita d'o aragonés, a cargo de Francho Nagore. En 1972, Ánchel Conte publica lo poemario No deixez morir a mía boz. Eduardo Vicente de Vera publica Garba y augua (1976) y Do s'amorta l'alba, 1977. Anyadas dimpués, creixe o numero d'autors en lo que se clamará aragonés literario u común (Francho Rodés, Chusé Inazio Nabarro, Miguel Santolaria, Fernando Romanos, Chusé Raul Usón, Josep Carles Laínez, Carlos Diest, Óscar Latas, Roberto Cortés Alonso, Ana Giménez, Carmina Paraíso Santolaria,...) por oposición a lo aragonés local u dialectal, que tamién se sigue cultivando en obras como las de Nieus Luzía Dueso u Quino Villa, en dialecto de Chistau u chistabín, Rosario Ustáriz, Mariví Nicolás u Pepe Lera en cheso, Ricardo Mur, Chusé María Satué y Maximo Palacio en l'aragonés de l'Alto Galligo, Chuana Coscujuela en semontanés u las de Chusé María Ferrer, Ana Tena, Toni Collada, Pablo Recio, Elena Chazal u Carmen Castán en ribagorzano. Asinas mesmo creixerá en istas anyadas o numero de premios literarios que fomentan a creatividat literaria, como el Premio literario Villa de Sietemo u o Premio de Relatos Luis del Val.




#Article 44: Informatica (144 words)


A Informatica ye a sciencia d'o tractamiento automático d'a información con un computador (clamato amás ordinador u computador).

Dentre as fainas mes populars que ha facilitau ista tecnolochía, se i troban: elaborar documentos, ninviar y recullir correu electronico, debuixar, creyar efectos visuals y sentius, maquetación de folletos y libretz, triballar con a información contable en una empresa, ascuitar musica, controlar procesos industrials y chugar.

Informática ye una parola que viene d'o frances informatique, formau alavez per a conchunción d'as parolas information y automatique, ta fer-nos parar cuenta d'a automatización de la información que se logra con os sistemas de computacion. Ista parola se usa mayorment en Espanya y Aragón. Computación se usa principalment en America, y viene de computo (o calculo).

A informatica ye un gran campo an se troban os fundamentos teoricos, o disenyo, a programación y lo uso d'os computadors (ordinadors).

  2. 




#Article 45: Cheografía (298 words)


A cheografía ye a sciencia que tien por obchecto l'estudio d'a superficie terrestre y a distribución espacial y as relacions reciprocas d'os fenoméns fisicos, biolochicos y socials que se i manifiestan.

En un sentiu clasico a Cheografía ye a descripción d'a Tierra, pero hue en día, antimás de describir, a Cheografía tracta d'explicar. Se considera a la Cheografía como una sciencia que aglutina a todas as demás sciencias, tanto naturals como socials, dend'a Historia dic'as Matematicas. L'obchecto d'estudio d'a Cheografía ye l'espacio; ista estudia os modos d'organización d'o superficie terrestre, a distribución d'os elementos que composan l'anvista , as suyas formas, as suyas poblacions ... Antimás, estableixe una dialectica entre l'explicación y a descripción de l'anvista ; y entre o metodo inductivo y o deductivo. Istos elementos han de ser esleitos, trigatos, ordenatos, chuzgatos y presentatos. L'analís leva a lo cheografo a replecar os modos d'organización d'o superficie terrestre.

Os prencipals campos que estudia a Cheografía y as suyas prencipals sciencias auxiliars son :

En Cheografía matematica s'estudia: 

   

Naturalment os metodos de l'Historia apareixen en totas estas brancas dic'o punto de que s'ha arribato a fablar de Cheografía cultural, asinas como os estadisticos y matematicos. Tamién s'emplegan metodos d'Astronomía y Cheodesia ta realizar os mapas(Cartografía), asinas como a determinación de codigos de sinyals que aduyen a interpretar-los.

Antiparti la Cheografía puede estudiar-se de forma cheneral u concretada en una comarca, rechión u país concreto. Se charra asinas de Cheografía cheneral y Cheografía rechional que ye a que se ocupa de l'aplicación d'as analises cheograficas a países concretos .

A cheografía puede considerar-se una sciencia transversal que fa emplego de metodos y tecnicas d'atras sciencias socials y naturals. L'anterior no debe de causar barafundio con respective a l'obchecto d'estudio d'a Cheografía. Este obchecto ye o paisache.

Categoría principal: .




#Article 46: Esporte (259 words)


Lesporte ye una actividat fisica en que se siguen un conchunto de reglas u de costumbres, y que se fa a ormino con un afán competitivo. En cheneral, o termin fa referencia a actividatz an que a capacidat fisica d'o esportista determina de manera unica u prencipal o resultau (ganar u perder). Manimenos, tamién se fa servir ta referir-se a actividatz an que atras capacidatz externas como a calidat de l'equipamiento u l'agudeza mental, no ligatas dreitament a o fisico d'o esportista, son factors decisivos. Ixe ye o caso, por eixemplo, d'os esportes mentals u os esportes de motor. Os esportes son una entretenedera ta qui los practica y tamién ta qui los veye, u puedes estar un treballo ta vivir d'ixo (esporte profesional), como ye o caso d'os futbolers profesionals. 

Anque os termins esporte y actividat fisica gosan trafucar-sen, a diferencia ye en que o primero implica un caracter competitivo que no cal en o segundo.

Os esportes pueden estar claseficatos de muitas formas. Bells d'os mes basicos destinguen os esportes individuals y os esportes d'equipe, seguntes os accesorios ta practicarlos (de pilota, de raqueta, de luita, de patins, etc.), un atra forma ye o sitio a on es practican (de nieu, d'interior, a l'aire libre, etc.).

Tamién pueden estar claseficatos seguntes a dedicación d'os practicants (profesionals o amaters), o d'os espectadors (esportes minoritaris i esportes de masas).

Atra claseficación muito estendillata ye seguntes a suya relacion con os Chuegos Olimpicos pudiendo estar esportes olimpicos, esportes olimpicos d´hibierno, esportes olimpicos de verano, antigos esportes olimpicos y no olimpicos.




#Article 47: Francho Nagore (521 words)


Francho Chabier Nagore Laín (Zaragoza, 1951), doctor en Filolochía Romanica, ye un filologo aragonés y profesor titular de Luenga Espanyola en a Universidat de Zaragoza, en o suyo campus de Uesca, a ciudat a on ye fincato. Ye uno d'os responsables d'o renaiximiento y reconoiximiento actual de l'aragonés y uno d'os primers escritors en fer creyación literaria en un aragonés común. Ye miembro, dende a suya creación en octubre de 2011 y a propuesta d'a Universidat de Zaragoza d'o Consello Superior d'as Luengas d'Aragón.

En 1977 realizó una tesina sobre o pandicuto (dialecto d'a luenga aragonesa propio d'a val de Tena - Pandicosa), concluyindo que existe una luenga esferenciata d'o castellano en l'Alto Aragón, con granizas semellanzas gramaticals entre os suyos dialectos que quedan esparditos en o territorio altoaragonés. Ista luenga recibe o nombre d'aragonés, como continación que ye d'a luenga aragonesa medieval. 

A suya tesi doctoral versó sobre a «Crónica de San Juan de la Peña» (Cronica de Sant Chuan d'a Penya), publicato dimpués como «El aragonés del siglo XIV según el texto de la Crónica de San Juan de la Peña» (2003).

Ya en 1977 Nagore publicará a suya «Gramática de la lengua aragonesa», y dimpués os estudios «A bida, a obra y a fabla de Cleto Torrodellas» (1981), «El aragonés de Panticosa: Gramática» (1986), «Replega de textos en aragonés dialeutal d'o sieglo XX» (1987), «Fuens lesicograficas de l'Aragonés. Catálogo de repertorios lesicograficos aragoneses dende o sieglo XVII dica 1998» (1998), «Os territorios lingüísticos en Aragón» (2001), «El aragonés del siglo XIV» (2003), entre atros, amás de bellas obras literarias, más que más de poesía, en aragonés con as que logró os premios «Veremundo Méndez» de poesía, en 1970 e 1973 u l'«Altoaragón» de narración en 1970.  Editor de autors populars en aragonés, como Chusé Gracia u Cleto Torrodellas.

Ye autor d'una cinquantena d'articlos scientificos publicatos arredol de l'aragonés (gramatica, dialectolochía, sociolingüistica, aragonés medieval, etc.).

Como poeta cal citar os libros de poemas Sospiros de l'aire (1971), Cutiano agüerro (1977) (o poema Isto ye por o que luitamos ye mosicato por o grupo Prau (grupo)), Purnas en a zenisa (1984), Baxo a molsa (1999), Astí bi son (2018) e Os zeños d'a tardada 2019.

Cal destacar tamién o suyo relato curto As coplas d'o ferrero ganador d'o premio de Relatos Luis del Val en 2014. 

Estió un d'os fundadors d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, asociación de caracter cultural, d'a quala ye estato o president dende 1978 dica l'anyo 2004.  Tamién presidió o I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés, organizato por o Consello d'a Fabla y atras asociacions en 1987, en o que se consensuoron e aproboron unas normas ortograficas d'uso en totas as variedatz de l'aragonés, antimás de en a koiné. Ye o president d'o Consello Asesor de l'Aragonés d'o Consello d'a Fabla Aragonesa y l'enfilador d'a revista scientifica Luenga e fablas. Ye tamién Vicedirector d'o Instituto de Estudios Altoaragoneses y vicepresident d'a A.I.D.L.C.M.(l'Association Internationale pour la Défense des Langues et des Cultures Menacées). En l'anyada 2005 recibió a medalla d'oro de Santa Isabel de Portugal d'a Deputación Provincial de Zaragoza como reconoixedura d'o suyo treballo por Aragón.




#Article 48: Luengas araucanas (137 words)


As luengas araucanas son parlatas per os mapuche en o Sud d'America d'o Sud (en a parte central de Chile y centro-occidental d'Archentina) per quasi meyo millón de presonas. 

Iste grupo u familia ye formato en l'actualidat que per dos luengas:

A mayoría de lingüistas, manimenos, considera o huiliche una variedat meridional d'o mapudungun, con grans diverchencias respective a lo mapudungun central u cheneral. O mapudungun ye asinas visto como una luenga aislata. 

A filiación d'as luengas araucanas no ye pas clara, anque lingüistas como Englert u Tovar la sitúan en o grupo andino d'as luengas amerindias d'America d'o Sud, emparentatas de luent con as luengas quechuas y aymara; belaltras clasificacions encara més especificas sitúan as luengas araucanas como subfamilia d'una familia araucano-chon que perteneixerba a lo debantdito grupo andino. Poderba, pues, no tratar-se d'una familia aislata.




#Article 49: Chusé Inazio Nabarro (384 words)


Chusé Inazio Nabarro García (naixito de Taust, Cinco Villas, o 30 de noviembre de  1962) ye un filologo aragonés, licenciato en Filolochía Hispanica por a Universidat de Zaragoza y miembro d'o Consello Asesor de l'Aragonés y actualment president d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. 

Tamién ye escritor en aragonés y d'a  suya ampla obra cal destacar os poemarios O mirallo de chelo de 1985, En esfensa d'as tabiernas e atros poemas de 1998, Sonetos d'amor e guambra de 2001 y as novelas Reloch de pocha de 2006 y Mesaches de 2012, as dos Premio ciudat de Balbastro, a mas a mas de Astí en do l'aire sofla ta sobater as fuellas d'os árbols que fue Premio Arnal Cavero de 1989 y Pexes e Paxaros  ganadora d'o Premio de Relatos Luis del Val de 2011. En 2016 obtenió o premio Pedro Lafuente en aragonés, en a categoría de narración curta, por o suyo treballo Fuellas d'Abisinia.

Treballa como profesor de luenga castellana en un instituto en Uesca.

Ye autor tamién d'as novelas:

Ye autor tamién d'una serie de textos breus publicatos en libros colectivos: Prebatina d'una falordia sin de fadas ni nanez (en III premio literario Val d'Echo, 1984), A lifara (en I premio literario Bal de Xalón, 1988), Cartas dende Cuba (en IV Premio Villa de Sietemo, 1997), Triptico de os tiempos de a postema (en Nuei de tiedas, 1999), Con as fuellas contatas como as balas (en Desde aquí, 1999), Renaximiento (en Zaragoza, de la Z a la A, 2003), Os cuatre cantos de o cuculo (en La torre de papel, 2003), Cans e cochins (en Branquil d'a Cerdanya, 2007) u M'estimarba más no fer-lo (en Capiscol, 2008).

Beluns d'os suyos articlos lingüisticos son: As rebindicazions lingüísticas en a poesía en aragonés (1989), Sobre la sufijación apreciativa en A Lueca, de Juana Coscujuela (1990), Construzions y chiros con o verbo fer (1999), Biello idioma de loiras e paxarelas, de tu que se fayó? (arredol d'a koiné aragonesa) (2000), El Aragonés residual de Tauste (2003), O rechimen preposizional d'o verbo e altras peculiaridaz sintauticas en a luenga de Acordanzas de San Pelegrín (2004) u O caso de bels femeninos irregulars u poco frecuens en a onomastica aragonesa (2005).

En 2011 recibió o Premio de Relatos Luis del Val por a suya obra Pexes e Paxaros.




#Article 50: Afganistán (3015 words)


Afganistán (oficialment Republica Islamica d'Afganistán, en dari جمهوری اسلامی افغانستان, en paxtu د افغانستان اسلامي جمهوریت ) ye un país y estato (organizato politicament como una republica islamica) d'Asia Central, situata en l'altiplán iraní, en a zona de transición entre l'Himalaya y as rechions d'a mar Caspia. Muga a lo sud y a l'este con Pakistán; a l'ueste con Irán; a lo norte con Turkmenistán, Uzbekistán y Tachiquistán; y a lo nordeste con China, a traviés d'o corredor de Wakhan. Ye asinas un país interior, que no poseye acceso a la mar.

A suya capital ye Kabul. Tamién son ciudatz importants (mas de 200.000 habitants): Kandahar, Mazar-e Sharif, Herat y Jalalabad. Afganistán ye un d'os países más pobres d'o mundo.

Tien una población ye de 32.564.342 habitants (estimación de 2015), en una superficie de 652.864 km², con una densidat de población de 43,5 hab/km².

Dende meyatos d'os anyos 1970 o país se troba en un estato de guerra quasi constant, en primeras con a invasión sovietica d'Afganistán y dimpués con a intervención d'os países occidentals contra la guerrilla d'os talibans que heba redotato a la Unión Sovietica y heba imposato un rechimen politico islamico basato en a sharia.

En l'antigüidat, o territorio de l'actual Afganistán feba parti d'o Imperio Persa aquemenida (500-330 aC), que se dividiba en diversas satrapías (Bactria, Drangiana, Aracosia y Aria). Entre o 330 aC y o 327 aC Aleixandre lo Gran establió, por conquiesta, a parti oriental d'o suyo imperio en ista rechión. Istos territorios perteneixioron dimpués a lo reino seleucida, a lo reino griego de Bactria, y en parti, a lo imperio indián d'Asoka, a los scitas o saka, a lo reino Kusán, a los persas sasanidas, a los hunnos kidaritas y heftalitas, y tornó a estar baixo lo dominio sasanida dica la conquiesta arabe (Herat fue conquiesta por os arabes en l'anyo 651).

A incorporación d'Afganistán a l'islam, estió lenta y tardana. Se produció dende Sistán enta Ghazni y Kabul. Afganistán, chunto a Punchab, constituyó lo centro d'o Estato irano-islamico entre 997-1187. Se construyoron importants mezquitas y palacios fortificatos baixo a dinastía gazneví, os guridas (arredol de 1200), a dinastía d'os Kart (epoca mongola, sieglos XIII y XIV) y a cort de Husayn Bayqara (1469-1506).

Baixo los sefevidas, a partir de 1502, o país prenió lo xiismo, mientres una gran mayoría d'a población se manteneba sunnita. A ruptura con Persia se feba evident. En os sieglos XVI y XVII, Afganistán se dividió entre o imperio mogol y Persia. L'afganés Nadir (1736-1747), dimpués d'a redota d'os sefevidas, s'incorporó Persia, unión que duró dica o suyo asasinato. En 1747 Ahmad Shah Durrani fue esleito emir, y dica l'inte d'a suya muerte en l'anyo 1773 dominó lo Penchab y Delhi, en a India, territorios que os suyos succesors no podioron mantener. Manimenos Afganistán se mantenió como Estato y, de feito, o suyo nombre proviene d'ista epoca.

As tensions entre o Imperio ruso y o Imperio britanico amanixioron en a redolada en o sieglo XIX, y a partir de 1837 principió a influencia britanica sobre o país. A la fin, Rusia y Anglaterra guarancioron a independencia d'Afganistán en l'anyo 1907, feito que no se consolidó dica o 19 d'agosto de 1919, una vegata que heba rematato la Tercera Guerra Anglo-afganesa.

O país estió neutral mientres a Segunda guerra mundial, y en l'anyo 1946 s'establió, en o río Amu Daria, a muga con a Unión Sovietica. O intento de creyar un Pakhtunistan (unión d'as poblacions de luenga paxtu de l'este d'Afganistán y as de l'ueste de Pakistán) fació que se crebasen as relacions diplomaticas entre os dos países (1961-1963).

En l'anyo 1973, un golpe d'Estato remató con a monarquía: Sardar Muhammad Daud Khan proclamó a Republica y asumió lo gubierno. En 1978, unatro golpe d'Estato lebó a lo poder a Abdbul Qadir. O mesmo anyo, Nur Muhammad Taraki, d'ideyolochía comunista, fue nombrato chefe d'Estato por parti d'o consello revolucionario d'as fuerzas armatas y aumentó a dependencia d'o país respective d'a Unión Sovietica. Iste feito li suposó una confrontación ubierta con as guerrillas nacionalistas tradicionals (y tamién islamicas), os muchahidín. En 1979, Hafizulla Amin (d'a facción Khalq y primer menistro) derrocó a Taraki. A Unión Sovietica decidió d'intervenir ta refirmar o gubierno, eliminó Amin y se metió a favor de Babrak Karmal, d'a facción Parcham. A presencia sovietica fació que s'intensificase a luita entre o gubierno y a guerrilla musulmana, y fació exellar a muita población enta Pakistán. En 1986 Karmal fue sustituito por Muhammad Najibullah. En l'anyo 1988, o desgaste d'os sovieticos fació que se sinyasen os alcuerdos de Chinevra entre Afganistán, Pakistán y a URSS, en os que se determinó que as tropas sovieticas se retirasen d'o país.

Dimpués que os afganos forachitasen a las tropas sovieticas, a guerra civil continó entre os partidarios de Burhanuddin Rabbani (o president) y Ahmad Shah Massud (menistro d'Esfensa), y as faccions fiels a Gulbuddin Hekmatiar (ocasionalment refirmato por as guerrillas d'o comandant Dostam). Os intentos de paz negociata por parti d'as Nacions Unitas fracasoron. A la fin, un tercer grupo formato por islamistas radicals sunnitas, os talibans, dominoron dos partis d'o país y en l'anyo 1996 conquerioron a capital. Afganistán fue chusmeso a partir d'allora a una interpretación estrema d'a xara, que deixaba a las mullers en un estatus muit inferior y castigaba tota disidencia con practicas brutals.

Dimpués d'os atentatos de l'11 de setiembre de 2001, Afganistán fue acusato de dar refuchio a Osama bin Laden, cabo d'o rete terrorista fundamentalista islamico al-Qaida, y suposato autor d'os atentatos. En aviento de 2001, as Nacions Unitas autorizoron a creyación d'una coalición internacional, liderata por os nordamericans, que quitó o rechimen talibán y miró d'instaurar un gubierno democratico. Principioron asinas a charrar, baixo a gollata d'a ONU, con liders de diferents etnias ta confegurar o futuro politico d'o país. S'esleyó a lo paxtu Hamed Karzai como chefe d'o Gubierno provisional y se determinoron eleccions ta l'anyo 2004. Os talibans esdevienioron una guerrilla antigubernamental dirichita por o mulá Omar.

En chinero de 2004 s'aprebó una Constitución que define a lo país como una republica islamica que torna la igualdat de dreitos a las mullers y esfensa o respeto a las minorías relichiosas. O resultato d'as esleccions dió la victoria a Karzai, con un 55,4% d'os votos. O retorno d'os refuchiatos d'o rechimen talibán, mas que mas de Pakistan, y a desastrosa situación economica d'o país favoreixioron o cautivo de l'opio y o narcotrafico, que mientres o periodo d'os talibans heba estato prohibito.

A suya situación estratechica se vió reforzata por a sinyatura d'un alcuerdo entre Pakistán, Afganistán y Turkmenistán en l'anyo 2002 ta la construcción d'un olioduto que trescruzarba istos tres países. En 2008, ni os esfuerzos d'a fuerza multinacional ni as accions d'o gubierno de Karzai podioron estabilizar o país, chusmeso dende o mesmo inte d'a conquiesta a una situación de guerra constant.

Afganistán ye un país con una superficie de 647.500 km², que se troba situato en l'altiplán iraní, en a zona de transición entre l'Himalaya y as rechions d'a mar Caspia. Muga a lo sud y a l'este con Pakistán; a l'ueste con Irán; a lo norte con Turkmenistán, Uzbekistán y Tachiquistán; y a lo nordeste con China, a traviés d'o corredor de Wakhan. Ye asinas un país interior, que no poseye acceso a la mar.

A suya orografía ye prou montanyosa (alto u baixo o 75% d'a suya superficie son territorios de montanya), destacando-ne en estar a o canto d'o Himalaya, encara que os suyos ríos no son tot o cabalosos que cabría asperar, en estar una redolada de climatolochía predominantment xuta, a on predomina o clima desertico u o clima semi-desertico. Sindembargo, bi ha vals prou fértils, como a val d'Herat, a o norueste d'o país, con una important densidat de población que contrasta con a resta d'o país.

Cal destacar l'actividat sismica d'o país, en forma de tierratremos que gosan provocar victimas.

A lo norte, en a depresión esteparia de Turquestén se troba o río Amu Daria (500 km), que ye a muga con Turkmenistán, Uzbekistán y o Tachiquistán. A l'este d'o Firuz Kuh, en a muga con Pakistán, as montanyas Sulaiman Ke Pahad que van de norte a sud forman una barrera natural que proteche o país d'as influencias monzonicas. A lo noreste, a gran cordelera de l'Hindu Kush (a segunda cordelera mas alta d'o mundo, a on se troba o mont Noshaq, con os suyos 7.492 metros d'altaria) s'une a l'altiplán d'o Pamir por a rechión de Badakhxán. A l'ueste d'a cuenca d'o río Kabul, a cordelera pierde altaria y se divide en diversas sierras que plegan dica Irán. A lo sud y a l'ueste d'a val d'o Helmand, bi ha o Dast-e Margo, o Sistán y, a l'este, disiertos.

A mayoría d'os ríos (Amu Daria, Morgab, Harirud, Helmand, Arghandab) tienen mayencos fuertes mientres que pueder permaneixer sin cabal en a estación xuta. Son poco fundos y no son navegables pero s'aprofitan ta la producción d'enerchía electrica (centrals hidroelectricas de Pol-e Homri, Sarobi, Naghloo y Mahipar).

Por un regular Afganistán presenta un clima continental acentugato, con hibiernos fredos y veranos calidos, si bien as temperaturas varian prou seguntes l'altaria. As precipitacions son pocas y cayen entre octubre y abril. O verano ye xuto. En o sud y l'este pueden recibir en l'agosto bells repuis d'influencia monzonica provinients d'a India. Por dencima d'os 3.700 m d'altria, mandan as nieus perpetuas.

Afganistán se divide en 34 provincias: Badakhxan (1), Badgis (2), Baghlan (3), Balkh (4), Bamian (5), Daikondi (6), Farah (7), Faryab (8), Ghazni (9), Ghowr (10), Helmand (11), Herat (12), Jowzjan (13), Kabul (14), Kandahar (15), Kāpīsā (16), Hawst (17), Kunar (18), Qonduz (19), Laghman (20), Lawgar (21), Nangarhar (22), Nimruz (23), Nuristán (24), Oruzgan (25), Paktia (26), Paktika (27), Panjshir (28), Parvan (29), Samangan (30), Sar-e Pul (31), Takhar (32), Vardak (33) y Zabol (34).

A capital d'o estato ye Kabul, con una población de 3.120.963 d'habitants en l'anyo 2006. Atras ciutatz importants son Kandahar (401.395 habitants), Mazar-e Sharif (314.915), Herat (278.209), Jalalabad (208.960), Kunduz (166.824), Gazni (149.998), Bamian (131.233), Balh (126.553) y Baglan (111.902), totas ellas famosas por lurs numerosas mezquitas, antigos palacios y atras restas arquitectonicas. Manimenos, istas ciudatz, igual que atros muitos puestos d'o país, han estato prou danyatas en os diferents conflictos belicos escaicitos.

Afganistán ye un país poco poblato y basicament rural (78,1% d'a población). Quasi un 20% d'os habitants son ciudats. Nomás Kabul supera o millón d'habitants. L'alta tasa de natalidat compensa la fuerte tasa de mortalidat produeita principalment por os efectos d'a guerra.

Agganistán presenta una gran diversidat etnica d'influencia irania y turca, resultant d'a suya situación como cruce d'as migracions entre Orient y Occident. A orografía aduya a mantener a heterocheneidat etnica y cultural. A etnia demograficament mas important, que ye tamién a que domina politicament, ye a d'os paixtuns (quasi un 50% d'a población). Presentan una organización de tipo clanico y con fuerte presencia d'o nomadismo. Os tachicos (22%), son agricultors sedentarios y comerciants en as ciudatz; parlan dialectos persas. A población d'orichen mongol (un 12%) parla persa arcaico y habita prencipalment en l'Hindu Kush occidental; un 10% d'a población ye d'orichen turco (turquemans, uzbecos y, en o corredor de Vakhan, kirguizes). A resta son minorías etnicas d'orichen diversos. As luengas oficials son o paixtu y o persa.

As plantas que se troban en Afganistán son pareixitas a las que se puet trobar en o Tíbet y en l'Himalaya, estando tamién pareixitas a las que se pueden trobar en Orient Meyo. As selvas de cedros, pins y d'atras coniferas se pueden trobar en altarias entre 1.800 y 3.000 metros, pero como conseqüencia d'a tala abusiva, en l'anyo 2005 nomás ocupaban que un 1,3% d'a superficie d'o país. En altarias inferiors se troban árbols y arbustos como Corylus avellana (l'avellanera), Pistacia vera (a pistachera), fraixins u chinibro (Juniperus communis). Per baixo d'os 900 metros d'altaria, nomás bi ha que una vechetación esteparia a on i predominan as hierbas y os matullos.

Respective d'os animals que i viven, no son guaire diferents d'os que se pueden trobar en Orient Meyo y a India.  Se i puet trobar Ovis orientalis orientalis, onsos, Capra sibirica, Gazella subgutturosa, lobos, Canis aureus (chacals), Felis silvestris , erizos, dromerarios y o camello de Bactracia entre d'atras especies.

A pobreza d'o país y o estato contino de guerra en que se i vive han tenito fundas repercusions en o medio ambient d'Afganistán.

Asinas, as tierras de pastura se troban en situación de frachilidat por a presión excesiva que i fa la ganadería, que provoca a la vegata problemas con a erosión y que fa que a superficie cultivable mingue u tienga perdugas de calidat. Se suposa que alto u baixo a tercera part d'a superficie que d'antis mas s'adedicaba a l'agricultura ye hue albandonata. A desertificación d'o país avanza, parando cuenta amás que as selvas veyen tamién reducitas as suyas superficies (en iste caso mas que mas por a presión d'o consumo de fusta ta lenya). A necesidat d'alimentos tamién ha feito que siga mayor a presión sobre a fauna salvache, fuent de recursos alimenticios.

Asinas, se considera que alto u baixo 100 especies de mamiferos se troban en periglo d'extinción en o país, como Uncia uncia (a pantera d'as nieus), mesmo que alto u baixo 380 especies d'aus.

En Afganistán no bi ha garra preocupación por os problemas medi-ambientals. As autoridats nacionals y internacionals han signado bells acuerdos sobre as especies en periglo d'extinción, milloras medi-ambientals, y a prohibición d'a realización de prebas nucleyars sin de resultatos favorables ta o medio ambient.

O islam en ye a relichión oficial y mayoritaria, con un 75% de sunnitas y un 24% de xiitas, y tien Mazar-e Sharif como lo principal centro de pelegrinache d'o país. Bi ha minorías hindús, sikhs, parsis y chodigas en as diferents ciudatz.

A economía d'Afganistán tién un baixo desembolique debito a la suya situación de guerra permanent dende zaguerías d'os anyos 1970, a la manca d'un gubierno estable y permanent y a suya distribución d'a sociedat en grupos tribals. A suya economía s'alazeta mas que mas en l'agricultura, que ye o sector a on i treballa a mayor parte d'a población d'o país (arredol d'o 90%). A producción agricola, que se concentra prencipalment en as tierras mas planas d'o norte d'o país, se basa en o cautivo de cerials (trigo, panizo, roz, ordio), fuitos secos, fruitas, tabaco y cotón. Afganistán ye un país muit pobre y tién muita dependencia de l'agricultura y d'a ganadería. Ye un d'os paises con mes producción d'opio (se i concentra o 95% d'a producción mundial) y haixís d'o mundo, producción favoreixita en primeras por a situación politica d'o país y las constants guerras que feban que os contendients amenistasen recursos economicos fácils; antiparte, mientres o gubierno d'os talibans, que creboron qualsiquier vinclo u contacto con o exterior, desapareixioron as pocas infraestructuras de comunicacions y productivas que bi heba en o país. Encara que os Gubiernos y a comunidat internacional luitan contra o suyo cautivo, a dependencia d'os agricultors afganos respective de l'opio ye en contino creiximiento.

Tamién cal destacar, en a suya ganadería, a cría de uellas (especialment d'a uella karakul) que con a suya lana han permitito historicament o desembolique d'una important producción d'artesanía d'alfombras.

Tién grans reservas de recursos naturals como hidrocarburos, carbón, gas natural, y atros recursos naturals procedents d'a meneria como fierro, oro, esmeraldas, cromo, zinc, uranio, y litio anque a suya explotación ye baixa. Os primers en prebar d'explotar os suyos recursos naturals estioron os sovieticos mientres os anyos 1980 pero a situación de guerra fació que s'albandonasen os treballos de prospección y d'explotación. Ye un país con un amplo potencial en enerchía hidroelectrica (a primera central hidroelectrica se i debantó ya en 1932), pero a mayor parte de l'actual producción d'enerchía electrica d'o país se fa a traviés d'o consumo de petrolio u gas natural importatos dende Irán.

Se gosa dividir Afganistán, dende o punto d'anvista economico, en quatre rechions diferents:

Respective d'as comunicacions, o ferrocarril ye quasi inexistent, y as comunicacions se basan en un rete de carreteras d'arredol de 20.000 km, pero que gosan estar muitas vegatas sin asfaltar y que, por ixo, no se pueden fer servir mientres l'hibierno. Nomás bi ha dos aeropuertos en o país, en Kabul (a capital) y en Kandahar.

L'esporte nacional ye o buzkashi, que ye un esporte d'equitación per equipes en un campo de dos kilometros de largaria aproximadament y que tién como obchetivo de portar o boz (una craba sin de cabeza) ta l'extremo d'o campo contrario. Tamién son populars o tent-pegging, o kite fighting y o topay-danda.

Atros esportes populars practicatos son o cricket, a luita, o boxeyo, as artes marcials, o baloncesto, o fútbol, o ciclismo, o tiro con arco, o tiro olimpico y l'atletismo.

Afganistán ha partecipato en os Chuegos Olimpicos de verano en as edicions de 1936, 1992, 1996, 2004 y 2008, aconsiguiendo a suya primera medalla en ista zaguera edición quan Rohullah Nikpai ganó a medalla de bronze en taekwondo en a categoría de 58 kg quan ganó o suyo combate contra l'Espanyol Juan Antonio Ramos, Nikpai aconsiguió atra medalla de bronze tamién en taekwondo pero ista vez en a categoría de 68Kg en os Chuegos de 2012.

No ha partecipato garra vegata en os Chuegos Olimpicos d'hibierno.

O fútbol en Afganistán ye prou popular, ye regulato por Federación de Fútbol de Afganistán creyata en l'anyo 1922, afiliata a la FIFA en 1948 y a l'Asian Football Confederation (AFC) en 1954 estando miembro fundador. A suya selección nacional no partecipó en garra competición internacional dende l'anyo 1984 dica o 2003 por conflictos armatos internos. En l'anyo 2007 chuga por primera vegata a selección femenina, y en l'anyo 2013 a selección masculina aconsiguió ganar o suyo primer trofeo internacional o Campionato de Fútbol de Surasia (SAFF Championship) a mas a mas a Federación estió galardonata con o Premio Chuego Limpio d'a FIFA (FIFA Fair Play Award) por a suya dedicación y a luita ta o desembolique d'o futbol formativo y una liga nacional mientres a situación de guerra d'o país.




#Article 51: Pongo (136 words)


Pongo pygmaeus
Pongo abelii

Pongo ye un chenero de mamiferos aintro d'a orden primates. Se troba clasificato en a familia d'os hominidos, en una sobfamilia propia dita Ponginae. Son grans simios lures masclos plegan a fer 2 metros d'altaria alto u baixo quan s'alzan en piet, y una amplaria de brazos d'enta 3 m. Actualment comprende dos especies, o Pongo pygmaeus u Arangután de Borneo, y o Pongo abellii u Arangután de Sumatra.

A parola arangután bien d'o malayo Orang Hutan, que significa l'hombre d'a selva y ha puesto estar transmesa por o portugués, pos no presenta h- y presenta un grupo consonantico -ng- derivau d'una -n- intervocalica.

Se considera que ye o chenero de primates con una intelichencia mes gran, fendo servir bell intrumento, y contruyindo cada nueit un cado ta dormir, feito d'elementos vechetals.




#Article 52: Ditrysia (235 words)


Superfamilia Hesperioidea:

Superfamilia Papilionoidea:

As paixarelas (tamién paixarellas) u birabolas (en singular, tamién birabolas), (scientificament Ditrysia) son un grupo natural d'insectos adintro d'es lepidopteros. Representan un clado a lo que no han dato categoría taxonomica, pero que incluye arredol d'o 98% d'as especies descritas de Lepidopters. 

Tienen l'aparello vocal modificato que s'ha transformato enta una trompa, y as alas cobiertas d'escametas. En bi ha que son nocturnas y tamién diurnas.

En aragonés bi ha diferents zoonimos pa os integrants d'este clado, pero basicament son variants de bola/boleta y de paixarela pa as familias diurnas y palometa pa as familias nocturnas.

O conchunto de variants bola, boleta, birabolas podrían estar muito antigas y tener conexión con o gallego bolboreta y con o portugués borboleta, que han quiesto relacionar con un hipotetico *BELBELLITA, formato a partir de BELLUS. bolondrina y bolandrina son propias de l'benasqués y compartitas con o catalán ribagorzán d'a redolata de Las Paúls.

O conchunto de variants arredol de paixarela presentan una distribución principalment centro-oriental y son: paharel, paharela, paharella, pasarella, pacharella, pahareta, paxarela, paxarelas, paxarella, paxareta y pasabela. Son claras derivacions d'o latín PASSER como a parola paixaro, y de feito beluna d'estas variats coincide con ciertas denominacions d'aus chicotas y con as laminerías que resultan d'escalfar cierta variedat de panizo. 

En bella variant d'aragonés se solapan os dos tipos de denominación d'as formas diurnas, por eixemplo en chistabín tenemos pasabela y bola.




#Article 53: Albania (1180 words)


Albania (Shqipëria en albanés) ye un país mediterranio d'o sudeste d'Europa. Muga con Montenegro a lo norte, Serbia (Kosovo) a lo noreste, Macedonia d'o Norte a l'este y Grecia a lo sud, tien una costa en a mar Adriana a l'ueste frente a Italia y atra en a mar Chonica a lo sudueste.

A suya población ye de 3.582.205 habitants (2003) en una superficie de 28.748 km², con una densidat de población de 125 hab./km². A capital d'o país ye a ciudat de Tirana, y as ciudatz principals son Durrazo, Elbasan, Vlorë y Shkodër, con una población d'arredol de 100.000 habitants.

A nacionalidat etnica mayoritaria ye l'albanesa. Bi ha minorías arrumanas, macedonianas (en l'este), y griegas (en l'Epiro).

O nombre d'o país en albanés (Shqipëria) significa tierra d'as aligas, y fue adoptato por os albaneses en 1433 con a rebelión contra l'Imperio Otomán dirichita por Gjergj Kastriot (más conoixito como Skanderbeg) porque a bandera de Skanderbeg yera un aliga bicefala, herencio d'o Imperio Bizantín.

O nombre en latín d'o país, Albania, por a suya parte, fa referencia a Albus, por os altos monts de color blanco por a nieu, ye un nombre transferito dende o lugar a on orichinalment yera aplicato, os montes d'o Caucas.

A independencia de facto d'o país plegó en 1912, con a redota d'as tropas de l'Exercito turco en a Primera Guerra Balcanica y a reculada d'o territorio turco dica as puertas d'Istambul. Sindembargo, a suya independencia yera menazata por as potencias d'arredol (o Imperio Austro-Hongaro y Italia) y por os atros países mugants: Serbia, Montenegro y Grecia, interesatos en a suya posición estratechica entre a mar Hadriana y a mar Chonica.

A historia moderna d'Albania encomienza quan ista emerche extrematament subdesembolicata dimpués d'a Primera Guerra Mundial. Ta par d'alavez Albania yera o fogar d'una mica menos d'un millón de presonas dividitas en tres grupos relichiosos y dos grupos socials: aquells que yeran sinyors d'a tierra y esfendeban os suyos dreitos semifeudals, y aquells que no en yeran. Os primers siempre tenioron o control d'os puestos de poder en o centro y sud d'o país; por consiguient, esperaban de mantener os suyos privilechios malas que Albania fuese independient. A mayoría d'a población heba encomenzato a qüestionar a situación. Además, quasi tota l'aristocracia terratenient yera musulmana, asinas como a mayoría d'os oficials y funcionarios publicos entrenatos por l'administración de l'Imperio Otomán. En conseqüencia, a mayoría d'os puestos administrativos de totz os nivels yeran controlatos por os albaneses musulmans.

De 1928 a 1943, Albania estió una monarquía, con dos reis: Ahmed Zogú, autoproclamato rei como Zog I (1928-1939) y Vitor Manuel III, rei d'Italia, dimpués d'a invasión italiana en 1939, dica a redota d'a Italia Faixista en a Segunda Guerra Mundial.

En 1941 s'establió o Partito Comunista d'Albania, que prencipió a suya luita contra os ocupants d'o país: o Tercer Reich alemán y a Italia faixista de Mussolini. Con a retirada d'a Wehrmacht en 1944, o país quedó en mans d'Enver Hoxha, que establió una dictadura comunista. O país dentró en 1955 en o Pacto de Varsovia.

Sindembargo, en 1956 o rechimen d'Hoxha, partidario d'o stalinismo, trencó as suyas relacions con a Unión Sovietica dimpués d'una fuerte critica d'Enver Hoxha ta Nikita Kruschov, y o país s'aproximó a o Gubierno maoísta de China.

En 1985 morió Hoxha, sustituito por Ramiz Alia, quan ya heba prencipiato a glasnost y a perestroika en a Unión Sovietica. Asinas, en 1992 bi habió en o país as primeras eleccions democraticas, que ganó a oposición, encara que a situación politica y economica d'o país no ye buena.

O Gubierno albanés ye partidario de que o país dentre en a OTAN, encara que ista organización internacional encara no ha admeso a o país.

Albania ye un país montanyoso (70% d'o territorio). O pico cimero, o mont Korab, tien una altaria de 2.753 m por dencima d'o nivel d'a mar. 

A resta d'a superficie ye composata por vals y planas arguilatas, escasament aprofitables ta l'agricultura en alternar-sen as inundacions con as epocas de sequera.

O río más important ye o Drini. Con una largaria de 282 km, ye un d'os pocos con un cabal estable tot l'anyo. Os atros ríos, mesmo beluns como lo Semani o lo Vjosa de más de 160 km, son quasi xutos d'estiu.

Albania tien 450 km de costa entre a mar Chonica y a mar Hadriana.

Albania apareixe dividita administrativament en 12 prefecturas (qark, qarku en plural), cadaguna d'as qualas contiene quantos districtos (rrethe).

As 12 prefecturas en que ye dividita Albania son:

Cada una d'as prefecturas dAlbania ye dividita a la suya vez en quantos districtos u rrethe, fendo-ne un total de 36 en tot o país. A capital, Tirana, tien un estatuto especial. Os districtos son:

Dende a suya independencia en 1912, Albania ha sufierto diversas reformas en a suya organización territorial. O cambeyo más significativo se realizó en 1991, quan s'adibioron 10 nuevos distritos a os 26 existents dende l'anterior reforma de 1959. Dende alavez s'han realizato cambeyos menors dica plegar ta la organización territorial actual, de 36 distritos agrupatos en 12 prefecturas.

A Ilesia Ortodoxa Autocefala d'Albania ye una d'as ilesias autocefalas d'a comunión ortodoxa. En 1922, se scindió d'a Ilesia Ortodoxa de Constantinoble, anque a suya independencia no fue reconoixita dica 1937. Estió victima de duras persecucions mientres a epoca comunista, por l'ateísmo d'o rechimen y porque l'uso d'o griego en a liturchia yera veyito como una menaza t'a identidat étnica d'o país por os nacionalismos albaneses.

O documento más antigo d'a literatura albanesa dica agora conoixito ye d'o 8 de noviembre de 1462. Ye una formula de baptismo creyata por o bispe de Durrazo, Pal Engjëlli. Existe amás un diccionario alemán-albanés que fue escrito por Arnold von Harf en 1497, y o libro impreso más viello, o Meshari, escrito en o anyo 1555 por o clerigo catolico Gjon Buzuku.

Bells escritors albaneses son:

O sieglo XIX, o sieglo d'os movimientos nacionals en os Balcans, se troboron os albaneses sin una tradición de unidat desembolicata lo largo d'o país. Teneban una luenga y una cultura común pero bi heba una gran mentalidat rechionalista y individualista dominata por a supremacía d'os clans y sin un desarrollo d'una consciencia nacional y sin un esprito d'espontania rebelión.
 
N'ista historica situación cultural naixió a organización ideyolochica, melitar y literaria clamata Rilindja Kombëtae (Renaiximiento Nacional). Estió inspirata por as ideyas d'o Romanticismo Nacional y alumbramiento, qualos estioron cultivatos entre os circlos intelectuals albaneses, a mayoría emigratos en bells asentamientos en Italia y os más recients en Estambul, Bucarest, Sofía y O Caire.

A musica siempre ha estato un meyo d'expresión nacional ta os albaneses. A musica folclorica estió, en parti, aduyata por o gubierno socialista, que promoveba un festival musical cada cinco anyos en Gjirokastër en o qualo os musicos debeban espresar o suyo refirme a os liders d'o partito. Dimpués d'o socialismo, a Radiotelevisión albanesa creyó en 1995 un festival en Berat que aduyó a continar con as tradicions musicals.

Os mitos albaneses son dividitos en dos grupos: leyendas de metamorfosis y leyendas historicas: Belunas d'as más conoixitas son:




#Article 54: Alcheria (3344 words)


Alcheria (en arabe y alfabeto arabe الجزائر, al-Jazàïr , berber ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ) ye un país d'Africa, en o Maghreb, en o norte d'Africa. Muga a o norte con a mar Mediterrania; a l'este con Tunicia y Libia; a o sud con Nícher y Mali; a o sudueste con Mauritania y o Sahara Occidental; y a l'ueste con Marruecos.

A suya población ye de 32.818.500 habitants (2002) en una superficie de 2.381.740 km², con una densidat de población de 13,3 hab/km². Por a suya superficie ye o mas gran estato d'a mar Mediterrania, o segundo estato mas gran d'Africa y l'onceno de tot o mundo.

A capital y ciudat más poblata d'o país ye Alcher. Atras ciudatz importants son Orán, Constantina y Annaba.

Politicament, dende a suya independencia en 1962 de Francia (dende 1830 estió una colonia d'ixe país) Alcheria ye una Republica democratica, estando o suyo actual President Abdelaziz Bouteflika. O país fa parte d'as Nacions Unitas, d'a Unión Africana, d'a OPEP, y d'a Liga d'Estatos Arabes. Ye un país que se define como de doble cultura y luengas, arabe y berber.

L'actual Alcheria recibe l'herencio de quantas civilizacions que se han succedito en o país, y que li han adhibito influencias d'Europa a traviés d'a mar Mediterrania, d'Africa a traviés d'o disierto d'o Sahara, y d'Orient Meyo. Asinas, estió un territorio que fació parte d'o Imperio román y que, dica o sieglo VIII, estió amplament cristianizato, fendo parte dimpués d'o Califato d'os Omeyas y d'o Imperio otomán (encara que mas que mas formalment), ta esdevenir en primerías d'o sieglo XIX una colonia de Francia dica recuperar a suya independencia a prencipios d'os anyos 1960.

L'actual Alcheria recibe l'herencio de quantas civilizacions que se han succedito en o país, y que li han adhibito influencias d'Europa a traviés d'a mar Mediterrania, d'Africa a traviés d'o disierto d'o Sahara, y d'Orient Meyo.

 
A primer presencia conoixita de l' Homo habilis en Alcheria se troba en o chacimiento arqueolochico d'Aïn El Ahnech, d'o Paleolitico, que antiparte ye o chacimiento mas antigo d'Africa d'o Norte, con 1,5/1,8 millons d'anyadas d'antigüidat. O chacimiento de Tighennif, de 800.000-400.000 anyadas, con presencia d'elementos d'industria litica, contién tamién repuis d'o Homo erectus, os primers repuis humans constatatos.

Arredol de 20.000 aC, o disierto d'o Sahara yera un puesto humido, con plevias, y a on existiba una abundant fauna, estando o chacimiento de Bir el-Ater representant d'ixa epoca. Os suyos habitants practicaban a cazata, encara que o chacimiento plega dica a dita Revolución neolitica, quan apareixió l'agricultura.

Con a cultura capsiense, que dura dende a Revolución neolitica dica 2.000 aC, se produció a primera domesticación d'animals, mas que mas bovidos, capridos y ovidos. Tamién se considera que son os primers habitants d'o país en dixar-nos muestras d'o suyo arte, y seguntes os lingüistas, o suyo luengache ye l'antecesor d'as luengas berbers. En 3000 aC prencipió a escape un proceso de desertización que creyó l'actual disierto d'o Sahara, y tamién plegó a Edat de Fierro (sin que a redolada hese conoixito a Edat de Bronze, como s'escayece en Africa).

Os primers repuis arqueolochicos d'importancia en Alcheria corresponden a os pueblos berbers (numidas), como o mausoleu d'Imedghassen (Medracen en francés) y o mausoleu reyal de Mauritania; son os repuis arquitectonicos mas destacatos, encara que bi'n ha d'atros. Se conoix a existencia en l'actual Alcheria de reinos numidas, con dirichents como Massinissa, estando important a suya Caballería. Istos reinos fuoron aliatos u enemigos indistintament en primeras de Cartago, y dende a expansión d'a Republica de Roma por a mar Mediterrania tamién s'alioron con os romans, combatindo-ie chuntos mientres a Segunda Guerra Punica, encara que istas buenas relacions rematoron con a conquiesta por Roma d'o territorio numida, mientres o sieglo II aC y o sieglo I aC. O proceso remató con a redota en a batalla de Thapsus (46 aC) de Chuba I, que s'heba aliato con Gneu Pompeyo Magno en a suya guerra civil con Chulio César. Encara que se manteneba a ficción d'un reino independient, Numidia no yera en realidat mas que un estato satelite d'o Imperio román, dica que en 40 dC Caligula fació asasinar a Ptolomeu de Mauritania, o zaguer rei numida, y creyó a provincia romana de Mauritania Cesariense.

Mientres o sieglo I prencipió un intenso proceso de romanización, incluyindo-ie a fundación de nuevas ciudatz (u a re-fundación d'antigas ciudatz numidas) y o desembolique de l'agricultura ta suministrar alimentos a Roma, a capital imperial. Os territorios d'o interior continoron estando semi-independients, encara que vinclatos a o territorio román por o comercio, y os romans construyoron un sistema de fortificacions t'a protección d'o territorio que controlaban.

Mientres o sieglo II y tamién en o sieglo III continó o desembolique economico d'a provincia d'a Mauritania Cesariense, que esdevenió una d'as prencipals subministradoras de trigo y cerials a la capital. Tamién se diversificó en una segunda etapa o conchunto d'as exportacions, con cueros, olivas, aceite d'oliva u vin. A meyatos d'o sieglo III plegó a o territorio a nueva relichión d'o Cristianismo, encara que en os anyos 310 se desembolicó una herechía autoctona, o donatismo, que esdevenió una sinyal d'identidat en a revuelta de 313, prencipiando una serie de luitas dica que l'Exercito román albandonó o territorio en 321 por as crisis d'as invasions chermanicas. Continó sindembargo a represión d'o donatismo, y en 409 os donatistas fuoron formalment y legal declaratos como hereches, encara que Sant Agostín d'Hipona prebó de mitigar as condicions d'a represión.

Antiparte, en 429 os vandalos, que s'heban asentato en Hispania (mas que mas en Andalucía), presionatos por os visigodos, trescruzoron o estreito de Chibraltar y plegoron enta o norte d'Africa, tresladando-se dimpués enta l'actual Tunicia, a on establioron un estato independient, o dito Reino vandalo, conducito por Chenserico. En a expansión d'o reino, incorporó a mayor parte d'os territorios que heban feito parte de l'antiga Mauritania Cesariense, dica o suyo esboldregamiento poco dimpués d'a muerte de Chenserico, presionato melitarment por os bizantins. Belisario, o mesmo cheneral bizantín que redotó a os ostrogodos en a peninsula italica, conquirió en os anyos 530 a ciudat de Cartago, a capital d'os vandalos, rematando de raso con o suyo reino. Os bizantins establioron en o territorio magrebín una d'as suyas divisions administrativas, pero tenioron que luitar contra as sublevacions d'os berbers, destacando entre as filas d'istos zaguers a figura d'Antalas. Yabdas, sublevato poco dimpués, se proclamó rei d'os Aurés, una redolada montanyosa en a muga entre Alcheria y Tunicia, y estioron quantos os chicotz estatos d'a redolada que proclamoron a suya independencia, estando alternativament aliatos u enemigos d'os bizantins que controlaban Tunicia seguntes as circunstancias, dica a conquiesta islamica.

En 647 plegan a o Maghreb as tropas islamicas d'os Omeyas, prencipiando asinas a conquiesta d'Alcheria y a suya islamización. Sindembargo, iste proceso tenió a oposición activa de quantos berbers, que s'aliaron en un primer momento con os bizantins, resistindo a suya incorporación a o mundo islamico, plegando mesmo a haber-ie una important emigración u fuchita de bebers enta l'amanata isla de Sicilia. En as succesivas batallas, dica prencipios d'o sieglo VIII, destacoron reis bebers como o rei Koceila u a reina Kahena, que redotoron quantas vegatas a los exercitos islamicos conquistadors. Sindembargo, dende a muerte d'ista zaguera, se produció un fenomeno de conversión masiva de berbers a l'Islam, adoptando mesmo a luenga arabe. Por ixo en 711, quan os musulmans atacoron a o Reino visigodo de Toledo en a peninsula iberica, una part important d'os suyos exercitos yeran formatos por berbers, incluyindo-ie o suyo chefe, Tariq ibn Ziyad (qui dió o suyo nombre a Chibraltar, Djebel Tarik). Tamién se produció una chicota inmigración d'arabes, encara que mas que mas en a redolada de Kairouan (y tamién en Táncher, en Marruecos).

Alcheria se divide en 48 provincias (wilayas), 553 districtos (daïras) y 1,541 municipios (baladiyahs). Cada provincia, districto, y municipio tien o nombre d'a suya capital, que ye por un regular a ciudat mas gran.

D'alcuerdo con a constitución d'Alcheria, una provincia ye una colectividat territorial que tien bellas libertatz economicas.

L'Asambleya popular provincial ye a entidat politica que gubierna a provincia y tien un president, qui ye trigato por os miembros de l'asambleya. Istos s'esliyen por sufrachio universal cada cinco anyos. O Wāli (Prefecto u gubernador) diriche cada provincia. Ista persona ye esleyita por o president d'Archelia.

As divisions administrativas han cambeato quantas vegatas dende a independencia. Quan s'introducen nuevas provincias, os numeros d'as antigas provincias se mantienen, encara que no sían en orden alfabetico. As provincias con a numeración oficial son actualment (dende 1983):

Alcheria se troba prencipalment situata entre as latitutz 19° y 37°N (una chicota aria ye a o norte d'o 37°), y lonchitutz 11°U y 12°E. A mayoria d'a suya costa ye montayosa y bi ha bells puertos natuarals. L'aria situata entre a mar y l'Atlas Telliano ye fértil. A o sud de l'Atlas Telliano se troba un paisache d'estepa, que remata en l'Atlas Sahariano; mas enta o sud se troba o disierto d'o Sahara.

O macizo d'Ahaggar (en arabe جبال هقار), tamién conoixito como Hoggar, ye una rechión montanyosa en o centro d'o Sahara, a o sud d'Alcheria. Se troba a bells 1500 km a o sud d'a capital, Alcher y chusto a l'ueste de Tamanrasset.

Alchers, Orán, Constantina, Tizi Ouzou y Annaba son as prencipals ciudatz d'Alcheria.

En ista rechión, mesmo d'hibierno, as temperaturas diarias d'o disierto gosan estar calidas. Manimenos, dimpués d'a boca de nueit, l'aire xuto permite una rapeda perduga d'a calor, lo que fa que as nueitz sía fredas. S'han rechistrato grans diferencias entre as temperaturas diurnas y nocturnas.

A mayor temperatura rechistrata oficialment estió de 50.6 °C en In Salah.

As precipitacions son prou abundants en a zona costera de l'Atlas Telliano, con rechistros d'entre 400 y 670 mm anyals, incrementandose a cantidat de precipitacions d'ueste ta este. As precipitacionss son mayore en parti nororiental de Alcheria, a on s'han replegato bells anyos dica 1000 mm.

En o interior as plevias son muito mas escasas. Os vientos dominants que bufan dende l'este y o nordeste en verano cambean d'hibierno, bufando de l'ueste y d'o norte y portiando con ells por un regular un incremento d'as precipitacions dende septiembre dica aviento, un decremento en os zaguers meses d'hibierno y primers de primavera, y una quasi ausencia de plevias en os meses estivals. Alcheria tien tamién ergs, u dunas d'arena entre as montanyas, a on que en verano quan os vientos son cerenyos, as temperaturas pueden plegar a os 43.3 °C.

O sector d'os combustibles fósils ye a columna vertebral d'a economía d'Alcheria, representando alto u baixo un 60% d'os suyos ingresos, un 30% d'o PIB y mas d'un 95% d'os suyos beneficios en exportacions. O estato se troba en o puesto tretze seguntes as suyas reservas de petrolio, tenendo una reserva de 11.800 millons de barrils (1.88×10^9 m³), encara que s'estima que a zifra actual ye incluso mayor. LAdministración d'Información sobre Enerchía d'os Estatos Unitos dio en 2005 o dato de que a reserva de gas natural d'Alcheria yera de 160 billons de pietz cubicos (4.5×10^12 m³), a ueitena mayor d'o mundo. A meya anyal d'o PIB no asociato a hidrocarburos creixió en un 6 por cient entre 2003 y 2007, con un creiximiento total d'o PIB meyo d'o 4.5 por cient en o mesmo periodo debito a la menor producción de petrolio en 2006-07. A deuda externa ha estato virtualment eliminata, y o gubierno ha acumulato grans reservas de diners gracias a o petrolio. A inflacción, a mas baixa d'a rechión, s'ha mantenito estable en un 4 por cient de meya en o periodo 2003-07.

Os indicadors financiers y economicos d'Alcheria han amillorato prou dende a metat d'os anyos 1990, en parti gracias a las reformas politicas refirmatas por o Fundo Monetario Internacional (FMI) y a reestructuración d'a deuda por o Club de París. As finanzas d'Alcheria en 2000 y 2001 se beneficioron d'un incremento d'o precio d'o petrolio y politica fiscal d'o gubierno, aduyó a aumentar prou o superávit comercial, obtener nivels récord en as reservas de divisas foranas y reducir a deuda externa.

Os continos esfuerzos d'o gubierno ta diversificar a economia atrayendo capital nacional y internacional han feito que o sector d'a enerchía haiga tenito exito reducindo una mica as altas tasas de desempleo y amillorando as condicions de vida. En 2001, o gubierno sinyó un tractato d'asociación con a Unión Europea por o que o estato se beneficia en temas d'importacions y exportacions con a Unión. En marzo de 2006, Rusia condonó a deuda de 4.74 mil millons de dólars que Alcheria manteneba dende a era sovietica en una vesita d'o president Vladimir Putin a o país, a primera d'un líder ruso en o zaguer meyo sieglo. Por a suya parti, o president Bouteflika alcordó mercar avions de combate, sistemas d'esfensa anti-aerios y atras armas por un valor de 7.500 millons a o prencipal exportador d'armamento de Rusia, Rosoboronexport.

Alcheria tamién decidió en 2006 pagar a totalidat d'a suya deuda, 8.000 millons de dólars (£4.300 millons), a o Club de París. Isto fació que a deuda externa d'Alcheria fuese de menos de 5.000 millons de dólars en zaguerías de 2006. O Club de París afirmo que iste acto reflecta a recuperación economica d'Alcheria en os zaguers anyos.

Alcheria siempre ha estato conoixita por a fertilidat d'o suyo suelo. Un 25% d'os alcherianos treballan en o sector agricola.

En a epoca d'a Guerra Civil Estatounitense se cautivó una gran cantidat de cotón, pero dende alavez ista industria fue retaculando. En primerías d'o sieglo XX se facioron esfuerzos por fomentar o cautivo d'ista planta. Una chicota cantidat de cotón creixe tamién en os oasis d'o sud d'o país. Bi ha bells cautivos de palmeras chicotas que s'emplegar ta prener-ne as suyas fuellas, ya que tienen fibras prou pareixitas a o pelo d'os caballos. As oliveras (tanto por as olivas como por l'aceite) y o tabaco son atros cautivos importants en a zona.

Mas de 30.000 km² (7.000.000 d'acres) de tierras s'adedican a o cautivo de cerials. L'Atlas Telliano ye a tierra a o mas se fan iste tipo de cautivos. Mientres o periodo de colonización francesa a productividat s'incremento prou debito a la construcción de pozos artesians en muitos districtos que nomas requeriban augua ta fer-los fértils. Entre os cerials os prencipals son o trigo, l'hordio y a cevada. S'exporta una gran variedat de verduras y fruitas, mas que mas productos citricos. Alcheria tamién exporta figos, dátils, esparto, y zuro. Ye o prencipal mercato de cevada d'Africa.

A més gran part d'a población son arabes (por o suyo orichen berbers arabizatos), talment o 80 % u quasi. En Tinduf y a suya redolada os arabes presentan una cultura d'o disierto común con os saharauis y os habitants d'o Sahara Occidental y sud de Marruecos y fuoron denominatos como moros dende o periodo colonial.

Os berbers son arredol d'un 20 % y se dividen en diferents grupos etnicos, os més importants son os kabilenyos, os tuaregs d'o Sahara), y os xagüiya de l'Aurés.

Os andalusís (musulmans orichinarios de l'Al-Andalus medieval) son pocos mils en vicos de ciudatz como Shersell. En as ciudatz costeras tamién bi ha pocos mils arabes con orichens turcos, herencio de tiempos d'o Imperio Otomán. Os chodigos fuyoron d'Alcheria quan declaró a suya independencia, muitos d'ellos yeran sefardís y actualment viven en Francia (por eixemplo os propietarios de FNAC) u en Israel. Encara quedan uns pocos mils de Pietz Negros, colonos europeus de diferents orichens pero afrancesatos totz que vinioron quan a ocupación francesa d'Alcheria.

A luenga oficial d'Alcheria, seguntes a suya constitución de 1963, ye l'arabe. Amás, se reconoixe como luenga nacional o berber en una enmienda d'a constitución d'o 8 de mayo de 2002. O 99% d'os alcherinos tienen como luenga materna a una d'istas dos, estando l'arabe parlato como luenga materna por un 83% d'a población y o berber por un 15%. O francés, encara que no tien un estatus oficial, ye amplament emplegato por o gubierno, o mundo d'a cultura, os medios de comunicación (periodicos) y l'amostranza (s'amostra en a escuela primaria), debito mas que mas a o pasato d'Alcheria como colonia francesa, por lo que puet considerar-se como idioma oficial de facto en Alcheria. O idioma cabilenyo, a mas parlata d'as luengas berbers en o país, s'amostra en a escuela y ye parcialment co-oficial (con bellas restriccions) en partis de Cabilia.

L'arabe coloquial ye a luenga nativa de mas d'o 83% d'a población; d'os que, mas d'un 78% parlan arabe alcherino y alto u baixo un 5% hassaniya L'arabe alcherino ye a luenga segundaria de muitos berbers. Manimenos, en os medios de comunicación y en os actos oficials ye fa servir por un regular l'arabe estándar.

As luengas berbers son parlatas por alto u baixo un 20% d'a población d'Alcheria, mas que mas en a rechión de Cabilia, en os Aurés y en o Sahara (por os tuaregs), y tamién en os arredols d'Alcher, a capital d'o estato. Muito antis de l'arribata d'os fenicios, o berber se parlaba en tot o territorio de l'actual Alchería, como s'ha puesto documentar en inscripcions tifinagh d'ixa epoca. A tamas d'o creiximiento d'o punico, o latín y dimpués, de l'arabe, o berber continó estando a luenga prencipal d'Alcheria en o sieglo XI dimpués d'as invasions d'os Banu Hilal y os Banu Sulaym.

Entre un 28% y un 45% d'os alcherinos parlan un d'os quantos dialectos d'a luenga berber (nombre nativo: tamazight). L'arabe contina estando a unica luenga oficial d'Alcheria, encara que o berber ha estato reconoixito recientment como luenga nacional.

O francés ye luenga forana que mas s'estudea en o país, y a mayoría d'alcherinos pueden entender-lo y parlar-lo, encara que por un regular no lo fan servir en a vida diaria. Dende a independencia, o gubierno ha promocionato una politica d'arabización lingüistica de l'amostranza y a burocracia, feito que ha tenito como resultato a limitación d'o berber y l'arabización de muitos parlants d'ista zaguera luenga. A posición d'o francés en Alcheria por estar una luenga prou important no ha estato tan afectata por a politica d'arabización. De feito muitos cursos, mas que mas os relacionatos con temas scientificos y economicos, d'as universidatz se fan encara en francés. Recientment, as escuelas han prencipiato a meter o francés en o suyo temario ta que ninos l'aprendan dende l'inte en que prencipian a aprender a escribir en arabe clasico. O francés tamién ye prou emplegato en medios de comunicación y negocios. Dimpués d'un debate politico en Alcheria en os anyos 1990, en que se planteyó a sustitución d'o francés por l'anglés en o sistema educativo, o gubierno decidió mantener o francés. L'anglés s'amostra tamién en o primer anyo d'educación secundaria.

O idioma punico, una luenga fenicia, se creye que s'habió de parlar en quantas arias de l'actual estato d'Alcheria. Iste idioma morió en o sieglo VI. Muitas ciudatz d'Alcheria tienen nombres deribatos d'o punico u d'o latín.

A relichión predominant en Archelia ye o islam, con un porcentache d'o 99% de población musulmana.

A mayoría d'os alcherinos practican o sunnismo, fueras de bells 200.000 ibadis en a val de M'zab en a rechión de Ghardaïa.

Bi ha tamién uns 250.000 cristians en o país, incluyindo bells 10.000 catolicos y entre 150.000 y 200.000 protestants evanchelicos (mas que mas pentecostals), seguntes o líder d'a Ilesia Protestant d'Alcheria Mustapha Krim. Bellas fuents afirman que bi ha mas d'un millón de cristians en Alcheria, a mayoría d'ells vivindo en l'aria d'a Cabilia.

Alcheria tenió una important comunidat chodiga dica a decada de 1960. Quasi totz os chodigos emigroron dimpués d'a independencia d'o país, encara que un chicot numero de chodigos continan vivindo en Alcher.

Beluns d'os esportes son praticatos dende l'antigüidat como desafíos, como as cursas de caballos. Actualmente os esportes mes practicatos son o fútbol, l'atletismo, o boxeyo y o ciclismo con bells exitos esportivos continentals. Alcheria bi ha partecipato en os Chuegos Olimpicos dende o anyo 1984 y bi ha ganato 13 medallas estando quatre d'istas d'oro.

Alcheria organiza dos competicions de maratón importants: La Marathon des dunes (o suyo recorrido ye integro por o disierto d'o Sahara) y a Marathon d'Alger.




#Article 55: Alemanya (3781 words)


A Republica Federal d'Alemanya (Bundesrepublik Deutschland  en alemán) ye un estato d'Europa Central. A Republica Federal muga a lo norte con Dinamarca, a mar d'o Norte y a mar Baltica; a l'este con Polonia y la Republica Checa; a lo sud con Austria y Suiza; y a l'ueste con Francia, Luxemburgo, Belchica y los Países Baixos.

Alemanya s'estendilla dende as alteras montanyas d'os Alpes (a tuca más elevata ye o Zugspitze con 2.962 m d'altaria) en o sud, dica as costas d'a mar d'o Norte y d'a mar Baltica. Por meyo, s'estendillan as tierras alteras, bosquizas, d'Alemanya central y as tierras baixas d'Alemanya d'o norte (o punto más baixo ye Neuendorfer/Wilstermarsch, con -3,54 m), travesatas per beluns d'os mayors ríos d'Europa, como o río Elba, o Rin, y lo Danubio.

A suya población ye de 80.767.000 habitants, en una superficie de 357.340,08 km² y una densidat de población de 226 hab/km² (2013).

Mientres a mas gran parti d'a suya historia, Alemanya estió un termin cheografico emplegau ta designar un aria ocupata por diversos estaus. Se convirtió en un estau unito en un periodo de 74 anyadas (1871-1945), pero dimpués d'a Segunda Guerra Mundial tornó a dividir-se en a Republica Federal d'Alemanya (RFA —BRD—, conoixita como Alemanya Occidental) y a Republica Democratica Alemana (RDA —DDR—, conoixita como Alemanya Oriental). O 3 d'octubre de 1990, a RDA y a RFA se reunificoron, asinas que Alemanya tornó a estar una nación unita. Berlín ye a suya capital (dende a reunificación d'Alemanya) y a ciudat más important d'o país. Tamién tienen más d'un millón d'habitants as ciudatz d'Hamburgo y Munich.

Politicament, l'actual Alemanya ye una republica federal parlamentaria, estando l'actual canceller Angela Merkel, y l'actual president Christian Wulff.

A Republica Federal d'Alemanya en l'actualidat ye una potencia economica, miembro d'as Nacions Unitas, a OTAN, y d'o G-8. Alemanya ye a tercera economia mas gran en termins de producto interior bruto nominal, y o esportador mas gran y o segundo importador mas gran de biens. A suya moneda nacional ye l'euro, que sustituyó a o marco alemán.

Debito a la localización cheografica d'Alemanya en o centro d'Europa y a suya historia como rechión no unificata y habitata por destintas tribus y mas tardi por quantos chicotz estaus, o nombre d'Alemanya ha pasau a las destintas luengas d'una u atra forma. En cheneral son tres as formas ta o nombre d'o Estau en as destintas luengas d'o mundo:

O nombre d'a tribu d'os alamans proviene d'o protochermanico Alamanniz que puet tener dos significaus d'a derivación d'o prefixo Al-. Si Al- significa totz, allora o nombre significa totz os hombres, una alusión a lo feito de que a tribu yera una confederación de quantos grupos. Si Al-, d'atra man, proviene d'o latín alius, atros u os atros, allora o nombre significa foranos u hombres estranchers.

Alemanya ye o sieteno país mas gran en superficie d'Europa, y o quatreno d'a Unión Europea. O territorio d'Alemanya tien una superficie total de 357.021 km², d'os qualos 349.223 km² son superficie terrestre y 7.798 son lacos, ríos y atras masas d'augua; i destacan o Laco de Constanza y o Müritz. O punto mas alto se troba en os Alpes, o Zugspitze, de 2.962 m. O territorio ye trescruzau por beluns d'os ríos mas grans d'Europa como lo Rin, o Danubio y l'Elba. A mayor parti d'os ríos d'Alemanya corren enta o norueste y desembocan en a Mar d'o Norte, excepto lo Danubio, que fluye enta l'este. D'atra man, o río más importat ye o Rin. Naixe a lo centro-este de Suiza y fluye enta l'ueste por meyo d'o Laco de Constanza (Bodensee) y dimpués enta o norte dica la Mar d'o Norte.

Debito a la suya localización, Alemanya tien mugas con mas estaus europeus que no pas atro estau d'o continent. Muga a lo norte con Dinamarca, a l'este con Polonia y a Republica Checa, a lo sud con Austria y Suiza y a l'ueste con Francia, Luxemburgo, Belchica y os Países Baixos.

A mayor parti d'Alemanya tien un clima templau; i predomina l'aire humedo d'occident. O clima ye moderau gracias a la Corrient Noratlantica, a sección norte d'a Corrient d'o Golfo. Ista corrient d'augua calienta la Mar d'o Nord. Por tanto, lo clima d'o norueste ye ocianico. A precipitación ye mayor mientres os veranos en ista zona; os hibiernos son mas calurosos que no pas en atras rechions alemanas y os veranos son frescos. A l'este, o clima ye más continental; os hibiernos pueden estar muit fredos y os veranos muit calurosos. O centro y o sud son arias de transición, variando os suyos climas de moderadament oceanico a continental.

A temperatura meya anyal, basada en o periodo normal 1961-1990, ye una meya nacional de 8,2 ° C, as temperaturas meyas mensuals meyas se troban entre −0,5 ° C en chinero y 16,9 ° C en chulio. A precipitación meya anyal ye de 789 mm. A cantidat meya mensual de precipitación ye entre 49 mm en febrero y 85 mm en chunio.

A temperatura mas baixa reconoixida oficialment medida en Alemanya estió de -37,8 ° C; se rechistró en Wolnzach en 1929. A temperatura mas alta dica hue estió de 42,6 ° C y s'aconsiguió o 25 de chulio de 2019 en Lingen (Ems). Manimenos, ista lectura tien contraversia.

O Estau conoixiu hue como Alemanya fue reunificau como estau-nación en l'anyo 1871, con a creyación d'o Imperio Alemán, a on o Reino de Prusia yera o miembro mas gran.

O 28 de chunio de 1914 un terrorista serbio de Bosnia-Herzegovina fa un atentau en Sarajevo en o que muere o prencipe hereu d'o Imperio Austro-hongaro, estando o principio d'un conflicto que encomienzó a primera Guerra Mundial. O Imperio alemán fa parti d'as Potencias Centrals que estioron derrotadas en un d'os conflictos mas sangrientos d'a historia. L' 11 de noviembre bi ha un armisticio con Alemanya, a suya dureza ye citada a sobén como uns d'os factors que facioron que o nazismo s'hese estendillau por o país antís d'a Segunda Guerra Mundial.

Dimpués d'a redota d'o Imperio alemán en a Primera Guerra Mundial se reunió en a ciudat de Weimar l'Asambleya Nacional de Weimar, ta elaborar una nueva Constitución pa Alemanya, a dita Constitución de Weimar, que fue aprebata o 31 de chulio de 1919 y dentró en vigor o l'11 d'agosto d'ixa mesma anyada dimpués d'estar sinyata por o primer president, Friedrich Ebert. Se conoixe a o rechimen politico que establió ista Constitución con o nombre d'a ciudat a on se i reunió l'Asambleya, ye decir, Republica de Weimar.

A Republica de Weimar estió o primer rechimen democratico d'a historia d'Alemanya, encara que mientres a suya existencia bi habió muitas tensions y luitas politicas prevocatas por a extrema dreita, plegando a una situación grieu como conseqüencia d'a Gran Depresión. Quan plegó a o poder Adolf Hitler o 30 de chinero de 1933, no abolió legalment a vichencia d'a Constitución, encara que s'apreboron mesuras que de facto facioron desapareixer a democracia en o país, establindo-ie una dictadura que se conoixe con o nombre de Tercer Reich. Legalment, a Constitución de Weimar no s'abolió dica rematar a Segunda Guerra Mundial.

Dimpués d'a Primera Guerra Mundial, o resentimiento alemán por as condicions que s'imposoron a o país en o Tractau de Versailles, amás d'a crisi economica (crack de 1929) facioron posible que o Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei d'Adolf Hitler plegase ta o poder en 1933, proclamando o dito Tercer Reich, rematando asinas con o periodo democratico que estió a Republica de Weimar y establindo una dictadura basata en o nazismo. Hitler portó a o país enta una militarización y una espansión territorial a costa d'os suyos países vecins, anulando parcialment as clausulas d'o Tractau de Versailles, encara que ista politica remató en una guerra ubierta contra as atras nacions. Antiparte, o rechimen politico nazi fació importants crimens de guerra y crimens contra a Humanidat.

L'1 de setiembre de 1939, a Wehrmacht alemana invadió Polonia, prencipiando asinas a Segunda Guerra Mundial, dica 1945. En os primers anyos d'a guerra, Alemanya con os suyos aliaus, as Potencias de l'Eixe, ocuporon Europa (menos o Reino Unito y a Unión Sovietica), pero dende 1943 a fuerza de l'Exercito Royo y o poderío industrial estatounitense redotoron a o nazismo, rematando con a ocupación d'a capital d'o Reich por as tropas sovieticas en a dita batalla de Berlín y en a rendición d'o país a os Aliaus.

En 1945, dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, Alemanya fue dividida en zonas d'ocupación melitar, pa cada país principal d'os Aliaus: Estatos Unitos, Unión Sovietica, Reino Unito y Francia.

O 29 de mayo de 1949, a Zona d'ocupación melitar estatounitense, a Zona d'ocupación melitar britanica y a Zona d'ocupación melitar francesa s'unioron, ta creyar a Republica Federal Alemana.

En octubre de 1949, a partir d'a Zona d'ocupación melitar sovietica se creyó a Republica Democratica Alemana, con un sistema de preponderancia politica d'o comunismo.

Mientres a Guerra Fría, Alemanya Occidental fació parte d'a OTAN, y a Republica Democratica Alemana, d'o Pacto de Varsovia.

O 9 de noviembre de 1989, as autoridatz d'a Republica Democratica Alemana abrioron a o paso d'os suyos ciutadans o Muro de Berlín, y o 3 d'octubre de 1990 Alemanya Occidental absorbió a l'antiga RDA, pa formar l'actual Alemanya, en un proceso politico adugau por o canciller d'a RFA Helmut Kohl.

Alemanya ye una republica federal, parlamentaria, representativa y democratica. O sistema politico alemán fue establiu en o documento constitucional de 1949 conoixiu como Grundgesetz (Lei Basica). As enmiendas a la Lei Basica requieren d'una mayoría de dos-tercios d'as dos cambras d'o Parlamento, encara que os articlos que guarancian os dreitos fundamentals, o Estau democratico y o dreto a resistir os intentos por revocar a constitución son validos a perpetuidat y no pueden estar enmendaus. A Lei Basica se conservó en efecto, con enmiendas menors, dimpués d'a Reunificación alemana de 1990, a tamás d'a intención de bells politicos de reemplazar-la por una constitución.

O canceller, Kanzler en alemán, ye o chefe d'o gubierno y diriche o poder executivo, con un papel similar a o d'un primer menistro u president d'o gubierno.

O poder lechislativo recaye sobre o Parlamento, que ye integrau por o Bundestag (a Dieta Federal) y o Bundesrat (o Consello Federal), totz dos formando un cuerpo lechislativo unico. Os miembros d'o Bundestag s'eslichen dreitament a traviés d'un sistema de representación proporcional por un periodo de quatre anyos; os miembros d'o Bundesrat representen os gubiernos d'os deciseis estaus federaus y son miembros d'os gabinetz estatals, que les designan y destituyen en qualsiquier momento. O Bundesrat —pendendo de l'afer en discusión— puet ganar a parola en o procedimiento lechislativo. Ocasionalment se producen conflictos entre o Bundestag y o Bundesrat, creyando dificultatz en l'administración.

Dende 1949, o sistema de partius ha estau dominau por a Unión Democrata Cristiana y o Partiu Socialdemocrata Alemán, encara que atros partius mas chicotz, como o Partiu Libre Democratico y l'Alianza '90/Os Verdes tamién han teniu un papel politico important.

O chefe d'estau alemán ye o Bundespräsident (President Federal), eslechiu por l'Asambleya federal, una institución integrada por miembros d'o Bundestag y por un numero igual de ciudadans delegaus por os estaus federals. 

O segundo cargo mas alto en orden de precedencia ye o President d'o Bundestag, electo por o Bundestag mesmo, qui ye responsable d'a supervisión d'as sesions diarias d'o cuerpo lechislativo. O tercer cargo mas important ye o chefe de gubierno, o Canciller d'Alemanya, qui ye nombrau por o President d'Alemanya y trigau por o Bundestag. Si cal, puet estar destituyiu a traviés d'una moción de censura constructiva d'o Bundestag. L'adchectivo «constructiva» significa que o Bundestag n'esliche o succesor.

En l'ambito d'a Unión Europea, Alemanya tien a representación mas numerosa en o Parlamento Europeu en virtut d'a suya condición de país mas poblau d'a Unión. Amás, actualment un d'os vicepresidents d'a Comisión Europea ye alemán.

Bells partius politicos alemans son: CDU, SPD, CSU, Os Verdes, Die Linke y a Deutsche Volksunion.

Alemanya ye miembro d'a Organización d'o Tractato de l'Atlantico Norte (OTAN) dende mayo de 1995. Dica a disolución d'o Pacto de Varsovia, a Republica Federal d'Alemanya en yera l'unico miembro que compartiba muga con dos países d'o bloque comunista, y por tanto, a estratechia mesma d'a OTAN se desenvolicó a partir d'a suya vulnerabilidat.

O cuerpo melitar alemán, o Bundeswehr, ye una fuerza d'esfensa constituyida por l'Exercito Alemán (Heer), a Marina Alemana (Marine), a Fuerza Aeria Alemana (Luftwaffe), os Servicios Medicos Centrals (Zentraler Sanitätsdienst) y as brancas d'o Servicio de Refirme (Streitkräftebasis). O servicio melitar obligatorio, creyau en l'anyo 1956, se suspendió l'1 de chulio de 2011. En 2003, os gastos melitars constituyioron l'1,5% d'o Producto interior bruto d'o Estau. En tiempos de paz, o Bundeswehr ye comandau por o Menistro d'Esfensa; en tiempos de guerra, y seguntes a constitución actual, nomás en casos d'esfensa, o canciller se convierte en o chefe d'o Bundeswehr. En octubre de 2006, as fuerzas alemanas teneban 9.000 tropas estacionadas en países estranchers, como a parti d'as fuerzas internacionals de paz, incluyindo-ie tropas en Bosnia y Herzegovina, Kosovo, a Republica Democratica d'o Congo y Afganistán.

Alemanya no tien dengún policía en l'ambito nacional, difueras d'as Fuerzas Federals d'a Muga, encargadas d'os afers y emerchencias externas en a churisdicción d'as policías de cada un d'os estaus u Länder d'a federación. A policía de cada estau ye encargada de l'aplicación d'a lei con l'uso d'as fuerzas municipals. Manimenos encara, o gubiernon federal puet investigar bells afers u accions relacionadas con a seguridat interna d'a republica y d'os crimens que trespasan as mugas d'os estaus. As achencias federals son o Servicio Federal d'Intelichencia (Bundesnachrichtendienst), con seu en Múnich, a Oficina Federal pa la Protección d'a Constitución (Bundesamt für Verfassungsshutz), con seu en Colonia, y a Oficina Federal d'Investigación Criminal (Bundeskriminalamt), con seu en Wiesbaden.

O Tribunal de Chusticia ye independient d'o poder executivo y o lechislativo. Alemanya tien un estatuto civil que se basa en o dreito román con bellas referencias a o dreito chermanico. O Bundesverfassungsgericht (Tribunal Constitucional Federal), con seu en Karlsruhe, ye o Tribunal Supremo alemán responsable d'afers constitucionals, con o poder de reyalizar procesos de revisión chudicial. Actua como l'autoridat mas alta churidica y s'asegura que as practicas d'os poders lechislativo y chudicial s'achusten a la Lei Funamental pa la Republica Federal d'Alemanya (Lei Fundamental). Actua con independencia d'os atros organos d'o Estau, pero no puet actuar en o suyo propio nombre.

O sistema d'o tribunal supremo d'Alemanya, dito Oberste Gerichtshöfe des Bundes, conta con dependencias especializadas. Pa as causas civils y penals, o tribunal d'apelación mas alto ye o Tribunal Federal de Chusticia, con seu en Karlsruhe y Leipzig. A sala ye d'estilo inquisitorial. Atros tribunals federals son o Tribunal Federal d'o Treballo en Erfurt, o Tribunal Social Federal de Kassel, o Tribunal Federal d'Hicienda en Múnich y o Tribunal Administrativo Federal en Leipzig.

O dreito penal y dreito privau son codificaus en o plan nacional en o Strafgesetzbuch y o Bürgerliches Gesetzbuch, respectivament. O sistema penal alemán se diriche enta a rehabilitación d'o criminal, o suyo obchectivo segundario ye a protección d'o publico en cheneral. Pa aconseguir iste zaguer obchectivo, o condenau penal puet estar meso en garchola preventiva (Sicherheitsverwahrung), amás de regular a pena si se considera una menaza pa o publico en cheneral. O Völkerstrafgesetzbuch regula s conseqüencias d'os crimens contra a humanidat, chenocidio y crimens de guerra.

O poder lechislativo ye dividiu entre a federación y os estaus. A Lei Fundamental estipula que os estaus deben seguir as disposicions d'o poder lechislativo en l'ambito estatal, difuera de casos designaus por a mesma Lei Fundamental. A lei federal prevalece sobre a lei de cada estau, ya que o poder lechislativo ye a libel federal. O Bundesrat ye l'organo federal a traviés d'o qualo os estaus participan en a lechislación nacional. Cada estau tien os suyos propios tribunals constitucionals.

Alemanya se divide administrativament en 16 estaus federals ditos Bundesländer (Bundesland en singular). Os bundesländer se dividen en 439 districtos (Kreise) y ciudatz (Kreisfreie Städte), conformando asinas a estructura administrativa d'o país.

Con mas de 82 millons d'habitants, Alemanya ye o Estau mas poblau d'a Unión Europa. Manimenos, a suya tasa de fecunditat, d'1,39 ninos por mai, ye una d'as mas baixas d'o mundo, y as estatisticas oficials estiman que a población decreixerá a 69 u 74 millons dica l'anyo 2050 (69 suposando una tasa neta de migración de 100.000 personas a l'anyo; 74 millons suposando una tasa neta de migración de 200.000 a l'anyo). Chemnitz ye considerada a ciudat con a tasa de natalidat mas baixa d'o mundo. Alemanya tien un gran numero de ciudatz grans; as mas pobladas son Berlín, Hamburgo, Múnich, Colonia, Frankfurt y Stuttgart. L'aria metropolitana mas gran d'o país (y d'Europa) ye a rechión d'o Rhine-Ruhr, a o norueste, con quasi 11 millons d'habitants, y que incluye as ciudatz de Düsseldorf, Colonia, Essen, Dortmund, Duisburg y Bochum.

Dende aviento de 2004, arredol de siet millons d'estranchers s'han rechistrau en Alemanya, y o 19% d'os residents d'o Estau son d'orichen forano totalment u parcial. O grup mas gran (2,3 millons). proviene de Turquía, y a resta mas que mas d'Italia, Serbia, Grecia, Polonia y Croacia.

En o Informe d'o Estau d'a Población Mundial de 2006, as Nacions Unidas dicen que Alemanya tien o tercer porcentache mas gran d'immigrants internacionals d'o mundo, con o 5% u 10 millons d'os 191 millons immigrants d'o mundo. Como conseqüencia d'as restriccions en as politicas migratorias, o numero d'immigrants que buscan asilo politico se redució constantment dende l'anyo 2000.; encara que s'ha incrementau dende 2010 debiu a os conflictos existents en Orient Meyo (concretament en Siria y Irak).

Os alemans, como grupo etnico, y a tamás d'os cambeos constants en lur territorio, se relacionoron con atros pueblos dende tiempos antigos. Por eixemplo, dentroron en contacto con os celtas y os eslavos, d'os que prenioron os nombres de ríos y montanyas, y bells apellius; de feito se creye que os nombres d'o Rin, o Danubio y o Neckar son d'orichen celta. Alemanya tamién recibió un gran numero d'immigrants franceses hugonotz fuyindo d'a persecución relichiosa mientres o sieglo XVI, asinas como polacos mientres o sieglo XIX. A minoría mas gran, antis de l'Holocausto, yeran os chodigos. En l'actualidat a población d'orichen eslavo s'estima entre 30.000 y 100.000. Una minoria numerosa son os turcos que i arriboron dende a decada de 1950 a traviés d'o programa de «treballadors convidaus» (Gastarbaiter) d'o gubierno. En primerias d'o sieglo XIX s'estima que o 10% d'a población alemana ye forana. S'estima tamién que bi ha 30.000 daneses, 200.000 sorabos y 40.000 chitans.

A luenga oficial d'o Estau ye l'alemán, d'o que bi ha quantas divisions dialectals d'as diferents rechions etnicas y culturals d'o territorio, mas que mas en as arias rurals. As tres divisions dialectals mas grans de l'alemán —que coinciden con tres rechions topograficas definidas— son o baixo alemán, l'alemán central y l'alto alemán. Amás, o danés, o baixo alemán, o romaní y o frisón son reconixidas y protechidas oficialment por a Carta Europea d'as Luengas Rechionals u Minoritarias.

Os protestants (concentraus a o norte y a l'este) y os catolicos (concentraus a o sud y a l'ueste) representan o 62% d'a población alemana, un 31% por cada grupo. En total, 55 millons de personas perteneixen oficialment a una denominación cristiana. O grupo de personas no relichiosas, incluyindo-ie os ateos y agnosticos agrupan a o 28,5% d'a población total, mas que mas en as rechions de l'antiga RDA. Quasi 3 millons de musulmans viven en Alemanya, mas que mas d'orichen turco. L'1,7% d'a población se declara cristiana ortodoxa, a mayoría provenients de Serbia y Grecia.

Alemanya tien o tercer numero mas gran de población chodiga d'o mundo. En 2004 mas d'o doble d'os chudigos que emigraban dende l'antiga Unión Sovietica lo feban a Alemanya antis que no pas a Israel; a població chodiga d'aquell anyo yera de 200.000 personas, muito superior a os 30.000 antis d'a reunificación.

A educación en Alemanya ye responsabilidat d'os Länder, con un chicot papel d'o gubierno central. A educación d'o kindergarten, no obligatoria, s'ofreixe pa os ninos entre os tres y os seis anyos, y dimpués a educación ye obligatoria mientres os siguients 10 anyos. A educación primaria tien una duración de quatre anyos sin garra tipo d'estratificación. D'atra man a educación segundaria ye estratificada en quatre tipos d'escuelas pendendo de l'habilidat d'o estudiant seguntes as recomendacions d'os suyos instructors: o chimnasio prepara a os ninos mas dotaus pa os estudeos universitarios y tién una duración de ueito u nueu anyos, pendendo d'o Land. A Realschule tien un enfasi mas amplo pa os estudiants intermedios y tién una duración de nomás seis anyos. Pa rematar existe a Hauptschule pa a educación vocacional y a Gesamtschule u escuela ampla que combina as tres anteriors.

Alemanya estió un Estau pionero en o establimiento d'os beneficios de bienestar social: o gubierno imperial de zaguerías d'o sieglo XIX estió o primero en proveyer a os ciudadans d'aseguranzas de sanidat y d'accidents. O sistema de seguridat y bienestar social d'Alemanya ha estau, a o largo d'a historica, un modelo pa os modelos d'os atros países.

A cocina alemana vareya d'una rechión a unatra y, a ormino, as rechions vecinas comparten qualques similitutz culinarias (por eixemplo, as rechions d'o sud de Bavera y Suabia comparten qualques tradicions con Suiza y Austria). 

O pan ye una parti muito important d'a cocina alemana y as panaderías alemanas producen arredol de 600 tipos prencipals de pan y 1200 tipos de pastels y bollos (clamaus Brötchen). Os quesos alemans represientan arredol d'o 22 por ciento de tot o queso produciu en Europa. En 2012, mas d'o 99% de toda a carne producida en Alemanya yera de cochín, pollo u vetiella. Os alemans producen as suyas omnipresents salchichas en quasi 1.500 variedatz, incluidas Bratwursts y Weisswursts. Encara que o vin se ye tornando mas popular en muitas partis d'Alemanya, especialment amán d'as rechions vinicolas alemanas, a bebida alcoolica nacional ye a biera. O consumo de biera alemana por persona yera 110 litros en 2013 y sigue estando un d'os mas alteros d'o mundo. As normas alemanas sobre a pureza d'a biera se remontan a lo sieglo XVI.

L'esporte ye una parti important d'a cultura y d'a vida d'os alemans, seguntes a Federación Alemana d'esportes Olimpicos (DOSB), que tién mas de 27 millons d'asociaus. A tercera parti d'a población d'o país fa bell esporte en un club u asociación esportiva en as mas de 2.400 que bi ha en as mas de 200.000 instalacions que tién o país.

Bellas ciudatz d'Alemanya estioron as seus de beluns d'os escaicimientos esportivos mas importants d'o mundo como os Chuegos Olimpicos de Berlín 1936, os de Múnich 1972 y os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1936 en Garmisch-Partenkirchen.




#Article 56: Andorra (2501 words)


O Prencipato d'Andorra (Principat d'Andorra en catalán), u simplament Andorra, ye un chicot país y estato montanyoso con 65 picos de más de 2.500 m d'altaria y sin costa situato en los Pireneus, entre Espanya y Francia. Mug a o norte con os departmentos franceses de Pireneus Orientals y Arièja y a o sud con Catalunya, estando uno d'os países mas chicotz d'o mundo y o mayor microestato d'Europa, con os suyos 468 km² de superficie, encara que por a suya población en ye nomás que o segundo, con os suyos 84.484 habitants.

Mientres muito tiempo estió probe y aislato, pero ha conseguito prosperar muito dende a Segunda Guerra Mundial gracias a o torismo y por estar un paradiso fiscal. No tien exercito, a suya esfensa ye responsabilidat d'Espanya y Francia, herencio d'a situación historica d'Andorra, que dica 1993 estió o zaguer estato feudal d'Europa: dende 1278 y mientres 715 anyadas, o país estió un territorio de soberanía feudal compartita, d'una man por o bispe d'Urchel y d'atra man d'o conte de Foix, a qui succedió en primeras o rei de Francia y dimpués a Republica Francesa. En l'actualidat, Andorra se define como un estato social y democratico de dreito rechito por un coprencipato parlamentario, estando os coprencipes actuals Joan Enric Vives (bispe d'Urchel) y François Hollande (president de Francia). L'actual chefe d'o Gubierno d'Andorra ye Antoni Martí Petit.

A luenga oficial d'Andorra ye o catalán, estando o catolicismo a relichión d'a mayor parti d'os suyos habitants.

Seguntes diz a leyenda, Andorra fue fundata por o emperador Carlo Magno. Se diz que cinco mil andorrans, a las ordens de Marco Almugaver, aduyoron a os exercitos imperials, que se trobaban en o cuello de Pimorent y en Campcardós, a luitar contra os musulmans d'Al-Andalus. Carlos Magno, en reconoixencia a l'aduya que li heban feito os suyos habitants, atorgó a suya protección a Andorra, declarando-la pueblo sobirán l'anyo 805. En l'Archivo d'o Prencipato, se i conserva una carta d'a fundación d'Andorra, atorgata por Carlos Magno, encara que ixa carta no ye acceptata por totz os historiadors en haver estato redactata en una epoca muit posterior.

Mientres o Mesolitico, bellos chicotz grupos humans s'instaloron en cuevas amanatas a la Valira, como por eixemplo a Balma de la Margineda (9000 aC - 8000 aC), o mas antigo chacimiento arqueolochico d'Andorra. D'o Neolitico meyo s'han trobato os apedacamientos de la Feixa del Moro en Juberri. O 5 de chunio de 2001 se troboron en Ordino un sarcofago feito con losas de pizarra que conteneba os repuis humans mas antigos d'as vals, amás de brazalets y recipients d'alfarería de ceramica con alimentos. Y entre as edatz de Bronze y d'o Fierro s'han trobato os d'el Cedre en Santa Coloma (2000 aC - 1000 aC).

Os repuis arqueolochicos tamién preban a existencia d'una civilización prelatina, que charraba una luenga vasco-aquitana, que ha dixato repuis prou evidents en a toponimia andorrana, que podría estar o pueblo d'os andosins. O que ye indiscutible ye que en o chacimiento de l'Oral, en a parroquia d'Encamp, s'han trobato repuis d'a cultura iberica. A primera referencia escrita sobre os andosins se troba en a descripción que en fació o historiador griego Polibio sobre o paso d'Aníbal por os Pireneus. As fuents historiograficas describen a os andosins como un grupo organizato arredol d'una ciudat en as vals d'Andorra con un espacio rural y que fácil que siga un subgrupo d'os cerretans d'a part alta d'a val d'o río Segre. Se conoix tmién que os andosins heban establito relacions comercials a traviés d'a vía romana Strata Ceretana de l'Alto Urchel y a Cerdanya. En Sant Vicenç d'Enclar, encara que ye un chacimiento medieval, tamién se i han trobato monedas i ainas romanas.

Mientres o sieglo V os visigodos fuoron prenendo o control de territorios d'o sud de Galia y Hispania adintro d'o Imperio Román d'Occident. En ixas envueltas, Andorra siempre estió a la marguin d'o reino visigodo de Tolosa y dimpués d'o reino visigodo de Toledo en estar-ne prou luent y estar-ne prou aislata, pero a un ran local ya feba parte d'a diocesi d'Urchel.

Tres sieglos dimpués, os musulmans berbers y arabes d'o Califato Omeya de Domás conquerioron a peninsula iberica, trescruzando dillá d'os Pireneus t'atacar o Reino franco. Mientres bells anyos, as vals d'Andorra dependeban indreitament d'os sarracins dica l'anyo 785. L'anyo 732, Carlos Martel los redotó en a batalla de Piteus, aturando asinas a suya expansión enta o norte, encara que continoron asentatos en os Pireneus. Posteriorment Carlos Magno creyó a Marca Hispanica integrando-ie Andorra a o Imperio carolinchio l'anyo 817.

Andorra se divide en siet parroquias, tanto eclesiasticament como civil. Civilment, a parroquias son o primer y unico ran administrativo por debaixo d'o Gubierno d'Andorra, encara que belunas tienen organizacions menors com os quarts (Ordino, la Massana y Sant Julià de Lòria) u os veïnats (en Canillo). O gubierno que chestiona a parroquia se diz común, formato por os consellers comunals (cargo esleito equivalent a o consellero) y os que encabezan o gubierno comunal o consul mayor (equivalent a l'alcalde) y o consul menor.

Popularment as parroquias d'as vals d'a Valira d'Orient y d'a Valira d'o Norte, ye decir as parroquias d'Encamp, Canillo, la Massana y Ordino, s'han conoixito como os parroquias altas. Por contraposición a la resta de parroquias se les diz, pero no tanto sobén, parroquias baixas. Encara que tamién se puet trobar a denominación de parroquias centrals ta as d'Andorra la Viella y Escaldes-Engordany.

Andorra se troba en a Peninsula Iberica, en a cordelera d'os Pireneus en una rechión montanyosa formata por l'alta cuenca d'a Valira. Bi ha 65 picos con mas de 2.500 m d'altaria, d'os que o Comapedrosa en ye o mas alto con 2.942 m. Ye una rechión de cinglos y de vals estreitas por a on fluyen numerosos cursos d'augua que s'unen ta formar os diferents ríos prencipals. Bi ha dos vals prencipals situatas en o Pireneu axial, afluents d'a Valira: a ribera d'Ordino u Valira Norte y a Valira d'Encamp u d'Orient, que s'unen en Les Escaldes. En 2004, a val d'o Madriu-Perafita-Claror fue declarada Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco. Andorra la Viella ye a capital mas alta d'Europa.

O país se caracteriza por as suyas tucas de materials paleozoicos, que se debantan por dencima d'os 2.600 msnm y tienen o suyo punto mas alto a 2.942 msnm amán d'o Plan de l'Estany en a muga hispano-francesa. A obertura d'as vals en planas se debe a l'orichen glacial de belunas d'ellas, entreficatas entre fuertes pendients y en as partis altas bi ha culs. L'actividat humana se centra en a val transversal norte-este - sudueste, que a partir d'o puerto d'Envalira, con 2.407 msnm, baixa dica os 840 msnm, quan a Valira dentra en Catalunya.

O país ye travesato por tres ríos prencipals. A Valira d'Orient naixe en a parti mas oriental, tien un recorrito de 23 km y pasa por as poblacions de Canillo y Encamp, confluindo con o río Valira d'o Norte, que naixe en os lacos de Tristaina, tien un recorrito de 14 km y pasa por as poblacions d'Ordino y la Massana ta en zaguerías, plegar a la localidat d'Escaldes-Engordany, a on confluye con dos ríos ta formar a Gran Valira, con un recorrito d'11,6 km y un cabal anyal meyano de 13 m3 cubicos por segundo. Iste zaguero, en a suya baixada enta o sud, remata desembocando en o río Segre en la Seu d'Urgell que, a la vegada, ye afluent d'o Ebro.

Andorra tien mas de 60 lacos. Os mas representativos son o laco de Juclar, a superficie d'o qualo ye a mas ampla de totz os lacos d'o Prencipato con 21 hectarias y que, mientres a epoca estival y debito a la manca d'augua, puet veyer-se dividito en tres lacos diferents, encara que en realidat ye o mesmo, o laco de l'Illa con 13 hectarias, o estanyo d'Engolasters con 7 hectarias y os tres lacos de Tristaina.

A vechetación ye tipica d'a versant meridional d'os Pireneus, de tipo montanyosa continental con etapas: bosque submediterranio de caixicos y carrascas, mas entalto pinedas de pin royo y a la fin pin negro y abet u pratos alpins en as tucas.

A fauna que ye a tipica d'alta montanya con presencia de vueitre, craba salvache, sarrio, rabosa, gralla de pico royo, liebre, garza, esquiruelo, chabalín, truita etc. Se pueden trobar especies autoctonas, d'o Pireneu catalán, como a vaca parda d'os Pireneus y l'onso pardo.

O clima ye mediterranio d'alta montanya ixuto, suau y fresco por a nueit mientres o verano y fredo con precipitacions en forma de nieu d'hibierno, se producen variacions en o clima pendendo de l'altaria y a orientación y tien un porcentache alto de días soliatos. D'hibierno a temperatura meyana d'as poblacions d'altaria meyana como Les Escaldes ye de -1 °C de minima y 6 °C de maxima, en o verano a meyana oscila entre os 12 °C (min.) y 26 °C (max.).

Tradicionalment Andorra ha estato un país agrícola y ganadero encara que, dende a decada de 1950, o sector primario ha ito perdendo importancia. A producción agrícola ye limitata, ya que nomás o 2% d'a tierra ye cautivable, plantando-se tabaco en buena parti d'o terreno, y a prencipal actividat ganadera ye a crianza bovina y equina, basatas en un sistema d'espleitación extensivo. En o sector secundario predominan as industrias de transformación (fumarretz, puros y muebles) y industrias primarias.

Respective a las exportacions y importacions, o 60% d'as importacions y o 70% d'as exportacions provienen u tienen como destín o mercato espanyol. En zaguerías d'o sieglo XX o prencipal suministrador yera Francia dica 1999 que ha baixato un anyo dezaga d'atro dica o 19% actual, se creye que o motivo en ye cultural, a presencia de muitos interpresarios d'orichen espanyol, a mayor facilidat de transporte con o sud y o pre mas economico d'os productos manufacturatos d'Espanya.

Actualment o sector terciario representa, seguntes estimacions, o 80% d'o PIB andorrán, estando o torismo o sector prencipal d'a economía andorrana. Nueu millons de personas la visitan anyalment, atraitas por a suya condición de paradiso fiscal, as suyas estacions d'esquí y a diferencia de pres en o comercio respecto d'os países vecins, encara que iste zaguero s'ha erosionato recientment mientres as economías francesa y espanyola s'han ubierto, proporcionando una disponibilidat mas ampla de biens y tarifas mas baixas. En anyo 2005, o país recibió 11.049.490 vesitants, d'os que o 57,2% yeren espanyols, o 39,8% franceses y nomás un 3,0% veniban d'atros estatos.

O sector financiero, constituito por 5 entidatz bancarias perteneixients a l'Asociación de Bancos Andorrans que, a la vegada, ye miembro d'a Federación Bancaria d'a Unión Europea, tamién contribuye substancialment a la economía. 

Os achents socials son:

Andorra no ye un miembro de pleno dreito d'a Unión Europea pero, dende 1990, tien una relación especial y ye tractata como si fese parti d'ella ta o comercio de biens manufacturatos (libres d'impuestos) y como no miembro d'a UE ta os productos agricolas.

Tradicionalment Andorra ha estato un paradiso fiscal, tanto por l'ausencia de bells impuestos como por a existencia d'a protección legal d'o secreto bancario pero con un control muit estricto sobre o blanqueyo de diners procedent d'o crimen organizato.

Actualment Andorra no apareixe en a lista grisa de países no cooperants d'a OCDE, porque o 10 de marzo de 2009, o gubierno andorrán sinyó a Declaración de París con França, en a reunión d'o G-20 en Londres, ta deixar d'estar considerato paradiso fiscal por a OCDE ya que Nicolas Sarkozy heba menazato con dimitir como chefe d'estato andorrán. A causa d'istas presions, Andorra ha sinyato tractats d'intercambeo d'informació fiscal con Austria, Monaco, Liechtenstein, San Marino, Francia, Belchica, Archentina, Países Baixos, Portugal y Espanya.

Ta as autoridatz espanyolas, por eixemplo, Andorra deixó d'estar considerato un paradiso fiscal o 10 de febrero de 2011 quan dentró en vigor l'alcuerdo d'intercambeo d'información fiscal sinyato en l'anyo 2009 entre os dos países.

Con o paso d'o tiempo Andorra ha aumentato a presión impositiva en creyar os impuestos de mercancías (IMI), de servicios (ISI), de producción interna (IPI), actividatz comercials (IAC) y sociedatz, amás d'os prochectos impositivos de creyación d'un IVA (4'5% y reducción d'1%) y impuestos d'a renda ta treballadors no residents en o país.

Encara que o Prencipat no tien moneda oficial, dende l'1 de chinero de 2002 se fa servir l'euro como moneda de facto. Antis d'a dentrata d'a moneda unica europea, os presupuestos estatals se feban en pecetas, encara que comercialment tamién s'emplegaba o franco francés. Excepcionalment s'ha emetito una moneda propia sin valor legal, o diner.

A diferencia d'atros chicotz estatos europeus que fan servir l'euro, Andorra no emite os suyos propios euros, encara que en octubre de 2004 s'inicioron as negociacions entre Andorra y a Unión Europea ta formalizar un alcuerdo que le permita emitir as suyas propias monedas. En 2010 s'han aturato momentaniament as negociacions ya que habría d'adaptar-se a normativa a la europea, que entre d'atras encluyiría a conversión d'o Institut Nacional Andorrà de Finances en un banco central, permitindo a instalación de bancos europeus en Andorra, etc.

Andorra se comunica con o exterior por vía terrestre, fueras d'os camins rurals, nomás bi ha tres carreteras ta salir d'o Prencipato. A via duanera de la Farga de Moles N-145/CG-1, a via duanera de Pas de la Casa CG-2/N-22 y a CS-110 ta ir a Os de Civís, un periclave urchelenco ya que no ye conectato por carretera con o rete viario catalán.

Actualment son construindo-se quantas obras en infraestructuras viarias como, por eixemplo, a enamplación de carrils en as carreteras prencipals, a supresión de puntos negros en o rete viario y a construcción de quantos túnels, d'os que s'han prencipiato treballos en o Túnel d'as dos Valiras ta conectar istas parroquias.

Respective a o transporte publico, disposa tanto de servicios d'autobuses urbans como interurbans que conectan con la Seu d'Urgell, Barcelona ciudat y os aeropuertos catalans (el Prat, Reus, Chirona y Leida) d'una man, y con poblacions francesas d'atra, como Tolosa.

No existe un rete ferroviario ni instalacions d'aviación comercial, si helipuertos. L'aeropuerto mas amanato ye l'aeropuerto de la Seu d'Urgell, d'aviación esportiva, y os de Leida-Alguaire, Tolosa y Barcelona - el Prat. O ferrocarril mas amanato se troba en l'Ospitalet, a diez kilometros d'a muga francesa en a gara internacional Andorra-l'Ospitalet y existen connexions d'autobús con a gara d'alta velocidat (AVE) de Leida Pireneus.

O proveedor de telefonía fixa, móbil y Internet ye Servei de Telecomunicacions d'Andorra con o nombre comercial de Andorra Telecom, que tamién chestiona o dominio de primer ran territorial (ccTLD) .ad. O rete telefonico ye composato por connexions de relés de radio con microondas entre centrals ta as connexions locals, y cercuitos terrestres enta Espanya y Francia ta as comunicacions internacionals.

O servicio de correu lo atienden as companyías publicas espanyolas y francesas, Correus (Sociedad Estatal Correos y Telégrafos) dende 1928 y la Poste dende 1931.

En 2004, s'introducioron os codigos postals seguntes l'orden protocolario d'as parroquias:

A población autoctona d'Andorra ye catolica; Andorra pertanye a la diocesi d'Urchel.




#Article 57: Arabia Saudí (3885 words)


O Reino d'Arabia Saudi (en arabe y alfabeto arabe المملكة العربية السعودية, al-Mamlaka al-ʻArabiyya as-Saʻūdiyya) ye un país d'Asia, situato en a peninsula Arabica. Muga con Iraq, Chordania, Kuwait, Omán, Qatar, Emiratos Arabes Unitos y Yemen. A l'este, muga con o Golfo Persico, y a l'ueste con a mar Roya.

A suya población ye de 28.161.417 habitants en una superficie de 2.149.690 km², con una densidat de población d'11 hab/km². A suya capital, que ye amás a prencipal ciudat d'o país, ye Riyadh. Atras ciudatz importants son Chidda, por a suya población, y A Meca y Medina, que son consideratas dos ciudatz santas d'o Islam. O país fa parte d'a ONU, d'a OPEP, y d'a Liga Arabe.

Politicament, Arabia Saudí ye una monarquía absoluta dende o momento mesmo d'a suya independencia, estando l'actual Rei d'o país Fahd bin Abdul Aziz.

Dende os anyos 1930 o país ha conoixito un constant desembolique economico, vinclato mas que mas a o petrolio (que se i descubrió en 1938), estando actualment o país o primer exportador mundial d'ixe producto, y tenendo amás o 25% d'as reservas mundials de petrolio. Gracias a la suya producción de petrolio, Arabia Saudí, un estato naixito en realidat mientres o sieglo XX, ha consolidato una ampla influencia en Orient Meyo y en os países arabes, mas que mas en as monarquías d'o Golfo Persico. A suya politica internacional, con una posición muit conservadora, se relaciona con os Estatos Unitos, anque a elite politica d'o país sía muit confesional y partidaria d'o islamismo wahabista de radiz sunní. Antiparte, con o producto d'a venda de petrolio a l'exterior, ha millorato notablement o nivel de vida d'os suyos ciudadans.

O nombre d'o país tien dos partes, fendo referencia primera d'ixas partes a o nombre cheografico d'o territorio, que se troba situato en a peninsula arabica y que ye o lugar d'orichen d'os arabes, y estando a segunda parte vinclata a la Casa de Saud, o nombre d'a dinastía que i reina dende a suya independencia. Ye asinas, chunto con Liechtenstein, o solo país d'o mundo en tener o suyo nombre orichinato en o nombre d'a dinastía reinant.

En a peninsula arabiga anterior a l'Islam, o territorio no teneba so que chicotas ciudatz de tipo mercantil, situatas en o Hichaz y en a parte sudoccodental d'o país, en puestos amanatos a la mar Roya y a las antigas rotas comercials maritimas que a traviés d'ixa mar y de l'Ocián Indico conectaban l'actual India con Europa.

Mahoma, o profeta de l'Islam, naixió en a ciudat d'A Meca en 570 y en primerías d'o sieglo VII logró a primer estructura politica común en a peninsula arabiga, creyata sobre l'alazet d'os arabes, pero mas que mas sobre o Islam, que esdeveniba asinas o cimento que cohesionaba a estructura politica territorial. Dimpués d'a suya muerte (632), os suyos succesors establiron l'alazet d'un gran imperio que s'estendillaba dende a India a l'este dica a peninsula iberica a l'ueste, y que abracaba tot o canto sud d'a mar Mediterrania dica a muga en Anatolia con o Imperio bizantín, fendo-se tota ista expansión en nomás que muit poquetas decadas. Como conseqüencia d'ista expansión, encara que en yera en as suyas oríchens, a peninsula arabiga quedó a la marguin d'o nuevo estato que se devantó (o Califato Omeya) dende os anyos 660. Asinas, dende o sieglo X y dica primerías d'o sieglo XX, A Meca y Medina se trobaban baixo o control d'un gubernant local, o shariff d'a Meca, pero que por un regular no yera o representant d'un poder politico independient sino que depeneba d'un d'os grans imperios islamicos con seu en ciudatz como Bagdad, Caire u Istambul. Antiparte, a mayor parte d'o territorio d'a peninsula que hue ye Arabia Saudí tornó a la situación anterior a l'Islam, esdevenindo una atra vegata un territorio baixo o control de quantas tribus nomadas.

En o sieglo XVI, l'Imperio otomán heba esdevenito o prencipan poder islamico, adhibindo-ie os territorios d'as marguins d'a mar Roya y d'o golfo Persico, aproveitando tamién ta reclamar a suya soberanía sobre os territorios interiors. Os otomans continoron dominando o territorio mientres o siguients quatre sieglos, encara que cal parar cuenta que o grau de control que i teneban no estió mai constant, y que iste grau de control variaba seguntes a fuerza u a debilidat que teneban as autoridatz centrals otomanas en cada momento historico.

A Historia moderna d'Arabia Saudí prencipia en 1744, que estió a calendata en a quala Muhammad ibn Abd-al-Wahhab como líder relichioso (os d'a suya secta serían conoixitos como wahabistas) y Muhammad ibn Saud como líder politico (un capitoste de tribu en o Neched) estioron os establidors d'un estato unificato en o centro d'a peninsula arabica, encara que teneban que luitar d'una man con atras familias destacatas d'o territorio y d'atra man con o Imperio otomán y con Echipto, potencias foranas con muita influencia politica y relichiosa en a pensinsula en ixas envueltas. Ibn Saud y os suyos succesors convirtioron por a fuerza a lo wahabismo a muitas tribus beduinas, que quedoron unitas. En l'anyo 1773 sozmetioron Riad, en l'anyo 1792 Qatar y en l'anyo 1793 a rechión de Hasa, que yera habitata por xiitas. En l'anyo 1802 os saudís atacoron Karbala y destruyoron los puestos santos d'os xiitas. En l'anyo 1803 conquirioron A Meca y forachitoron a los pelegrins. Estos exitos obligoron a los otomans a intervenir seriament. O soldán otomán ordenó d'actuar a lo pachá d'Echipto Mehmet Alí, y os echipcios ocuporon Neyed en os anyos 1818-1824 y en 1837-1840. O estato saudí quedó redueito a Riad y a suya redolata, y en l'anyo 1880 Riad fue preso por os shamís de Hail, que yeran aliatos d'os otomans. 

En 1902 Abdelaziz ibd Saud dimpués d'estar exellato en Kuwait conquirió a ciudat de Riad, que dica ixe inte yera a seu d'un clan arabe rival d'os shamís. Riad esdevenió a suya propia capital, sozmetió o Neched, forachitó a los otomans de Hasa en 1913 y creyó colonias de ijwan, beduins sedentarizatos convertitos en combatients d'o wahabismo. En l'anyo 1913 o Imperio Britanico y o Imperio Otomán se repartioron as arias d'influencia en Arabia oriental. Os britanicos consiguioron a part d'Arabia orientata enta a costa d'o Golfo d'Adén y d'a Mar Arabiga d'o Golfo Persico dica Qatar. Neched y Hasa pasoron a estar en a esfera otomana. En Arabia occidenal o sharif d'A Meca Hussein, o emir d'Asir Muhammad al-Idrisi y o imán de Yemen Yahya reconoixioron l'autoridat otomana. Este equilibrio se crebó en a Primera Guerra Mundial.

En 1915 os britanicos yeran en guerra con os otomans y permitioron que os liders arabes se rebelasen contra os otomans pa protecher a Canal de Suez y os suyos intreses en o Golfo Persico. Os britanicos contemploron a posibilidat de creyar un Califato arabe. En aviento de 1915 os britanicos firmoron un alcuerde con Ibn Saud que permitiba a los saudís de liberar-se d'a sobiranía otomana. O sharif d'A Meca Husein fue proclamato por os britanicos rei de Hijaz.

Dimpués d'a Primera Guerra Mundial bi heba rivalidat entre a dinastía Hachemí (de Husein) y a dinastía Saudí (de Ibn Saud). Ibn Saud se refirmó en os militants ijwan, qui creyoron importants colonias dende 1919 que yeran partidarias de Ibn Saud y ell reivindicaba. D'esta traza Ibn Saud se fue estendillando por o Hichaz, y os britanicos lo permitioron como premio por a suya colaboración con os Aliatos mientres a Primera Guerra Mundial. En l'anyo 1920 conquirió a mayor part d'o territorio atribuito a lo emir de Kuwait en 1913. En l'anyo 1921 s'anexionó o emirato d'os shamís y o norte d'Arabia. Os ijwan penetraban en Irak y Transchordania y esto obligó a la Royal Air Force a forachitar-los en 1922. Os britanicos preboron de mediar entre os saudís y as atras dinastías, y Ibn Saud acceptó as mugas con Irak y Kuwait. Hussein no querió negociar con os saudís. 

O 4 de marzo de 1924 os turcos abolioron o califato, Hussein se proclamó Califa y os britanicos li retiroron o refirme. Ibn Saud enampló suyos dominios por tot o Neched en una expansión contina dica 1926. Entre agosto de 1924 y aviento de 1925 Ibn Saud conquirió Hichaz. En chinero de l'anyo 1929 Abdelaziz ibd Saud se proclamó rei de Hichaz y soldán de Neched, territorios que fuoron unificatos ta establir l'actual Arabia Saudí en 1932.

Dende que en 1938 se i descubrió petrolio, Arabia Saudí estió centro de l'atención por ixe recurso, esdevenito un recurso de gran magnitut, fendo posible a consolidación d'o reino y d'a fegura d'o mesmo monarca y tamién atorgando os recursos economicos t'amillorar o nivel de vida d'a población mesmo que ta enamplar a suya influencia politica en o exterior d'o país. A tamas d'ixo, o 25 de marzo de 1975 fue asasinato o rei Faisal ibn Abdelaziz (u Faisal II d'Arabia Saudí), encara que estió asasinato por uno d'os suyos sobrins. Dende o descubrimiento d'o petrolio, Arabia Saudí chira en torno de tres prencipios fundamentals: o salafismo como fuent inspiradora, o petrolio cmo furnidor de fondos y l'alianza con os Estatos Unitos como meyo de potenciar l'acción exterior d'o país, amplament conservadora, protectora d'as monarquías d'a redolada y activa en a oposición a o xiismo radical.

Quan en 1979 cayó a monarquía en Irán, Arabia Saudí se transformó no nomás que en o prencipal suministrador de petrolio a los Estatos Unitos y a atros países d'a Unión Europea sino que tamién l'aliato estratechico d'os occidentals ta controlar o Golfo Persico.

En 1991 o país, firme aliato d'os Estatos Unitos en Orient Meyo, fació parte d'a coalición internacional liderata por os estatounitenses mientres a Guerra d'o Golfo contra Iraq, que heba invadito Kuwait, una atra monarquía en a redolada con a quala os saudís teneban amplos vinclos politicos y economicos. Ta organizar l'ataque contra Iraq, os estatounitenses disponioron de facilidatz atorgatas por o Gubierno saudí en forma de bases melitars en territorio saudí, encara que ixo crebaba con a ideya estendillata por os saudís d'estar os líders d'a causa relichiosa islamica en o mundo. Tamién colaboró con tropas y material, aportando alto y baixo 120.000 melitars, 21 vaixiellos, 145 avions, 550 tanques, etc. Dende ixe inte, os estatounitenses mantienen una chicota presencia melitar en o país, ta controlar as suyas linias de cmunicación en Irak.

A institución central de gubierno d'Arabia Saudí ye a monarquía saudita. A Lei Basica de Gubierno, adoptata en 1992 declara que Arabia Saudí ye una monarquía gubernata por os fillos y nietos d'o primer rei, Abd-al-Aziz ibn Saüd. Tamién afirma que l'Alcorán ye a Constitución d'o país, que se riche en base a la xaria (lei islamica). D'alcuerdo con o Endice de Democracia de The Economist, o gubierno d'Arabia Saudí ye o sieteno rechimen mas autoritario d'entre os 167 países evaluatos.

No se reconeixen os partitos politicos u as eleccions nacionals, fueras d'as eleccions locals que se celebroron en l'anyo 2005, quan a participación yera reservata ta os ciudadans barons. Os poders d'o rei son teoricament limitatos aintro d'os limites d'a lei islamica y d'atras tradicions sauditas. Tamién ha de mantener un consenso entre a familia reyal saudita, os líders relichiosos (Ulemas), y atros elementos importants en a sociedat saudita. O gubierno saudita aduya a estendillar o islam a traviés d'a financiación d'a construcción de mezquitas y madrasas (escuelas alcoranicas) en tot o mundo. Os prencipals miembros d'a familia reyal trigan a o rei entre ells mesmos, con l'aprobación posterior d'os ulemas.

Os reis sauditas han venito desembolicando un gubierno central. Dende 1953, o Consello de Menistros, nombrato por o rei, l'ha asesorato en a formulación d'a politica cheneral y diriche as actividatz d'a creixient burocracia. Iste consello ye composato por un Primer Menistro y vente menistros.

A lechislación proviene d'a resolución d'o Consello de Menistros, ratificata por Reyal Decreto, y ha d'estar compatible con a xaria. Os 150 miembros de l'Asambleya Consultiva, nombratos por o Rei, han limitato os poders lechislativos. A chusticia s'administra d'alcuerdo con a xaria por meyo d'un sistema de tribunals relichiosos; os chueces son nombratos por o rei con a recomendación d'o Consello Chudicial Supremo, composato por dotze churistas d'alto ran. A independencia d'o poder chudicial ye protechita por lei. O rei actua como o mas alto tribunal d'apelación y tien a facultat d'indulto.

Arabia Saudí ye dividita en 13 provincias (en arabe منطقة u mintaqa, en plural manateq):

. Imachen de satelite d'a NASA. A linia amariella sinyala a ecorrechión d'o Disierto d'Arabia, y dos chicotas ecorrechions vecinas, o Disierto y semidisierto d'o Golfo Persico y O Disierto y semi-disierto tropical Nubo-Sindio d'a Mar Roya. As mugas entre países son en negro.

O reino ocupa alto u baixo o 80% d'a superficie d'a peninsula d'Arabia, trobando-se entre as latitutz 16º y 33º N, y as lonchitutz 34º y 56º E. En l'anyo 2000, Arabia Saudí y Yemen sinyoron un alcuerdo ta fixar as mugas entre ells que yeran en disputa. Una parti important d'as mugas d'o sud d'o país con os Emiratos Arabes Unitos y Omán no se troban bien definitas, asinas que a grandaria exacta d'Arabia Saudí ye desconoixita. O gubierno saudí estima que a superficie ye de 2.217.949 km². Atras fuents sinyalan que puet variar entre os 1.960.582 km² y os 2.240.000 km². Por un regular se gosa listar como o 14eno estato mas gran d'o mundo.

O disierto d'Arabia y as arias semideserticas y de matullos asociatas dominan a cheografía d'Arabia Saudí - se veiga a fotografía de satelite a la dreita - formando, de feito, u conchunto de disiertos. Entre ells se troba l'aria cubierta d'arena mas gran d'o mundo, o Rub' al Khali (literalment “Sector vueito”), que domina a parti d'o sud d'o país y que cubre mas de 647.500 km². A suya altaria varía dende os 800 metros amán d'a muga con Yemen dica quasi o ran d'a mar en o Golfo Persico. Una chicota aria arenosa d'alto u baixo 57.000 km², dita Al-Nafūd, se troba en a parti norcentral d'o país. Un gran arco d'arena, l'Al Dahna, de quasi 1,450 km de longaria, encara que en bells puestos con una amplaria de nomás 50 km, une Al-Nafūd con Rubʿ al-Khali. Virtualment no existen ríos u lacos permanents en o país, encara que bi ha a-saber-los uadis. A tierra ye por un regular pobre y bi ha grans arias que se troban de tot cubiertas por piedras. As poquetas arias fértils se pueden trobar en depositos aluvials en os uadis, arrius, u oasis.

A prencipal caracteristica topografica ye a meseta central que puya a escape dende a mar roya ta descender dimpués gradualment enta o Neched y o Golfo Persico. L'altaria d'a meseta ye d'alto u baixo 1.370 metros en a parti occidental y de bells 760 metres en l'este. Como a pendient d'a meseta baixa enta o Golfo Persico, bi ha a-saber-las saladas (sabkhahs) y paúls. En o norte, as tierras altas occidentals tienen altarias de dica 1.500 metros sobre o ran d'a mar, baixando amoniquet enta os 1.200 metros en a redolada de Medina y puyando enta os 3.000 metros en a zona sudeste. En a costa d'a Mar Roya, a estreita plana costera, conoixita como o Tihamah no existe quasi en a zona norte y s'enampla en baixando ta o sud. Bi ha cortatos a o largo de toda a costa d'a mar Roya fueras d'una chicota zona a o norueste d'A Meca. A provincia sudoccidenta d'Asir ye montanyosa, y astí se troba o Mont Sawda, que ye considerato por un regular o punto mas alto d'o país. A suya altaria s'estima que ye entre os 3.133 y os 3.207 metros.

Fueras d'a zona sudoccidental d'a provincia d'Asir, Arabia Saudí tien un clima desertico con temperaturas estremadament altas de día y una important baixata d'as temperaturas de nueitz. A temperatura meyana de verano ye alto u baixo de 45 °C, encara que se puede plegar a os 54 °C de maxima. D'hibierno a temperatura no gosa cayer por debaixo d'os 0 °C. En primavera y agüerro fa calor, estando as temperaturas meyas de 29 °C alto u baixo. As precipitacions anyals son poquismas. A rechión d'Asir ye diferent, debito a la influencia d'os monzons de l'ocián Indico, que apareixen por un regular entre octubre y marzo. Bi ha una meya de 300 milimetros cubicos de plevia en iste periodo, lo que fa un 60% d'a precipitación anyal total.

Entre a fauna tipica s'incluyen os lupos, hienas, mongoos, babuins, llebres, ratas d'arena, y cherbos. Os animals mayors comos gacelas, oryx, y leopardos yeran relativament numerosos dica os anyos 1950, quan a cazata dende vehíclos de motor redució a suya población dica quasi extinguir-los. Entre as aus s'incluyen os falcons (que se prenen y entrenan ta cazar), alicas, vueitres u bulbuls. Bi ha quantas especies de serpients, muitas d'ellas verenosas, y numerosos tipos de fardachos. A vida marina ye prou rica en o Golfo Persico. Entre os animals domesticos mas habituals s'incluyen camelos, uellas, crabas, monos, y gallinas. Reflectando as condicions deserticas d'o país, a flora d'Arabia Saudí ye formata prencipalment por chicotz matullos que amenistan poca augua. Bi ha unas pocas arias con hierba y árbols en o sud d'Asir. A palmera datilera (Phoenix dactylifera) se troba prou estendillata.

Arabia Saudita tien una economia basata mas que mas en o petrolio y o gubierno mantiene un fuerte control sobre as prencipals actividatz economicas d'o país. As reservas de petrolio en l'anyo 2003 plegan a cifras de 260 mil milions de barrils, ye decir o 24% d'as reservas mundials. Ye o primer exportador de petrolio y o líder en o cartel d'a OPEP. O sector petrolero representa o 75% d'os ingresos presupuestarios ta o país, o 40% d'o suyo PNB y o 90% d'os suyos ingresos por exportacions. Debito a o petrolio, parti d'a costa y d'o territorio d'o país son seriament contaminatos.

Alto u baixo o 40% d'o PNB proviene d'o sector privato. Arabia Saudí tenió un papel preponderant en os esfuerzos d'a OPEP en 1999 por aumenta os pres d'o petrolio, reducindo a suya producción. En l'anyo 2005, y debito a o incremento d'a demanda d'o petrolio os ingresos por iste concepto aumentoron substancialment estimando-se en un superavit presupuestario de mas de 28 mil millons de dólars estatounitenses.

A población d'Arabia Saudí s'estima que yera en 2007 de 27,6 millons, incluyindo-ie os alto u baixo 5,5 millons de foranos residents. Dica os anyos setanta, a mayoría d'a población yera nomada u semi-nomada; debito a o rapedo creiximiento economico y urbán, mas d'o 95% d'a población actual ya s'ha estableixito. A tasa de natalidat ye de 29,10 naiximientos por cada 1.000 personas, y a tasa de mortalidat ye nomás de 2,55 muertos por 1.000 personos. Bellas ciudatz y oasis tienen densidatz de mas de 1.000 personas por kilometro quadrato.

Evolución demografica:

A mayoría d'os habitants d'Arabia Saudí son, etnicament parlando, arabes, tanto autoctonos como de fuera d'o país. Entre os pueblos arabes con cierta idiosincrasia tenemos os awazim de l'este, os benighafir d'a val homonima, os hutaim y os shammar de Neched y os rwala. Os habitants d'Asir, Nayrán y Yizán son afins a los yemenís. 

Os datos demograficos sobre as diferents comunidatz presents se mantienen en secreto u son secretas u dificils de quantificar. Muitos arabes de países vecins son treballadors d'o reino, y podrían estar una quarta part d'a población y entre ellos os més numerosos serían os yemenís. Tamién bi ha una important presencia de palestins. 

Bi ha habitants naixitos d'Arabia Saudí d'orichen etnico mixto que descienden de turcos, iranís, indonesios, indios, africans, entre atros; a mayoría immigroron como pelegrins y residen en a rechión d'Hichaz a o costato d'a costa d'a mar Roya. 

Bi ha un numero significativo d'expatriatos asiaticos, mas que mas d'a India, Pakistán, Bangladesh, Indonesia y Filipinas. Bi ha menos de 100.000 occidentals en o país.

En Arabia Saudí, i trobamos os dos puestos mas sagratos d'o islam, concretament en as ciudatz d'a Meca y de Medina. Cinco vegatas a o día, os musulmans son gritatos dende os minaretz d'as mezquitas a rezar. O cabo de semana lo constituyen o chueves y o viernes. A relichión musulmana (monoteísta) afirma tener as mesmas radices que o chudaísmo y o cristianismo; manimenos, a practica d'o cristianismo, a presencia d'ilesias y a posesión de materials relichiosos cristians ye vedata de tot. A os chodigos etnicos se les permite vivir en o país, con a condición previa de que sían musulmans practicants y parlen arabe. L'Alcorán ye a constitución d'Arabia Saudí y a xaria ye a base d'o suyo sistema legal y denguna atra relichión no se puet practicar en o país.

O islam prohibe o consumo de tocín y d'alcohol y ista lei s'aplica estrictament en tot o país.

Existe una institución en o país conoixita como mutawa u policía relichiosa, tamién conoixita como a Policía ta a Promoción d'a Virtut y Prevención d'o Vicio. Tien 3.500 oficials y mils de voluntarios, y a suya faina consiste en fer cumplir a lei islamica. Tienen o poder d'arrestar a qualsiquier hombre u muller que se troben reunitos publicament sin que sían familia y tamién tienen o poder de prohibir y encautar productos, como podrían estar chuegos, cd's de musica occidental, cintas y atros productos que no se consideren compatibles con as leis d'a xaria.

Mientres o mes de chunio d'o ramadán, tanto musulmans como chents d'atras relichions residents en o país han de seguir l'ayuno prescrito por as leis relichiosas. Fumar, minchar u beber en publico mientres iste mes ye penato con garchola ta os sauditas, u con a expulsión immediata d'o país ta os foranos.

Bells millons de fidels musulmans acuden cada anyo en peregrinación u Al-Hach a la Meca y a os puestos santos d'o islam d'os arredols, que se realiza en unas calendatas especificas d'o calandario musulmán; u bien o pelegrinache menor u umra que se puet fer qualsiquier momento de l'anyo.

A demografía relichiosa exacta d'o país ye dificil de calcular, ya que o gubierno informa que o 100% d'os ciudadans son musulmans. Os musulmans xiitas serían menos d'o 10 % d'a población y se concentran en Hasa.

O fútbol ye o esporte mes popular y practicato d'Arabia Saudí, estando-ne o suyo organismo rector a Federación de Fútbol d'Arabia Saudí y a suya competición mes important ye a Saudí Premier League. Os suyos equipes partecipan en as competicions internacionals organizatas por a Confederación d'Asia de Fútbol (Asian Footbal Confederation).

Anque a partecipación en os Chuegos Olimpicos no habría d'estar influitos por a relichión, as mullers no pueden partecipar en os Chuegos Olimpicos, por motivacions de tipo relichioso en a interpretación d'o Islam que se fa en o país. 
Arabia partecipa dende os Chuegos de Múnich 1972. Arabia bi ha ganato dos medallas en os Chuegos Olimpicos: una d'archent de Hadi Soua'an Al-Somaily en atletismo, en a preba de 400 m lisos, y atra de bronze en hipica de Khaled Al-Eid.

En l'anyo 1992 se precipió organizar a Copa Rey Fahd, a on chugaban os campions continentals y o campión d'o mundo de fútbol, cada dos anyos. Dimpués de l'anyo 1997 a Copa cambeya o suyo nombre a Copa Confederacions y Arabia deixa d'estar a seu permanent. Dende l'anyo 2005 s'organiza cada quatre anyos estando a suya seu o mesmo país que organiza a Copa Mundial de Fútbol l'anyo siguient.




#Article 58: Archentina (1234 words)


A Republica Archentina (República Argentina en castellán) ye un estato d'America d'o Sud. Muga a lo norte con Bolivia y Paraguai, a l'este con Brasil, Uruguai y l'Ocián Atlantico, y a l'ueste con Chile, país con que comparte o sud d'a cordelera d'os Andes. A capital d'o país ye Buenos Aires y as ciudatz más importants en son Cordoba, Rosario, Mendoza, Santa Fe y La Plata.

Archentina ye o segundo país más gran en superficie d'o subcontinent sudamericán, dimpués de Brasil, y o ueiteno más amplo d'o mundo, con una superficie de 2.766.890 km², encara que reclama amás 969.464 km² de l'Antartida Archentina, en conflicto con os territorios reclamatos por Chile y o Reino Unito. Archentina tamién reclama a sobirania d'os territorios britanicos d'as Islas Malvinas y as Islas Cheorchias d'o Sud y Sandwich d'o Sud. 

A suya población ye de  habitants y tien una densidat de población de   hab/km².

A parabra Archentina proviene d'o latín argentum que significa archent. Ya dende epocas de Pedro de Mendoza ta referir-se a la rechión d'o Río d'a Plata, s'emplegaban os nombres de Gobernación d'o Río d'a Plata y Provincias d'o Río d'a Plata. 

O río que da o suyo nombre a lo virreinato, ye o mesmo que en 1516 Juan Díaz de Solís clamó Mar Dulce, dito tamién Río de Santa María y Río de Solís. Os portugueses lo clamaban Río de Prata a causa d'os rumors que deciban que existiban de metals preziosos, y que finalment s'imposó como Río d'a Plata (Río de la Plata en castellán).

A latinización d'o nombre apareixió en un atlas venecián de 1526, y dimpués Martín del Barco Centenera, miembro d'a expedición de Juan Ortiz de Zárate, imitando a Ercilla con a suya L'Araucana, publicó en 1602 un luengo poema d'a historia d'o Río d'a Plata y d'os reinos de Perú, Tucumán y d'o estato de Brasil, baixo lo titulo La Archentina en o que se deciba a lo territorio d'o Río d'a Plata L'Archentino (El Argentino en castellán).

O territorio archentín se situa entre a cordelera d'os Andes y l'Ocián Atlantico. O país puet dividir-se en tres arias cheograficas clarament diferenciatas:

A lo noreste y o centro-este d'o país, se i troban os ríos más importants que corresponden a la Cuenca d'a Plata, a tercera cuenca más gran en amplaria d'o hemisferio occidental, formata por os ríos Paraguai, Bermejo, Colorado, Uruguai, y o más luengo, lo río Paraná. Os ríos Uruguai y Paraná se conectan y forman o estuario d'o Río d'a Plata, o más gran d'o mundo, que desemboca en l'Ocián Atlantico. O territorio que se troba entre os dos ríos, antis d'unir-se se conoixe como a Mesopotamia. 

Archentina tien 4.665 kilometros de costa. L'aria de l'Ocián Atlantico sobre a plataforma continental ye muit ampla, y se conoixe localment como a mar Archentina. Se i troban importants recursos pesquers y petroliers. L'alternancia entre as corrients fredas de l'Antartida y as calidas de Brasil premiten que as temperaturas costeras no baixen de traza uniforme con l'aumento d'a latitut. A costa meridional d'a Tierra de Fuego forma o estremo norte d'o Pasache de Drake.

A zaguera dictadura, que prencipió en l'anyo 1976, inició a suya cayita con a redota d'Archentina en a Guerra d'as Malvinas, y en 1983 se facioron eleccions democraticas. Raúl Alfonsín, o primer president democratico dimpués d'a dictadura, s'enfrontinó con diversos retos, encluyindo-ie un debantamiento melitar, y renunció seis meses antis d'a fin d'o suyo periodo de mandato. Carlos Ménem fue designato president, y dimpués d'una reforma constitucional, consiguió estar reesleito por un periodo de quatre anyos más, dica 1999, calendata en a que Fernando de la Rúa fue esleito, estando a primera transición pacifica en muitas decadas.

A Constitución archentina de 1853, reformata substancialment en 1994, estableixe una deseparación de poders definita adintro d'un sistema presidencialista. O poder executivo lo tien o president, esleito con o vicepresident por un periodo de quatre anyos con a posibilidat de reelección. A potestat lechislativa ye exercita por o Congreso d'a Nación (Congreso de la Nación, en espanyol), composato por o Senato, con 72 miembros, y a Cambra de Deputatos (Cámara de Diputados) con 257 miembros. O poder chudicial recaye sobre a Cort Suprema de Chusticia. 

Os partitos politicos más grans d'Archentina son o Partido Justicialista (PJ), un partito d'orichen peronista, y a Unión Cívica Radical (UCR), establita en 1890.

Territorialment Archentina ye organizata en 23 provincias y a Ciudat Autonoma de Buenos Aires que ye a capital d'a federación. As provincias tienen totz os poders que no han estato explicitament delegatos a lo gubierno federal en a constitución nacional. As provincias s'encargan d'impartir chusticia, de chestionar os afers relacionatos con l'amostranza primaria y d'asegurar o rechimen municipal. 

As provincias archentinas s'organizan internament en un sistema congresual, esleyindo os representants d'o poder lechislativo y o gubernador d'a provincia (poder executivo) de manera separata. Teoricament, o president d'Argentina tien a facultat d'intervenir en as provincias t'asegurar-ne a forma republicana de gubierno u ta esfender o territorio d'as invasions estrancheras, encara que en a practica ha intervenito en diversas ocasions melitarment u en casos en que o gubierno provincial ha estato acusato de corrupción. 

A mayoría d'as provincias d'o centro y norte d'o país son anteriors a la creyación d'Archentina como estato independient (ye decir, ya feban parti d'os virreinatos espanyols de Sudamerica). Manimenos, as provincias con presencia significativa d'amerindios u con una baixa población yeran territorios nacionals administratos por o Gubierno federal antis de convertir-se en provincias autonomas. O zaguer territorio en convertir-se en provincia ha estato Tierra d'o Fuego, Antartida y Islas de l'Atlantico Sud, qui lo fació en 1991. 

Dica 1825, epoca en que as Provincias Unitas d'o Río d'a Plata prencipioron a emplegar oficialment o nombre d'Archentina, a Provincia Oriental (que en 1829 se convertirba en a Republica Oriental d'Uruguai) y a provincia de Tarija (que dimpués ferba parti de Bolivia) yeran provincias constitucionals archentinas.

A mayoría d'os inmigrants europeus, que plegoron t'Archentina (especialment entre a Primera y a Segunda Guerra Mundial) s'establioron en as ciudatz, as qualas ofreixeban fainas, educación y atras oportunidatz ta ingresar en a clase meyana. Os treballadors agricolas tamién s'establioron en as grans ciudatz, especialment en Buenos Aires que ha centralizato lo creiximiento d'o país. Dende os anyos 1990, muitos lugars rurals han estato despoblatos debito a l'abandono d'o servicio ferroviario y a importación masiva de productos importants baratos que han reemplazato a los productos locals producitos a chicota escala, en dentrar en servicio o sistema de convertibilidat que manteneba la valor d'o dólar estatounitense artificialment baixo. Hue en día un tercio d'a población total d'o país vive en l'aria metropolitana de Buenos Aires, tamién conoixita como o Gran Buenos Aires. As siguients son as arias metropolitanas con una población superior a lo millón d'habitants:

O castellán ye a luenga oficial d'Archentina a nivel nacional. Pero, en 2004, a provincia de Corrientes declaró a cooficialidat d'o guaraní en l'amostranza y en os actos de gubierno. En as comunidatz indichenas se parla tamién o quechua, l'aimara y o mapudungun (a luenga d'os mapuches). Tamién se parlan muitas luengas d'orichen europeu (ruso, dialectos italians y hebreus, alemán, etc.) en as grans ciudatz.

Os esportes mes populars son o fútbol, y o baloncesto anque tamién son muito practicatos atros como o rugby, o tenis, l'atletismo, o hockey hierba, o hockey sobre patins y voleibol. En a zona d'a Cordillera d'os Andes son populars os esportes d'hibierno.




#Article 59: Armenia (277 words)


Armenia (en armenio Հայաստան, Hayastan, o Հայք Hayq), oficialment Republica d'Armenia, ye un país sin de salita a o mar situato en Eurasia entre a mar Negra y a mar Caspia, en o Caucaso meridional. Muga con Turquía a l'ueste, Cheorchia a lo norte, Azerbaichán a l'este, y Irán. Actualment fa parti d'a Comunidat d'Estatos Independients.

O 23 de setiembre de 1991 Armenia proclamó a suya independencia d'a URSS, estando a sola republica socialista sovietica que siguió o cauz legal, con un referendum. A lo mes vinient Ter Petrossian fue esleito president d'a Republica.

En ixos primers anyos d'independencia y de descomposición d'a URSS i habió tropas sovieticas que colaboraban en a muga d'Armenia y Azerbaichán en a deportación d'armenios, mientres os armenios de Karabakh yeran en rebelión ubierta y encomenzoron a vencer a los chenocidas azerís a servicio d'a republica d'Azerbaichán, y dimpués a forachitar a los azerís de l'Alto Karabakh, (y a los meskhetas asentatos por os azerís). Os armenios de Karabakh y os armenios d'Azerbaichán refuchiatos en Karabakh consiguioron controlar o 10 % d'Azerbaichán, y creyar un corredor con Armenia. Plegoron a controlar dica a ribera ezquierda de l'Araxes, en a muga con Irán, dica que l'exercito iraní intervinió creyando una zona de seguridat de 10 km.

Armenia ye dividita en 11 provincias. Istas se claman marzer (մարզէր) u en a forma singular marz (մարզ) en armenio.

Os esportes mes populars son a luita, l'halterofilia, o judo, o fútbol, o boxeyo y os esportes d'hibierno, anque l'esporte nacional ye l'aixedrez. En iste esporte Tigran Petrosian estió campión d'o mundo dende 1963 dica 1969, l'equipe d'Armenia tamién estió campión en a Olimpiada d'Ajedrez de 2006.




#Article 60: Australia (1122 words)


Australia ye un país d'Oceanía, situato en o hemisferio sud. A suya capital ye Canberra. A Mancomunidat d'Australia (Commonwealth of Australia en anglés) ye a seisena nación d'o mundo en amplaria, a unica que ocupa tot un continent y a mayor nación d'Australasia. Estando una isla, no tiene mugas con atras nacions. Os vecins mes amanatos son Nueva Zelanda enta o sudeste y Papúa-Nueva Guinea, Timor Oriental y Indonesia enta o norte. 

A suya población ye de 20.180.878 habitants (2003) en una superficie de 7.686.850 km², con una densidat de población de 2 hab/km².

O nombre d'Australia provién d'a frase latina terra australis incognita que significa tierra d'o sud esconoixita.

Australia lieva habitata dende fa 42.000 dica 48.000 anyadas, quan os antipasatos d'os aboríchents autralians bi plegoron dende o sudeste d'Asia. A tierra no fue descubierta per os europeus dica o sieglo XVII, quan fue divisata y visitata per quatre expedicions europeas (neerlandeses y britanicas). 

O Reino Unito reclamó os dos tercios orientals d'o continent por 1770 y os primers colonos fundón en Nueva Galas d'o Sud una colonia penal britanica o 26 de chinero de 1788. Os atros territorios fuoron reclamatos per o Reino Unito en 1829. A mayor parti d'os estatos, que mes tardi se achuntón ta formar l'actual Australia, no yeran colonias penals. 

L'1 de chinero de 1901 a Mancomunidat d'Australia naixió, como dominio d'o Imperio Britanico. Dende allora Australia estió independient, encara que o zaguer vinclo legal con o Reino Unito no se crebó dica 1986. Australia ye una monarquía constitucional, con Isabel II d'Anglaterra reinando como Reina d'Australia. En 1999 se fació un referendum ta cambear a Constitución y fer esdevenir Australia una republica, con un president esleito que substituyese a la reina como chefa d'estato, pero se refusón istas reformas.

Australia se trestalla en seis estatos y quantos territorios. Os estatos son:

Os territorios son:

Australia tien numerosos territorios menors como o Territorio d'a Badía de Jervis, en Nueva Galas d'o Sud, administrato como base naval y puerto maritimo d'a capital.
Quantos territorios externos son habitatos:

Asaber-los de territorios son quasi disiertos:

O Territorio d'a Capital Australiana fue creato en o puesto esleito ta la capital Canberra. Canberra fue fundata como compromís entre as dos ciudatz principals, Melbourne y Sydney.
Atras ciudatz importants en Australia son Alice Springs, Cairns y Brisbana (en a costa oriental), Darwin (en a costa septentrional), Perth (en a costa occidental) y Adelaida (en a costa meridional). O 85 % d'a población australiana reside en as ciudatz. Ye miembro de numerosos organismos internacionals como a Organización de Nacions Unitas, a Cooperación Economica Asiatico-pacifica y a Mancomunidat Britanica.

A Mancomunidat d'Australia ye una monarquía constitucional: A reina d'Australia ye a chefa oficial d'o Estato y ye representata per un Gubernador Cheneral. Practicament, a función d'a Corona (y per tanto d'o Gubernador Cheneral) ye prou cerimonial. O poder executivo, en teoría representato per a Corona, ye exercito per un gabinet menato per o primer menistro. O primer ministro tamién gosa estar o chefe d'o partito con mayoría en a Cambra de Representants d'Australia, cambra baixa (dan 150 escanyos) d'un Parlamento bicameral. A cambra alta (76 escanyos) ye o Senato d'Australia, en a quala cada estato ye representato per dotze senadors, independienment d'os habitants u os territorios que tienga cada estato. Cada tres anyadas se celebran eleccions, a ormino con a metat d'o Senato esviellato.

A mayor parti d'o territorio australián son territorios deserticos u semideserticos. O 40 % d'a superficie ye formata per dunas d'arena. Només que os cantos sudoccidental y sudoriental tienen un clima temperato y espleitan un terreno moderatament fértil. A parti norte d'o estato tiene un clima tropical. L'amplismo arrecife d'a Gran Barrera (Great Barrier Reef en anglés) ye a mayor barrera de coral d'o mundo y chace amán d'a costa noreste. L'Urulu u a Penya d'Ayers, en Australia central, ye o mayor monolito d'o mundo. Australia comprende o 90 % d'Oceanía. 

Tamién Australia poseye a isla de Tasmania, d'a qual la desepara o estreito de Bass. Australia se puede subdividir en tres rechions: o canto oriental do son os Alpes australians y a gran catena trestalladera, l'occident do bi'n ha de mesetas y bellas zonas deserticas, y o centro do ye o laco Eire, o mes gran d'o país. 

En o territorio desertico bells animals tipicos australians i viven, como o canguro, o diaple de Tasmania, o dingo, o koala, y o emú. O paisache australián* presenta quatre menas de vechetación: l'arbusto composato per eucaliptos d'alters dica 40 metros, o malee formato per eucaliptos no mes alters de cinco metros, a mulga ye composata de plantas acacias, a la fin o mont baixo formato de barzas chicotas.

O fuso horario d'o continent varía de UTC+8 dica UTC+10. Qualques islas plegan ta UTC+6'5 y UTC+11. Australia fa muga a o sud con l'Ocián Indico, a o norte con a Mar d'Arafura, a noreste con a Mar de Coral, a o noreste con a Mar de Timor, a o sudeste con a Mar de Tasman y a o sud con l'Ocián Indico.

Encara que siga una isla desertica y semiarida, en Australia no'n mancan d'habitats diversificatos ta acullir-bi-ne d'especies animals y vechetals. Per a gran edat d'o continent, os climas tan variables seguntes as estacions y o aislamiento cheografico larguismo, han puesto desembolicar-sen-bi una fauna y flora peculiars. As especies animals mes conoixitas son: a foca, o koala, o emú, l'ornitorrinco, o guombat y o equidna, que tanto ficacio clamón ta os primers exploradors europeus. Manimenos caballos, uellas, vacas y coniellos bi estión importatos d'o continent europeu recientment. Australia poseye dos millons de cabezas de ganato ovín.

Australia ye una economía prospera de mena occidental, con una renda per cápita a ran d'as quatre economías europeas. En as zagueras anyadas Australia ha concarato una crisi con un creiximiento cerenyo. A creixient producción en a economía domestica frenó as perdugas, y a confianza d'as interpresas y consumidors romanió fuerte. O enfasis australián ta as reformas ha estato atro d'os elementos d'a suya fuerza economica.

Quasi totz os australians tienen orichen en os inmigrants d'os sieglos XIX y XX, principalment d'o Reino Unito y Irlanda (angleses, irlandeses, escoceses, galeses), y dimpuesas tamién italians, griegos, espanyols y portugueses, y mes recientment de nacions asiaticas. Os descendients d'os habitants orichinals, os aboríchens australians, constituyen o 2,2 % d'a población (seguntes o censo de 2001). Como atras nacions desembolicatas, a población australiana envelleixe, con mes de pensionistas que de personas en edat laboral. 

En Australia se charra anglés, encara que qualques comunidatz aboríchents han guardato lurs luengas, y un numero prou gran d'inmigrants de primera y segunda cheneración ye bilingüe. Tres de cada quatre australians se declaran cristians, principalment catolicos u anglicans. Tamién se practican atras relichions.




#Article 61: Caixico (1106 words)


Caixico / caixigo u robre ye a denominación popular colectiva ta qualques especies d'árbols en o chenero Quercus que tienen como caracteristica común de totas ellas de tener fuellas caducas u marcescents, per contraposición con as «carrascas» u «lecineras», que son as especies arborias de fuella perén.

Os caixicos son presents en a mayor part d'Eurasia, fendo parte principal en muitas masas de selva por tot lo continent, en beluna d'as suyas especies. As selvas en as que bella especie de caixico i siga predominadera se suelen referir como «caixicars» (u «caixigars» en as parlas con tendencia a sonorizar as consonants xordas intervocalicas). Os caixicars amaneixen en as rechions que satisfaigan as necesidatz d'humedat mas elevadas que suelen tener os caixicos en comparanza con belaltras especies de Quercus, per lo que se tornan cada vegada menos freqüents como mas ta'l sud siga la zona.

En Europa central y en as rechions d'influencia climatica atlantica, a especie Quercus robur ye una especie que gosa presentar gran desarrollo y se'n i troba con freqüencia. Manimenos, o dominio de condicions climaticas de tipo mediterranio (y dica sub mediterranio a lo mas) en Aragón fa que quasi no se'n i trobe, de Q. robur. Per contra, Quercus petraea, que ye una especie con requerimientos d'humedat y clima pareixitos a Q. robur, se manifiesta en formacions muit chicorronas en as baixants d'ubago de qualques sistemas montanyeses. En i hai en l'Alto Aragón en o piso montano, anque en ixa part d'o país se troba desplazato a sobén per o favo, y tamién se'n puede trobar en Moncayo y de forma relicta en as sierras d'Albarrazín y de Cuenca.

En existe, manimenos, belaltras especies millor adaptatas a las condicions submediterranias (mediterranias bell poquet más humedas que de regular, sobre tot en norte y en a montanya): Quercus humilis, Quercus faginea y Quercus pyrenaica. As dos zagueras tienen a fuella marcescent. A mas gran part d'os caixicos que omne puede trobar per l'Alto Aragón pertenecen bien a la especie Quercus faginea u bien a Quercus cerrioides, que qualques autors consideran un hibrido d'entre Q. faginea y Q. humilis.

O fruito d'o caixico ye, per definición, o glan. Ista parola s'emplega de forma especifica ta nombrar os fruitos d'as especies arborias de Quercus con fuella caduca, que ixo ye, lo que se diz caixicos, pus tradicionalment s'ha quiesto considerar que tienen millors propiedatz nutritivas que as billotas (per contraposición, os fruitos d'as carrascas y coscollos).

A importancia d'ista diferenciación ye cabal si se considera que en a economía ganadera d'enantes, mas que mas en a montanya, ta quan a pastura faltaba en hibierno os glans yeran principals ta complementar l'alimentación d'o bestiar de cría y minimizar asinas as muertes sobre tot de corders y crabitos lactants que yeran una contumancia habitual en os meses fridos. A retreta d'a leit ye a primer reacción que manifiesta o cuerpo d'una fembra criadera quan sufre malnutrición.

Tamién s'emplegaba os glans ta alimentar a os tocins, anque menos de como se piensa. En l'Alto Aragón, as principals consumideras de glans yeran as uellas y as crabas.

Os fitonimos caixico y caixigo son as dos denominacions mas freqüents ta iste tipo d'árbols en l'Alto Aragón. A primera ye una versión conservadera con as consonants oclusivas xordas intervocalicas, mientres que a segunda ye a suya equivalent sonorizadera. As dos dimanan d'una radiz prerromana (talment celtica) que s'introdució en o latín d'a Peninsula Iberica como *CAXICU(M) y probablement i siguió a evolución *CAXICU  caixico  caixigo, con a particularidat que ista evolución no s'habría completato de tot en tota la cheografía aragonesa, dando ixas dos variants diatopicas que son bien vivas en as parlas actuals. Tanto la una como l'altra cuentan con formas castellanizatas que fan part d'o lexico de substrato aragonés en o castellano d'Aragón: «cajico» y «cajigo» respectivament.

Seguntes o lexicografo especializato en fauna y flora d'Aragón Rafel Vidaller, a forma «caixico» se documenta alternativament en lugars quasi por tot l'Alto Aragón, sacando-ne a Ribagorza, dende a Chacetania (Botaya, Echo, Chaca, Ansó) dica o Sobrarbe (Viello Sobrarbe, Vio, Nerín, Sercué, Saruisé, Boltanya), en pasando per lugars de l'Alto Galligo (Acumuer), norte d'o Semontano de Balbastro (Rodellar) y diferents extremos d'a Plana de Uesca (Arguis, Santolaria de Galligo). Anque en qualques d'istes lugars a pronunciación con /k/ ye minoritaria contra la que ye con /g/; p. ex. Vidaller cita «caixico» en A Buerda pero tamién «caixigo», que ye a sola variant que en chunto con a castellanizata «cajigo» en conoixen bells naturals.

Imachen:Saint-Girons - La Pale.jpg|thumb|right|250px|[...] lis dieron et otorgaron el usufructo de robres et fayas de los ditos montes [...].
En aragonés, ademés de as dos formas tipicas «caixico» y «caixigo» se i documenta encara viva (anque de manera residual) unaltra parola d'etimolochía clarament latina que se mete de forma evident en conexión con altras luengas romances d'Espanya, como o catalán y o castellano. Ye a parola «robre» (d'o latín ROBUR, ROBŏRIS), «roble» en castellano y «roure» en catalán.

Ista denominación s'ha documentau viva en Vio (val de Vio, Sobrarbe) como solo lugar de parla aragonesa, en Alins en a Ribagorza de parla catalana, Calasanz y Gabasa en A Litera y en Torrociella d'Alcanyiz en o Baixo Aragón a on que s'interpreta que i representa un elemento de substrato aragonés en o castellano que actualment se i parla. Significativament, o solo municipio en a comarca d'Os Monegros que tiene un caixicar (o «Vedau de Robres») ha nombre «Robres» pero en o castellano con substrato aragonés que se i parla en l'actualidat d'istes árbols en dicen «cajicos».

Manimenos, en os textos historicos d'aragonés se i troba a-saber-las referencias a istes árbols con ixa denominación, lo que fa pensar que en bell altro tiempo hese puesto estar una denominación muito más difundida, lo menos en a val de l'Ebro. En l'aria d'o Mayestrato veyemos una continuidat dende l'uso medieval rechistrato por textos d'o sieglo XV de Mirambel dica l'uso actual en Bordón, y en o microtoponimo Valderrobres de Molins.

En as traduccions medievals veyemos robre, y en a Grant Cronica d'Espanya, compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia en trobamos un uso intresant:

En o Libro d'el Trasoro escriben «robres» en o capítol que l'adedican a l'hipopotamo:

En o Libro d'as Marabillas d'o Mundo tamién podemos veyer escrito «robre»:

En romanz navarro se gosa escribir robre, y lo podemos veyer escrito en o mesmo Fuero Cheneral de Navarra:

En un texto navarro de 1413 de Santesteban de Lerín s'escribe «robre»:

En un altro de 1388 de Roncesvals tamién podemos leyer-lo:

Tamién ye significativo en ista dirección que una d'as villas principals d'a Matarranya se trobe documentada en aragonés medieval como «Val de Rovres».




#Article 62: Rubus idaeus (643 words)


A chordonera (Rubus idaeus (L., 1758)) ye un arbusto no lenyoso d'a familia Rosaceae caracterizau por o suyo creiximiento sarmentoso, a presencia de punchas en as ramas y brancas, y por os suyos fruitos en forma de drupa multiple («polidrupa»), muit apreciaus en gastronomía y repostería, que reciben a denominación de chordons.

A especie fa parte d'o chenero Rubus, común con as barzas, con as que lochicament se troba muit emparentada. As caracteristicas morfolochicas d'a chordonera recordan a la suya parient a barza, pero no gosa manifestar un desarrollo tan important como ixaltra, en formando verdugos mas finetz y creixendo mas a ran de tierra. Como a resta d'especies de Rubus, as chordoneras tamién se reproducen vechetativament y creyan formacions de muitos individuos chuntos, que reciben o nombre de chordonals.

Procedent d'o norte d'Asia y d'Europa oriental (fueras de zonas muit septentrionals). En Aragón ye prou corrient en o Pireneu y en a redolada de Moncayo. Se fa servir, con muita tradición en os lugars que rodian a Moncayo, ta aromatizar vins y licors y tamién ta fer sucos y xaropes.

O chordón se describe como un matullo de fulla caduca provisto d'un tallo perenne curto y soterranio (u rizoma) a on que se forman anyalment una serie de canyas u percullos. A chordonera mide entre 1 y 2 metros d'altaria y presenta tallos lenyosos redondiatos y con brancas provistas de punchas finas y rectas poco resistents. As fuellas son pinnatas, con 3, 5 u 7 foliolos verdes en l'anverso y blanquinyosos y pilosos por o reverso. Os foliolos son totz sésils u quasi, fueras d'o que se troba en o estremo, que tien peciolo.

As flors son blancas, hermafroditas y auto-fértils en a mayoría d'as variedatz. A corola ye formata por 5 petalos poco vistosos y o caliz ye persistent y formato por 5 sepalos. 
Presenta numerosos estambres libres y tiene qualques ovarios, pero nomás un ovulo fértil, de traza que cada ovario orichinará una drupa chiquinina. 

O fruito ye un conchunto de diversas drupas (polidrupa) dito chordón, de color royo no brillant y peludet, que madura de verano u d'agüerro. 

O chordón ye muit pareixido d'a mora d'a barza, pero se'n diferencia porque conserva a suya color roya en a matureza, mientres que as moras d'as barzas se tornan negras en o suyo estato maturo.

Os suyos prencipios activos se troban tanto en as fuellas como en o fruito u as simients.

Os fruitos contienen un 1-2% d'acidos organicos, d'os qualos un 90% ye acido citrico. Amás, en istos bi ha vitamina C, diversos zucres y pectina. As simients contienen un 24% d'aceite esencial y as fuellas flavonoides, mas que mas glucosidos de kempferol y taninos, os compuestos de fenol d'as fuellas que, como se sabe, tienen función antioxidant y oscilan entre 4,8 i 12,0 mg d'equivalents d'acido galico.

S'ha caracterizato por un numero considerable d'antocianinas, entre as qualas s'ha de destacar cianidin-3-soforosido, cianidin-3-(2(G)-glucosilrutinosido), cianidin-3-sambubiosido, cianidin-3-rutinosido y cianidin-3-xilosilrutinosido.

Amás d'estar comestible, d'o fruito se'n obtiene un xarope muit perfumato, colorants y modificadors d'a sabor.

Tradicionalment as fuellas s'han utilizato com a relaxant uterino, como estimulant y en infusión, ta o tractamiento de diarreras y atros trastornos gastro-intestinals.
S'ha emplegato tamién en ista forma ta amillorar os simptomas d'os costipatos y en Europa tamién ta facilitar os partos.

As fuellas, debito a o suyo contenito en taninos, pueden producir molestias gastricas en personas predisposatas.

O chordón vive mas que mas en marguins de tierra de camins, comas en as selvas y terrenos rocosos. En climas atlanticos tenderá a creixer en zonas baixas mientres que en climas calidos lo ferá en zonas mas altas.

O chordón ye un fruito comestible sobrebueno, una mica mas aceto que a fraga, pero con un taste propio muit caracteristico y intenso. Se fa servir a sobén en pastelería.

Ye o ingredient prencipal d'una d'as mermeladas mas populars.




#Article 63: Austria (1473 words)


Austria (en alemán Österreich; nombre oficial: República de Austria, Republik Österreich) ye un país y estato d'Europa, organizato como una republica federal y miembro d'a Unión Europea dende 1995. Austria ye situata en Europa Central y muga con Alemanya, Republica Checa, Eslovaquia, Hongría, Eslovenia, Italia, Suiza y Liechtenstein.

Os orichens de l'Austria chermanofona se troban en o sieglo IX, quan os territorios de l'Alta y Baixa Austria estioron cada vegata mas poblatos. O nombre alemán Ostarrichi ye documentato por primera vegata en un documento oficial de 996 y tien as suyas radices en o primer milenio a.C. Dende allora la parola s'ha desenvolicato dica Österreich.

Austria ye una democracia representativa parlamentaria formata nueu estatos federals y ye un d'os seis países europeus que han declarato neutralidat permanent. Austria ye miembro d'as Nacions Unitas dende a suya independencia en 1955 y dentró en a Unión Europea en 1995.

O nombre alemán Österreich deriva de l'alemán antigo Ostarrîchi Territorio de l'Este. A primera forma d'o nombre estió celtica: norig con o mesmo significato. Ista parola fue romanizata a Noricum. Regio australis y a forma latina Austria son neolochismos d'a Edat Meya.

En La Flor de las Ystorias d'Orient s'escribe Ostaricha u Staricha:

A designación oficial ye de Republica d'Austria (en alemán Republik Österreich). Dimpués d'a cayita d'o Imperio austro-hongaro en 1918 se deciba Estato alemán d'Austria pero dimpués d'o Tractato de Saint-Germain-en-Laye habió de cambear o suyo nombre a Republik Österreich (Republica d'Austria). O nombre Republik Deutsch-Österreich se puet trobar en as estampetas y diners de prencipios d'os anyos 1920. O nombre se tornó a cambear mientres o rechimen faixista (dende 1934 dica 1938) a Estato Federal d'Austria (Bundesstaat Österreich), pero tornó a estar o mesmo con a independencia y a Segunda Republica Austriaca (1955 – actualidat).

Austria ye un país chicot y montanyoso, localizato en Europa central, entre Alemanya, Italia y Hongría, con una superficie d'o doble de Suiza. No tien denguna costa maritima; muga con Suiza y Liechtenstein a l'ueste, Alemanya, a Republica Checa y Eslovaquia a lo norte, Hongría a l'este, y Eslovenia y Italia a lo sud. A rechión mas occidental d'o país ye una francha estreita entre Alemanya y Italia, d'entre trenta y dos y sesanta kilometros de longaria. A resta d'Austria, a l'orient, tien una longaria, de norte a sud, de 280 km.

A mayor parti d'o territorio d'Austria se troba aintro d'a sección oriental d'os Alpes que tienen en ista zona altarias de mas de 3.000 metros. As sierras d'Austria s'estendillan d'este a ueste y son deseparatas una de l'atra por amplas vals. As sierras d'o norte incluyen os Alpes de Tirol d'o Nord y os Alpes de Salzburgo. En o centro, as sierras incluyen o Hohe Tauern, que contiene o Großglockner, o pico mas alto d'o país, con 3.797 m. As sierras d'o sud incluyen os Alpes d'o Ötztal, os Alpes de Zillertaler, os Alpes Carnicos, y as montanyas de Karawanken. Bi ha, amás d'istas sierras, atras que s'estendillan en a dirección norte-sud.

A población se conzentra en as vals d'os ríos entre os qualos destaca o Danubio, que dentra en Austria por Passau, en a muga con Alemanya; pasando por Linz y Viena, dica Bratislava, en a muga con Eslovaquia. Por a muga con Alemanya plega l'Inn, que pasa por Innsbruck, y tien como afluent prencipal o río Salzach, que pasa por Salzburgo. O laco Constanza ye o mas gran d'o país y forma la muga occidental con Alemanya y Suiza.

A población estimada d'Austria en 2008 yera de 8.205.533 habitants. A capital, Viena, tien una población superior a os 1,6 millons d'habitants, un quarto d'a población total d'o país. Antiparti d'a capital, denguna atra ciudat supera o millón d'habitants; de feito, a segunda ciudat mas gran, Graz, nomás tien una población de 244.000 habitants. Graz ye a capital d'Estiria y una comunidat industrial, comercial y educativa important d'o país. Linz ye a tercera ciudat mas gran, con 188.000 habitants, un puerto fluvial important d'o Danubio y capital d'o estau d'Alta Austria.

L'alemán, luenga oficial en toda a federación, ye parlau por un 88,6% d'a población austriaca. S'estima que l'1,6% parla esloveno, población localizada mas que mas en Carintia —a on ye luenga oficial— y en Estiria. O 2,2% parla crovate, oficial en Burgenland. Un 2,3% parla turco. O 5,3% parla una atra luenga, entre as que se troba l'hongaro, oficial en Burgenland. S'estima que bi ha entre 13.000 y 40.000 eslovens en o estau de Carintia, asinas como 30.000 crovates. Totz dos grupos, amás d'os hongaros, son reconoixius como minoría y tienen dreitos especials por o tractau d'o Estau d'Austria de 1955.

O terreno montanyoso d'Austria propició o desenvolique de quantos dialectos alemans, a mayoría d'os qualos perteneixen a os grupos austrobaverans, fueras d'o dialecto parlau en a rechión mas occidental, Vorarlberg, que pertaneixe a o grupo de dialectos alamanicos. Bi ha un estándar especial ta l'alemán austriaco con pocas esferencias, manimenos, de l'alemán d'Alemanya.

Austria ye una republica federal que se divide en nueu estatos (Bundesländer).

A población d'Austria yera en chinero de 2009 de 8.356.707 habitants. A población d'a capital, Viena blinca d'os 1,6 millons (2,2 millons incluyindo-ie l'aria metropolitana) estando asinas un quatreno d'a población total d'o país. Viena ye una ciudat que ofreixe una gran oferta cultural, asinas como una sobrebuena calidat de vida. 

En contraste con a capital, a resta de ciudatz no plegan a 1 millón d'habitants: a segunda ciudat mas gran ye Graz con bells 250.099 habitants, seguita por Linz (188.968), Salzburgo (150,000), y Innsbruck (117.346). A resta de ciudatz austriacas tienen menos de 100.000 habitants.

O idioma oficial d'Austria ye l'alemán, parlato por un 88,6% d'a población, seguito por o turco (2,3%), serbio (2,2%), crovate (1,6%), hongaro (0,5%) y bosniaco (0,4%). Una important minoría de fablants d'o eslovén vive en os estatos federals austriacos de Carintia y Estiria, estando arredol de 14.000 presonas (seguntes o censo oficial austriaco; dica 50.000 seguntes atras fuents no oficials). En o estato mas oriental, Burgenland (d'antis mas parti hongara d'o Imperio austro-hongaro), arredol de 20.000 ciudadans austriacos parlan hongaro y bells 30.000 parlan crovate. D'a resta de austriacos que son descendients de no-austriacos, a mayor parti tienen o suyo orichen en os países mugants, mas que mas en países de l'antigo bloque de l'este. Os ditos treballadors huespedes (en alemán Gastarbeiter) y os suyos descendients, asinas como os refuchiatos d'a guerra de Yugoslavia y atros conflictos, fan tamién parti d'una important minoría en Austria. Dende l'anyo 1994 os chitans tamién son reconoixitos como una minoría etnica en o país.

D'alcuerdo a lo censo publicato por Statistik Austria en l'anyo 2001 bi heba un total de 710.926 presonas estrancheras vivindo en Austria. D'istas, 124.392 parlaban l'alemán como luenga materna (prencipalment inmigrants procedents d'Alemanya, Suiza y a provincia italiana de Bozen). As siguients nacionalidatz con mayor numero d'habitants en Austria son as procedents de l'antiga Yugoslavia con 240.863 presonas (estando entre os mas numerosos 135.376 serbios y 105.487 crovates); os turcos con 123.417 (d'os qualos 25.155 tienen l'anglés como luenga nativa), os albaneses con 24.446, polacos 17.899, hongaros 14.699, rumans 12.216, arabes 7.982, eslovens 6.902 (sin d'incluyir a minoria autoctona), eslovacos 6.891, checos 6.707, persas 5.916, italians 5.677, rusos 5.466, franceses 5.213, chineses 4.938, espanyols 4.264 y bulgaros 3.503.

A orografía montanyosa d'Austria ha feito que s'haigan desenvolicato muitos subdialectos de l'alemán. Manimenos, totz os subdialectos que se i charran perteneixen a lo dialecto austro-baverán, de fueras d'o subdialecto charrato en o estato federal mas occidental, Vorarlberg, que perteneixe a lo dialecto alamanico. Bi ha tamién un alemán austriaco estandar con bellas esferencias respective a l'alemán estandar d'Alemanya.

O pasato d'Austria como potencia europea cheneró un ambient cultural que contrebuyó amplament con diferents formas d'arte, entre ellas especialment a la musica. Austria estió lo puesto de naixencia de grans compositors como Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Franz Schubert, Anton Bruckner, Johann Strauss (pai), Johann Strauss (fillo) y Gustav Mahler asinas como bells miembros d'a Segunda escuela vienesa como Arnold Schoenberg, Anton Webern u Alban Berg.

Viena tenió una especial importancia como centro d'innovación musical. Mientres os sieglos XVIII y XIX os compositors yeran atrayitos a la ciudat gracias a lo patronache d'os Habsburgo, fendo de Viena a capital europea d'a musica clasica. En a epoca barroca habió importants influencias d'os folklors eslavos y hongaro en a musica austriaca. Compositors d'atras nacionalidatz como Ludwig van Beethoven vivioron a mayor parti d'as suyas vidas en Viena. 

L'actual himno nacional austriaco, atribuito a Mozart, fue esleito dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, cambeyando-lo por o tradicional himno austriaco, obra de Joseph Haydn.

Austria tamién ha producito un notable musico de jazz, o teclista Josef Zawinul. L'artista pop y rock, Falco, internacionalment conoixito en os anyos 1980 tamién yera austriaco. O batería Thomas Lang naixió en Viena en 1967 y actualment ye reconoixito por a suya habilidat tecnica.




#Article 64: Azerbaichán (322 words)


Azerbaichán ye un país d'Asia situato a lo sud de lo Caucas y a l'ueste-sudueste de la Mar Caspia. Actualment fa parti d'a Comunidat d'Estatos Independients.

Muga a lo norte con Rusia, a l'ueste con Cheorchia, a lo sudueste con Armenia y a lo sud con Irán. Bi ha un enclau clamato Naxçıvan u Nakhchivan situato entre Armenia y Irán.

O toponimo Azerbaichán d'as luengas actuals provién de l'antigo Atropatene, nombre antigo d'un territorio correspondient a l'Azerbaichán iraní. O toponimo orichinal ha sufrito diferents modificacions pasando a traviés d'as luengas de cultura d'a rechión: as fases propias d'as luengas iranias, l'arabe y as luengas turquicas.

Quan la Revolución Rusa remató con lo rechimen zarista ruso, lo territorio de lo Imperio ruso a lo sud de lo Caucas formó la republica de Transcaucasia. Pero como i heba diferencia d'intreses entre los diferents pueblos, sobretot en un tiempo de guerra contra los nacionalistas turcos d'Anatolia, los azerís, que yeran tamién musulmans y d'orichen turquico estioron los primers que se deseparoron, fundando a republica d'Azerbaichán. Los nacionalistas azerís colabororon con los rechimens nacionalistas turcos en o Chenocidio armenio.

Quan los exercitos zaristas empecipioron a perder la guerra civil, l'Exercito Royo Sovietico abanzó enta lo sud, plegando ta lo Caucas y ta Azerbaichán. Los bolchebiques sovietizoron la republica d'Azerbaichán y dende alavez fació parte de la URSS dica la suya independencia en 1991.

Dimpués d'independizar-se esta republica, de mayoría turca azerí y musulmana y on s'han feito historicament mortaleras d'armenios, los armenios de l'Alto Karabag s'independizoron y ocuporon tamién un corredor entre Karabag y Armenia.

A suya participación internacional ye recient, porque dica 1991 perteneixeba a la URSS y os esportistas azerbaichans partecipaban con os equipes d'iste país.
Os esportes mes practicatos son l'aixedrez, con a figura de Gary Kasparov como referent, l'halterofilia y a luita. Tamién o fútbol y o fútbol sala son populars.

En os Chuegos Olimpicos ha conseguito 16 medallas en quatre partecipacions.




#Article 65: Bangladesh (3093 words)


A Republica Popular de Bangladesh de Delwar Hasib (বাংলাদেশ en idioma bengalí) ye un país y estato d'o sud d'Asia en o subcontinent indio, que se troba rodiato quasi de raso por territorio indio de fueras d'en a suya parte sudeste, que muga con Myanmar, y en o sud, a on muga con o golfo de Bengala. A mayor part d'a población d'o país ye d'etnia bengalí, fablants d'o idioma bengalí y de relichión musulmana. A suya capital de Bangladesh ye a ciudat de Dhaka, que ye amás a prencipal ciudat d'o país por o suyo numero d'habitants. Politicament, Bangladesh ye una democracia y s'estructura como una Republica parlamentaria, estando actualment o suyo President Zillur Rahman y o suyo Primer menistro Sheikh Hasina. Bangladesh fa parte d'as Nacions Unitas, d'a Commonwealth (dende 1972, dimpués d'a suya independencia), de l'Asociación Sud-asiatica t'a Cooperación Rechional, d'a Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation y de l'Organización t'a Cooperación Islamica.

A suya población ye de 171.700.000 d'habitants (2016) en una superficie de 147.570 km², con una densidat de población de 1.319 hab/km². Ye o ueiteno país con mas población d'o mundo y tamién uno d'os estatos con mayor densidat de población.

As suyas mugas actuals s'establioron en 1947 quan se produció a Segunda partición de Bengala entre India y Pakistán, quan Bangladesh formaba part d'iste segundo estato baixo o nombre de Pakistán Oriental. O país proclamó a suya independencia de Pakistán o 26 de marzo de 1971, feito que reconoixió a comunidat internacional o 16 d'aviento de 1971. Bangladesh no plegó en a suya independencia so que en meyo d'una guerra de secesión con Pakistán, recebindo o nuevo estato en ista luita o refirme y l'aduya d'a India y d'a Unión Sovietica. Sindembargo, con a independencia prencipió un periodo de fundas luitas socials y politicas en Bangladesh, con quantos golpes d'estato que han contribuito a ralentizar o creiximiento economico y o desembolique d'o país.

Dende o punto d'anvista cheografico, Bangladesh se troba situato en o delta d'o río Ganches, a on iste desaugua en o golfo de Bengala. Iste feito determina a gran riqueza agricola natural d'o país, encara que tamién tiene conseqüencias negativas en forma de desastres naturals asociatos a las creixitas d'o río Ganches u de bell un d'os suyos afluyents.

Os repuis de civilización mas antigos que s'han trobato en la rechión de Bengala datan de fa quatre mil anyadas, quan a rechión yera poblata por os pueblos dravidicos, pueblos tibeto-birmans y pueblos austro-asiaticos. No se conoixe l'orichen exacto d'a palabra Bangla u Bengala, encara que se creye que deriva de Bang, que ye o nombre d'una tribu de parla dravida que s'establió en a rechión alto u baixo en l'anyo 1000 aC.

En ista redolada, o reino de Gangaridai se i establió dende zaguers d'o sieglo VII aC, encara que dimpués s'adhibió a o reino de Bihar, ta rematar en quedar en mans d'o ser sometidos por los imperios de Mágadha, Nanda, Maurya y Sunga. Dende o sieglo III dica o sieglo VI dC, Bengala fació parte d'os imperios Gupta y Harsha Vardhana. Dimpués d'a caita d'iste zaguero, un líder bengalí dito Shashanka fundó un reino de curta durada en Bengala, estando asinas Shashanka considerato como o primer rei independient en a historia de Bangladesh.

Dimpués de un periodo de desórdens, a dinastía budista d'os Pala gubernó a rechión mientres quatrecientos anyos, que continoron con un reinato mas corto d'a dinastía hindú d'os Sena. L'Islam l'introducioron en Bengala en o sieglo XII comerciants musulmans y misioners sufís; as conquiestas musulmanas posteriors aduyoron a difundir l'Islam por toda la redolada.

En 1204, Bakhtiar Khilji, un cheneral turquico, redotó a Lakshman Sen, d'a dinastía Sena, y conquerió a mayor parte de Bengala. Dende alavez, qui gubernó a rechión estioron una serie de dinastías de soldáns y sinyors Bhuiyan. En o sieglo XVI, o Imperio mogol conquerió o territorio de Bengala, mientres que Dhaka esdevenió un important centro de l'administración mogola.

Os comerciants europeus i plegoron a zaguers d'o sieglo XV, y a suya influencia creixió dica que a Companyía Britanica d'as Indias Orientals obtenió o control de Bengala dimpués d'a batalla de Plassey en 1757. A sangrienta rebelión de 1857, conoixita como a rebelión d'os cipayos, comportó a transferencia de l'autoridat dende a Companyía enta la corona britanica, con un virrei britanico que administraba o territorio. Mientres o dominio colonial, as fambres estioron una constant, encluyindo-ie a conoixita como gran fambre de Bengala de 1943, mientres a Segunda Guerra Mundial, que fació mas de 3 millons de muertes.

Entre 1905 y 1911, se fació una primera partición de Bengala, que fracasó, y que prebaba de dividir ixa provincia d'o Raj britanico en dos zonas, estando-ne Dhaka a capital d'a zona oriental. Quan en 1947 o Imperio bitanico concedió a independencia y se dividió a India seguntes as creyencias relichiosas d'os suyos habitants, en a dita partición d'a India, se fació a segunda partición de Bengala: a suya parte occidental s'integró en a India y la suya parte oriental s'adhibió a Pakistán, esdevenindo-ne una provincia dita Bengala Oriental (y que dimpués fue renombrata como Pakistán Oriental), con a suya capital en Dhaka.

Asinas, quan se produció a descolonización d'a India en 1947 as zonas d'ixe país con mayoría musulmana s'organizoron formando un estato dito Pakistán, pero ixas rechions no teneban continuidat territorial, y Bengala Oriental, una parte d'o estato de Bengala con mayoría musulmana, esdevinió o Pakistán Oriental como parte d'o nuevo estato de Pakistán, tenendo a suya capital en Dhaka.

Ya en os primers anyos d'independencia encomenzoron os conflictos politicos con Pakistán Occidental, a on se trobaban os centros de decisión politica d'o nuevo estato:

En 1950 se fació una important reforma agraria en Bengala Oriental, en abolir-se o sistema feudal zamindar que dica l'inte existiba en o territorio. Sindembargo, a tamas d'a importancia economica y demografica d'a parte este, o gubierno y l'exercito de Pakistán se trobaban dominatos mas que mas por as clases altas d'a parte ueste. O Movimiento por a Luenga Bengalí de 1952 estió a primera manifestación d'a fricción que s'escayeceba entre as dos partes de Pakistán.

O descontento con o gubierno central sobre as qüestions economicas y culturals continó aumentando mientres a siguient decada, estando alavez quan a Liga Awami amostró estar a voz politica d'a población de parla bengalí. En os anyos 1960 a Liga proclamó o Programa de Seis Puntos que preconizaba l'autonomía d'a rechión y en 1966, o suyo president Sheikh Mujibur Rahman fue engarcholato, no estando liberato dica 1969 dimpués d'un levantamiento popular que no teneba precedents en o país.

En 1970 plegó en Bengala o ciclón Bhola, un ciclón que prevocó la muerte d'alto u baixo 500.000 presonas. O gubierno pakistaní no destacó precisament por a suya eficacia en aduyar a los bengalís u en promover a reconstrucción d'un país esboldregato por o ciclón, y asinas creixió o malestar d'a población. Antiparte, en as eleccions d'ixa mesma anyada ganó a Liga Awami que dirichiba Mujibur Rahman (obtenioron 160 d'os 162 deputatos que correspondeban a Pakistán Oriental en o Parlamento), encara que o cheneral Yahya Khan declaró no validos os resultatos d'as eleccions, fomentando encara mas o malestar popular bengalí. O 25 de marzo de 1971 o cheneral Yahya Khan, president de Pakistán, engarcholó a Mujibur Rahman y prencipió una ofensiva melitar en os territorios bengalís (a dita Operación Searchlight), encomenzando asinas una dura represión contra os autonomistas bengalís y contra a población civil, mas que mas contra intelectuals y contra la minoría relichiosa hinduista. A represión prevocó una mortalera d'entre 300.000 y 3.000.000 de presonas, con alto u baixo diez millons de refuchiatos en a India. A mayor parte d'os dirichents d'a Liga Awami albandonoron o país y establioron un Gubierno en o exilio en l'amanata ciudat india de Calcuta y respondioron proclamando a independencia d'o suyo país con o nombre de Bangladesh.

Esdevinió asinas o prencipio d'una guerra, a Guerra de liberación de Bangladesh (que en recibir os sublevatos l'aduya d'India en aviento esdevenió a Guerra indo-pakistaní de 1971, que remató o 16 d'aviento con una ampla victoria de l'exercito indio de Jagjit Singh Aurora, con a conseqüencia d'a independencia de Pakistán Oriental con o nombre de Bangladesh, Bengala Oriental. Mientres as luitas por a suya independencia, Bangladesh recibió tamién l'aduya diplomatica y economica d'a Unión Sovietica.

En plegar en a independencia, en Bangladesh s'establió una democracia parlamentaria dirichita por Mujibur Rahman, dirichent d'a Liga Awami que heba estato liberato d'a garchola o 22 d'aviento y que estió o ganador (con mayoría absoluta) en as eleccions chenerals d'o 7 de marzo de 1973. Sindembargo, en 1973 y 1974 se produció una fambre en o país y Mujibur Rahman proclamó o estato d'urchencia en aviento de 1974, plegando en 1975 a establir-ne un rechimen de partito unico, o Baksal. O 15 d'agosto de 1975 se produció un golpe d'estato melitar en o qual s'asasinó a Mujibur Rahman y a quantos miembros d'a suya familia.

Dende alavez se producioron una serie de golpes d'estato melitars mientres tres meses, dica que plegó en o poder o cheneral Ziaur Rahman, qui restablió un sistema democratico y fundó o Bangladesh Jatiyatabadi Dal (Partito Nacionalista de Bangladesh, BNP en as suyas siglas en anglés), gubernando o país dica o suyo asasinato en 1981 por os melitars. En 1982 un atro sangriento golpe d'estato fació que plegase en o poder o cheneral Hossain Mohammad Ershad, qui gubernó dica 1990, quan dimitió por presions internacionals.

Bangladesh tornó a estar asinas una atra vegata un sistema democratico, y en as eleccions chenerals de 1991 ganó Khaleda Zia, viuda de Ziaur Rahman y lider d'o BNP, esdevenindo asinas a primera muller primer menistro de Bangladesh. En 1996 la succedió Sheikh Hasina Wajed, filla de Mujibur Rahman supervivient d'a mortalera d'a suya familia en 1975 y lider d'a Liga Awami, ta perder as eleccions en 2001, quan tornó en o poder o Bangladesh Jatiyatabadi Dal.

Bangladesh se troba situato en una plana formata por o delta d'o río Ganches, a on iste desaugua en o golfo de Bengala. Iste feito determina a riqueza agricola natural d'o país (os aluvions sedimentarios que alportan fan d'iste delta una d'as planas mas fértils d'o mundo), encara que tamién tiene conseqüencias en forma de desastres naturals asociatos a las creixitas d'o río Ganges u de bell un d'os suyos grans afluyents (o río Brahmaputra y o río Meghna, mas que mas). Nomás que quatre partes d'o país se troban fuera d'o delta d'o Ganges: a división de Sylhet a o noreste arredol d'a ciudat de Sylhet, a rechión montanyosa de Madhupur, a redolada de Chittagong Hill Tracts a o sudeste, y a redolada de Barind.

En trobar-se o país en un delta plano, a mayor parte d'o país se troba a menos de 12 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar y mesmo un 10% d'o suyo territorio se troba situato baixo o ran d'a mar, fendo-lo tamién muit vulnerable a inundacions por tifons u asociatas a la temporata d'os monzons, y fendo tamién que o país siga muit vulnerable dabant d'o escalfamiento global. Antiparte, o 80% d'a plevia se concentra de chunio a octubre, con os monzons, y nomás que o 20% d'a superficie d'o país se troba protechito d'as inundacions y poseye sistemas de drenache d'as auguas y de medios d'irrigación. Asinas, quantos desastres naturals s'han escaicito en o suyo territorio, destacando-ne en as zagueras anyadas o ciclón Bhola (1970, con 500.000 muertos), un desastre natural que ye en l'alazet d'a guerra que condució a la independencia de Bangladesh.

S'estima que alto u baixo o 50% d'o territorio de Bangladesh sería baixo las auguas d'o golfo de Bengala nomás que o nivel d'a mar creixese d'un metro. Os Sundarbans forman a mayor parte d'as tierras de costa d'o país, en una selva tropical declarata Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco y que ye a mayor superficie de manglar d'o mundo, a on i vive una gran variedat d'especies animals y vechetals, destacando-ne o tigre de Bengala (Panthera tigris tigris), una subespecie d'o tigre (Panthera tigris) que se troba menazata d'extinción. Como curiosidat, a ciudat de Cox's Bazar, que se troba situata a o sudeste de Bangladesh, amán d'a muga con Myanmar, poseye una placha de 120 km de longaria, que ye asinas a placha de mayor longaria d'o mundo.

O clima de Bangladesh ye un clima tropical, con hibiernos suaves dende o mes d'octubre dica o mes de marzo, con un verano calido y humedo dende marzo dica chunio y con os monzons dende chunio dica octubre. Un feito que agrava las conseqüencias d'a suya climatolochía ye a deforestación en a cordelera de l'Himalaya, que ye o puesto a on i naixen os ríos que trescruzan Bangladesh, que fa quer as plevias pleguen en o delta con importants creixitas en os ríos y no pas como s'escayeceba d'antis mas, quan as auguas plegaban con creixitas menos intensas pero con mayor durada en o tiempo. Isto tamién agrava o fenomen d'a erosión en o país, que se troba tamién con importants problemas medio-ambientals por a suya propia deforestación. Si a ixo s'adhibe que as creixitas d'os ríos coinciden con a puyata d'a marea en un país plano de raso, se puet veyer qualas en son as conseqüencias en forma d'inundacions y d'atros desastres naturals, que plegan en o país cada anyada. Amás d'o ciclón Bhola en 1970, cal mencionar as inundacions de 1998, quan as plevias d'o monzón estioron muit intensas coincidindo amás con un deschelo important en a cordelera de l'Himalaya, prevocando asinas a muerte de mas de 1.000 presonas y a perduga d'a suya vivienda ta d'alto u baixo 30.000.000 de bengalís, amás d'a muerte d'alto u baixo 130.000 animals domesticos. Tamién o ciclón Sidr o 15 de noviembre de 2007 fació 3.300 muertos con unas perdugas economicas valoratas en 1.500 millons de dólars.

Os Sundarbans forman a mayor parte d'as tierras de costa d'o país, ye una selva tropical declarata Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco y ye a mayor superficie de manglar d'o mundo, a on i vive una gran variedat d'especies animals y vechetals belunas de las cuals son protechitas por periglo d'extinción.

L'animal mes representativo de Bangladesh ye o tigre de Bengala (Panthera tigris tigris),  una subespecie d'o tigre (Panthera tigris) que se troba menazata d'extinción y ye un emblema ta o país y considerato como un d'os animals nacionals. Atro d'os animals nacionals ye o Doel u Doyel (en bengalí: দোয়েল) Copsychus saularis un ave apreciata por o suyo canto y surte en os billets.

A flora ye tamién muit variata destacando as especies d'os manglars, os nenufars que son a flor nacional d'o país y lArtocarpus heterophyllus que ye un árbol que tién un fruito que ye a fruita nacional d'o país.

Dende o punto d'anvista d'a cheografía politica, Bangladesh se divide en divisions (bibhags, বিভাগ), districtos (zila u jela, জেলা), upazila u thana (os succesivos gubiernos nombran ixas realidatz administrativas por uno u atro nombre), parishad y municipios.

En o país se troban siet divisions, recebindo cadaguna d'ellas o suyo nombre a traviés d'o nombre d'a suya capital: división de Rangpur (con capital en Rangpur), división de Râjshâhî (con capital en Râjshâhî), división de Dhaka (con capital en Dhaka), división de Sylhet (con capital en Sylhet), división de Khulna (con capital en Khulna), división de Barisâl (con capital en Barisâl) y división de Chittagong (con capital en Chittagong). As siet divisions se dividen en 64 districtos, y istos se dividen en 482 upzailas. Cal parar cuenta que en istas divisions administrativas no se i fan eleccions, so que l'administración de rechions, districtos, upzailas y atras subdivisions menos la fan funcionarios de carrera y no pas politicos profesionals. Nomás bi ha eleccions en o nivel d'as alcaldías.

As prencipals ciudats de Bangladesh son:

Bangladesh ye, dende o punto d'anvista politico, una democracia y s'estructura como una Republica Republica parlamentaria, estando actualment o suyo President Zillur Rahman y o suyo Primer menistro Sheikh Hasina. Bangladesh fa parte d'as Nacions Unitas (dende 1974), d'a Commonwealth, de l'Asociación Sud-asiatica t'a Cooperación Rechional, d'a Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation y de l'Organización t'a Cooperación Islamica. Una d'as caracteristicas d'o país ye que o Islam ye oficialment a relichión d'estato.

Qualsiquier ciudadán mayor d'edat (a mayoría d'edat ye a las 18 anyadas) puet partecipar en os procesos electorals, eleindo-se cada 5 anyadas un Parlamento unicameral de 300 escanyos en circunscripcions uninominals, o Parlamento de Bangladesh. Ye iste Parlamento qui fa a elección d'o primer menistro (encara que formalment qui lo nombra ye o president de Bangladesh) y ye o primer menistro qui librement nombra a los miembros d'o Gubierno de Bangladesh.

Antiparte, o president de Bangladesh ye esleito por o Parlamento de Bangladesh, que tién a suya seu en o Jatiyo Sangshad, un edificio que se troba en a capital d'o país (Dhaka) y que ye obra de l'arquitecto Louis Kahn.

En 1972 se redactó y aprebó a Constitución de Bangladesh, que ye encara vichent (aunque se li han feito 14 enmiendas, bell unas prou importants.

O poder chudicial de Bangladesh s'estructura dende a Corte Suprema de Bangladesh, os chueces d'a quala los nombra o president d'o país.

Os dos principals partitos politicos son o Partito Nacionalista de Bangladesh (BNP), un partito dirichito por Khaleda Zia que troba os suyos aliatos entre os partitos islamistas (como o Jamaat-e-Islami Bangladesh y o Islami Okiya Jot); l'atro gran partito d'o país ye a Liga Awami dirichita por Sheikh Hasina Wajed, que gosa aliar-se con os partius de cucha u partidarios de solucions politicas laicas. O tercer partido d'o país ye o Partito Jatiya (JP), un partito amplament enfrontato con o BNP. En 2005 se prohibioron os partitos islamistas Jagrata Muslim Janata Bangladesh (JMJB) y Jama'atul Mujahideen Bangladesh (JMB), en atribuir-se-lis a comisión de quantos atentatos.

A Chunta d'o Control d'Esportes de Bangladesh regula o funcionamiento de 42 federacions nacionals esportivas de Bangladesh. O esporte nacional ye o kabaddi, anque son muito mes populars o cricket y dimpués o fútbol. Atros esportes populars son o hockey sobre hierba, o tenis, o badminton, o balonmán, o voleibol, i l'aixedrez.

O equipe nacional de cricket se claseficó por primera vegada para o Campionato d'o Mundo de Cricket en l'anyo 1999, y dimpués ha millorato o suyo nivel ganando a seleccions de primer nível.

Ha partecipato en 7 edicions d'os Chuegos Olimpicos, encara que sin ganar denguna medalla..

Bangladesh chunto a India y Sri Lanka estió seu d'a Copa Mundial de Críquet.




#Article 66: Bahrein (340 words)


Bahrein (en arabe مملكة البحرين‎, Mamlakat al-Baḥrayn) ye un país y estato d'Asia, en Orient Meyo, a o canto d'o Golfo Persico, estando formato por arredol de 20 islas d'un archipielago amanato a la costa d'Arabia Saudí, país con o qual ye unito por un dique artificial.

A suya población ye de 1.378.000 habitants (2016) en una superficie de 678 km², con una densidat de población de 1.626 hab/km².

O país ye politicament una monarquía constitucional, estando l'actual monarca Hamad bin Isa Al Khalifa, con o títol d'emir. A capital de Bahrein ye a ciudat de Manama. Fa parte d'as Nacions Unitas, d'a CCEAGP y d'a Liga Arabe.

Bahrein ye gubernada por a dinastía “al Khalif” dende 1783, “xeikhato” independient” separau de Persia (Irán). As enrestidas d'iste zaguero, podríanos dicir que subchectivament contina dica agora. O protectorau britanico les esfendió dende 1861. Dimpués, y a causa d'a trobada d'a benzina en as suyas tierras en 1932, prencipiarían as reivindicacions nacionalistas en posteriors decadas, y encara que en 1968 Bahrein s'embrecó en a Federación d’Emiratos Arabes, iste talló ista integración quan tres anyadas dimpués proclamó a suya independencia y a dinastía “al Khalifa” como emir. Actualment ye una monarquía hereditaria do o rei ye o chefe d'Estau y o Primer Ministro ye o chefe d'o Gubierno, en realidat ambos puestos son ocupaus por a mesma familia que gubiernan baixo a consulta d'o suyos menistros.

A revolución iraní prencipiada en 1979 se fació veyer en o país en a decada d'os uitanta, con una población mayoritaria xiita. En 1981 se creyó o clandestino “Frent ta la Liberación Nacional” y Irán demandó belunas d'as de l'emirato. Alavez, Bahrein sinyó un alcuerdo d'esfensa con Arabia Saudí, y fació parti d’o Consello de Cooperación d'o Golfo. En 1983 creyó a organización parasindical d’os “treballadors d'o petrolio”, que en parti ye reflectau en iste mural. Y que encara que as revueltas continarían dica hue, en 1999 o fillo “Hamad ibn Isa Al Khalifah” herada de nuevas o trono d'o reino dimpués d'a muerte de su pai.




#Article 67: Belchica (540 words)


O Reino de Belchica (Koninkrijk België en neerlandés; Royaume de Belgique en francés; Königreich Belgien en alemán) ye un país de Europa Occidental. Muga con Países Baixos, Alemanya, Luxemburgo y Francia y ye uno d'os países fundadors d'a Unión Europea. 

Belchica tien una población de más de 10.951.266 de presonas, en una superficie de 30.528 km² (2015).

En tiempos d'a conquiesta romana de Galia se documenta en De Bello Gallico de Chulio César lo etnonimo Belgae y Gallia Belgica como denominación d'a tierra habitada por este conchunto de pueblos celtas a la dreita d'o río Marne. Gallia Belgica continó estando o nombre d'una provincia romana en tiempos d'Augusto, que se reorganizó baixo o mandato de Domicián, qui la dividió en tres partidas: Gallia Belgica (la sola que conservó lo nombre), Germania Superior y Germania Inferior. La segunda Galia Belchica fue dividida dimpués en Belgica Prima y Belgica Secunda, estando toponimos creyaus con un adchectivo terminau en -ica. Estas denominacions cayoron en desuso y quasi desapareixioron de tot en as primeras invasions barbaras, quan os francos s'apoderoron d'o territorio de l'actual Belchica (que se situa en a Germania Inferior y en Belgica Secunda). No quedó que uns eruditos (sobre tot clerigos), que feban servir o toponimo Belchica por escrito.

Quan en a segunda mitat d'o sieglo IX dimpués d'a muerte de Carlos Magno se produció la scisión d'o Imperio Carolinchio se creyó la entidat territorial de Lotarinchia. En latín medieval os clerigos teneban o costumbre d'emplegar os antigos nombres latins de tiempos imperials y aplicoron a palabra Belgica pa nombrar o reino de Lotario II. Manimenos a desaparición d'este reino en o sieglo XII fizo desapareixer as denominacions de Belgae, Belgica y Gallia Bélgica en o vocabulario politico d'o latín medieval. 

Dende a Edat Meya tardana dica lo sieglo XVII la rechión historica d'os Países Baixos (mes gran que l'actual Benelux), yera calificada de Belgica en documentos redactaus en latín, a partir d'o nombre d'as dos provincias romanas de Galia Belchica, centradas en as ciudatz de Trèves y de Reims. Baixo lo duque de Borgonya, Felipe lo Bueno, unificador d'as provincias d'o que se conoixe como Países Baixos borgonyons apareixe a denominación de Leo Belgicus, que significa León Belga, la silueta d'un león cubrindo en os mapas a forma cheografica d'as posesions borgonyonas. Ye alavez quan apareixen termins como Belgium y Belgia. En a Cronica de Espaynna de García de Eugui se puede veyer escrito en romanz navarro Belchia:

En tiempos d'os Países Baixos espanyols esta rechión yera conoixida en castellán como Flandes por a provincia mes representativa. A Guerra de Ueitanta Anyos (1568-1648) dividió os Países Baixos en dos entidatz Provincias Unidas (Belgica Foederata), y Países Baixos meridionals (Belgica Regia). Estió a zona meridional a sola que emplegará o nombre de radiz galo-romana en o proceso historico que conduciría a la formación d'un estau indendient. Entre 1789 y 1790 exitioron os États belgiques unis, y en 1831 se creyó lo royaume de Belgique. 

Seguntes a constitución d'o país, revisata o 14 de chulio de 1993, Belchica ye un unico estato federal, basato en tres rans:

Os esportes mes practicatos en Belchica son o fútbol, o ciclismo y o tenis. Tamién tien una gran tradición en atletismo y tenis de mesa.




#Article 68: Belarrusia (988 words)


A Republica de Belarrusia u Belarrusia ye un país d'Europa Oriental en l'aria d'influencia cheopolitica rusa y anteriorment en l'aria d'influencia polaca y lituana. Actualment fa parti d'a Comunidat d'Estatos Independients.

O territorio de Belarrusia muga en o sentito d'as agullas d'o reloch con Polonia a l'ueste, con Lituania a lo norueste, con una cantonera de Letonia a lo norte, con Rusia a lo norte a a l'este y con Ucraína a lo sud, con as Pauls d'o Pripet como muga natural con esta zaguera republica.

A mayor part d'a población ye belarrusa, con una minoría polaca en extensas zonas de l'ueste muito reducita dimpués d'a segunda Guerra Mundial, chicotas minorías de lituans y de tartres de Lituania tamién en l'ueste a man d'a muga con Polonia y Lituania, y inmigrants rusos y ucranians, muitos d'ellos venitos en o periodo sovietico.

O territorio de l'actual Belarrusia yera habitato en l'alta Edat Meya por eslavos orientals que iban desplazando a los pueblos baltos enta l'ueste. Dimpués d'a invasión mongola a mayor parte d'o territorio d'os eslavos orientals quedó sozmeso por os mongols-tartres, pero con o tiempo os lituans conquirioron o territorio de l'actual Belarrusia y buena part d'Ucraína a los tartres d'o Khanato d'a Horda d'Oro. L'actual Belarrusia fació part de Lituania en a Unión Polaco-Lituana y en a Republica d'as dos Nacions y os suyos habitants eslavos orientals fuoron denominatos rutens. Quan o Imperio Ruso esdevinió una potencia mayor que Polonia-Lituania y participó en os repartos de Polonia os territorios habitatos por os actuals belarrusos fuoron anexionatos por o Imperio Ruso, os rutens-belarrusos fuoron consideratos simplament rusos y o territorio suyo fue denominato Rusia Occidental.

Quan dimpués d'a Revolución d'Octubre as potencias centrals ocupan amplos territorios en o frent oriental, negocian con o nuevo gobierno ucranián y reconoixen un Estato lituán a lo que conceden Grodno, Bialystok y Brest. Manimenos o 25 de marzo de 1918 se problamó a republica nacional de Belarrusia sin garra eco. Os polacos dende 1919 preboron de recuperar as mugas de 1772, extendendo a sobiranía polaca por os países rutens que enantes yeran d'a Unión Polaco-Lituana u d'a Republica d'as Dos Nacions. A guerra polaco-sovietica conduce en 1920 a que o territorio d'os Belarrusos quede dividito en dos por una muga a l'este de Minsk, ratificata por o tractato de Riga o 18 de marzo de 1921.

O renaiximiento cultural belarruso se produce en a decada de 1920 en o costato sovietico d'a muga. A Republica Socialista Sovietica de Belarrusia, establita o 1 de chinero de 1919 arredol de Minsk y Bobruisk será una republica costitutiba d'a URSS o 30 d'aviento de 1922 con Rusia, Ucraína e Trascaucasia. Entre 1924 y 1926 s'exampla con Polotsk, Vitevsk, Moguilov y Gomel. Queda una muga fixata entre Rusia y Belarrusia corresponde a la muga entre Rusia y Polonia enantes de 1772. Por un tiempo se fa oficial a luenga belarrusa y se creya una elite intelectual belarrusa, pero o Stalinismo reprimirá estas expresions y diezmará a clase intelectual.

O Pacto chermano-sovietico de 1939 permite a los sovieticos ocupar a metat occidental de Belarrusia, baixo poder polaco. L'exercito royo fa limpiezas etnicas de población polaca. Muitos polacos son deportatos ta Cazaquistán. En 1941 os alemans atacan a la Unión Sovietica y ocupan Belarrusia. S'organiza una resistencia partisana que se mantién dica a contraofensiva sovietica de 1944. Os Einsatzgruppen eliminan a población chodiga en a retaguardia d'as linias alemanas.

En 1945, un tratau soviético-polaco fixó como muga entre la URSS y Polonia una muga equivalent a la Linia Curzon, lo que significó a Belarrusia una nueva muga y un ixamplamiento territorial enta l'ueste. Os polacos nunca no heban acceptau esta linia como muga etnica, pero dende 1919 la consideraba asinas la comunidat internacional. Dimpués 1945 os polacos que quedoron a l'este d'a nueva muga se troboron en a situación d'acceptar una nacionalidat diferent u emigrar. D'acuerdo con una investigación recient bells 3 millons de polacos viviban a l'este d'a Linica Curzón, dos quals arredol de 2.1 u 2.2 murioron, fuyoron, emigroron u fuoron forachitaus enta os nuevos territorios alemans anexionaus por a nueva Polonia.

A Belarrusia d'a postguerra teneba un menisterio d'Afers Exteriors teoricament diferent d'a URSS, y Belarrusia fació part o mesmo que Ucraína d'os fundadors d'a ONU, pero o país dependeba en realidat d'a URSS de tot. A presencia militar sovietica y a construcción de nuevas industrias trayó nueva población rusa y d'atras nacionalidatz d'a URSS fendo que a presencia d'os nativos belarrusos se fuese diluindo en qualques puestos. En o contexto d'a economía planificada sovietica Belarrusia teneba a función de producir equipamiento agricola, tractors, camions, y productos electronicos y d'alta tecnolochía destinaus a l'exercito u a la población (televisions, frigorificos y radios). A instalación d'industrias quimicas y petroquimicas vinió acompanyada d'a construcción d'a nueva ciudat de Navapolatsk, que representaba un foco de contaminación. A presión politica y cultural rusa en a Belarrusia sovietica yera muito fuerte, y por eixemplo a mitat d'a decada de 1980 no i heba garra escuela en Minsk que amostrase Bielorruso. A zaguers d'esta decada amanixió o Frent Popular Belarruso. Belarrusia estió o país més perchudicato por o desastre nucleyar de Chernobil de 1986.

A independencia de Bielorrusia ye més resultato d'as circustancias que d'a voluntat nacional d'un pueblo que deseye a independencia. Lo que quereban més os bielorrusos yera a fin d'a hechemonía politica d'o Partito Comunista, unas esleccions libres y reparacions por a esferra de Chernobil.

O golpe melitar d'agosto de 1991 en Rusia significó a fin d'a URSS, y o 8 d'aviento de 1991 os presidents de Rusia, Bielorrusia y Ucraína firmoron a fin d'a URSS y a formación d'a CEI (Comunidat d'Estatos Independients). Dende ixe inte Bielorrusia ha tenito buenas relacions con Rusia.

En setiembre de 1991 a republica prenió o nombre de Belarus en cuenta de Belorosija. Staniskav Chchkevitch esdevinió chefe d'Estato de facto, pero fue destituito y reemplazato en chinero de 1994 por Mietchislav Grib.




#Article 69: Belize (443 words)


Belize (d'antis mas conoixito como Honduras Britanica) ye una monarquía constitucional, y o país y estato situato mas a o norte d'America Central. Belize tien una sociedat prou diversa, mezclando-se-ie a-saber-las culturas y luengas. Belize ye l'unico país d'America Central a on l'anglés ye luenga oficial. Muga a o norte con Mexico, a o sud y a l'ueste con Guatemala, y a l'este con a Mar Caribe. O territorio continental de Belize tien una largaria de 289 kilometros y una amplaria de 109 kilometros.

Con una superficie de 22.960 km² y una población de nomás 333.200 habitants (seguntes estimacions de 2010), Belize tien a menor densidat de población de toda America Central. A tasa de creiximiento d'a población d'o país ye de 2.21% (2008 est.), menimenos, ye a mayor en a rechión y una d'as mayors d'o hemisferio occidental. A gran abundancia de especies terrestres y marinas en Belize, y a suya diversidat d'ecosistemas fan que sía una pieza clau d'o Corredor Biolochico Mesoamerican.

Belize ye culturalment unica entre os suyos vecins centroamericans; ye a una nación en a rechión que tien un herencio cultural britanico. Como parti d'a zona d'a Caribe Occidental, manimenos, tien tamién un patrimonio cultural caribenyo en común con a resta de países de Centroamerica. Por un regular, Belize se considera como una nación centroamericana con fuertes lazos d'unión tanto con a Caribe como con Latinamerica. Belize ye miembro d'a Comunidat d'a Caribe (CARICOM), y de El Sistema de la Integración Centroamericana (SICA).

Situato en a costa norte de Centroamerica, muga a o norte con o estato mexicano de Quintana Roo, a l'ueste con o departamento guatemalteco de Petén, a l'este con a mar Caribe, y a o sud con o departamento guatemalteco d'Izabal. A superficie total ye de 22.960 km², que se veye reducito a 21.400 km² por l'abundancia de lacunas.

O norte de Belize ye formato mas que mas de planas costeras y pantanosas, densament repoblatas en bells puestos. Enta o sud se troba a cadena montanyosa baixa d'as Montanyas Maya, d'as que o punto mas alto en Belize ye o Bec Victoria a 1.160 metros d'altaria. Belize se troba situata entre os ríos Hondo y Sarstoon, con o río de Belize travesando o centro d'o país. A o largo de toda a costa d'a Caribe se troban arrecifes de coral. Se i troba a barrera de corals de Belize, que fa parti d'o Patrimonio Mundial d'a Humanidat, y que ye amás luenga d'o hemisferio occidental y a segunda mas luenga d'o mundo dimpués d'a Gran Barrera de Coral d'Australia.

Administrativament, o estato s'organiza en 6 districtos.

Istos districtos se dividen a la vegada en 31 circunscripcions.




#Article 70: Venezuela (961 words)


A Republica Bolivariana de Venezuela ye un país situato en o norte d'America d'o Sud. O territorio venezolán incluye, amás, diversas islas localizatas en a mar Caribe. Venezuela muga con Guyana a l'este, Brasil a lo sud, Colombia a l'ueste. As islas de Trinidad y Tobago, Grenada, Santa Lucía, Barbados, Curaçao, Bonaire, Aruba, Sant Vicent y as Granadinas y as Islas de Sotavento que se troban a mán d'a costa venezolana.

Venezuela ye situata en o Hemisferio Norte, encara que o estremo meridional continental se troba muit amán d'a linia d'o equador terrestre. O suyo territorio continental ye integrato por una masa compacta que s'estendilla d'este ta ueste y que perteneixe a la placa sudamericana; o territorio insular comprende un conchunto d'archipielagos, islas y isletas d'a mar Caribe. Por a suya cheografía bi ha una gran diversidat de recursos naturals, prencipalment enercheticos y minerals, y tamién una gran diversidat d'especies y ecosistemas.

O país muga a lo norte con a mar Caribe u mar d'as Antillas con una longaria de costa de 2.813 km; tien mugas maritimas con as auguas territorials de Trinidad y Tobago, as Antillas Neerlandesas, Grenada, Puerto Rico y as Islas Virchens. Comparte 2.050 km de muga terrestre con Brasil a lo sud; 743 km a l'este con Guyana y 2.250 km a l'ueste con Colombia. 

O relieu venezolán abarta tres unidatz cheograficas, que son d'ueste ta este:

Os Andes septentrionals se bifurcan en dos cadenas montañosas, que se creyoron mientres a Era terciaria, que se deseparan en o estremo norte d'a sierra oriental colombiana. A cadena occidental ye constituita por a sierra de Perijá en a muga con Colombia, que tien una altaria maxima de 3.750 m. A cadena oriental forma a sierra de Mérida, que tien una altaria maxima de 4.980 m en o Pico Bolívar, o punto mas alto d'o país. Istas dos cadenas rodian a depresión d'o Laco de Maracaibo, que con 13.280 km² ye o mas gran d'America d'o Sud. O laco ocupa una ampla depresión ubierta a lo golfo de Venezuela. O suyo subsuelo tien numerosas reservas d'hidrocarburos. Entre o Laco de Maracaibo, a sierra de Mérida y a mar Caribe se troban as sierras y as vals fundas (hondonadas) d'o sistema Lara-Falcón formato por tres aliniacions orograficas orientatas de sudueste ta norueste. Enta l'este, a rechión montanyosa venezolana s'estendilla y rodia una vegata mas a costa d'o Caribe, formando o sistema montanyoso d'o Caribe que tien una altaria maxima de 2.765 m en o Pico Naiguatá y que ye formato por a sierra d'o Caribe y a sierra d'o Interior, as dos orientatas d'este ta ueste, y en meyo d'ellas se troba la depresión d'o Laco de Valencia. A la fin, a l'este d'o sistema montanyoso d'o Caribe se troba o macizo de Cumaná que forma as peninsulas d'Araya y Paria entre os golfos de Caraico y Paria. 

A rechión d'as planas de l'Orinoco ocupa la depresión central que s'estendilla entre as montanyas andinas a lo noreste y a val de l'Orinoco a l'este y a lo sud y que rodía a l'altiplán de Guayana. Ye integrata por una gran plana que fue cubierta por a mar en epocas historicas antigas, y que ha dato orichen a los chacimientos d'hidrocarburos. A l'este y a lo sud de l'Orinoco se troba l'altiplán de Guayana que, debito a la erosión, ha creyato un relieu secundario de chicotz serratos, que puyan a moniquet dica formar a muga con Brasil en a cadenas montanyosa de Tairapecó, Parima y Pacaraima; estando lo mont Roraima, con 2.810 o punto mas alto.

Venezuela tien una gran cantidat de recursos hidricos. O 74,5% d'as auguas fluvials desembocan en l'ocián Atlantico, un 20,7% en a mar Caribe y o 4,5% s'unen a lo río Amazonas. Un chicot porcentache desembocan en a cuenca endorreica d'o Laco de Valencia. Asinas, tres quatrenas partis d'o país perteneixen a la cuenca de l'Orinoco, que desemboca en l'Atlantico a traviés d'un gran delta. Ye o tercer río mas cabaloso d'America d'o Sud. Os afluents mas importants de l'Orinoco son o Ventuari, o Caroní, o Cauri, l'Aro, o Guaviare, o Vichada, o Meta y l'Apure. Una parti d'as auguas de l'Orinoco rematan en l'Amazonas por meyo d'a canal natural de Casiquiare que comunica con o río Negro. D'atra man, os ríos mas importants d'a cuenca d'a mar Caribe desembocan en o Laco de Maracaibo: Cotatumbo, Escalante y Chamba, curtos y cabalosos.

A fauna bi ye diversa y abundant, con presencia de mamifers caracteristicos d'a zona tropical. Venezuela ye un d'os países con mayor variedat d'especies d'aus. Os reptils i son tamién nombrosos, y se i troba una gran variedat de peixes. En 2004 i existiban 219 especies en periglo d'extinción, entre ellas o Thripophaga cherriei.
 

Venezuela ye trestallata politicament y administrativa en 23 Estatos, 1 Districto Capital, 1 Dependencias Federales (72 islas) y 1 territorio reclamato (Guayana Esequiba).

Venezuela ye un Estato democratico y social de Dreito y de Chusticia con forma d'Estato Federal. En 1999 con a nueva Constitución s'establioron cinco poders publicos nacionals; o Poder executivo, lechislativo, chudicial, electoral y ciudadán. o Poder executivo domina la estructura de gubierno nacional, o president ye esleito ta un periodo de 6 anyadas, exerce a la vez como chefe d'o Estato y d'o Gubierno. O Parlamento de Venezuela, dito Asambleya Nacional, ye composato por 167 deputatos. En o Poder chudicial existe o Tribunal Supremo de Justicia o maximo trebunal d'o país. O Poder ciudadán tien un Consejo Moral Republicano que agrupa la Defensoria d'o Pueblo, o Menisterio Publico y a Contraloría Cheneral d'a Republica. O Poder Electoral ye conformato por o Consejo Nacional Electoral.

Os esportes más populars de Venezuela están o fútbol y o béisbol, atros esportes importants son o baloncesto, voleivol, tenis, boxeo y rugby.




#Article 71: Santiago de Compostela (122 words)


Santiago de Compostela, u en aragonés Sant Chaime de Compostela, ye una ciudat situata en a provincia d'a Coruña, capital d'a comunidat autonoma de Galicia. 

A ciudat de Santiago de Compostela tien una población de 95.092 habitants (2009) en una superficie de 220 km², con una densidat de población de 432,24 hab/km².

L'UNESCO declaró en 1985 o suyo casco antigo Patrimonio d'a Humanidat. Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat. Ye uno d'os centros de pelegrinache más importants d'a Cristiandat, chunto con Cherusalem y Roma.

A localidat de Santiago de Compostela se troba situata a 260 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar, a una distancia de 71 km d'a ciudat de A Coruña, a capital d'a suya provincia.




#Article 72: Historia (164 words)


A Historia ye una disciplina scientifica que tien como obchecto o estudio d'o pasau d'a humanidat alazetando-se en testimonios materials. Tamién se diz Historia a o relato de feitos pasatos que se consideran dignos de remerar por una sociedat determinata. A presona que fa d'o estudio d'a Historia a suya actividat se diz historiador.

A Historia naixió con l'aparición d'a escritura, o qual permitió a continidat d'os relatos por dencima de l'antiga tradición oral. Por ixo, a escritura marca a buega entre as sciencias d'a Historia y d'a Prehistoria, y se gosa clamar tamién Historia a o periodo dende l'aparición d'a escritura dica l'actualidat.

A parabra en aragonés historia provién d'a parabra latina historia, que significa narrativa, relato, y que provién d'o griego antigo ἱστορία historía, que significa l'aprendizache u conoiximiento por investigación, historia, rechistros u narrativa, d'o verbo ἱστορεῖν historeîn investigar, y iste derivato de ἵστωρ hístōr sabio, testigo u chuez.

Son ixos campos d'estudio que ofreixen fuents de datos a o historiador.




#Article 73: Zaragoza (1707 words)


Zaragoza ye una ciudat aragonesa, capital d'Aragón y d'a provincia de Zaragoza. Se troba situata en a Comarca Central a o canto d'o río Ebro y en a desembocadura d'a Uerba y o Galligo en o centro d'una gran val con gran variedat de paisaches, dende disiertos (como as Bardenas y os Monegros) dica selvas pretas, tasqueras, montanya, etc.

A población d'a ciudat de Zaragoza yera de 706.904 habitants en 2019, estando asinas a cinquena ciudat en población d'o Estato Espanyol. A población de l'aria metropolitana de Zaragoza s'estimó que yera en 2006 de 783.763 habitants. O municipio ye o puesto de residencia de mas d'o 50% d'a población total d'Aragón. A ciudat se troba a 199 metros d'altaria sobre o libel d'a mar, en una situación cheografíca excepcional, ya que ye un nyudo de comunicacions entre as grans ciudatz de Madrit, Barcelona, Valencia, Bilbau y Tolosa, distants as cinco a bells 300 km de Zaragoza, alto u baixo.

A ciudat ye prou conoixita por o suyo folklore, o suyo patrimonio cultural, a gastronomía local, y os suyos tres monumentos prencipals (a basilica d'o Pilar, a seu d'o Salvador y o palacio de l'Alchafaría).

Chunto d'a Seu y l'Alchafaría, bi ha atros edificios que fan parti d'o mudéchar aragonés y por tanto d'o Patrimonio d'a Humanidat seguntes a UNESCO.

A figura d'o lion rampant en os nuestros emblemas se debe a que Alifonso VII de Leyón, rei de Castiella y de Leyón, fue, mientres un tiempo, rei de Zaragoza y cedió l'animal heraldico a la nuestra ciudat.

Dimpués a muerte sin descendencia d'Alifonso I, lo Batallero, tanto o suyo chirmán Remiro como lo suyo parient o rei castellano-leyonés Alifonso pretendeban o trono.

O suyo nombre actual procede d'o suyo antigo toponimo román, CAESAR AUGUSTA a traviés de l'arabe Saraqosta y d'o mozarabe que, como en Almonezir  Çaragoça (mozarabe y aragonés medieval)  Zaragoza (castellán y aragones actuals).

En a parla baturra d'a Ribera Baixa de l'Ebro se diz Zirigoza, que mos fa pensar en variants medievals d'o nombre como Ceragoça. Si no hese pasato por l'arabe o nombre hese estato bella cosa pareixita a Sargosta u Zargosta.

población en mils.

En 2013 viviban en Zaragoza 107 864 foranos, lo que suposaba lo 15% d'o total. Dende 2004 dica 2013 dita zifra pasó de 43 355 a 107 864, ye dicir, aumentó quasi un 150%. Os vicos con mayor población forana yeran Delicias (25 428 habitants, o 23% d'o total d'o districto) y lo Casco Historico (11 881, o 25%). Os mayors grupos yeran rumanos, marroquins, ecuatorians, chineses y colombians.

Bi ha tres rios en Zaragoza: l'Ebro, O Galligo y a Uerba.

Zaragoza ye dividita administrativament en dotze districtos, que se subdividen cadagún en vicos:

Zaragoza tiene un clima semiarido fredo, propio d'a depresión de l'Ebro. Os hibiernos son liucherament fredos,con minimas meyas arredol d'os 2 graus positivos, estando normals as chelatas nocturnas (23 diyas de chelatas de meya a l'anyo), mientres que las maximas gosan situar-se bells 10 graus de meya encara que dintre los meses d'aviento y chinero a causa d'a inversión termica producida per as boiras, as maximas pueden cayer pro mesmo plegando a estar mas baixas que las zonas amán de Zaragoza con mas altaria an i hai sol, en istes eventos as maximas y las minimas son practicament as mesmas y las maximas pueden baixar facilment a los 2 graus. Os estius son calidos, as maximas gosan superar quasi siempre los 30 °C, mesmo pasando los 35 °C qualques diyas y ocasionalment s'ha plegau y superando liucherament o barrache d'os 40 graus en qualques eventos calidos; mientres que las minimas, a causa d'a continentalidat de Zaragoza, gosan baixar d'os 20 graus encara que a vegadas ista marca se supere en eventos calidos provocando que sía dificil conciliar lo soneyo en tener altas temperaturas tanto per lo día como per a nueit.

As escasas plevias se concentran en primavera y en agüerro en menor medida (6 u 7 días de plevida per mes), ocurrindo sequeras estivals practicament totz los anyos (1 u 2 días de plevida per mes), encara que en ocasions en estiu puedan ocurrir fuertes tronadas a vegadas mesmo con piedra a causa d'a calor y que fan amainar un poquet a sequera. En hibierno las precipitacions tamién son pros escasas tant solo un poquet mas comuns que en verano, lo que provoca que tot y con as baixas temperaturas tasament nieu, un diya en l'hibierno y tant solo 4 días de plevida per mes. O promeyo anyal ye pro escaso, d'uns 315 mm.

Seguntes l'Achencia Estatal de Meteorolochía, a velocidat meya de l'aire ye de 19 km/h. O cierzo bufa con freqüencia entre l'hibierno y a primers d'a primavera.

Amás d'a ventallosa situación cheografica, destaca en Figueruelas una d'as factorías de General Motors. A progresiva puyata d'a economía agraria ha convertito a la General Motors en un d'os prencipals pilars d'a economía d'a provincia. A la fabrica d'autos s'unen como alazet d'a economía aragonesa a interpresa Balay, centrata en a fabricación de eletrodomesticos, CAF (Construccions y Auxiliars de Ferrocarrils S.A.) d'a que salen unidatz ferroviarias tanto ta o mercato estatal como ta o internacional y diversas meyanas interpresas de caracter nacional como Pikolín u Lacasa, entre atras.

Actualment, a economía d'a ciudat ye en plen desembolique devito a prochectos como a Expo 2008, a Plataforma Lochistica de Zaragoza (PLAZA), asinas como por o paso d'o tren de Alta Velocidat Espanyola (AVE), que convierte a la ciudat en un important centro de comunicacions.

A ciudat poseye una universidat dende 1542, encara que os suyos orichens se troban en o sieglo XII. Actualment se divide en quantos campus, d'os que dos se troban en a ciudat.

Existen quantos teatros, a on s'amostran obras d'intrés cheneral y de teatro alternativo. O mas antigo ye o Teatro prencipal, en o Coso, a man de l'antigo teatro román. Tamién destacan o teatro d'o mercato y o teatro d'a estación.

Se cuenta con un Auditorio-Centro de Congresos que amogolona la practica totalidat d'os muitos congresos que se celebran en Zaragoza y tamién de l'actividat musical d'a capital. En iste Auditorio tienen a seu a colla Enigma-Orquesta de Cambra de l'Auditorio de Zaragoza, orquesta de formación variable que poseye un convenio con iste Auditorio y que tien una chicota temporada de conciertos, adedicando-se con especial intrés a la espardidura d'a musica contemporania. Tamién ofreixe conciertos pedagochicos ta escolans y colabora con o coro de l'Auditorio, coro Amici Musicae. Continando con a musica clasica, tamién organizan conciertos as entidatz d'estalvio Ibercaja y CAI, asinas como Choventutz Musicals de Zaragoza, pero todas istas d'un modo mas esporadico y enfocadas a atra mena de roldes y publico.

Anque l'ocio d'a ciudat escurra por camíns mas mudenos, como los cines, existindo 5 u 6 salas en torno a la que pasa por estar a vía prencipal, y atros tantos mas en os grans centros comercials de Grancasa y Augusta, habendo suposau, l'aparición de salas multicine, a disparición de bells d'os cines de mas solera anque no ha eschalamancau a pervivencia de belunas d'as antigas salas d'o centro .

As zonas de marcha, son Rollo (musica comercial y d'adolescents), O Casco (ta chent choven, universitaria), La Zona y a Xota.

Esleita ta organizar a Exposición internacional Expo Zaragoza 2008, asinas mesmo ha estato esleita como seu d'un Secretariato d'a Organización de Nacions Unitas t'a Decada de l'Augua  d'a UNESCO.

 
Zaragoza ye una ciudat bimilenaira por la que han pasato quasi totas as civilizacions que han dominato a Peninsula Iberica, estando una important ciudat en cada una d'ellas. Por ixo bi ha enrunas y molimentos de totz os estilos y epocas.

A tamas de tener enrunas y edificios de gran belleza, Zaragoza ye encara una ciudat esconoixita t'a mayoría d'os espanyols y mesmo zaragozans. Ista situación cambeó una miqueta a radiz d'a celebración d'a Exposición Internacional de 2008, esdevenindo dende alavez Zaragoza un destín preferito en o torismo cultural y d'interior.

Os 3 grans puestos d'intrés obligatos en toda vesita a Zaragoza son:

Amás bi ha atros puestos de gran intrés:

L' afavilidat d'as suyas chents fan d'as suyas fiestas unas d'as mas intresans, con actos populars y actuacions en dreito en diversos puntos d'a ciudat.

mas información en 

Bi ha un servicio de trens de redolada entre Zaragoza y parti d'os municipios d'a suya aria metropolitana, clamato Cercanías Zaragoza, que fa parte d'o rete de Cercanías de Renfe Operadora. Actualment dito rete de trens de redolada nomás ye formato por una linia, a C-1.
Tamién bi ha una linea de tramvía inagurata l'anyo 2011 y clamata Linea 1.

Tamién bi ha un servicio publico de loguero de bicicletas clamato BiziZaragoza u biZi.

O equipe de fútbol mes representativo ye o Real Zaragoza que chuga en La Romareda, y equipes menors como o Club Deportivo Ebro, o Club Deportivo Giner Torrero, a Real Sociedad Deportiva Santa Isabel, o Club Deportivo Valdefierro, y o Club Deportivo Sant Gregorio Arrabal. 
Tamién son importants l'equipe de baloncesto, Basket Zaragoza 2002 S.A.D., de balonmán, o CAI Balonmano Aragón y atro de voleibol, Bantierra Fábregas Sport, totz ells chugando en as ligas de maxima categoría.

Tamién cal que destacar el Centro Natación Helios, un club poliesportivo con equipes federatos en 16 esportes, as suyas seccions mes importants son as de natación, waterpolo y baloncesto.

Zaragoza estió subseu olimpica de fútbol en os Chuegos Olimpicos de Barcelona 1992 chugandose-hi partitos d'o Grupo A y D, y un partito d'os quartos de final en La Romareda.

En Zaragoza s'editan bells periodicos, entre os que cal destacar o decán Heraldo de Aragón y O Periodico d'Aragón.

I hai quantas canals de televisión que emiten dende la ciudat: la canal autonomica Aragón TV y las canals locals Canal 44, Zaragoza TV, La Cheneral Televisión, 15 TV (Radio Ebro) y Popular TV. Amás, Televisión Espanyola cuenta en Zaragoza con un centro territorial pa Aragón dende 1979.

Gran parte d'as emisoras de radio de Zaragoza son controladas per los grans grupos radiofonicos d'Espanya: Radio Nacional d'Espanya, Cadena SER, COPE y Onda Cero. A la marguin d'ellas, operan en Zaragoza atras emisoras d'ambito autonomico, como Aragón Radio y numerosas emisoras locals.

As ciudatz achirmanatas con Zaragoza son:

D'atra mán existen alcuerdos de colaboración con as ciudatz de:




#Article 74: Tecnolochía (268 words)


A parabra tecnolochía data d'o sieglo XVIII, quan a tecnica, historicament empirica, empecipia a vinclar-se con a sciencia y s'empecipian a sistematizar os metodos de producción. A tecnolochía surte quan s'enfocan determinatos problemas tecnicos socials con una concepción scientifica y dintro d'una cierta bastida economica y sociocultural; ye intimament vinclada con a sciencia y a complementariedat entre as dos se incrementa cada vegada más. A tecnolochía emplega o metodo scientifico, comprende o saber sistematizato y en o suyo accionar se manulla tanto a ran practico como conceptual, ye dicir, que abraca lo fer y a suya reflexión teorica. A tecnolochía ye o conchunto ordenato de conoiximientos y os correspondients enantos que tienen como obchectivo la producción de cabals y servicios, tenendo en cuenta la tecnica, a sciencia y os aspectos economicos, socials y culturals embrecatos. L'alcance d'o termin se estendilla a los produtos resultants d'ixos enantos que deben responder a necesidatz u deseyos d'a sociedat y tener como preposito contrebuir a amillorar a calidat de vida. Quan a tecnolochía busca una solución a los problemas que se planteyan en a sociedat, lo fa relacionando a tecnica (os suyos conoiximientos, trastes y capacidat inventiva), con a sciencia (o campo d'os conoiximientos scientificos) y con o tarabidau economico y sociocultural d'o medio (as relacions socials, as formas organizativas, os modos de producción, os aspectos economicos, a bastida cultural, entre atros aspectos). Resumindo, se puede dicir que la sciencia ye ligada a lo deseyo de l'hombre de conoixer, mientres que la tecnica y a tecnolochía lo son a la voluntat de l'hombre de fer, ta satisfer os suyos deseyos y necesidatz.




#Article 75: Pintura (110 words)


A pintura ye a tecnica que premite a un artista clamato pintor plasmar as suyas obras dencima d'una determinata superficie emplegando diferents pigmentos y atros materials. A pintura ye una d'as formas d'expresión artistica más antigas d'a humanidat y ye una d'as seis bellas artes. 

Os historiadors de l'arte dividen a la pintura en periodos (Veyer historia de l'arte, historia d'a pintura) y cada epoca cuenta con os suyos respectivas tecnicas de pintura.

O termin pintura puede estar emplegato ta referir-se a una obra pictorica como sinonimo de quadro. A vegadas tamién s'emplega este termin ta referir-se a los productos comercials emplegatos ta coloriar distintos obchectos como paretes y vehiclos.




#Article 76: Musica (256 words)


A musica (u localment mosica) ye a la vegada :

A palabra musica ye un helenismo amprau por o idioma latín dende μουσική, que tien relación con as palabras musa y museu y que plega a las luengas romances como un cultismo, d'astí que conserve o fonema /k/ en -ica sin sonorizar en -iga u -ega. Manimenos en aragonés no conserva a pronunciación esdrúixula latina, y ye palabra plana, tarqual documentó Alwin Kuhn en cheso a primers d'o sieglo XX, quan l'aragonés yera una luenga vital en tot l'Alto Aragón encara que no bi hese garra forma standarizada ni prebatina de normalización.

En aragonés medieval s'escribe quasi siempre musica y musico, asinas lo veyemos en as traduccions heredianas y en o Libro d'el Trasoro:

Tamién veyemos escrito musica y musico a zaguers d'o sieglo XV en Zaragoza, en os zaguers textos en aragonés:

En os residuos d'aragonés d'as provincias de Teruel y Zaragoza queda un derivau feito a partir de musica con o diminutivo orichinal en aragonés musiqueta dica en zonas a on se fa servir -ico.

A pronunciación vulgarizada mosica se fa servir muito en aragonés escrito de zaguers d'o sieglo XX sobre tot baixo a erronia concepción que por estar diferent d'a forma standard en castellán representa una forma orichinal aragonesa. De feito a pronunciación mosica se da en rechistros populars tanto en aragonés como en castellán, como muitas d'as variacions espontanias de vocals (civil y cevil, sindicato y sendicato), y no son significativas de garra lei fonetica que faigan diferents determinadas luengas romances.




#Article 77: Uesca (1225 words)


Uesca (en castellán: Huesca) ye una ciudat d'Aragón y capital d'a provincia d'o mesmo nombre u tamién clamata Alto Aragón y d'a comarca d'a Plana de Uesca.
Situata en o centro d'una depresión clamata tamién Plana de Uesca teneba, en 2014, 52.555 habitants en una superficie de 161,04 km2 a 488 m. dencima d'o mar d'Alicán y a una distancia de 70 km d'a vicina Zaragoza. O clima de Uesca ye mediterranio con matices continentals y as precipitacions son arredol os 550 mm anyals.

A suya fiesta mayor ye Sant Lorient y se celebra a semana d'o 9 al 15 de agosto. Ye caracterizada por a vestimenta de color blanco y panyoletas verdes. O dia 9 ye o chupinazo y o dia 10 ye Sant Lorient y os Danzants bailan enfrente d'a basilica de Sant Lorient.

O escudo d'armas de Uesca ye formato por un chinet en un campo de azul, o chinet que mira a la drecha d'o escudo con casco y vestito de blanco, armado con una lanza y montato a caballo. En a punta d'o escudo diz la siguiente leyenda en latín: V. V. OSCA - URBS VICTRIX OSCA- (en aragonés Ciudat Vencedora Uesca) .
A corona reyal ye ubierta con piedras preciosas, con ueito florons, interpolatos de perlas. Ye rodeyato por dos ramas una de palma de oro y atra de laurero.

A bandera ye de quatro colors; blanco, royo, amariello y verde. Ye composata por a cruz de Sant Andreu y tamién en o centro tien a leyenda V. V. OSCA.

Antes de plegar os romans, a redolada de Uesca yera tierra d'os ibers ilerchetz, que heban tenito una expansión recient a costa d'atros pueblos relacionatos con os suesetans d'as Cinco Villas. La ciudat se clamaba allora Bolskan y ya emitiba moneda en o sieglo II aC.

A Osca d'os romans, en o sieglo I aC ya yera una ciudat de raso romanizata y Sertorio en fació a suya capital quan esdevenió un rebel contra la Republica Romana de Sila. Sertorio fundó una Academia en Osca pa la educación romana de los fillos de l'aristocracia indichena en a mesma plaza on se troba huei lo museu arquelochico. Roma ninvió a Pompeyo contra Sertorio, y prenió Osca en l'anyo 72 aC. Augusto puyó de categoría a Uesca nombrando-la municipio.

Dimpués d'a etapa visigoda, y a invasión arabo-musulmana, Osca la controlarán os musulmans en o contexto d'Al-Andalus. En tiempos d'Al Andalus en arabe s'escribiba Wasqa prenendo la pronunciación proto-romance. Os historiadors musulmans destacoron que Uesca teneba una doble muralla de piedra. Tamién dan noticia que un río traviesa a ciudat, por o que se deduz que a ciudat creixió enta o nordeste en ixe periodo ixamplando-se por a marguin ezquierda d'o río Isuela. Bi heba un barrio mozarabe en o sud d'a ciudat. Esdevenita muga debant a los reinos cristians d'o norte, serán ternes as prebatinas d'encorralamiento d'a ciudat, lo qualo la obligará a convertir-se en una base melitar de primer orden.

En l'anyo 1094 o rei cristián Sancho Remíriz prebó de conquerir a ciudat costruindo o Castiello de Mont Aragón. O rei Sancho Remíriz morió por una sayeta mientres reconoixeba la muralla. En a primavera de 1096 l'exercito cristián con o rei Pero I debant, metioron cerco a Uesca mientres seis meses. A ciudat fue entregata a lo Rei Sancho, vencedor en a Batalla d'os Plans d'Alcoraz, conforme a l'alcuerdo previo entre musulmans y cristians.

En o sieglo XIII Uesca yera dividida en uns districtos ditos quartons por estar-ne quatre: Alquibla, Mont Aragón, La Magdalena y Remián, cadagún as suyas parroquias y os suyos barrios. O Quartón de L'Alquibla yera o sud d'a ciudat y con buena part d'a suya superficie fuera d'a muralla, yera o quartón mes poblau. Teneba os barrios que en a documentación medieval figuran como los oleros, los ferreros, los ballesteros, los anajares, Barrio de don Fertuyn de Vergua y atros vecindatos, destacando dos barrios de recient creyación como ixamplamiento d'a ciudat: Barrio de los Saccos y La Población. A meyaus d'o sieglo XIII os monches de Mont Aragón empentoron a repoblación d'o espacio d'a Zuda viella de Uesca.

Uesca se situa en a depresión de 20 km de redolada clamata a Plana que ye rodiata por chicotas elevacions y en o nurueste ista a sierra de Guara una d'as principals sierras exteriors d'o prepireneu con una maxima altaria d'o tozal situato a 2.077 m d'altaria.

Se troba a 488 metros d'altaria sobre o ran d'a mar y ye trescruzato por os ríos Isuela y Flumen.

O termin municipal de Uesca ye de 161,0 km² y muga con Almudévar, Vicién, Monflorite-As Casas, Tierz, Quicena, Loporzano, Nueno, Igriés, Banastás, Chimiellas, Alerre, Barbués y Albero Baixo.

Uesca tien 10 barrios; La Catedral, María Auxiliadora, Perpetuo Socorro, San José, San Lorenzo, San Pedro, Santiago, Santo Domingo y Sant Martín, La Encarnación y San Francisco de Asís. Os más poblaus son San Lorenzo y Santo Domingo y Sant Martín.

O Barrio de Sant Martín ya lo mencionan en un texto de 1286:

En a Edat Meya bi habió un Barrio de Sant Cibrián arredol d'una ilesia ya desapareixida y a on teneban propiedatz los monches d'o Monesterio de Sant Chuan d'a Penya:

Os poligonos industrials son La Mangatina, Monzú, Sepes, Martinez de Velasco y o Parque Tecnolochico Walqa.

O municipio de Uesca tamién tien os vicos rurals de Apiés, Banariés, Bellestar d'o Flumen, Bunyals, Forniellos d'Apiés, Huarrios, Quarte y Tabiernas d'Isuela.

O clima de Uesca ye un clima mediterranio continental. En verano as temperaturas son calidas y en hibierno son fredas, con minimas baixas que a vegatas baixan d'os -6º. A temperatura meyana anual ye de 13,6º. A ciudat tien 2.682 horas de sol al año, 23 días de tronatas y 35 días de chelatas.

As precipitacions son arredol de 550 mm anyals y tienen o suyo minimo en verano y o maximo a la fin d'a primavera. Puede haber-ie nevazos en hibierno pero no son muit comuns.

Os records de temperatura rechistratos en l'Observatorio de Uesca son os 42,6º d'o 7 de chulio de 1919 y os -13,2º d'o 12 de febrero de 1956.

Uesca ye una d'as capitals de provincia con menor población d'o Estato Espanyol, con 52.555 habitants en l'anyo 2014.

O chentilicio d'os habitants de Uesca y d'a suya provincia ye uescano. En castellán ye oscense y proviene d'o antiguo nombre en latín de Osca. Tamién se usa fato que significa presumido en castellán pero en a cultura popular significa tonto.

As fiestas de Sant Lorient (d'o 9 al 15 d'agosto) y a Semana Santa uescana han estato declaratas Fiestas de Intrés Toristico. Amás d'as fiestas de Sant Lorient, o 22 de chinero se celebra a festividat de Sant Vicent. Os uescanos gosan d'encender fogueras, rustir trunfas y minchar-se-las.

A Sociedad Deportiva Huesca ye l'equipe mas important de fútbol d'a ciudat, chuga actualment en a segunda división. En baloncesto destaca el Club Baloncesto Peñas Huesca que chugan en a LEB Oro. O BM Huesca ye o equipe de balonmán que iste anyo chuga en a Liga ASOBAL.

En a televisión ista Huesca Televisión que emite dende a plegada d'a TDT. Radio Huesca se encarga d'emitir por l'as ondas. Y o medio escrito mas important ye o diario del AltoAragón establito en 1985 con una tirache de mas de 8000 exemplars.

Entre os uescanos mas destacatos se troban:




#Article 78: Madrit (514 words)


Madrit (pronunciato en aragonés [ma'dri], en castellán Madrid) ye una villa espanyola, Capital d'o estato. Madrit ye amás d'a capital d'o estato, a capital d'a suya provincia y d'a Comunidat Autonoma de Madrit.

O suyo orichen ye en un enclau musulmán (Magerit), conquerito por Alifonso VI de Castiella en 1083. La villa fue esleita como capital d'Espanya por Felipe II, reemplazando a Toledo. En 1601, y dica 1606, a capitalidat pasó temporalment a Valladolit. Dende allora, Madrit ha estato perén a capital d'Espanya.

No bi ha garra documento que permita saper que nombre tenió l'aldeya de tiempos d'os visigodos que s'establió arredol de l' arroyo de San Pedro. A evolución posterior d'o toponimo permite afirmar que esta aldeya se clamó Matrich, evolución d'o latín Matrice, referindo-se a lo manantial y cauz prencipal d'augua. Atros toponimos relacionatos con esta radiz son Val Madriz en a provincia de Zaragoza y Madriz en A Riocha, pero en estos casos con a evolución d'as CE, CI d'alcuerdo con la fonetica aragonesa, que van mes luent d'a palatalización en /che/, /chi/ y esdevienen /ze/, /zi/.

Quan los musulmans conquerioron la Meseta
lo nombre Matrich s'arabizó en a suya fonetica como Magrit/Mayrit car en arabe no existe a seqüencia /trg/ y se troba més a sobén /jrd/. En lo periodo ansalusí ye documentato a sobén lo chentilicio al-Mayriti, y s'aplicó por eixemplo a lo erudito y poligrafo hispanoarabe Maslamah ben Ahmad al-Mayriti, naixito de Madrit en o sieglo X. Ye arabizato y no en mozarabe orichinal como se troboron los castellans o toponimo quan conquerioron a cuenca d'o río Tacho.

A primer variacion Maydrit/Maidrit se troba en o documento fundacional de Vicus Sancti Martini de 1126. En 1176 ya se documenta Madrit, y la forma definitiva en castellán ya ye present en o mesmo Fuero viello de Madrit de 1202. Dende ixe inte y mientres quasi tres sieglos coexistirán as variants Madrit/Madrid. En o zaguer quarto d'o sieglo XV ya s'imposa a variant grafica Madrid, pero como ye sabito en castellán d'a Meseta Norte se prenuncia Madriz que encara que siga a evolución de Matriche seguntes a fonetica castellana, s'ha orichinato por a prenunciación como /z/ d'a /d/ final en castellán.

En aragonés se leye Madrit en bell texto medieval provinient d'a redolada de Daroca y encara se mantién esta pronunciación en aragonés ribagorzán, como veyemos en bell texto dialectal:

Madrit ye dividiu administrativament en ventiún distritos, que a la suya vegada se subdividen en vicos:

Beluns d'os puestos toristicos mas importans son:

Dentro d'o patrimonio molimental se pueden alufrar, entre atros:

O sieglo XX trayó tamién a construcción d'un zarpato d'edificios singulars (muitos d'els en o districto financiero de AZCA) como:

En a comarca de Madrit se troban o palacio y monesterio d'o Escorial, os palacios d'Aranjuez Aranjuez y o centro historico d'Alcalá de Henares.

Antimás de por los suyos puestos d'intrés historico, toda la ciudat ofrexe infinidat de posibilidatz comercials. Sindembargo, existen zonas d'especial concentración comercial como son as carreras Preciados/Carmen y Serrano/Goya con botigas d'as más importants marcas de moda (Zara,Cortefiel...) u grans magazens (El Corte Inglés).




#Article 79: Arte (311 words)


O termin art u arte procede d'o latín ARTEM. En l'Antigüedat se consideró l'arte como a pericia y manya en a producción de qualcosa. En a Modernidat, manimenos, empecipia a distinguir-se entre artesanía y bellas artes y entre artesán y artista. Asinas, lartesán practica as artes utils, s'adedica a fer obchectos que tienen una clara utilidat. Lartista s'adedica a las bellas artes y os suyos obchectos u practicas tienen un carácter ornamental, exprisivo u de reflexión arredol d'a realidat social. En atras culturas ista distinción no existe.

As caracteristicas que definen a los obchectos artisticos son :

As prencipals teorías sobre l'arte, en son tres:

L'arte se da siempre en un contexto historico y social determinato. Diferents teorías:

A concepción moralista s'alazeta en o que l'arte ha d'estar a lo servicio d'a moralidat, y se arriba a considerar encluso que ha de ser refusato tot arte que no prometa avalues morals que se consideren adempribiables. O moralismo en l'arte se remunta a Platón (sieglo IV aC), ta o que as tres ideyas alazetals a las que debe aspirar o ser humán son a de Polideza, Bondat y Chusticia, hi habendo entre ellas una intima relación.

En l'actualidat sigue viva la polemica sobre os efectos morals de l'arte y sobre a lechitimidat u no de censurar l'arte por criterios morals y no esteticos.

Charles Batteaux (1474) estió lo inventor d'o termin bellas artes, que aplicó orichinalment a danza, estretalla, musica, pintura y poesía, adhibindo-ie dimpués arquitectura y explicativa. Más tardi, a lista penarba cambeos seguntes os diferents autors, que bi adhibirban u en quitarban artes.

Ricciotto Canudo, o primer teorico d'o cine, estió lo primer en calificar a o cine como lo seteno arte en 1911.

Actualment, se considera a siguient lista:

Beluns consideran atras artes en a lista, como a televisión, a publicidat u os vidiochuegos.

.  

Estilos artisticos

Arte rechional




#Article 80: Teruel (5470 words)


 

Teruel (prenunciato en aragonés  y en castellán ) ye una ciudat d'Aragón, situata en a zona centro-oriental d'a peninsula Iberica, capital d'a provincia d'o mesmo nombre y d'a comarca d'a Comunidat de Teruel. Con una población de 35.675 habitants (2014), ye a capital de provincia menos poblata d'Espanya. Se troba en o forcallo d'os ríos Guadalaviar y Alfambra. O suyo clima se caracteriza por hibiernos fredos y veranos calidos y xutos.

A ciudat de Teruel tien una luenga historia, que prencipia con as primeras poblacions estables en a zona mientres a Edat de Bronze, con presencia luego d'os pueblos celtibers y de l'Antiga Roma, dica plegar a lo establimiento d'a ciudat en a Edat Meya (1141) por o rei Alifonso II d'Aragón, quan l'adhibió a lo reino d'Aragón. Estió una ciudat ubierta, con muita influencia d'os ganaders que feban a transuancia enta o reino de Valencia, encara que continó estando una ciudat de tamanyo chicot, dica esdevenir en 1833 capital d'a nueva provincia de Teruel, en establir-se en Espanya a nueva división territorial en provincias. En a Guerra Civil Espanyola a ciudat estió o scenario d'a batalla de Teruel, una d'as más importants batallas d'a guerra en territorio aragonés.

Ye especialment conoixita por os suyos pernils y o suyo arte mudéchar, y reconoixita por a UNESCO como Patrimonio Común d'a Humanidat.

A suya fiesta mayor se celebra o lunes más cercano a o 10 de chulio (Sant Cristoval) conoixita como a Vaquilla del Ángel por as vaquetas. As fiestas se caracterizan por os pasavillas musicals (charangas), bailes nocturnos y toros ensogatos por as carreras d'o centro d'a ciudat.

Entre os suyos atractivos toristicos se troban as suyas edificacions mudéchars, o mausoleu d'os aimants de Teruel, o centro paleontolochico Dinópolis y una gran riqueza natural. O suyo arte mudéchar fa remerar o suyo pasato multicultural. Os molimentos más destacatos d'iste estilo son a Ilesia de Santa María, Seu d'a diocesi de Teruel, as torres de O Salvador, Sant Martín y Sant Per, a los pietz d'a que se troba a ilesia que tien o mesmo nombre, tamién d'arte mudéchar.

O escudo d'armas d'a ciudat de Teruel ye formato de tres elementos ovalatos, dos y un, tot dencima d'una cartela. O primero as quatre barras d'Aragón, de gules sobre fundo d'oro. O segundo, un toro parato d'oro, terrasato de sinople, surmontato d'una estrela de ueito puntas d'oro. O tercero ye de gules, un canyón y un obús d'archent en aspo, surmontatos d'una granada, de plata, encendita de gules, y en punta una pila de seis balas esfericas ordenatas una, dos, tres, y arredol, dentro de filactería a leyenda en castellán que diz M(uy) NOBLE, FIDELISIMA, HEROICA Y VENCEDORA (en aragonés M(uit) NOBLE, FIDELISMA, HEROICA Y VENCEDORA). Acolato tot de dos brancas d'olivera, trescruzatas en o suyo naiximiento, de sinople, frutatas d'oro, y como trofeus dos banderas d'Espanya, dos tambors y dos fusils con bayoneta; superato o conchunto d'un murciacalo, con as suyas alas estendillatas, de sable; timbrato de corona ducal.

A suya bandera ye de color roya, con as antigas armas d'a ciudat: un toro surmontato d'una estrela de ueito puntas, rodiato tot de brancas de laurero y timbrato de corona ducal.

A presencia d'o toro y a estrela tien relación con a leyenda fundacional d'o toro y a estrela

En a Edat de Bronze ya bi heba poblacions estables en a zona, habendo-se trobato chacimientos arqueolochicos importants en lAlto del Batán, El Cabezo del Arquillo, El Barranco de la Guea u El Cabezo de San Cristóbal, pero estando mas que mas important o chacimiento de La Escondilla, en Bellestar, a on que se troboron restas d'actividatz metalurchicas.

D'as poblacions d'a primera Edat de Fierro podemos veyer as influencias que tenioron tanto a val de l'Ebro como a Meseta castellana y más tardi tamién a iberización que i plegó dende as costas levantinas. D'ista epoca destacan os chacimientos de La Muela del Rajo (Bellestar), Paracuellos y El Castillejo (Tortallada).

En tiempos d'os ibers yeran a-saber-los os poblatos que yeran esparditos por os cabezos d'os arredols de l'actual Teruel, destacan lAlto Chacón, El Castillejo de San Blas, Penya Rubia y o Castillejo de Villespesa u o Castillejo de Tortallada. Istos poblatos se trobaban aislatos os uns d'os atros, de traza que yeran fácils d'esfender. As inscripcions que s'han puesto trobar (por eixemplo en Penyalba de Bellestar) nos amostran que lingüisticament yera una zona celtiberica.

L'alfarería yera ya a prencipal actividat economica en ista epoca como contrimuestan os furnos que bi heba en belunas d'istas poblacions.

Fue ocupata por os romans quedando poblacions a on que existioron campamentos (Castralbo d'o latín Campamento Blanco). No bi ha guaires restas arqueolochicas conoixitas d'a epoca, pero si que ye important a villa romana de Villespesa y más que más as suyas ceramicas.

A ciudat fue ocupata por l'arabe Tarik, un chicot castiello dito Tirwal entre Saraqusta y Cordoba. Sieglos dimpués fue conquiesta por as tropas d'Alifonso II, qui establió l'actual Teruel en l'anyo 1171, una chicota población cristiana. Dimpué fue encorporata a o termin de Daroca. D'ista epoca ye a leyenda fundacional de Teruel, que recenta o suyo nombre y o suyo orichen. A causa d'a conquiesta de Valencia por os almuades, Alifonso II miró de fortificar a ciudat de Teruel ta organizar dende astí a reconquiesta. Metió a Berenguer d'Entenza como tenente d'a ciudat en octubre d'ixe mesmo anyo. Ya l'1 d'octubre de 1177 prencipió a repoblación con chents prencipalment d'orichen aragonés y navarro, dando-li fuers y esligando-se de Daroca dende l'inte y estando allora cabeza d'un amplo territorio que encara s'heba de reconquerir.

A ciudat s'heba convertito en muga d'o reino d'Aragón con as tierras musulmanas y asinas ye que dende astí salioron expedicions melitars t'a conquiesta d'o Rincón d'Ademuz (1210), Valencia (1238) y Murcia (1266). Más tardi en as Guerras d'a Unión a ciudat refirmó a o rei Pero IV estando-li atorgato o títol de ciudat o 7 de setiembre de 1347.

Mientres os sieglos XIII y XVI a ciudat, con os suyos fueros, tenió a-saber-los enfrentamientos con una monarquía que heba evolucionato enta una forma de gubierno más autoritaria y centralizadora. O maximo organimo de gubierno teruelano por ixas envueltas yera o concello, una asambleya cheneral de vecins con amplas competencias, mas que mas en l'administracion d'a ciudat. L'orichen d'iste concello se troba en o privilechio que heba atorgato o 10 de chulio de 1250 o rei Chaime I d'Aragón, establindo ista autoridat con catorce concellers, encara que en o sieglo XV gosaban estar deciueito. Atro feito politico important estió a celebración entre os anyos 1427 y 1428 en Teruel d'as Cortz Chenerals d'o Reino con presencia d'o rei Alifonso V. A inspección d'a vida economica d'a ciudat yera afer de l'almutazaf u mayordombre qui cusiraba as transaccions mercantils que se i feban, a inspeccions de pesos y medas y o control d'actividatz artesanals.

A población se dividiba en grupos socials con diferent relichión y estatus churidico-fiscal, manimenos totz teneban os mesmos privilechios y fueros. Ye dende metat d'o sieglo XIII quan prencipió a fer-se una cherarquización entre a población cristina entre caballers (que yeran d'a clase superior) y a resta de vecins. Chodigos y moros viviban en os suyos respectives vicos, deseparatos d'a resta d'a población y organizatos en alchamas. En iste sieglo, debito a la división social habió a-saber-los conflictos internos en a ciudat.

En epoca medieval a ciudat de Teruel y a suya redolada yeran una d'as zona ganaderas más importants d'o reino, destacando mas que mas a suya cabanya lanar, favoreixita por estar zona de paso enta os pastos d'hibierno en Tortosa y Valencia. Allora os pastors y ganaderos teruelanos s'agrupaban en una chunta u ligallo ta esfender os suyos intreses.

Culturalment cal destacar o Estudio d'Artes que existió en a ciudat dende l'anyo 1396 y que pendeba economicament y administrativa en o concello.

En l'anyo 1482 os reis Ferrando II d'Aragón y Isabel I de Castiella churan os fueros d'a ciudat de Teruel, establindo-ie dos anyos dimpués a Enquesición. A ciudat s'oposaba a ista institución por lo que bi habió disturbios cheneralizatos encabezatos por o Concello. Dimpués d'un setio en a ciudat, con Juan Garcés de Marciella como capitán nombrato por o rei Ferrando II, s'imposó a Enquesición y se cremó a totz os capes d'a rebelión. Mientres tot o sieglo XVI a ciudat luitó por a esfensa d'os suyos fueros debant d'una monarquía que se feba cada vegata más absolutista. Tamién contrebuyó Teruel en as Alteracions de 1591, esfendendo os fueros d'Aragón en Zaragoza. A conseqüencia estió que beluns d'os suyos habitants fuoron enforcatos por fer parti d'a rebelión contra o rei Felipe I.

A población d'a epoca que apareixe en o Fogache de 1495 ye de 392 vecins. A economía se basaba prencipalment en l'agricultura y a ganadería, fendo-se a transuancia enta tierras d'o reino de Valencia, estando amás as relacions comercials más freqüents con iste reino que con a ciudat de Zaragoza. En a industria destacaban os pelaires y os fabricants de panyos de lana.

En a Guerra de Succesión espanyola, Teruel refirmó a Felipe V, encara que a la fin os fueros fuoron abolitos por iste rei como en a resta d'os reinos d'Aragón, Valencia, Mallorca y o Prencipato de Catalunya por os Decretos de Nueva Planta. En l'anyo 1775 Teruel consigue o privilechio de voto en as Cortz de Castiella que heba perdito dende a desaparición d'as institucions aragonesas por os Decretos de 1707. Ye un d'os tretze correchimientos en que se trestalla o Reino d'Aragón.

A población creixió una mica en tot o sieglo XVIII, estando en l'anyo 1776 de 1.015 vecins.

Dende l'anyo 1833 Teruel ye capital d'a provincia d'o mesmo nombre, estando dende allora centro administrativo, chudicial, docente, comercial y de comunicacions. En as dos anteriors divisions provincials, la de Chusé Bonaparte de 1810 y la d'o Trienio Constitucional de 1822, a provincia teneba una grandaria menor, ye por ixo que en trobar-se a capital una mica descentrata bellas zonas d'as suya provincia se troban una mica luent y mal comunicatas. 

Mientres a Guerra d'o Francés a ciudat estió fidel a o rei Ferrando VII, alentatos por o Capitán Cheneral d'Aragón José Palafox. As tropas francesas a o mando d'o Mariscal Suchet ocuporon Teruel, setiando dimpués a ciudat as tropas de Villacampa que heban redotato a os refuerzos franceses que se trobaban en Caudet.

En l'anyo 1835 se construyó o puent d'a Reina ta unir a ciudat con os Llanos de San Cristoval y en l'anyo 1858 ye quan se mete en l'alto d'una colunna en a plaza Mayor u d'o Mercato o emblema d'a ciudat O Torico

En as Guerras Carlistas, a capital estió fidel a os isabelinos debant d'o poder carlista d'o Mayestrato, nunca a capital fue menazata por o cheneral Ramón Cabrera, encara que sí se facioron expedicions reyalistas ta safocar l'acoso carlista sobre a Tierra Baixa, y aduyar en o setio que bi habió en Alcanyiz en 1838. Mientres a Tercera Guerra Carlista a ciudat fue atacata por Marco de Bello y o infante Alfonso con numerosas tropas pero fracasoron y nomás pudioron dentrar en os arrabals d'a ciudat.

En 1901 plega ta Teruel o ferrocarril, construindo-se-ie a escalinata neomudéchar, obra d'o incheniero José Torán, ta unir a gara con o centro urbán.

Teruel adquirió trista fama mientres a Guerra Civil, en estar o scenario d'a dita batalla de Teruel. Habendo cayito en mans d'os sublevatos a o comencipio d'a guerra, estió a sola ciudat presa por a Republica y posteriorment reconquerita por as tropas de Franco (o 22 de febrero de 1938). A ciudat quedó practicament destruita.

O plan de l'alto mando republicán yera metigar una mica a presión que os nacionals yeran fendo sobre Madrit, a capital d'a republica, y sobre as zonas que controlaban en o frent norte. Ta ixo miroron de reconquerir Teruel allora en mans d'os sublevatos, representando una amenaza ta o Levant que yera zona republicana. Emplegoron 12 divisions de l'Exercito Popular Republicán con bells 110.000 soldatos en a operación.

A ofensiva republicana sobre a ciudat prencipió por a zona de Corbalán o 15 d'aviento de 1937, baixo o mando d'o cheneral Vicente Rojo Lluch. En prencipiar se facioron bells bombardeyos a posicions estratechicas que i yeran amanatas a la ciudat, prencipalment nudos de comunicacions, y tamién bombardeyos a o mesmo casco urbán d'a ciudat. D'atra man, os nacionals, a o mando d'o coronel Domingo Rey d'Harcourt, yeran tanimientres parando a esfensa con os poquetz efectivos que'n teneban. No yeran más de 5.000 hombres, estando os puntos más fuertes d'a suya esfensa o edificio de Comandancia d'a plaza Sant Chuan y o seminario, puestos a on que tamién se'n fuoron as chents d'a ciudat t'acubilar-sen d'os bombardeyos. Amás i plegoron bells 1.500 civils y 1.759 melitars d'aduyar en a esfensa.

En plegar ta os arredols d'a capital, as fuerzas d'a Republica prencipioron a parar l'artillería sobre o centro d'a ciudat, estricallando de tot as zonas de mayor resistencia. Os combates en as carreras d'a ciudat yeran cuerpo a cuerpo, feito que fació que muitos civils estasen embrecatos en istas acions. O Exercito Popular Republicán gosaba ubrir brecas en as paretz d'as casas mugants, chitando granadas y matando a muita población civil, pero enantando asinas a escape, ya que no podeban fer-lo por as carreras, en as que se trobaban os melitars enemigos.

A ciudat rebla o 8 de chinero de 1938, ante o setio republicán y tamién debito a las baixas temperaturas que facioron encara mas dificils as operacions. As tropas republicanas prenioron a Domingo Rey d'Harcourt y a qui allora yera bispe de Teruel-Albarrazín Anselmo Polanco, qui sería fusilato en Pont de Molins o 7 de febrero de 1939, quasi a la fin d'a guerra.

A respuesta d'as fuerzas nacionals heba prencipiato o 31 d'aviento con bombardeyos aerios por orden de Rafael García Valiño. Y o 2 de chinero se situan os Nacionals en os alrredols d'a ciudat, encara que dica o 7 de febrero no pueden dentrar-ie, con una fuerte ofensiva d'artillería y o refirme por aire d'a Lechión Cóndor, zarrando asinas o setio o día 20. A tamas d'os esfuerzos Republicans, o 22 a ciudat rebla, con a presa de quasi 15.000 prisioners y numeroso material belico. D'ista traza se torna a un estato en o frent pareixito a l'anterior a la operación. Con Teruel recuperata ta a zona Nacional, y unas perdugas muit grans en hombres y material ta a Republica, sin d'haber conseguito os suyos obchectivos inicials, nomás retrasando a dentrata final de Franco en Madrit.

A la fin con a nueva ofensiva Nacional en Aragón dica a Mediterrania, en marzo de 1938, aproveitando l'acumulación de fuerzas en Teruel, o frent s'aluenya d'a capital. Y chino chano s'irá normalizando a vida en a ciudat, que yera quasi de tot estricallata, dimpués de dos setios. Un dato intresant ye que en a batalla de Teruel s'emplegó por primera vegada, y como preludio d'o que ocurriría en a Segunda Guerra Mundial, l'avión alemán Ju 87 Stuka.

En rematar a guerra prencipian os treballos de reconstrucción. Ista actividat duró dica meyatos d'os anyos 50. Entre os que s'aproveitó ta dotar a Teruel de mayors espacios ubiertos y racionalización de carreras. A suyas prencipals actuacions estioron o Seminario y arredols. A carrera y Plaza de Sant Chuan y o conchunto de lÓvalo.

O suyo nombre se remonta a una radiz prerromana, probablement o celta TUROS, que se repite muito en toponimos d'o sud d'a provincia y que apareixe en as inscripcions celtiberas de Penyalba de Bellestar. Bi ha muitos toponimos en os países antigament celtas con esta radiz, como Zúrich  forca), y la O curta latina diftonga ta -ue-:

O mozarabe local teneba una tendencia a perder a -o final n'estas terminacions (Bunyuel, Aranyuel, Estercuel, Almochuel, Exatiel, Castiel Fabib, Caudiel), tendencia que heredó l'aragonés medieval (que ya teneba en o mesmo Prepireneu como ilustra o toponimo Pedruel), y que tamién prenió d'os repobladors occitans:

En fuents arabes andalusís trobamos Tiruwal en o Muqtabis V de Ibn Hayyan (987-1076), un sieglo enantas d'a reconquiesta de 1170 y Tiruwl en Al-Udri.

O pareixito fonetico con o Toro favoreixió a leyenda fundacional d'Alifonso II perseguindo lo Toro. Amás d'istas en os textos medievals latins y romances s'escribiba de muitas trazas, a sobén as latinizatas Torol, Turol, Terol. Como en catalán o sufixo latín -OLUS no diftonga y pierde a vocal final romanz, en catalán o toponimo s'adapta con una d'estas zagueras, prenendo-ne Terol.

A trasformación d'a o romanz en y ye normal en l'aragonés dende a Edat Meya (Semontano, Hespital, os lugars de Terrient y Segorb). O castellán prenerá a forma d'o toponimo que será más común a fins d'a Baixa Edat Meya: Teruel.

En aragonés o diftongo -ue- desembolica a sobén una g quan va dimpués de r, o que se conoixe como protesi velar. Son pronunciacions con protesi velar as palabras y toponimos esquirgüelo, Pallargüelo, Cirgüello, Villargüé, Argüés, ecetra..), protesi que en a grafía de l'Academia de l'Aragonés no se representa.

Ye posible sentir a pronunciación Tergüel con protesi velar en baixo-ribagorzano, y tamién en zonas de l'este d'Aragón a on se charra castellán. Bi ha una hota de zaguers d'o sieglo XIX con esta pronunciación:

Antiparte, en bella parla churras ye Tergüel, Teregüel u Tregüel. En textos romances baixo-medievals d'a zona de Rubihuelos, actual Rubielos de Mora s'escribiba Terhuel y Noguerhuelas con una h que representaba precisament la protesi velar g de debant o diftongo ué.

Teruel ye a capital de provincia con menor población d'o Estato Espanyol, con 35.675 habitants en l'anyo 2014. Amás ye a capital con un menor porcentache de población entre os 15 y os 29 anyos y a capital con o indice más alto de personas mayors de 65 anyos.

En o período 1900-1991 os datos se refieren a población de feito. Dende 1996 se fa servir o nuevo sistema de chestión contina y informatizata d'os Padrons municipals, basato en a coordinación de totz ellos por parti de l'INE.

Dende l'anyo 1860 a evolución d'a población ha estato cheneralment positiva, excepto dica 1887 quan a población baixó de 10.432 a 9.423. En o sieglo XX a población puyó en totz os censos que se facioron pasando de 10.979 habitants en 1900, dica los 18.745 en 1950, los 26.495 en 1980 y los 29.320 en 1998. Encara que no ha estato un gran creiximiento si que s'ha mantenito constant.

Manimenos si que se puet charrar d'una grieu despoblación en a suya provincia que teneba 246.000 habitants a prencipios d'o sieglo XX y continó baixando dica 236.000 en 1950, 170.284 en 1970 y nomás 136.840 en 1998. Muita d'ista población se'n fué ta la capital, por ixo lo ratio de población de Teruel respective a la suya provincia creixió en iste sieglo dende un 4,3% a prencipios de sieglo dica un 15,4% en 1976 y 22% en 1998. Ye amás a sola provincia d'o Estato a on que mueren más personas que naixen.

O chentilicio d'os habitants de Teruel y tamién d'a suya provincia ye en aragonés terolano u teruelano. En castellán o chentilicio ye turolense, que ye un cultismo. Tamién existe a forma turboleta, introdueita dende ambients cultos clasicistas baixo a suposición que os turboletas vivioron en Teruel, pero que no tien guaire emplego.

Teruel se situa en a depresión formata por a compleganza d'os ríos Xiloca y Guadalaviar, entre a foya de Calatayú y a plana valenciana. Ye rodiata por os macizos de Gúdar, Chabalambre y a Serranía d'Albarrazín, lo que fa que os suyo clima sía estremo.

Se troba a 915 metros d'altaria sobre o libel d'a mar, en un tozal chunto a o Guadalaviar a un kilometro d'o forcallo d'iste río con l'Alfambra.

A suya situación ye estratechica por estar en o nugo de comunicacions entre as vals de Xiloca, Alfambra, Millars y Guadalaviar, punto d'acceso d'a Meseta y d'Aragón a l'antigo Reino de Valencia.

Encara s'alzan restas d'a viella muralla que cletaba la ciudat de Teruel en epoca medieval. Yeran siet as puertas que s'ubriban en o muro encara que hue nomás se conoixe a suya antiga ubicación. Actualment se puet veyer en o plan de Teruel l'aria perteneixient a la dita ciudat medieval. As carreras d'o casco historico, a-saber-lo estreitas, quasi no s'han adaptato a los tiempos modernos, fendo difícil a vegatas o paso d'o trafico. O casco antigo se puet dividir en dos por l'eixe que forman as carreras d'o Salvador, plaza de Castiella y a carrera d'o Tozal, corazón d'a ciudat y puesto a on que se trobaba d'antis más o mercato. O sector norte ye formato por carreras irregulars que s'endrezan perpendicularment a lo dito eixe. D'atra man o sector sud yera l'antiga chudería, situata en o cobalto d'a ciudat, as suyas carreras son radials y converchen en a plaza. En cheneral o plan de Teruel nos charra d'una ciudat cristiana de nueva planta. Pareixe que en Teruel no bi habió morería, ya que dengún d'os suyos vicos tien a estructura d'as carreras estreitas y irregulars caracteristicas d'os vicos andalusins.

No bi habió guaires modificacions en o casco urbán de Teruel dica o sieglo XVIII quan s'espaldó a parti más amanata a lo Guadalaviar ta enamplar o camín reyal que iba enta Valencia. Dimpués se facioron atras obras, ya difuera d'as murallas, construindo-se desanches arredol d'a ciudat. A población prencipia a enamplar-se por a parti oriental, amaneixendo asinas vicos como lo de Cuevas del Siete u os vicos de Sant Julián y o Rabal a lo sud, frent a lo Tozal.

A ciudat moderna s'estendilló a l'atro canto d'o primitivo tozal a on que ye a ciudat viella, gracias tamién a lo Viaducto, que premite unir as dos marguins. Astí se construyoron tamién a plaza de toros y o estadio de Pinilla, construindo-se primero casas unifamiliars a prencipios d'o sieglo XX y creyando-se dimpués o vico d'o Ensanche, con as suyas prencipals carreras radials enta o Viaducto

O río Guadalaviar ha estato un obstaclo important que no ha premitito que a ciudat s'estendillase muito enta l'ueste. As prencipals edificacions d'ista marguin d'o río son bellas industrias y urbanizacions modernas.

Asinas pues a morfolochía urbana d'a ciudat de Teruel ye de tipo radioconcentrico, adaptando-se a lo suyo entorno y prenendo como eixes radials as suyas prencipals vías de comunicación como son as carreteras de Zaragoza, Murviedro y Alcanyiz.

Respective a la tipolochía d'as suyas edificacions, cal decir que, encara que l'altaria d'istas ye prou variable, nunca no blinca d'os 13 pisos. Os edificios más altos se troban en o Ensanche, estando a torre de Teruel en l'Avenita Ruiz Jarabo o edificio más alto d'a ciudat, con 13 pisos.

Trescruzato por o río Guadalaviar, se troba a man d'o forcallo que forma iste río con l'Alfambra y dende a on que tamién gosa conoixer-se a lo primero d'istos dica la suya desembocadura en a ciudat de Valencia como lo río Turia.

O suyo termin municipal muga con La Puebla de Valverde, Cubla, Bellestar, Rubials, Albarrazín, Cella, Celadas, Alfambra, Peralellos, Cuevas Labradas y Corbalán.

Se puet dividir a ciudat de Teruel en dos zonas esferenciatas, a marguin oriental d'o río Guadalaviar a on que se troban a mayor parti d'os vicos d'a ciudat y o suyo nuclio historico y a marguin occidental a on que podemos trobar prencipalment zonas industrials y urbanizacions de nueva construcción.

En a marguin oriental se situa o casco historico d'a ciudat y arredol d'iste una serie de vicos como son o vico d'o Carmen, Cuevas del Siete, Los Baches, Los Arcos, El Carrel, o Rabal u Sant Julián.

En ista mesma marguin, pero deseparatos d'a resta d'o casco urbán por a rambla de Sant Julián, se troban os modernos vicos d'o Ensanche y Fuentfresca. Entre as urbanizacions que se troban en a periferia de Teruel son a Laguna, o Tubo, Los Arreñales, La Guía, Cerro Alcaldes, La Florida, Pinilla, Los Aljezares, Sagrada Familia, Viñas de Sant Cristoval.

En a marguin occidental d'o Guadalaviar destacan o vico d'o Jorgito y a Urbanización Pinar de la Muela.

Entre os poligonos industrials cal destacar o poligono de La Paz que se troba chunto a la N-234.

Amás d'os vicos urbans, fan parti d'o municipio de Teruel os vicos rurals d'Aldeyuela, Val de Zebro, Villespesa, Villalba Chusana, Lo Campiello, Castralbo, Caudet, Concut, La Guea, Sant Blas, Tortallada y despoblato d'a Gasconiella.

O clima de Teruel ye un clima mediterranio continental de montanya. En verano as temperaturas son suaus, encara que con muita oscilación termica, y en hibierno son fredas, con minimas muit baixas que a vegatas baixan d'os -10º. A temperatura meyana d'o mes de chinero ye de 3º y la de agosto de 21,9°, estando a meya anyal de bells 10,5°

As precipitacions tienen o suyo minimo en hibierno y o maximo a la fin d'a primavera. Debito a lo suyo clima continental no son guaire abundants, recullendo-se-ie bells 400 mm. anyals.

Los records de temperatura rechistratos en l'Observatorio de Teruel son os 39,3º d'o 4 d'agosto de 2007 y os -19,0º d'o 26 d'aviento de 2001.

L'actividat economica en a capital s'orienta a la industria (con bells 1.832 treballadors) y a construcción (con bells 1.032), encara que o prencipal sector ye o sector servicios con más de 8.290 treballadors. Manimenos a poca población d'a ciudat fa que a suya actividat economica no tienga prou dinamismo, estando una ciudat d'emigración en cuentas d'una ciudat receptora de población.

Existen quantas explotacions ganaderas y industrias carnicas, adedicatas prencipalment a lo bestiar porcín, t'abastir o mercato de productos carnicos con denominación d'orichen, amás d'industrias de fabricación de prenso y abonos derivatos.

Atro tipo de industrias importants en Teruel son, por eixemplo, as relacionatas con l'automobil, as industrias de transformación de productos ceramicos y meneros y a industria forestal. Entre as 230 industrias que se i pueden trobar, destacan prencipalment as chicotas. O prencipal poligono industrial ye La Paz, chunto a la carretera de Zaragoza, con 579.256 m² de superficie industrial en a suya primera fase y 620.055 m² en a segunda.

A importancia d'o sector servicios se troba en o feito de que Teruel ye a capital administrativa tanto d'a suya comarca como d'a suya provincia. Encara que no bi'n ha muitos, son más de 1.300 os comercios u botigas que se troban en a ciudat.

Os prencipals atractivos toristicos d'a ciudat son o conoixito mudéchar teruelano y os Aimants de Teruel. As calendatas con mayor afluencia de toristas en a ciudat gosan estar as fiestas de la Vaquilla, os Aimants y a Semana Santa prencipalment. A ciudat tien un rete d'hotels de tres estrelas que premite agüespar a os suyos vesitants.

O Palacio de Congresos y Esposicions de Teruel tamién aculle tot tipo de ferias y congresos, d'entre as que destacan a Feria d'o Pernil y o Salón d'os Aimants.

Teruel ye a población a on que se concentran totz os centros d'amostranza superior d'a comarca, con quantos Institutos d'Amostranza Segundaria y Formación Profesional y tamién o campus d'a Universidat de Zaragoza que incluye as titulacions de psicolochía, artes politas, sciencias d'o treballo, humanidatz, relacions laborals, machisterio y as inchenierías tecnicas en informatica y telecomunicacions.

En Teruel se puet trobar una important muestra de molimentos de totas as epocas dende a Edat Meya dica o modernismo, pasando por o renaiximiento u o barroco. Contino apareixen os molimentos más importants clasificatos por epocas.

Son poquetas as zonas verdas publicas que bi ha en a ciudat de Teruel. Entre istas cal destacar o parque de los Fueros que ye o mayor espacio verde d'a ciudat, os chardins d'a Ciudad Escolar, o chardín d'a Glorieta, os chardinetz que bi ha chunto a la Escalereta debant d'a gara, un chicot parque en Fuentfresca y belatras chicotas arias verdas en as carreras d'o Ensanche, Fuenfresca y chunto a las carreteras d'Alcanyiz y Zaragoza. D'atra man as urbanizacions de las Viñas y Pinar de la Muela tienen asaberlas zonas verdas de propiedat privata.

As prencipals zonas a on que se concentra la vida nocturna en Teruel son as carreras entre a plaza del Torico y a Ronda de Ambeles. Entre as carreras a on se pueden trobar mayor cantidat de tabiernas y pubs son Sant Estebán, Parra, Abadía, Sant Andrés y Huesca.

En ista zona bi ha dende tabiernas irlandesas a on se puet beber biera dica atras a on se puet chugar a lo billar mientres se toma una copa. A variedat de musica que nos ofreixen istos locals va dende os zaguers exitos pop u house dica musicas tradicionals, jazz, salsa u musica alternativa, a vegatas en dreito. Ye de destacar en a vida nocturna teruelana dende fa muitos anyos o Café Bretón, o solo karaoke d'a ciudat (y conoixito tamién como el desguace).

L'atra prencipal zona de tabiernas d'a ciudat se troba a l'atro canto d'o Viaducto, en o primer Ensanche, arredol d'as carreras Soria y l'Avenita Ruiz Jarabo, a on que podemos trobar tamién gran variedat de pubs y tabiernas.

A base d'a gastronomía teruelana como la d'a suya provincia ye a carne de ternasco y o pernil, dos productos con denominación d'orichen. Amás en gran parti d'a suya provincia tamién se fa l'aceite d'o Baixo Aragón, que se fa servir en totas as recetas d'a cocina teruelana.

Entre as verduras destacan o cardo, a borraina u as celgas. Atros primers platos tipicos son as sopas (más conoixitas las d'allo), asinas como los cocitos y potaches.

O reganyao ye un producto tipico de Teruel, feito con una masa de pan con pernil u sardina con pimiento royo y tot cueto en o furno.

Entre os pescatos destacan a truita, frita con pernil, y l'abadeixo.

Os más conoixitos lamins en Teruel son os sospiros d'aimant, encara que tamién destacan as fruitas d'Aragón, os turrons (prencipalment de guirlache) y os lamins mudéchars.

Conoixemos os datos d'o establimiento d'a Capiella musical d'a seu de Teruel gracias a las suyas Actas Capitulars. Bi heba seis infants, cantaires de musica d'organo y canto plano, musicos de chirimías, baixón, cornetas, sacabuche, harpa, organo gran y chicot. O primero d'os mayestros de capiella estió Phelippe Balthasar (1604-1630). Yeran os musicos en ista epoca seguntes apareixen en os documentos Geronimillo, Bartolomillo, Blas, Bartolomé Pascual, Joan Gomes, tiples; Francisco Navarro, Martín Ximeno, contraltos; Amancio, musico y tenor, Vicente Oller, musico y cantor; Bernad, Bartolomé García y Castillo, cornetas; Pedro Navarro, baixón, y organista Diego Muñoz (1619). Os siguients mayestros de capiella estioron: Juan Brun (1631), Gaspar Queto (1631), L. Ramos (1632), Juseppe de Rada (1633), Martín, M. de Victoria (1638), Miguel Marqués, de Daroca (1644), Cristóbal Galán (1646), Gerónimo Murciano (1649), Miguel Tello (1652) y Jusepe Alcalá (1664). Y organistas: Bartolomé Llobera (1630), Juan de Rueda (1632), Baptista González (1652), Vicente Pérez (1652) y Gerónimo Iranzo (1657) entre atros.

Amás entre os grans musicos d'a ciudat de Teruel cal destacar os compositors Antón García Abril y Javier Navarrete, o cantaire pop David Civera u o tenor Andrés Marín.

Teruel ye comunicata por carretera con as atras dos capitals aragonesas, Zaragoza y Uesca, y con a ciudat de Valencia por medio de l'Autovía Mudéchar (A-23) que fa o recorrito entre o puerto de Somport y Murviedro. Con a N-420 se comunica con Cuenca y con Tarragona a traviés d'Alcanyiz. Por a N-330 ye comunicata con Utiel y Albacet, y con a N-234 se comunica con Castiella y Leyón.

A estación d'atobuses se troba situata en o centro d'a ciudat y dende ella se puet plegar a lo casco historico en nomás 5 menutos. Enlaza la ciudat d'os aimants con atras ciudayz importants como Zaragoza, Barcelona, Valencia, Bilbau, Madrit, Tarragona u Pamplona, amás de muitas localidatz d'as provincias de Teruel, Castellón y Valencia. Bi ha servicio d'autobuses urbans y taxis en a ciudat de Teruel.

O Ferrocarril Central d'Aragón comunica Teruel con Zaragoza y Valencia.

Actualment ye en prochecto un aerodromo ta la ciudat de Teruel con una pista de 2.825 metros de longaria y 45 m. d'amplo. Se situará en o vico rural de Caudet.

O equipe esportivo más important d'a ciudat ye o CAI Voleibol Teruel, equipe de voleibol que chuga actualment en a Superliga, y ye chunto a o Fabregas Sport Multicaja os solos equipes aragoneses que lo fan. Amás o Club Voleibol Teruel ye un d'os tres solos equipes aragoneses que han ganato un títol de liga a ran estatal en a suya historia. Chuga como local en o Pavillón de Los Planos.

O prencipal equipe de fútbol d'a ciudat ye o Club Deportivo Teruel, establito en l'anyo 1945 y que actualment chuga en a Segunda División B en o estadio de Pinilla.

Entre as instalacions esportivas municipals d'a ciudat destacan: 

O medio de comunicación local más important ye o Diario de Teruel, establito l'1 d'octubre de 1885 por Alfonso Torán. A suya edición ye d'arredol de 5.000 unidatz.

Categoría principal: .

Entre os teruelanos más ilustres se troban:




#Article 81: Biescas (837 words)


Iste articlo ye sobre a villa tensina de Biescas. Ta o lugar ribagorzano se veiga Biescras de Bardaixí.

Biescas ye una villa d'a provincia de Uesca situata a 875m dencima d'o ran d'o mar en a Tierra de Biescas en o Pireneu aragonés. A villa ye dividita por o río Galligo en dos vicos: Sant Per y O Salvador que a la suya vegata se divide en A Penya y lo Vico Baixo. En cada un d'os dos vicos b'ha una ilesia que leva o nombre d'o vico conservando a d'O Salvador un abside romanico. A población ye de bells 1.535 habitants (2014).

Historicament as prencipals actividatz d'a villa yeran l'agricultura y a ganadería, anque hue s'ha convertito en un important centro toristico como a gran parti d'as localidatz d'a val de Tena.

Hue fan parte d'o municipio de Biescas muitas localidatz que d'antes más tenioron o suyo propio concello. O municipio de Biescas ye dividito en quatre partes a on se troban os lugars y lugarons que lo forman:

Tamién fan parte d'o municipio as localidatz d'Ainielle (en o Sobrepuerto), Barbenuta, Bergusa, Casbas, Espierre, Susín y Xabierre-Cuarnas este zaguer en Sarrablo.

D'antes más o termin municipal yera dividito en dica seis concellos diferents:

B'ha restas d'a ocupación humana en os territorios de l'actual municipio de Biescas dende os tiempos prehistoricos como puet veyer-se en o dolmen de Santa Helena con materials d'a Edat d'o Bronze u a posible actividat humana arredol d'o ibón de Piedrafita.

En os tiempos d'os romans ya se sabe que i pasaba a calzata romana que'n puyaba dende Sabiniacum dica o balniario de Pandicosa. Más tarde mientres o periodo musulmán Biescas pendeba d'a ciudat de Wasqa. 

Con a reconquiesta cristiana, entre os anyos 918 y 920, o territorio estió repoblato y lo conte Sancho Galíndez II establió lo monesterio de Sant Andreu d'o Cercito en l'anyo 950, construito por grupos de mozarabes que i plegoron dende Uesca.

Bi habioron numerosas envasions mientres o sieglo XVI en a val por parti de biarneses luterans, dirichitos por Antonio Pérez, secretario d'o rei Felipe I que heba fuyito ta Biarn, y refirmatos por Henrique IV de Francia. O 9 de febrero de 1592, dimpués d'o incendio d'a villa por os exercitos franceses, escayeció una batalla en Senegüé, en a Tierra de Biescas, en a quala os invasors estioron redotatos por tropas i plegatas dende Chaca. Dende allora o puesto d'a batalla se diz barranco d'os Luterans.

En a Guerra Civil a villa practicament fue destruita igual que atros lugars d'a redolada como Orós u Gavín.

O toponimo Biescas significa probablement dos lugars, formato por o prefixo latín bi- y o sustantivo d'orichen prerromán eska-oska que significa lugar. Historicament os dos vicos d'a villa, A Penya y O Salvador, han estato deseparatos uno de l'atro por o río y os habitants d'un canto y de l'atro heban de pagar un impuesto ta cruzar o Galligo por o solo puent que existiba.  

Totas as anyatas se celebra en Biescas a metat d'octubre a Feria d'Agüerro. Actualment ye un d'os actos que más toristas trayen ta Biescas chunto con as fiestas. En a edición de l'anyo 2008 a feria tenió un presupuesto de 92.000€, estando o prencipal evento d'a localidat

Tradicionalment yera una feria ganadera, pero actualment se realizan antimás de presents de bistiar, benda de produtos artesanals, esposicions de micolochía y actuacions musicals. Se divide en dos partes prencipalment, o pavellón d'a zona esportiba Fernando Escartín Coti a on se troban os puestos de produtos artesanals y os varanatos con o ganau que se troban chunto a o Parque d'a Conchada. En o tradicional preset de bistiar destacan as razas montanyesas de uellas (como a churra tensina tipica d'a val, a rasa aragonesa, l'ansotana, a xisqueta, a lacha, a navarra, a castillonaise, l'aure-campan, a baregeoise, l'aranesa, a ripollesa u a rouge de Rousillon), caballos y mulas (como a mula u o macho pirenenco), crapas y bacas. 

Entre os alimentos artesanals que se venden en a feria destacan cada vegata más en os zaguers anyos o paté y más que más o queso. En a edición de 2008 os vesitants mercoron más de 5 toneladas de queso. En a feria se dan premios a os millors espositors de quesos, plegatos de totas as vals vecinas, prencipalment de l'Aragón, Roncal y d'as vals occitanas y tamién de Catalunya y País Vasco. A feria fa parti d'o Rete de Ferias de Queso d'Espanya chunto con atras ferias aragonesas, catalanas, vascas, navarras y francesas.

(1) Entre o censo de 1970 y o anterior, crexe o termín d'o municipio porque incorpora a Barbenuta, Escuer, Gavín y Oliván.
(2) Entre o censo de 1981 y o anterior, crexe o termín d'o municipio porque incorpora a Aso de Sobremont y Piedrafita de Tena.

Existiban a-saber-los ditos sobre los biesquenses entre los foranos que gosaban clamar-los pelaires (por l'antigo oficio de pelaire que yera prou estendillato en a villa) y tamién perifollers u bueis de pata blanca, aquí s'amostran dos ditos populars:

Categoría principal: .




#Article 82: Lista d'articlos de cheografía por país (332 words)


Lista darticlos de cheografía de países existents en l'actualidat.

Afganistán -
Albania -
Alemanya -
Alcheria -
Andorra -
Angola -
Anguilla -
Antigua y Barbuda -
Antillas Neerlandesas -
Arabia Saudí - 
Archentina -
Armenia -
Aruba -
Australia -
Austria -
Azerbaichán

Bahamas -
Bahrein -
Bangladesh -
Barbados -
Belarrusia -
Belchica -
Belize -
Venezuela -
Benín -
Bermuda -
Bután -
Bolivia -
Bosnia y Herzegovina -
Botsuana -
Brasil -
Brunei -
Bulgaria -
Burkina Faso -
Birmania (actual Myanmar) -

Camerún - 
Canadá - 
Islas Caimán -
Republica Zentroafricana -
Chad -
Chamaica - 
Chapón - 
Chechenia -
Cheorchia -
Chibraltar -
Chile -

Colombia -
Comoras -
Republica Democratica d'o Congo -
Congo -
Coreya d'o Norte - 
Coreya d'o Sud - 
Costa Rica -
Costa de Vori - 
Croacia -
Cuba -

Chipre -

Republica Dominicana

Ecuador -
Echipto -
El Salvador -
Emiratos Arabes Unitos - 
Eritrea -

Estatos Unitos d'America - 
Estonia -

Islas Falkland (Islas Malvinas) -
Islas Faroe -
Filipinas - 
Finlandia -
Fichi -

Gabón -
Gambia -
Ghana -
Grecia -

Guadalupe -
Guam -
Guatemala -
Guinea - 
Guinea-Bissau -
Guinea Ecuatorial - 

Guayana Francesa

Haití - 
Honduras -
Hong Kong -
Hongría

Irán - 

Kazaquistán - 

Kirguizistán -

Lesoto -
Liberia -
Libia -

Mónegue - 

Myanmar.

Namibia -
Nauru -
Nepal - 
Nueva Caledonia -
Nueva Zelanda - 
Nicaragua -
Nicher -
Nicheria -
Niue -
Norfolk - 

Omán

Países Baixos -
Pakistán - 

Panamá - 
Papúa y Nueva Guinea - 
Paraguai - 
Perú - 
Polinesia Francesa -

Rumanía -
Rusia -

Santa Lucía - 
San San Binzén y Granadinas - 

Sant Tomé y Prencipe - 

Islas Salomón - 

Islas Cheorchias y Sandwich d'o Sud - 
Sri Lanka - 
Sudán - 

Tadyikistán - 
Tanzania -

Timor Oriental -

Turquía - 
Turkmenistán - 

Ucraína - 
Uruguai - 
Uzbekistán

Vanuatu -
Ciudat d'o Vaticano - 
Vietnam -
Islas Virchens

Wallis y Futuna

Yemen -

Zambia - 




#Article 83: Incheniería (812 words)


 
A incheniería se define como a profesión en a quala os conoiximientos d'as matematicas y as sciencias naturals obtenitos a traviés d'o estudio, a experiencia y a practica, son aplicatos con criterio y con consciencia a lo desembolique de medios ta emplegar economicament con responsabilidat social y alazetatos en una etica profesional, os materials y as fuerzas d'a naturaleza ta proveito d'a humanidat. As personas que s'adedican a ella se gosan clamar incheniers.

O incheniero debe identificar y comprender os problemas más importants ta poder realizar un buen disenyo. Beluns d'os problemas ta ixo son a escaseza d'os recursos disponibles, as mugas fisicas u tecnicas, a flexibilidat ta esdevenideras modificacions y adhibicions, y atros factors como lo coste, a posibilidat de levar-lo a cabo, as prestacions y os miramientos esteticos y comercials. Por medio d'a comprensión d'os problemas, os incheniers deducen quálas son as millors solucions ta concarar as mugas trobatas quan s'ha de producir y emplegar un sistema.

Os incheniers emplegan o conoiximiento d'a sciencia y as matematicas y a experiencia apropiata ta trobar as millors solucions ta os problemas concretos. Creyando os modelos matematicos apropiatos d'os problemas que lis premiten d'analizar-los rigurosament y prebar as solucions potencials. Si existen multiples solucions razonables, os incheniers avaluran as diferents opcions de disenyo sobre l'alazet d'as suyas qualidatz y esliyen a solución que millor s'adapta a las necesidatz.

En cheneral, os incheniers miran de prebar si os suyos disenyos logran os suyos obchectivos antis de proceder a la producción en cadena. Ta isto, fan servir entre atras cosas: prototipos, modelos a escala, simulacions y prebatinas de fuerza. As prebatinas refincan que los artefactos funcionan como s'heba previsto.

Ta fer disenyos estándar y fácils, os ordenadors tienen un papel important. Emplegando los programas de disenyo asistito por ordinador (DAO, más conoixito por CAD - Computer Assisted Design-), os incheniers pueden obtener más información sobre os suyos disenyos. L'ordinador puede traducir automaticament bells modelos en instruccions aptas ta fabricar un disenyo. L'ordinador tamién premite un reemplego más gran de disenyos desembolicatos anteriorment amostrando a lo incheniero una biblioteca de partis predefinitas ta estar emplegatas en os suyos propios disenyos.

Os incheniers gosan prener muit en serio a suya responsabilidat profesional ta producir disenyos que se desembolicarán como yera previsto y no causarán un danyo inasperato a la chent en cheneral. D'ordinario, os incheniers incluyen factors de seguranza en os suyos disenyos ta reducir o risque de fallos inasperatos.

A parola dimana d'o latín ingeniosus. Por lo tanto, un incheniero ye una presona intelichent y practica que resuelve problemas. O termin evolucionó más adebant ta incluyir todas as arias en as que se fan servir tecnicas ta aplicar o metodo scientifico. En atras luengas como l'arabe, a parola incheniería tamién significa cheometría.

A sciencia mira d'explicar os fenomenos recients y sin explicación, creyando modelos matematicos que se corresponden con os resultaus experimentals. Tecnolochía y incheniería son l'aplicación d'o conoiximiento obtenito a traviés d'a sciencia y producen resultatos practicos. Os scientificos treballan con a sciencia y os incheniers con a tecnolochía. Sindembargo, puede haber-ie puntos de contacto entre a sciencia y a incheniería. No ye raro que os scientificos se veigan embrecatos en as aplicacions practicas d'os suyos descubrimientos. Por contra, entre que desembolican tecnolochía innovaderas, os incheniers se troban a ormino explorando nuevos fenomenos.

Tamién puede haber-ie connexions entre as trazas de treballar d'os incheniers y d'os artistas, más que más en  os campos de l'arquitectura y d'o disenyo industrial.

A prencipios d'o sieglo XXI a incheniería en os suyos muit diversos campos ha lograto explorar os planetas d'o sistema solar con alto grau de detalle, destacando-ie os exploradors que se posan en as superficies planetarias; tamién ha creyato un ordinador capable de redotar a lo campión mundial d'escaques; ha lograto comunicar a lo planeta en fraccions de segundo; ha chenerato internet y a capacidat de que una persona se connecte a iste rete dende qualsiquier puesto d'o planeta con un ordinador portiable y un telefón satelital; ha emparato y permitito innumerables abances d'a sciencia medica, astronomica, quimica y muitas atras. Gracias a la incheniería s'ha creyato maquinas automaticas y semiautomaticas capables de producir con muit poca aduya humana grans cantidatz de productos como alimentos, autos y telefons celulars.

Encara que a incheniería ha puesto fer realidat todas istas marabillas, a humanidat no ha conseguito redotar a fambre d'o planeta, ni muito menos a pobreza, producindo-se en l'anyo 2005 una muerte d'un nino cada tres segundos por causas aprevenibles. Sindembargo iste no ye un problema d'a incheniería sino que más bien se tracta d'un problema social, politico y economico.

Un aspecto negativo que ha chenerato a incheniería y compete en gran parti resolver a la mesma ye o danyo a lo medio ambient que muitos enantos y productos bafatos de istas disciplinas han chenerato y ye deber y fayena d'a incheniería contribuir a resolver o problema.




#Article 84: Incheniería informatica (119 words)


A incheniería informatica ye una branca d'a incheniería que pende en l'aplicación d'a tecnolochía a la construcción d'equipes capables de procesar y almadazenar a información de traza automatica. A incheniería informatica s'alazeta fisicament en l'actualidat en a tecnolochía electronica ta lo tarabidau fisico d'os suyos procesos, en particular en a integración de cientos de mils u millons de transistors en cercuitos lochicos. O conchunto de dispositivos fisicos capables de complir as funcions d'a incheniería informatica se clama hardware.

A incheniería informatica s'ocupa d'a cheneración de programas a traviés de mils u millons de sentencias lochicas que complementan a los dispositivos fisicos ta ofrir a utilidat enantada por os usuarios, permitindo d'espleitiar as suyas capacidatz de calculo, almadazenamiento y proceso.




#Article 85: Tarabidau fisico (124 words)


O tarabidau fisico u hardware ye o conchunto de elementos materials que composan un ordinador. En iste conchunto se incluyen os dispositivos electronicos y eletromecanicos, circuitos, encordaderas, tarchetas, almarios u caxas, perifericos de toda mena y atros elementos fisicos.

O hardware se refiere a totz os components fisicos (que se pueden tocar) d'a computadora: discos, unidatz de disco, monitor, teclau, xoriguet, imprentadora, placas, chips y atros perifericos. En cambeo, o software ye intocable, existe como ideyas, conceptos, simbolos, pero no tien substancia. Una buena metafora sería un libro: as pachina y a tinta son o hardware, mientres que as parabras, oracions, cabos y o significau d'o texto son o software. Una computadora sin software sería tan inútil como un libro con pachina en blanco.




#Article 86: Francia (5747 words)


Francia u Franza (en francés France ), oficialment a Republica Francesa (en francés République française, ) ye un estato constituito por una metropoli y por territorios d'Ultramar. Francia ye o estato más gran d'a Unión Europea; ye situato en a Europa occidental y muga a l'ueste con l'Ocián Atlantico; a lo norte con a canal d'a Manga, o paso de Calais –que a desepara d'o Reino Unito– y a mar d'o Norte; a l'este con Belchica, Luxemburgo, Alemanya, Suiza y Italia; y a lo sud con Andorra, Espanya, Mónegue y a mar Mediterrania. A Francia metropolitana ye formata, amás, por a isla de Corcega, en a Mediterrania, situata a lo norte d'a isla italiana de Cerdenya. Tamién encluye islas y territorios d'ultramar, repartitos arredol d'o mundo.

A suya población ye de 64.898.000 d'habitants, en una superficie de 674.843 km² y una densidat de población de 110 hab/km². Politicament, o país ye una republica presidencialista con capital en a ciudat de París. L'actual president ye Emmanuel Macron y o primer ministro ye Jean Castex. O país celebra a suya Fiesta nacional o día 14 de chulio, aniversario d'a presa d'a Bastilla en 1789, mientres a Revolución francesa.

Francia, entre totz os Estatos europeus, ye o más antigo en a suya constitución como tal, orichinalment un dominio reyal centrato en a Isla de Francia, y París en yera a capital. Actualment, Francia ye miembro d'o Consello d'Europa; ye un d'os países fundadors d'a Unión Europea, d'a eurozona y d'o espacio Schengen. Ye un d'os cinco miembros permanents d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas. Fa parti tamién d'a Unión latina, d'a Organización ta la Cooperación y o Desembolique Economico (OCDE), d'a Francofonía y d'o Grupo d'os ueito (G8). Melitarment, Francia ye miembro d'a Organización d'o Tractato de l'Atlantico Norte (OTAN) -se'n heba retirato en 1966 y tornó parcialment en 2002. A suya moneda ye o euro, que sustituyó a l'antigo franco francés.

O idioma francés ye o solo idioma oficial d'o país, encara que se i charran luengas propias en muitas rechions. Asinas, en l'antiga Occitania, que hue fa parte en a suya mayor parte de Francia, se i charra l'idioma occitán, y tamién se i charran o vasco (en Iparralde, o País Vasco francés), o bretón (en Bretanya), l'alemán (en Alsacia), l'idioma francoprovenzal (en Arpitania), o catalán (Pireneus Orientals) y l'idioma corso (en Corcega), amás d'una minoría de luenga italiana en Niza.

A palabra Francia tiene o suyo orichen en o latín, estando Francia en ixa luenga a palabra que s'emplegaba ta nombrar o territorio ocupato por una d'as tribus chermanicas, os francos, que ocuporon a marguin oriental d'o río Rin mientres o Imperio Román, servindo a sobén como mercenarios con l'Exercito román antis de trescruzar o río y asentar-se en a suya marguin occidental como uno d'os pueblos federatos d'o Imperio. Os francos yeran en realidat una confederación de pueblos esferents, unitos contra os suyos enemigos comuns, os alamans, y bi ha quantas teorías sobre l'orichen d'o suyo nombre.

Ta beluns, o suyo nombre deriva d'a palabra d'o protochermanico frankon, que significa lanza u chabalina. Ta d'atros, o suyo orichen ye frank como libre, con o mesmo sentito que tién hue a palabra franco en aragonés, en estar os francos uno d'os pueblos libres federatos con os romans. Ye verdat que os francos teneban contactos con os romans ya en os sieglos III-IV, encara que cal decir que ixos contactos estioron a sobén nomás as primeras invasions chermanicas. Antiparte, ye fácil que o sentito de franco como libre tenga o suyo orichen en a Edat Meya, en estar os francos medievals (habitants d'o Reino Franco, o primer nombre de l'actual Francia, encluyindo os occitans) a mayor parte d'os nuevos habitadors en as repoblacions de territorios conquiestos en o proceso d'a Reconquiesta, habitadors que teneban as suyas franquicias y libertatz.

Mientres a dinastía carolinchia, en os sieglos VIII-XI, o territorio ocupato por os francos yera clamato Franchonolant (Frenkenland), mientres que o territorio habitato por os galorromans yera clamato Uualholant (Welschland, con a mesma radiz que Galas en as luengas chermanicas).

Dende 1204, apareixe o nombre de Francia ta referir-se a l'actual Francia, designando o territorio sobre o qualo exerciba a suya soberanía o rei de Francia.

As principals divisions administrativas francesas son as rechions, un total de 26 (d'as qualas 22 son metropolitanas que pertocan a la Francia continental). O siguient tipo de división administrativa ye o departamento, un total de 100 (d'os qualos 4 son d'ultramar). A siguient división administrativa ye o districto (u arrondissement en francés), bi'n ha 342. Os districtos se subdividen en 4.035 cantons por motivos administrativos y electorals. A la fin, tamién os districtos se dividen en 36.682 municipios u comunas.

As rechions, os departamentos y os municipios son conoixitos como colectividatz territorials (collectivités territoriales), lo que quiere decir que os residents pueden esleyir os miembros d'una asambleya local y un chefe executivo, mientres que os districtos y os cantons son nomás divisions administratibas y/u electorals sin d'autonomía. Dica l'anyo 1940 os districtos tamién yeran colectividatz territorials con una asambleya local (o consello de districto), pero fuoron eliminatas mientres o rechimen de Vichy, y abolitas en a Quatrena Republica en 1946.

Tres comunas u municipios importants –París, León del Roine y Marsiella– se dividen en arrondissements u districtos municipals ta la suya administración territorial, que amás tienen bell grau d'autonomía financiera y administrativa. O departamento de París nomás ye formato por una sola comuna u municipio, y as cinco rechions d'ultramar –Guadalupe, Martinica, Guayana Francesa, Mayotte y a Isla d'a Reunión– son constituitas nomás por un departamento. A rechión de Corcega, que ye formata por dos departamentos, tien un estatuto especial de colectividat territorial una mica diferent d'as atras rechions metropolitanas (en ye considerata una, encara que no ye una rechión continental). Totas as rechions, continentals u d'ultramar, son partis integrants d'a Unión Europea.

Dende a promulgación d'as leis Defferre de 1982 y 1983, y as leis Raffarin de 2003 y 2004, Francia s'ha constituito como un estato descentralizato. A reforma constitucional de febrero de 2003 diz que a organización d'a Republica ye descentralizata.

Francia poseye una ampla variedat de paisaches dende as planas costeras en o norte y l'ueste d'o país, a las cadenas montanyosas en o sud (os Pireneus) y o sudeste (os Alpes), d'os qualos istos zaguers contienen a lo punto más alto de tota Europa, o Mont Blanc a 4.808 metros d'altaria.

Mientres que o territorio principal de Francia (a metropoli) se troba en Europa occidental, o estato francés tamién lo constituyen territorios de: 

Os ríos más importans de Francia son, en a versant atlantica: Garona, Loira y Sena. En a versant mediterrania o Roine, con o suyo afluyent o Saona. Tamién tien parti d'as compleganzas d'os ríos Rin, Mosela y Escalda.

Francia ye un estato que con muitos cambeyos politicos ha tenito una continuidat dende l'Alta Edat Meya influindo muito en a evolución economica, tecnolochica y cultural d'Europa Occidental.

En l'anyo 486 Clodoveu I, o rei Franco de Tournai, venció a lo román Siagrio en Soissons y estendilló o suyo reino dica o río Loira. En l'anyo 496 venció a los alamans en Tolbiac, se convirtió a lo catolicismo y prenió baptismo chunto con muitos guerrers en Reims de mans de Sant Remichio. Por ixo dimpués os reis de Francia serán coronatos en Reims. Clodoveu atacó a Alarico II rei d'os visigodos en l'anyo 507 y lo venció en a batalla de Vouillé, a man de Piteus. Clodoveu morió en l'anyo 511 y o suyo reino fue dividito entre os suyos quatre fillos. Clotario lo reunificó, pero a la suya muerte en l'anyo 561 tornó a ser dividito en quatre partitas, que esdevinioron rechions diferenciatas por a suya composición etnica, gubierno y historia: Austrasia, Neustria, Borgonya y Aquitania, a zaguera controlata por o patriciato galorromán local y a menos chermanizata, de traza que baixo os merovinchios o territorio d'os francos se divide en tres reinos: Neustria, Austrasia y Borgonya.

A historia d'os francos en os sieglos VI y VII ye marcata por a rivalidat entre Neustria y Austrasia, y os mayordombres de palacio van prenendo o poder, de traza que a rivalidat entre mayordombres (que representan l'aristocracia terratenient y melitar) marca a politica més que a rivalidat entre reis. Baixo o reinato de Dagoberto (629-639) Neustria ye o reino franco més important. En o sieglo VIII predomina Austrasia, dirichita por os mayordombres de palacio Pepín de Heristal, Carlos Martel y Pepín lo Petit, que deposa a lo zaguer rei merovinchio y funda a dinastía Carolinchia. Carlos Magno ye nombrato emperador en l'anyo 800. Con Carlos Magno o Imperio Carolinchio plega a la suya maxima extensión. En l'anyo 843 por o tractato de Verdún o imperio queda dividito, y se creya o Reino de Francia Occidental con centro politico en Neustria, y que tendrá una existencia independient d'o resto d'o Imperio.

Dende o sieglo IX os contes esdevienen cargos hereditarios y esdevienen tamién principes territorials, o mesmo se desvién con os duques. A fins d'o sieglo IX desapareix o bilingüismo romanz-francico, y os francos s'integran culturalment a los galorromans.

En Francia Occidental os reis son esleitos por os grans y no son necesariament d'a dinastía carolinchia. A familia d'os robertins s'imposa china chana, y dende Hugo Capeto, rei en l'anyo 987, os robertins conservarán a corona a títol hereditario con o nombre de dinatía Capeta u d'os Capetos. D'esta traza o reino de Francia Occidental esdevién o Reino de Francia. O cambeyo de dinastía lo cuentan asinas en o Liber Regum:

O reino de Francia teneba a lo rei en o cabalto d'a hierarquía feudal, y tien o refirme d'a ilesia como rei coronato por ella. En a practica no tien autoridat reyal que en as propias posesions, que en o sieglo XI yeran París, Orliens y as suyas redolatas. As posesions d'o rei yeran o dominio reyal. En o resto d'o territorio os duques y contes teneban independencia de feito.

A lo principio os condatos correspondeban en cheneral a diocesi, pero as mugan van evolucionando por matrimonios, herencios, compras y guerras locals. O rei tamién va estendillando china chana o dominio reyal.

Os contes de Piteus prenen o títol de duques d'Aquitania a fins d'o sieglo X y sozmeten o ducato de Gascunya a meyatos d'o sieglo XI.

En o sieglo XI bi ha dos luengas propias d'as elites d'o reino de Francia y que tamién son literarias: o normando d'os duques de Normandía y reis de Francia y l'occitán en o sud.

A muga oriental fue creyata por o tractato de Verdún, manimenos o Sacro Imperio Román Chermanico tiene cada vegata menos control en o Reino de Borgonya, y en l'anyo 1167 o conte de Forez, que yera en guerra contra os lioneses, cambeya o suyo churamiento de fidelidat dende o Emperador chermanico a lo rei Capeto, encomenzando un proceso d'expansión d'o reino de Francia en territorio d'o Sacro Imperio Román Chermanico.

O dominio reyal forma un conchunto contino dende Selis dica Bourges. O condato de Flandres tien ciudatz ricas por a industria textil (Gant, Bruxas y Ypres) y tien més vinclos con Anglaterra (que li vende a lana), y con territorios a l'este d'o río Escalda.

O condato de Campanya esdevién en o sieglo XII en o principal dominio d'a casa de Blois (o condato de Blois sigue en mans d'a branca menor). As ferias de Campanya (Lagny, Provins, Troyes, Bar-sur-Aube) serán importants fuents d'ingresos d'os contes.

Dende principios d'o sieglo XI miembros d'a dinastía d'os Capetos son duques de Borgonya.

En l'anyo 1066 Guillén de Normandía conquiere o reino d'Anglaterra. O ducato de Normandía pasa en l'anyo 1144 a lo conte d'Anchú, Godofred de Plantagenet. Os duques d'Anchú tamién dominan en Maine y Turena dende a primera metat d'o sieglo XI.

O condato de Bretanya pasa a estar baixo sobiranía d'o ducato de Normandía en 1113. O ducato d'Aquitania tien dos capitals: Piteus y Burdeus.

En o sud os contes de Tolosa tienen a sobiranía dende Quercy, Rouerne, Gothia y a cuenca meya d'o río Roine, (Marquesato de Provenza). Os contes de Barcelona tienen o condato de Provenza y tienen influencia sobre os vasallos d'o conte de Tolosa.

En o Liber Regum comentan bella cosa d'a chenealochía d'os reis d'ixas envueltas.

Henrique de Plantachenet, conte d'Anchú y duque de Normandía se casa en 1152 con Alionor d'Aquitania, heredera d'o ducato d'Aquitania. Dos anyatas dimpués ye coronato rei d'Anglaterra con o nombre d'Henrique II d'Anglaterra, y ye bisnieto por parte de mai de Guillén o conqueridor. Henrique se troba gobernando en cinco estatos: Anglaterra, Normandía, Anchú, Aquitania y Bretanya.

Pa os Plantachenet Anglaterra yera un dominio periferico. Os Plantachenet yeran de luenga y cultura normanda (u francesa), tienen muito vinclo con Anchú y s'oposan a lo rei de Francia como grans sinyors feudals. Bi ha una guerra intermitent en as marguins de Isla de Francia, Normandía, Turena, Poitou y Lemosín. Dimpués de prener posesión d'Auvernia a fins d'o sieglo XII, Felipe-Augusto de Francia fa confiscar en 1202 totas as tierras francesas de Chuan d'Anglaterra. En os anyos vinients Normandía, Anchú y Turena son adhibitas a lo Domino Reyal. Felipe-Augusto posa como gobernador de Bretanya a un primo suyo y lo rei d'Anglaterra no conserva en Francia que Gascunya y o centro d'Aquitania, (rechión de Bordeus).

Por matrimonios y herencios o dominio reyal s'estendilla dica a Picardía. A fins d'o sieglo XII Felipe-Augusto de Francia adhibe Artois (metat sudoccidental d'o condato de Flandres) a los suyos territorios, y quan prebaba d'imposar a suya autoridat més a lo norte as ciudatz flamencas fan liga con o rei d'Anglaterra, y os ducatos y condatos vicins (Brabant, Holanda, Limburgo y Lorena) fan una coalición chunto con o emperador chermanico Otón IV. Manimenos en 1214 Frederico-Augusto de Francia desfa la coalición en a batalla de Bouvines y Flandres y pasa a estar en a subchección suya por un quasi un sieglo.

En o sieglo XIII bi ha muitos albichenses cerrinos en Tolosa, Albi, Agen, Pamiers, Carcasona, Besers y lurs redolatas. En 1207 o Papa excomulga a lo conte de Tolosa Remón VI de Tolosa sospeitoso de simpatizar con os cataros, y a l'anyo vinient fa clamar a la cruzata contra ellos. Felipe-Augusto de Francia no se i suma, pero si que lo fan muitos normandos y franceses d'o norte. En 1209 Besers ye saqueyato y fan una mortalera con a suya población. Simón de Montfort s'estableix como mayestre y acosa a los cataros con a pretensión de recibir o condato de Tolosa. En 1211 consigue atra excomunión de Remón VI. A población occitana tien una reacción fura contra a población d'o norte de Francia. Pero II d'Aragón defiende a lo conte de Tolosa, pero en 1213 Pero II y o conte son vencitos en a batalla de Muriel. Simón de Montfort ye asesinato en 1218 y o rei de Francia Loís VIII de Francia ye qui aproveita a ocasión: en 1226 invade a rechión y tres anyatas dimpués o conte de Tolosa acepta casar a la suya filla con o chirmán de Loís IX de Francia, Alifonso de Piteus. En 1271 o Lenguadoc s'adhibe en o dominio reyal de pa cutio.

Felipe o Fermoso prebaba de reforzar o poder d'o reino a l'egual que o suyo predecesor Loís IX de Francia. O condato de Campanya y Bria ye adhibito a lo dominio reyal en 1328. O reino s'estendilla a costa d'o Sacro Imperio Román Chermanico en a redolata de León del Roine entre 1288 y 1312, en 1301 Barrois Mouvent, en 1305 Vivarais, y en 1316 Valentinois.

En o interior d'o Reino de Francia bi ha quatre grans estatos vasallos: Borgonya, Bretanya, Flandres y Guyena (o nombre d'Aquitania en francés, oficial dende o sieglo XIII). Borgonya y Bretanya son en mans d'os capetos locals.

A qüestión d'Aquitania ye enreligata porque en parte ye en poder d'os reis d'Anglaterra. En 1259 Loís IX firma un tractato con Henrique II d'Anglaterra en o que mugan o ducato de Guyena a cambeyo d'o vasallache de Loís.

Dende fins d'o sieglo XII os flamencos se troban en rebelión de contino, y vencerán a la caballería francesa en 1320 en Courtrai.

Encara que i haiga problemas pa mantener o control d'o reino de Francia, os capetos tienen influencia fuera d'as suyas mugas. En 1246 Carlos I d'Anchú esdevién conte de Provenza por matrimonio, en vente anyatas més tarde conquiere o reino de Secilia. Dende 1295 un capeto esdevién o conte de Borgonya.

As coronas de Francia y Navarra se troban en unión presonal entre 1285 y 1328.

O Delfinato, que fue fundado por os contes d'Albón en o sieglo XI, se posa baixo a protección d'o rei de Francia. O delfín Humberto li vende a lo rei as suyas posesions en 1349.

Os papas adquirioron o condato de Venaissin en 1274 y comproron Avinyón a lo conte de Provenza en 1347. Os papas residen en Avinyón dende 1309 dica 1377.

A muerte de Carlos IV de Francia en 1328 sin hereus barons fa acabar con él a linia dreita d'a dinastía d'os Capetos. A lei salica fa que i haiga un problema succesorio en Francia pero no en Navarra, on hereda a suya sobrina Chuana II.

Os reis d'Anglaterra reivindicaban a corona de Francia. O exercito anglés iba ganando a guerra a lo principio gracias a los arquers, que permitioron exitos en as batallas de Crécy (1346) y Azincourt (1415). Os angleses no pueden controlar por muito tiempo os territorios conquiestos por no tener refirme local, (a diferencia d'os Plantachenet d'o sieglo XII yeran vistos como forans). A sola rechión de Francia on bi ha un refirme cutiano a los angleses ye en Guyena.

Os franceses yeran desorientatos y en estato de guerra civil (armanyacs contra borgonyons), pero a hostilidat contra os angleses iba aumentando y Chuana d'Arco se n'aproveita.

Os capetos dreitos s'estinguen en 1328, y se planteya un problema de sucesión. Os grans de Francia adrezan més a suya atención por Felipe de Valois por estar francés que por atros candidatos posibles como Eduardo III d'Anglaterra, nieto de Felipe o Fermoso.

Eduardo pareix aceptar-lo pero dimpués reivindica a corona y ataca. Os suyos exitos melitars son importants:
Destrucción d'a flota francesa en a batalla de L'Écluse, en Flandres en 1340, a victoria en a batalla de Crécy en 1346 y de Piteus en 1356, on o rei de Francia Chuan o Bueno ye feito presionero. En 1360 por o tractato de Brétigny una Guyena asaber-lo d'examplata (muito més gran que a redolata de Bordeus, plegando dica Piteus y Cevennes), ye atribuita a lo rei d'Anlaterra a cambeyo de renunciar a la corona francesa. Manimenos Carlos V de Francia tien de conestable a lo bretón Bertrand Du Guesclin y pronto reconquiere os territorios perditos. Enta 1375 os angleses no dominan que Calais, Ponthieu y as rechions de Bordeus y Bayona.

S'estableix un equilibrio fráchil. A prencipios d'o sieglo XV bi ha dos clans franceses opuestos. Os armanyacs que son fuertes en o centro y sud y os borgonyons. Chuan o Bueno cede a un fillo suyo dito Felipe l'Atrevito o ducato de Borgonya, que fa una politica prou independient y convence a Carlos VI l'Ababol desherede a lo delfín Carlos en proveito d'Henrique V d'Anglaterra. Henrique V, qui en 1415 ya heba vencito a la caballería francesa, tien una enchaquia pa reviscolar a guerra.

En 1429 Chuana d'Arco libera Orliens, que yera asitiata por os angleses y fa coronar a Carlos VII de Francia en Reims, y dende ixe inte os angleses reblan y retaculan, en 1453 no conservan que Calais y a guerra remata.

Os duques de Borgonya han aproveitato pa asegurar-se a suya posición en una ampla zona entre o Sacro Imperio y o reino de Francia, y poseyen o ducato de Borgonya, Flandres, Artois, Picardía. O ducato de Nevers ye en mans d'una branca menor d'a familia y o ducato de Bretanya gana independencia. En o tot o sieglo XIV o Biarn se libera d'a sobiranía anglesa y francesa.

En o reinato de Loís XI de Francia se produce una luita contra Carlos o Temerario, duque de Borgonya. A la muerte de Carlos o Temerario o rei s'anexiona a lo dominio reyal o ducato de Borgonya, Artois y Picardía. Manimenos a sucesión d'a casa de Borgonya pasa a los Habsburgo por o matrimonio d'a filla de Carlos o temerario con Maximilián d'Austria en 1477. O ducato de Nevers esdevién un feudo fiel a lo rei. Flandres encara s'escapa de l'autoridat d'o rei.

Loís XI consiguió que o rei d'Aragón li entregase en prenda o Rosellón y Cerdanya a cambeyo de l'aduya cuentra una revuelta en Catalunya.

Loís XI presionó sobre a casa d'Anchú pa que adhibisen o suyo herencio territorial (Anchú y Maine) a lo dominio reyal. Tamién consigue que o rei Renato de Napols y conte de Provenza legue indreitament o suyo condato de Provenza a lo rei de Francia dimpués que Alfonso V lo Magnanimo lo destrone, de traza que en 1481 se proclama a unión d'o condato de Provenza a Francia.

En o interior de Francia contina a consolidación d'o dominio reyal por meyo d'a incorporación d'infantatos y atros feudos, terminando principalment entre o sieglo XVI y XVII.

A oposición a los Habsburgo dominó a politica exterior de Francia dica meyatos d'o sieglo XVIII, y ye un herencio d'a Edat Meya: os Habsburgo yeran herederos d'a casa de Borgonya y tamién d'a casa de Trastamara y doncas d'a casa d'Aragón, que yera oposata a los Anchú en o reino de Nápols y o reino de Secilia.

Carlos VIII de Francia quiere fer valer os suyos dreitos por o reino de Nápols, procedents d'a casa d'Anchú. Pa tener as mans libres torna Artois y Franco Condato a los Habsburgo en 1493 y Rosellón y Cerdanya a la Corona d'Aragón. Carlos VIII fracasa en Italia, a l'egual que Loís XII. Manimenos Francisco I de Francia vence en a batalla de Marignano en 1515, pa dimpués enfrentar-se a Carlos V. En 1529 por o tractato de Cambrai Flandres y Artois s'unen a lo Imperio y ye o unico caso d'expansión d'o imperio a l'ueste d'a linia fixata en l'anyo 843 por o Tractato de Verdún. Manimenos a guerra esclata de nuevo y en 1555-1556 Carlos V lega os Países Baixos y o Franco Condato a Felipe II.

Quan os Habsburgo teneban as arcas vueitas firman en 1559 o tractato de Cateau-Cambrésis y Francia conserva os Tres Bispatos (ocupatos en 1552), Calais (conquiesto a los angleses en 1558) pero pierde Italia, on no conserva que o marquesato de Saluzzo, que estió vasallo d'o delfinato.

En 1601 Henrique IV reconoix as pretensions d'o duque de Savoya sobre Saluzzo y a cambeyo, n'obtién Bresse, Bugey y Gex.

En a decada de 1480 o duque de Bretanya preba de casar a la suya filla y heredera, Ana, con Maximilián d'Austria, viduo de María de Borgonya en 1482. Esto fa que os franceses interviengan. A la fin Ana se casa con o rei de Francia Carlos VIII en 1491, y dimpués con o suyo sucesor Loís XII de Francia. Manimenos o ducato no ye unito a la corona. Amés Loís XII casa a la suya filla Claudia de Francia con Francisco d'Engolesme, o futuro Francisco I de Francia. Baixo o suyo reinato, en 1532 os estatos de Bretanya, aplegatos en Vannes, demandan a unión perpetua y a cambeyo se reconoixen os dreitos y privilechios d'o ducato.

Loís XII y Francisco I aportan a la corona os infantatos que controlaban (ducato d'Orliens, condatos de Blois y Valois y Engolesme). A etapa vinient afecta a lo dominio d'o duque de Borbón (con títol de conestable). Formato por feudos y infantato o territorio d'o conestable prene una gran extensión en o sieglo XV con o Bourbonais, Mancha, Auvernia, Forez, Beajoulais, etc.. En 1521 Francisco I reclama a restitución d'os infantatos. Como o conestable ye refuchiato amán de Carlos V o conchunto d'o suyo dominio, recuperato u confiscato, pasa a mans d'a corona en as anyatas vinients.

Quan Henrique IV de Francia puya plega a la cadiera reyal accede tamién por herencio a un amplo dominio. As posesions en o interior d'o reino s'unen a la corona en 1607. Biarn y a Baixa Navarra, que yeran estatos sobirans d'Henrique IV s'anexionan en 1620, y ya no quedarán que poquetz feudos.

Henrique IV ye asesinato en 1610 y esto enfebleix a monarquía. Ye o cardenal Richelieu, menistro de Loís XIII dende 1624 dica 1642, qui restableix y refuerza l'autoridat d'o Estato.

Dende 1643 o cardenal Mazarino contina esta politica, a penar d'a resistencia d'os notables y os grans d'o reino (a Fronda). En 1661 o cardenal muere y Loís XIV decide exercer solo o poder, seguindo a mesma dirección.

A expansión territorial, ligata a la luita contra os Habsburgo d'Espanya y Austria, ye por razons estratechicas: ocupar posicions que permitan intervenir en Alemanya u Italia y impedir que os Habsburgo ocupen posicions que lis permitan d'intervenir en Francia. En 1648 os tractatos de Westfalia posan fin a la guerra d'as trenta anyatas. Francia obtién a reconoixencia d'a suya sobiranía en tres bispatos ocupatos dende 1552 y bells territorios d'Alsacia. D'esta traza tien ya cabos de puent en o Imperio. O tractato d'os Pireneus de 1659 posa fin a la guerra contra Espanya, que li cede Rosellón, a Cerdanya norte, Artois (de fueras de Saint-Omer), y parte d'o Flandres maritimo, Hainaut y Luxemburgo.

As guerras contra os Habsburgo, Países Baixos y o reino d'Anglaterra ocupan unas 30 anyatas o reinato de Loís IX (1661-1715). O resultato ye l'anexión de part d'os Países Baixos enantes espanyols, d'o Franco Condato (1678) y d'o resto d'Alsacia, con Estrasburgo.

O expansionismo s'enfebleix. Os Borbons gobiernan en Espanya y os Países Baixos pasan a Austria, con o que cambeya o contexto diplomatico. Francia plega a fer liga con Austria contra Prusia y Anglaterra en 1756. A expansión se fa més amoniquet, y Estanislau Leszczynski, antigo rei de Polonia, esdevién duque de Lorena vitalicio en cuentas de Francisco, o marito de María Tresa d'Austria, que recibe o Gran Ducato de Toscana en compensación. Quan muere Estanislau o Ducato de Lorena s'adhibe a lo reino, y en 1768 a Republica de Chenova cede Corcega a Francia.

En 1789 o territorio francés ye como l'actual, pero sin Savoya, Niza, Avinyón y o condato Venaissin, prencipato de Montbéliard y ciudat de Mülhausen.

En o sieglo XVIII Francia conoix una centralización administrativa, bi ha fidelidat a la monarquía y a luenga francesa se cheneraliza en as elites socials.

As divisions administrativas son gubiernos, territorios baixo o control d'un gran sinyor que tien una función melitar u de mantenimiento de l'orden, y generalités, baixo un intendent con una función de chestionar a fiscalidat, as obras publicas y a policía en nombre d'o rei. Os gubiernos aumentan os suyos poders en as guerras de relichión u d'a Fronda y a monarquía despulla d'o suyo poder a los sinyors.

Os Parlamentos y Cortz sobiranas son instancias chudicials que executan una función politica important a la fin de l'antigo rechimen. Bi ha distinción entre países d'estatos en os que una asambleya vota y distribuye os impuestos y países d'eleccions en os que os achents d'o rei actuan dreitament.

A Revolución Francesa esclata en 1789 y fa que caiga a monarquía 3 anyatas més tarde. Os privilechios son abolitos a nueit d'o 4 d'agosto. O 26 d'agosto son declaratos os dreitos de l'hombre y d'o ciudadán. A sobiranía d'a nación sustituye a la sobiranía d'o rei. A centralización de l'antigo rechimen arredol d'a figura d'a monarquía en a capital contina en a Revolución francesa con o rechimen chacobita. Contina a expansión territorial pero ya no será tan decisiva como en a Edat Meya y en l'Antigo rechimen. Bi ha un cambeyo administrativo y en 1789 l'Asambleya Constituyent fa una división de Francia en departamentos, que entrará en vigor en febrero de 1790. A mida d'os departamentos se fa d'una traza que permita a los habitants plegar a la capital en un día. A población local eslei a los miembros d'as asambleyas departamentals, que pueden d'esta traza canalizar as reivindicacions locals. Os departamentos esminglanan as provincias historicas prou grans pero resucitan bellas entidatz antigas: Périgord, (Dordonya) Quercy (Lot) y Rouerge (Aveyron). En 1800 Napolión Bonaparte posa a un prefecto en cadagún d'os departamentos. Os prefectos yeran més poderosos que os intendents d'enantes de 1789.

Dimpués d'a revolución en Francia se reivindicaban unas mugas “naturals” pa chustificar una expansión territorial: os monts Pireneus a o sud, os Alpes y o Rin a l'este. Se concibe a luenga francesa como ferramienta pa unificar a nación francesa (en cuenta d'un criterio de pertenencia a la nación u de definición d'a nación francesa). Se concibe que as atras luengas son elementos de l'antigo rechimen u vehiclos d'o separatismo.

Avinyón y o Condato Venaissin son anexionatos en 1791. En 1792 ye anexionata Savoya, en 1793 o prencipato de Mónegue, o condato de Niza, o bispato de Basilea y enclaus de Saarwerden, Salm y Montbéliard tamién son anexionatos.

En 1792 Francia declara a guerra a la casa d'Habsburgo, con qui fan liga Prusia, Reino Unito, Espanya y Países Baixos. Dimpués de bellas derrotas l'exercito d'a republica francesa s'imposa en 1794 dezaga d'a muga noreste. A l'atro anyo s'anexionan os Países Baixos austriacos y o bispato de Lidje, y a l'inte se dividen en departamentos. En 1799 se desvién o mesmo en a marguin ezquierda d'o río Rin. Mülhausen y a Republica de Chinevra s'incorporan a Francia ixe mesmo anyo.

En o periodo napolionico o Imperio Francés ye muito més gran que no pas a Francia que se reivindicaba con unas mugas naturals. Dende 1810 s'estendilla dende Roma dica Hamburgo. O Tractato de París d'o 20 de noviembre de 1815 que remata as guerras napolionicas torna a Francia as mugas de 1789 d'alto u baixo, no conservando que pocos enclaves anexionatos en a Revolución Francesa.

Dimpués d'a derrota de Napolión se restaura a monarquía. A expansión europea s'atura y as prebatinas d'anexión topetan con a oposición d'atros estatos. En 1824 muere Loís XVIII, y ye succedito por Carlos X, que ye ultramonarquico. En chulio de 1830 bi ha una revolución que lo derroca y sienta en a cadiera reyal a lo duque d'Orliens Loís-Felipe d'Orléans. Se creya una monarquía costitucional que ye sostenita por a burguesía.

Loís-Felipe abdica en a revolución de febrero de 1848, quan ye proclamata a Segunda Republica Francesa. En aviento de 1848 Loís Napolión Bonaparte, fillo de Loís, un chirmán de Napolión, ye esleito president. Tres anyatas dimpués, un golpe d'estato y un plebiscito concentran o poder en Loís Napolión Bonaparte, que restableix o imperio en 1852 y prene o títol de Napolión III. En 1860 o rei de Cerdenya y Piemont cede Savoya y Niza a Francia a cambeyo de l'aduya en a politica d'unificación italiana. En 1866-1867 prebó d'aprobeitar o conflito entre Austria y Prusia pa ocupar Belchica y Luxemburgo, pero Bismarck lo impedirá. As tropas alemanas rodeyan París, o gobierno se refuchia en Burdeus. O imperio se desfa quan os prusians fan presionero a Napolión III en a batalla de Sedán. En setiembre de 1870 se proclama de nuevo a republica (a Tercera Republica Francesa), consolidata a fins d'a decada de 1870. A III republica durará dica a segunda guerra mundial. En chinero de 1871 se firma un armisticio con Alemanya, y por o tractato de Francfort d'o 10 de mayo de 1871 Francia cede a Alemanya Alsacia (de fueras de Belfort), y una part de Lorena, con a ciudat de Metz.

As tropas francesas resisten a las tropas alemanas en a batalla d'o Marne en setiembre de 1914 y o conflicto durará 5 anyatas. Dimpués d'a rendición d'Alemanya as rechions chermanicas d'Alsacia y Lorena tornan a Francia sin consultar-lo a la población local, en gran part chermanofona. Francia reclama os districtos de Sarre-louis y Sarrebruck, seguntes presuntos dreitos historicos. Encara que Estatos Unitos s'oposa a esta reivindicación, se plega a un alcuerdo sobre a creyación d'un territorio d'o Sarre sozmeso a un estatuto especial.

O 10 de mayo encomienza a batalla de Francia, una campanya melitar que remata o 22 de chunio de 1940 en a que a Wehrmacht d'o Tercer Reich invadió os Países Baixos, Belchica, Luxemburgo y Francia. Os franceses no son capaces de defender-sen bien en a guerra contra Alemanya. Encara que i heba una linia defensiva en a muga con Alemanya (a linia Maginot) y que feban servir voluntarios republicans espanyols en a primera linia de combate, os alemans entran por o noreste, (muga de Francia con Belchica). Francia firma un armisticio con Alemanya o 22 de chunio de 1940 y queda dividita en dos zonas: una zona ocupata dreitament por Alemanya en a metat norte y a costa Atlantica y un estato titere en o centro y sudeste dito Francia de Vichy y con capital en Vichy y dirichito por o mariscal Philippe Pétain. Alsacia y Lorena, rechions historicament chermanicas, tornan a Alemanya, y Niza y Savoya son anexionatas por Italia.

En chulio a Cambra de diputatos y o Senato chuntos en una Asambleya Nacional da poders plens a Pétain, que se compromete a colaborar con Alemanya. En chunio de 1940 o cheneral Charles De Gaulle funda o movimiento d'os franceses libres en Londres con a intención de continar a guerra, manimenos son poca chent.

En chunio de 1944 os Aliatos desembarcan en Normandía (batalla de Normandía) y en agosto de 1944 liberan París. Se restableix un rechimen democratico baixo a dirección de Charles De Gaulle, que dimite en 1946.

Francia consigue exercer un papel en a politica internacional en a postguerra, y participa en a ocupación d'Alemanya. En 1946 se creya una nueva constitución y se funda a Quatrena Republica Francesa.

Se produce una recuperación economica. Francia s'asocia con atros países d'Europa Occidental pa formar a CEE. As colonias luitan por a suya independencia. Os franceses son derrotatos en Indochina y la pierden, o Imperio Colonial Francés encomienza a desfer-se. Os alcherians se rebelan en 1954 y Francia considera Alcheria una colonia como as atras por tener muita población francesa (os pietz negros). En 1958 De Gaulle ye president y se prepara una nueva constitución, que s'aprueba en referendum en setiembre, naixendo a Quinta Republica Francesa. En 1962 Francia accepta a independencia d'Alcheria por os Alcuerdos d'Evian, y a mayoría d'os pietz negros tornan ta Francia, sendo establitos en a costa mediterrania, contribuindo a l'afrancesamiento d'Occitania, de Catalunya Norte y de Corcega.




#Article 87: Sociedat (288 words)


A sociedat ye o conchunto de presonas que comparten fins, procupacions y costumbres, y que interactúan entre ellas establindo una comunidat. Tamién ye una entidat poblacional u habitat, que incluye os habitants y a suya redolada, tot el interrelacionato con un prochecto común, que lis da una identidat de pertenencia. Antimás significa un grupo con ligallos economicos, ideolochicos y politicos y supera o concepto de nación-estau: sería a sociedat occidental como una sociedat de nacions, etcetra. Todas istas sociedatz son l'obchecto d'estudeyo d'as Sciencias socials, en especial d'a Sociolochía, Antropolochía, Ecolochía, etcetra. Istas agrupacions no han d'estar concepcions abstractas, sino que han de tener una representación en un medio, por un regular o territorio, y un alto grau d'acción social conchunta, en atro caso no pueden estar obchecto d'una metodolochía con metodos sociolochicos ta la suya analís y farían parti d'o conoiximiento filosofico, teolochico u d'atros sabers no empiricos. Antimás d'os habitadors, a redolada y o prochecto societario, pueden adhibir-se-ie atras categorías t'a definición de sociedat seguntes a especialidat d'o prochecto u d'o suyo grau de desembolique. Isto será a tecnolochía alcanzada en os medios de producción, dende una sociedat primitiva con a simpla tecnolochía especializata de cazataires -muit poquet maneficios-, dica una sociedat muderna con complexa tecnolochía -muitos maneficios-, practicament en todas as especialidatz. Istos estadios de civilización incluyirán o estilo de vida y o suyo ran de calidat, asinas que será simple y de baixa calidat comparativa en a sociedat primitiva y complexo u sofisticato con alta calidat comparativament en a sociedat industrial. A calidat de vida comparativament ye controvertito pues tien aspectos subchectivos respective a cómo ye entendita por os subchectos (no podemos saber quanto disgraciaus se sentiban os hombres prehistoricos por no tener televisión).




#Article 88: Escudo de Francia (117 words)


O escudo de Francia ye un d'os muitos simbolos republicans de Francia. Apareixe en documentos oficials, en uniformes policials, en a frontera de muitos edificios publicos (ya sían estatals u municipals) y tamién en os pasaportes. Liga muitos temas recullitos d'a tradición greco-latina.

En as cerimonias de l'Antiga Roma, os machistratos importans iban preceditos d'uns lectors. Istos lebaban fasciclos que representaban o poder d'o Estato. Ixe simbolo estió recullito poco dimpués d'a Revolución Francesa ta representar o poder y l'autoridat d'a republica .

O manullo de caixigo representa a inmortalidat y a fuerza d'a Nación, mientres que o laurelero representa a l'heroe esfendendo a la Mai Patria.

As inicials RF significan République Française (en francés Republica Francesa).




#Article 89: París (1499 words)


París (Paris en francés y oficialment, ) ye a una ciudat de Francia d'a que ye a suya capital, trescruzata por o río Sena. O municipio u comuna de París tien 2.240.621 habitants (2012) y ye o centro d'un aria metropolitana d'una población de 12.292.895 (2012) d'habitants, una d'as mayors d'Europa y que corresponde a la rechión parisina u Île-de-France en francés, una d'as rechions de Francia. Con una superficie de 105,40 km², a suya densidat de población ye de 21.258 hab/km² (2012).

París ye a prencipal ciudat d'o país, seu d'o Gubierno central francés y puesto a on se troban as prencipals representacions diplomaticas d'atros estatos. Antiparte, ye una ciudat con gran importancia economica, en estar, chunto con Londres, o centro economico más important d'Europa.

Dende que Chulio César conquirió as Galias en 52 aC y adhibió o suyo territorio a la Republica Romana, a ciudat de París, que se troba situata en un puesto estratechico, a o canto d'un río navegable como ye o río Sena y en una crucillata natural de camins, esdevenió una ciudat de gran importancia historica, encara más quan esdevenió a capital d'o Reino franco, estando asinas ya ta cutio a capital d'os sucesivos reinos y republicas d'a Historia de Francia dica l'actualidat. Por ixe herencio d'a Historia, a ciudat tien quantos edificios y puestos d'intrés, repuis de más de 2.000 anyadas d'Historia. Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

Actualment mas d'a metat d'a población menor de 15 anyadas d'a ciudat tien ascendencia forana, en particular d'orichen magrebí y d'as antigas colonias francesas de l'Africa sozsajariana.

Se conoix a presencia de población estable, alto u baixo, en o territorio d'a ciudat de París a lo menos dende a dita Cultura Chasséen (4300 aC-3500aC), mientres o Neolitico.

As primeras noticias historicas d'a ciudat son d'o sieglo III aC, quan un pueblo celta dito parisii (u parisios), fortificó a isla d'a Cité, que forma o corazón u nuclio d'a ciudat. Iste pueblo yera qui habitaba a redolada quan i plegoron as tropas de Chulio César a las Galias o 52 aC, y pareix que nomás ocupaba una chicota isla d'o río Sena, ye fácil que a isla d'a Cité, encara que ista hipotesis ye hue en descusión, y podría estar belatra isla hue desapareixita en cambear o curso fluvial.

En os tiempos de Chulio César, a ciudat prenió o nombre de Lutecia. Os romans enamplaron as antigas mugas celtas d'a ciudat, especialment sobre o canto cucho d'o río Sena. A población d'a ciudat en ixas envueltas yera prou chicota, alto u baixo 6.000 habitants, y a ciudat no yera mas que una ciudat como quantas atras en as Galias. En contimparanza, a ciudat de Lugdunum (hue León d'o Roine) teneba 50-80.000 habitants y yera a prencipal ciudat romana en as Galias. Sindembargo, mientres o Imperio román bells emperadors vivioron en a ciudat.

En o Baixo Imperio román, a población parisina se replegó dezaga d'as murallas d'a ciudat, por a inseguridat provocata por as invasions chermanicas (cal parar cuenta que o limes u muga d'o Imperio con Chermania yera prou amanato). Sindembargo, dende o sieglo IV tenemos constancia d'a existencia d'arrabals en a ciudat, difuera d'o recinto murallato. Ye en ixe inte que la ciudat recuperó o suyo antigo nombre de París, vinclato a l'antigo pueblo celta que i viviba.

En a fortaleza d'a Bastilla que se trobaba en l'orient d'a ciudat, se encetó oficialment o movimiento que se conoix como Revolución Francesa.

Baixo Napoleón III a ciudat tien a suya transformación urbana más significativa. O emperador encarga a lo barón Haussmann a execución d'os cambeos que fuesen menester fer ta convertir París en a ciudat más muderna d'o mundo en a suya epoca.

Asinas, s'espalda gran parti d'a ciudat antiga y medieval y se pasa a los grans bulevars y edificios mudernos, estando o más destacato a Opera Garnier. Se facioron en ista epoca importants obras publicas en a ciudat.

Iste periodo plega a la suya fin dimpués d'a cayita d'o emperador debito a la redota d'o suyo exercito en a guerra franco-prusiana.

Exposicions universals
París estió seu mientres a segunda metat d'o sieglo de quantas exposicions en que bi heba expositors de tot o mundo. Amás destacata estió en 1889 remerando lo primer xentenario d'a Revolución Francesa. Ta iste evento fue construita a Torre Eiffel, que encara que habría d'estar desmontada una vegata rematata la exposición, contina actualment en o suyo plazamiento orichinal.

O sieglo XX s'enzeta con a construcción d'o metro de París. Os feitos más importants que escayezen en a ciudat mientres ixe sieglo serán en muitas ocasions vinclatos con o metro.

En 1940, a prencipios d'a Segunda Guerra Mundial, a Wehrmacht d'o Tercer Reich de Hitler conquiere a ciudat. París fue almenistrata por as fuerzas alemanas d'ocupación, que l'albandonoron dimpués de quatre anyadas, sin causar muita destrucción, en contimparanza con atras ciudatz europeas en ista guerra.

Desembolique urbán 

Baixo l'administración d'o president François Mitterrand, en a decada d'os anyos 1980 y prencipios d'os anyos 1990 a ciudat tien un nuevo empentón en o suyo urbanismo y infraestructura. S'esviellan sectors deprimitos d'a ciudat, sobretot barrios d'o canto cucho y a Villette, se'n devantoron nuevos edificios emblematicos, como a biblioteca, l'Arco d'a Esfensa u o Museu d'Orsay y s'esvielló lo Museu d'o Louvre.

Una d'as carreras mes importants y conoixitas de París ye os Champs-Élysées que principia en o Arco d'o Trunfo de París.

A rechión de París concentra alto u baixo a quatrena parti d'a producción industrial de Francia. A suya economía s'empara alazetalment en a fabricación de maquinarias de toda mena. Ye de destacar tamién a producción d'articlos de luxo, como l'alta custura, as choyas y os perfumes. En o suyo puerto sobre l'Atlantico en l'amanat ciudat de Le Havre, moviliza o quatreno mayor volumen de tonelache en Europa. O sector financiero d'o país se concentra en ista ciudat y l'agricola se mueve mayoritariament en a ciudat, que poseye a mayor bodega de mercancías agricolas d'o mundo.

Abtiparte, Francia ye o prencipal destín toristico en o mundo, y muitos d'os toristas vesitan a suya capital.

O sistema de transporte de París ye d'una eficacia destacata, ta una megalopolis d'ista grandaria. As suyas vías se mantienen en sobrebuén estau y l'unico problema ta os vehíclos ye o exceso d'os mesmos. Un eficaz sistema une os trens de redolada con o sistema de metro, que a la suya vegada ye unito a un denso rete de rotas d'autobuses, lo que fa que siga muit fácil mover-se por a ciudat que amás tien dos aeropuertos internacionals, dende os qualos se puet plegar a fote a lo centro d'a ciudat.

París s'enlaza con a resta d'Europa gracias a un muderno rete d'autopistas y a lo sistema ferroviario que cuenta con o TGV ta conectar con os diferents puntos d'o país, con Londres y, dende 2007, con Frankfurt d'o Main.

Actualment a ciudat tien un d'os endices de contaminación ambiental más alto d'Europa. Anque tien una considerable cantidat d'espacios publicos y zonas verdes, o caos d'o tracaz y bell atras circunstancias, fan que a ciudat siga menos agradable de recorrer d'o que podría estar en virtut d'os suyos atractivos urbanisticos y historicos.

Pasiar por a ciudat en bicicleta ye difícil si se confronta con atras capitals europeas, debito a lo poco numero de kilometros en vías ta istos vehíclos, o particular foriconismo de bells automotors y a contaminación.

Un cada vegata más alto numero de presonas vive con animals, lo que ha feito d'a chestión y control d'os repuis organicos d'istos animals un serio problema.

París tien un puesto privilechiato en l'arte y a cultura a ran mundial en os zaguers sieglos. Astí han naixito movimientos artisticos como o expresionismo, o surrealismo y o fauvismo y importants feguras de l'arte y o pensamiento como René Descartes, Voltaire, Victor Hugo, Émile Zola, Alexandre Dumas (fillo), Edgar Degas, Claude Monet, Jean-Paul Sartre u Jean Renoir.

Tamién ha acullito a muitos artistas foranos como Leonardo da Vinci, Vincent van Gogh u Pablo Picasso y a escritors como Ernest Hemingway, Gabriel García Márquez y atras celebridatz como Alexander von Humboldt.

Amás a ciudat cuenta con una gran cantidat d'obras d'arte, dividitas en os suyos moltiples museus y coleccions privatas. Dentro d'istos tresoros o más destacado ye a famosa Mona Lisa, una pintura de valgua incalculable. Por atra parti o patrimonio arquitectonico de París ye unico en o mundo, denguna atra ciudat ha devantato tantos y tan valiosos edificios d'os más destacatos arquitectos universals.

París tién una gran tradiccion esportiva y ha organizato belunas d'as competicions esportivas mes importants d'o mundo.

Un d'os equipes mas destacatos d'a ciudat ye o París Saint Germain tamién conoixito a sobén como PSG un d'os millors clubs de fútbol de Francia y en l'actualidat tamién d'Europa.

A ciudat tién d'alto u baixo 360 instalacions esportivas, d'entre as que bi ha de destacar-se hi 182 pistas de tenis, 131 chimnasios municipals, 36 piscinas, 32 estadios municipals y dos instalacions ta esportes acuaticos.




#Article 90: Grenoble (121 words)


Grenoble (en arpitano Grenoblo) ye una ciudat fabril y comercial, clavada alto u baixo a una distancia de 100 km al sudeste de León d'o Roine, a capital d'a suya rechión. Fa parte d'a rechión de Roine-Alpes, d'o departamento de l'Isèra y d'o Districto de Grenoble (en ye a suya capital, amás d'estar a capital de 6 cantons.

A suya población ye de 160.215 habitants en l'anyo 2013.

A suya actividat comercial prencipal ye a fabricación de produtos textils, sustancias quimicas y dispositivos electricos; antimás poseye una gran Universidat. En o sieglo XIX os industrials d'a ciudat empentoron a construcción de plantas hidroelectricas. 

Grenoble estió a seu d'os Chuegos Olimpicos d'hibierno en a suya  decena edición en 1968.

Categoría principal: .




#Article 91: Marsiella (180 words)


Marsiella (en occitán: Marselha ; en francés y oficialment: Marseille) ye a segunda ciudat más gran de Francia. Situata en l'antigua provincia de Provenza, dencima la mar Mediterrania, ye o puerto comercial más gran de Francia.

A ciudat cuenta con una población de 807.071 (censo de 1999), y 1.516.340 habitants en l'aria urbana de Marsella-Ais de Provença. A suya superficie ye de 240,62 km² y a suya densidat de población de 3.318 hab/km².

Marsella ye a préfecture (capital) d'o département Bocas d'o Roine.

Fue fundata por os griegos focenses enta l'anyo 600 aC, sieglos dimpués esdevinió una polis y a ciudat griega més important d'a Mediterrania occidental. Os griegos de Marsiella feban liga con a Republica Romana, pero esta ciudat fue anexionata a Roma por Chulio César porque refirmaba a lo partito de Pompeu. En 473 os visigodos conquieren as ciudatz d'Arlet y Marsiella.

Actualment a población d'orichen alcherín forma un alto porcentache debant d'a población nativa occitana. Entre a población aloctona tamién bi ha presencia de pietz negros pieds noirs, franceses de diferents orichens forachitatos dimpués d'a guerra d'Alcheria.




#Article 92: León d'o Roine (189 words)


León d'o Roine (en francés Lyon y en francoprovenzal Liyon) ) ye a tercera ciudat más gran de Francia. Ye a capital d'a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes y d'a metropoli de León.

A suya población ye de 500.715 habitants (2013) en una superficie de 47,87 km², con una densidat de población de 10.460 km².

Ye situada en a unión d'os ríos Roine y Saona, a una altaria meya de 173 metros dencima d'o ran d'a mar.

O suyo nombre provién d'o galo Lugdunum, a ciudat fortificata d'o dios Lug. Amanix en a Cronica de Sant Chuan d'a Penya como León del Royne pa esferenciar-lo d'o Leyón peninsular. En a Cronica de Morea s'escribe León sobre el Rose u simplament Leon. En una versión de las Cronicas d'os Chudeces de Teruel s'escribe Leon sobre el Roine (en atras se copia mal lo que i yera enantes), referindo-se a lo Concilio ecumenico de 1274 celebrato en esta ciudat:

Os suyos barrios antigos d'o Renaiximiento fan parte d'o patrimonio mundial d'a UNESCO. Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

Enchega a atras ciudatz (París, Marsiella, Estrasburgo, Lille) a traviés d'o TGV.




#Article 93: Atomo (223 words)


Atomo (d'o latín atomum, y este d'o griego ατομον, intrestallable) ye a menor cantidat d'un elemento quimico que tien existencia mesma, y que no se puet troixar meyant procesos quimicos.

O concepto d'atomo ya fue proposato por bells filosofos griegos como Democrito y os Epicurios. Sin dembargo fue oblidato dica que o quimico anglés John Dalton revisó a ideya en a suya teoría atomica. En o sieglo XIX, gracias a os treballos d'Avogadro, se principió a distinguir entre atomos y moleculas. A visión moderna d'o suyo tarabidato interno habió d'asperar dica la preba de Rutherford en 1911 y o modelo atomico de Böhr. Bells trobos scientificos posteriors, como a teoría quantica, y os enantos tecnolochicos, como o microscopio electronico, han permeso de conoixer con mayor detalle as propiedatz fisicas y quimicas d'os atomos.

Encara que a mayor parti d'un atomo ye espacio vueito, os atomos son composatos de particlas mas chicotas. Por comenencia se gosa dividir en:

En o caso d'atomos en estato neutro o numero d'electrons ye identico a lo de protons que ye o que caracteriza a cada elemento quimico. O numero de protons d'un atomo se clama numero atomico y determina a suya posición en a tabla periodica d'os elementos. Os atomos con o mesmo numero atomico, pero distinta masa atómica (por tener diferent numero de neutrons) se claman isotopos.




#Article 94: India (4727 words)


India, u oficialment a Republica d'a India (en indi भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya) ye un país situato a lo sud d'Asia. Ye o sieteno país más gran d'o mundo (3.287.590 km²) y o segundo con mayor población (1.293.057.000 d'habitants). Rodiato por l'Ocián Indico por o sud, a Mar Arabica a l'ueste y o Golfo de Bengala a l'este, India tien una linia de costa de 7.517 km. Muga a l'ueste con Pakistán, a lo norte y nordeste con Nepal, China y Bután, y a l'este con Bangladesh y Myanmar. Amanatos a las suyas costas d'o sud en l'Ocián Indico se troban as islas Maldivas y Sri Lanka.

Cuna d'a Cevilización d'a val de l'Indo y rechión de rotas historicas y grans imperios, o subcontinent indio fue conoixito mientres gran parti d'a suya historia por a suya riqueza comercial y cultural. Quatre d'as prencipals relichions, hinduismo, budismo, chainismo y sikhismo s'orichinoron astí, mientres que o zoroastrianismo, o chudaísmo, o cristianismo y l'islam bi plegoron en o primer milenio d'a nuestra era, enamplando a diversidat cultural d'a rechión. Gradualment anexionata por a Companyía Britanica d'as Indias Orientals dende primerias d'o sieglo XVIII y colonizata por o Reino Unito dende meyatos d'os sieglo XIX ta esdevenir una colonia dita Raj britanico, India esdevenió una nación independient en 1947 dimpués d'una intensa luita por a independencia maracata por una resistencia no-violenta, dirichita por Mohandas Karamchand Gandhi.

India ye una republica dividita en 28 estatos y 7 territorios con un sistema de democracia parlamentaria (Republica parlamentaria democratica), estando o pais democratico con mayor numero d'habitants. Ye a dotzena economía más gran d'o mundo y a quatrena seguntes o endice de paridat de poder alquisitivo. Una serie de reformas economicas feitas dende 1991 han transformato lo país en una d'as economías con mayor tasa de creiximiento; manimenos, encara bi ha uns nivels prou altos de pobreza, analfabetismo, malautías y malnutrición. O suyo actual president ye APJ Abdul Kalam, y o suyo primer menistro ye Manmohan Singh. A capital d'o país se troba en Nueva Delhi, encara que a suya mayor ciudat seguntes o numero d'os suyos habitants ye Bombai. Fa parte d'a Commonwealth y tamién de l'Organización d'as Nacions Unitas.

Os idiomas oficials d'o país son l'indi, l'anglés y atras 21 luengas mas.

O toponimo India ye un derivau de Indus, que dimana d'a parola Hindu d'o persa antigo, preso d'o sanscrito Sindhu, que ye a denominación historica d'o río Indo. Os griegos antigos se referiban a los indians como Indoi (Ινδοί), que traduce chent d'o Indo, pueblo d'o Indo. O termin Hindostán se referiba en persa enantes de 1947 a lo territorio constituito por os actuals Pakistán y India.

En textos medievals aragoneses se refieren a esta tierra como India, pero en o Manuscrito alchamiau d'Urreya de Xalón escriben Alhindi:

En a India bi ha muitos pueblos presents, con identidatz y orichens diferents. A mes gran part d'os pueblos d'a India perteneixen a 3 familias lingüisticas: munda, dravidica y indoaria. Os dravidas dominan en o Deccán, os munda en o centro-ueste y os indoarios en as compleganzas d'o Indo y o Gangas. En l'aria mugant con o Tíbet y Birmania bi ha pueblos d'a familia sino-tibetana relacionaus con os tibetans.

A mes gran part d'a población son seguidors d'o hinduismo, evolución d'o brahmanismo y d'o vedismo indoario, y una d'as grans relichions politeístas actuals.

Bi ha muita población musulmana, y encara que constituyen una minoría en a India, bi ha més millons de musulmans indians que en muitos países de mayoría musulmana. O sikhismo ye una relichión sincretica entre o hinduísmo y o Islam.

Relichions con menos seguidors son o chainismo y budismo, que apareixioron en a India pero que no podioron fer-sen mayoritarias, y ciertas relichions d'orichen forano como o zoroastrismo d'os parsis, o cristianismo y o chudaísmo.

Os mas antigos asentamientos humans d'a India se troban en Bhimbetka, en l'actual estato de Madhya Pradesh, estando bells abrigos rocosos d'a Edat de Piedra. A primera presencia permanent de pobladors en un puesto ye de fa 9.000 anyadas y, seguntes l'Antropolochía, yeran lugars habitatos por os ditos negritos. Dimpués fa o suyo desembolique una civilización abanzata, conoixita como Civilización d'a val d'o Indo, que floreixió mientres os sieglos XIX aC-XVI aC, que seguntes os historiadors peteneixeban a poblacions dravidianas.

A Civilización d'a val d'o Indo remató quan plegoron a o subcontinent indio as primeras poblacions nomadas procedents d'Asia Central de tipo indoeuropeu, que se desplegoron por o norte d'a India, establindo-ie a Cultura vedica. Ista teoría no ye compartita por totz os historiadors, ya que una parti fan constar a existencia d'elementos de continidat entre la Civilización d'a val d'o Indo y a Cultura vedica y creyen que en realidat os invasors nomás facioron que imponer a suya luenga (o sanscrito), a suya estructura social y as suyas creyencias relichiosas, y que sindembargo adoptoron a mayor parte d'os elementos culturals que hi troboron, que yeran más abanzatos que los suyos propios.

En o sieglo VI aC gran part d'a compleganza de l'Indo fa part d'o Imperio Aquemenida. Os territorios indians constituirán adintro d'este imperio a ventena satrapía. Dimpués de conquerir as satrapías de Bactria y Sogdiana o rei de Macedonia Aleixandre lo Gran encomienza a ocupar a ventena satrapía dende verano de l'anyo 327 aC. Venció a los guerrers assakenoi (tribus montanyesas asvakas) y fació pactos con rei Omphi de Taxila. Esto li permitió de trescruzar lo río Indo en l'anyo 326 aC y luitar contra lo rei Poros de Punchab, que fue esconfito pero a qui dimpués li retornó o suyo reino.. Plutarco parla d'una entrevista en Punchab entre Aleixandre lo Gran y Sandrocottos u Chandragupta, un cheneral que dimpués creyaría a Dinastía Maurya. Dimpués de dominar o Punchab Aleixandre trescruzó o río Ravi pa entrar en a compleganza d'o río Gangas, pero gran part d'o suyo exercito se niega a continar y Aleixandre se vei obligau a tornar-se-ne a l'ueste aproveitando o curso d'o río Indo. Arriban en o Delta de l'Indo en l'anyo 325 aC con muitas perdugas por as malautías y os ataques d'os indians. En a historiografía indiana Aleixandre o Gran ye dito simplement Alikasuddara, considerau como un d'os primers barbaros que devastoron o suyo mundo, comparable a Tamerlán. En l'anyo 323 aC Seleuco Nicator, un d'os chenerals d'Aleixandre luita contra os Maurya en as planas de l'Indo. Enta l'anyo 305 aC Seleuco Nicator fixa a muga con o dominio indián d'os Maurya en o Hindu Kush.

O reino de Mágadha, en a compleganza baixa d'o río Gangas, se fació poderoso en os sieglos V y IV. Enta l'anyo 320 aC o cheneral Chandragupta prenió o poder y fundó a dinastía Maurya, que forachitó a los greco-macedons d'a compleganza de l'Indo. Chandragupta fue succediu por Bindusara en l'anyo 301, que feba campanyas en o norte d'o Deccán. En l'anyo 269 Bindusara fue succediu por Ashoka, con qui os Maurya plegoron a lo suyo apocheu y que consiquió conquerir quasi tota a Peninsula Indostanica. Ashoka se convirtió a lo budismo y en fació a relichión d'estato. A la muerte d'Ashoka os Maurya entran en decadencia y se produce una fragmentación territorial. O zaguer Maurya muere en l'anyo 180 aC. Se producen invasions de pueblos orichinarios d'Asia Central y l'actual Afganistán como os greco-bactrians, os saces y os tocarios u yuezhi.

En tiempos d'Ashoka bi heba tres reinos conoixius en o sud d'a India: Chola, Pandya y Chera, a on se cautivaba o roz, bi heba comercio maritimo y se parlaba tamil. Estos estatos continarán existindo en o sieglo I. Entre as compleganzas d'o Narmada y Godávari se desembolican os Andhra, que parlaban telugu y que teneban un estato propio poderoso en o sieglo I que dominará o centro d'o Deccán en o sieglo II, pa esminglanar-se en o sieglo III.

Entre 190 aC y 180 aC os griegos de Bactria conquirioron o norte d'a plana de l'Indo. Os griegos fuoron dimpués sustituitos en o norueste d'a India por os saces, y a meyaus d'o sieglo I por os yuezhi, que conquieren o norueste y part d'a compleganza d'o Gangas creyando o Imperio Kushan. Os saces emigran a l'actual Rachastán. O Imperio Kushan plega a lo suyo apocheu a fins d'o sieglo I y principios d'o sieglo II con Kanishka y teneban a capital en Pesawar. En o Imperio Kushan se desembolica l'arte greco-budista. Dimpués de l'apocheu os yuezhi van perdendo territorio, desapareixendo os estatos yuezhi en o sieglo IV.

O Imperio Gupta yera gobernato por a dinastía homonima y estió o segundo imperio d'a India con una duración dende l'anyo 320 dica a segunda metat d'o sieglo V con una succesión ininterrumpita de pais y fillos. Os Gupta estioron politicos brillants, liberals, permisivos y mecenas culturals. Muitas dinastías indias lis atorgaban muito respeto por estar descendients d'a princesa Kumara Devi, princesa divinizata d'a dinastía Lichavi feito que lis dió lechitimidat en o poder. A traza d'estar d'os gupta cambeoron a imachen de l'aristocracia debant d'o pueblo, fendo olvidar o recuerdo d'o guerrero ario, d'a casta Kchatrya pa esdevenir una cort con un sistema liberal de gobierno, aimant d'a cultura y o buen arte, y con o yoga como disciplina corporal en cuenta d'a caza u as artes marcials. A chusticia yera relaxata pero i heba una fuerte hierarquía social con castas.

Se sape poco sobre l'orichen d'os Gupta, que en as suyas cronicas no se remonta que a l'anyo 240, quan o prencipe Shri Gupta gobernaba un clan en Magadha, en a redolada de Pataliputra. Lo succede Ghatotkacha en l'anyo 280, y en o suyo reinato o prencipe Pataliputra Chandragupta aplega unos exercitos indians enta l'anyo 300 y los adreza contra os invasors Kushana (tocarios) con exito. O 26 de febrero de l'anyo 320 instaura a dinastía imperial dita Gupta, esdevenindo-ne o primer emperador. O nombre Gupta ye una composición d'os toponimos d'os dos reinos hindús: Magadha (cuenca d'o Gangas, l'orichen presunto de Chandragupta) y Gandhara (cuenca de l'Indo). Encara que adorador d'o dios Visnú, (y hinduista), respeta o budismo oficial d'a India d'ixos tiempos. Yera casato con a princesa Kumara Devi, princesa divinizata d'a dinastía Lichavi, y esto li daba lechitimidat en o poder a éll y a totz os descendients, d'una traza que beluns d'os suyos descendients podioron consagrar-sen con o sacrificio d'o caballo.

Samudragupta fue consagrato con o sacrificio d'o caballo. Conquiere l'ueste d'a Cuenca d'o Gangas, estendilló os suyos territorios anexionando tot Uttar Pradesh, Madhya Pradesh y Bengala, y imposó un vasallache a lo norueste d'a India. Tamién adreza campanyas ta o Decán. En as monedas conmemorativas d'a suya victoria se lei a inscripción sanscrita:

Tamién estió un gran letrato y musico, (bi ha monedas que lo representan tanyendo l'harpa). Se casó con a princesa Datta Devi, talment atra Lichavi.

Chandragupta II yera casato con una princesa Vakataka y hereda o Imperio Gupta dimpués d'asasinar a lo suyo chirmán Ramagupta prenendo-li a muller con a categoría de segunda muller. Gracias a las alianzas matrimonials con os Vakataka podió estender o comercio ta la costa occidental. Derrotó a los satrapas de l'ueste (Ditos shaka) y consigue ubrir una frontera a la mar d'Omán, ocupando Rachastán y Gucharat. Por o norte consolidó un tranquilo dominio Gupta dica Afganistán. Chandragupta II cambeó a cort dende Pataliputra ta Ujjain (Maddya Pradesh), millor enfilata pa o comercio. Esta ciudat esdevién una fita pa as caravanas que dende o sud y as costas puyan ta o norte pa plegar a la Rota d'a Seda en una zona ya pacificata. Pataliputra contina estando a capital d'o Gangas y yera plena de vida quan la visitó o pelegrín chino Faxian entre l'anyo 401 y 410. Con Chandragupta i heba un rolde de celebres artistas que actuoron en as nueu choyas literarias. Yera entusiasta d'a cultura aquemenida y se fació retratar en as monedas barallando-se con un lión.

Kumaragupta I celebró o sacrificio d'o caballo como Samudragupta reina en paz con un imperio intacto enantes que os hunnos blancos esdeviengan una amenaza en as mugas d'o norte, desestabilizando a zona d'a Rota d'a Seda. Kumaragupta morió en una batalla contra os hunnos, pero as suyas 40 anyatas de reinato se consideran o maximo explendor d'a cultura Gupta. Estió amigo presonal de Kalidasa, y amés estió un gran poeta y mecenas de totas as artes.

A epoca d'os Gupta estió una epoca de culminación cultural en o periodo conoixito como India Clasica que duró dica o sieglo VIII. O hinduismo plegó alavez dica una forma quasi definitiva, estando auspiciato por o poder imperial, encara que bi ha muita tolerancia relichiosa. O budismo encara ye en florata, encara que bells budistas tornan a las radices hinduistas dixando-lo. Se desembolica una literatura profana en luenga sanscrita con Kalidasa como representant.

O modelo d'os Gupta fue imitato por as cortz locals, y tamién alochaban en os palacios a los autors celebres de l'inte. As prencipals ciudatz esdevinioron centros d'irradiación artistica, con biblioteca y tallers d'obras d'arte. Amés d'estar mecenas bells gupta estioron artistas. Mandoron analizar y catalogar textos antigos, amés de completar y replegar coleccions literarias. Gracias a esto se conservan muitas obras literarias indias dica huei. O idioma oficial d'o imperio Gupta estió o sanscrito, que encara que no yera una luenga parlata yera en a suya mayor florata literaria, con cautivo d'os cheneros teatro y cuento.

As matematicas abanzoron dica fins d'o sieglo V quan Aryabhta inventó o zero y o sistema decimal y achustó o valor exacto d'o numero Pi. Os primers arabes musulmans que contactoron con a India diciban a las matematicas arte indio, indisat.

Bi habió descubrimientos astronomicos como que a tierra chira arredol d'o suyo eixe, o a explicación d'os eclixes de sol y de luna. En quimica consiguioron fundir a columna u stambha de fierro, feito que asombró a los invasors islamicos, que la trasladoron en o sieglo XI ta Delhi, on encara la trobamos. Bi habió progresos en medicina, y por eixemplo Susruta en o sieglo IV ixemenó a practica d'a disección.

Os prencipes Gupta donoron muitos diners a la construción y mantenimiento d'os hespitals gratuitos, ganando-sen a confianza de bells subditos.

Os gupta consiguioron tener comunicación y comercio con culturas de muito luent como a romana y la China.

Quan os Gupta plegoron a lo poder a India yera mayoritariament budista y os comerciants teneban o poder economico. Os budistas consentiban a puyata d'atras relichions y se contentaban con tener o tracto favorable que teneban con atras dinastías. Encara que hinduistas, os Gupta veyeban en o budismo yera una ferramienta pa reforzar o comercio exterior, y s'interesaban en a suya teoría filosofica, plegando a fundar universidatz como a de Nalanda en as que o budismo esdevién pura metafesica.

A tendencia intelectual d'o budismo fa que pierda ferbor popular y la chent se decante por o hinduismo. Encara que a teoría d'o Dharma budista siga considerando-se dimpués d'os Gupta como bella cosa important en os estudeos filosoficos, o budismo como relichión en a India d'o sieglo VI pasará por un tiempo d'agonía, desaparición, no sobrevivindo que en atros países, desapareixendo de tot en a India entre os sieglos VI y VII.

O Buda de Sarnath ye una imachen d'o culto d'o suyo fundador que reflecta a intelectualización d'o budismo. O estilo Gupta de Sarnath, planteya un Buda metafisico, abstracto, aterrenal, pétrio y distant d'o fiel. Un purismo riguroso volumetrico trasforma as partz d'o cuerpo humán en esferas, cilindros, piramides, ecetra.. Encara que o estilo de Sarnath ye més coderent con a dotrina budista, no impresiona a la masa popular, que ye atraita cada vegata més as representacions vitals d'os dioses hindús, plens de vida y con aspecto principesco.

O induismo amanix como una nueva forma de brahmanismo, y esta nueva fase en a evolución relichiosa puya a una categoría superior totz ixos cultos populars que o budismo heba sozterrato, por o cauz d'a devoción (bhakti) lis atorga una consistencia doctrinal mayor. Totz estos cultos populars se basan en una literatura mitolochica que os Gupta han preservato en sanscrito que dimpués traducen a lo idioma hindí mayoritario y por ixo o sistema socio-relichioso se dicirá Hinduismo.

O cambeo social fa que a los Gupta no los valoren u teman como guerrers, d'una traza que agora los valorarán como protectors d'a tradición. Os nobles hindús rescatan a los brahmans de l'olvido y los puyan de nuevo como casta superior y os brahmans lechitiman a los prencipes como descendients d'os heroes miticos. Brahmans y nobles miran o refirme popular puyando de categoría os cultos que enantes yeran desvalorizatos u prohibitos.

A economía influye tamién en este cambeo. En o sieglo IV os comerciants yeran en a suya mayoría budistas y aumentan as suyas riquezas, mantenendo-se como clase social important, (encara que no como casta). En o sieglo V a inestabilidat en a Rota d'a Seda y as invasions unas fan que s'arruinen de tot. O cambeo social que cherminó en o periodo Gupta tendrá una florata en periodos posteriors (en o Renaiximiento Hindú). Dimpués d'os Gupta ya no i habrá una clase mercantil poderosa d'orichen hindú, y o suyo puesto será ocupato en diferents epocas por chainos, musulmans y parsis.

O triunfo d'o hinduismo ye representato por o culto a Vishnu y os primers templos edificatos. A divulgación de l'antiga literatura estendilló o culto a Vishnu. Dica ixe inte Vishnu yera considerato a ación preservadora de Brahma (Siva en ye a destructora), pero a tradición popular li dio o papel protagonista en as dos epopeyas d'o Mahabharata y d'o Ramayana, on Krishna y Rama son avatars de Vishnu. En l'arte Gupta as representacions de Vishnu son terrenals y aristocraticas. As devocions locals transforman as enerchías femeninas d'o dios en a suya muller Laksmi, diosa d'a belleza y riqueza. Amés de Krishna y Rama amaneixen atros avatars como a sierpre Ananta (infinito) sobre a que descansa o dios y l'aliga Garuda (parabra valorata), que lo transporta a totas partz.

As primeras construccions en piedra d'a India son os templos de Deogarh, Sanchi, Ter, Cherzarla y Aihole. En os porches d'o templo de Deogarh ye representato Vishnu. Son templos més chicotz y con menos decoración que os templos chigants posteriors, son concebitos como a casa d'o dios en a tierra y o suyo proceso constructivo amaneix detallato en os manuals d'arquitectura sagrata, os Vastu-Sastras.

Os hunnos blancos, tamién conoixitos como heftalitas s'imposan en Asia Central en a primera metat d'o sieglo V. Conquieren Bactria y adrezan incursions ta lo norueste d'a India dende l'anyo 450. Os hunnos impedirán l'acceso a la ruta d'a seda. Skandagupta lis resiste a l'egual que o suyo pai Kumaragupta y los vence asegurando a muga norte, pero ixo enfebleix a lo imperio (gastos melitars, interrupción d'o comercio) y no estió una victoria pa cutio, veyendo en as zagueras anyatas d'o suyo mandato nuevos abances hunnos. Skandagupta estió o zaguer gran Gupta.

Li succeden o suyo chirmán Purugupta, Narasimhagupta, Kumaragupta II, y que pierden tota a part noroccidental d'o imperio. Os emperadors Gupta se veyen obligatos a refuchiar-sen en as cortz meridionals, mirando l'amistat d'as dinastías y cortz provincials dica a suya fin. En l'anyo 490 Budhagupta ye derrotato, fuye y se refuchia en a universidat budista de Nalanda. Dende l'anyo 490 o Imperio Gupta va desapareixendo. Poco enantes de l'anyo 500 os hunnos blancos invaden o norte d'a cuenca de l'Indo y adrezan campanyas dica a India central y a cuenca d'o Gangas, fendo mortaleras y saqueyos. O imperio d'os Gupta se fragmenta y desapareix a metat d'o sieglo VI, os sobirans locals se repartirán chicotz principatos en Bengala y Magadha, beluns d'os quals durarán dica o sieglo VIII. As hordas d'hunnos blancos son acotolatas enta l'anyo 565 por os persas sasanidas y os turcos celestes, que lis fan pinza, y os que quedoron en a India se disolvioron en a población.

Os independentistas indians yeran dividitos entre os que refirmaban a l'Eixe y os que no lo refirmaban y miraban de conseguir una independencia pactada con o Imperio Britanico en pago a un refirme en a guerra.

En 1942 Mohandas Karamchand Gandhi encomienza una campanya independentista. Con a mes gran part d'os altos cargos d'o Congreso engarcholaus esclatan manifestacions contra os britanicos.

Subhas Chandra Bose, d'orichen bengalí s'alinia con as potencias de l'Eixe. En o exilio organiza l'Exercito Nacional Indio u INA con 20.000 prisioners que os chaponeses heban feito quan en febrero de 1942 prenioron Singapur. En marzo de 1944 o INA intentó liberar Manipur chunto con os chaponeses, pero los britanicos los enconfioron, obligando los a rendir-se en mayo de 1945 y amortando a Chandra Bose.

Os laboristas de Gran Bretanya fan convocar eleccions en a India a fins de l'anyo 1945. Os musulmans votan en a suya mes gran part a A Liga, y os hindús en gran mesura votan a lo Congreso. Os britanicos ninvían a tres achents que proposan instituir una confederación de dos estatos, l'aun pa os hindús y l'atro pa os musulmans pero mantenendo un gubierno central comuns pa afers de defensa y relacions externas. Tamién proposan scindir o Punchab y Bengala. O Congreso y a Liga acceptan pero no se posan d'alcuerdo pa formar un gubierno interín. En agosto de 1946 os musulmans atacan a los hindús en Calcuta, esclatan disturbios entre musulmans y hindús con una gran mortalera d'unas 10.000 presonas. O bisorrei britanico d'a India Wavell acomanda a Nehru que forme un gubierno, y encara que a Liga i participa, continan as luitas entre musulmans y hindús. En chinero de 1947 a Liga refusa de participar en una asambleya constituyent. Os britanicos sustituyen a Wavell por Lord Mountbatten.

Os sikhes veyen como A Liga se fa con o poder en Punchab y veyen como solución sublevar-sen y reclamar un territorio propio dito Sikhistán. O punchab ye scenario de luitas de musulmans contra sikhes y hindús con grans mortaleras. O lider musulmán Djinnah acceptó a partición d'o Punchab y Nehru acceptó a secesión d'os territorios de mayoría musulmana y a creyación d'o estato de Pakistán con estos territorios. Os estatos gobernaus por principes optarán a suya integración en o estato musulmán dito Pakistán u o estato hindú dito India. En chulio de 1947 o Parlamento Britanico votó a India Independence Act, que instauró dos territorios independients.

A partición d'a India Britanica suposó grans movimientos de población. En 1947 os hindús y sikhes abandonoron en masa o Punchab Occidental, devez que os musulmans eslamporon d'o Punchab Oriental, con un resultau de 8 millons de desplazaus y 200.000 muertos. Un millón y meyo de musulmans d'a plana d'o río Gangas emigra enta l'ueste, en especial a Karachi. En Bengala se producen intercambios de población que afectan a més de 3 millons d'hindús y a 1 millón de musulmans. Entre 1947 y 1950 en l'anterior India Britanica s'han produeito intercambios de población que afectan a 14 millons de presonas. Os estatos gobernaus por principes se deciden por integrar-sen en a India u Pakistán, en diferents condicions, particularment conflictivas en a qüestión de Caixmir, que motiva guerras entre India y Pakistán, y menos conflictivas en Junagadh y Hyderabad.

En chinero de 1948, Mohandas Karamchand Gandhi fa una vada de fambre pa protestar contra a persecución d'os musulmans. Ye asesinau o 30 de chinero por un extremista. A suya muerte significa a desapición d'a sola figura capaz de mantener a musulmans y hindús unius. En l'anyo 1950 una constitución instaura un rechimen laico y democratico oposau a lo sistema de castas. A India prene una estructura federal con 18 estatos y una decena de territorios administraus por o gubierno federal.

Nehru domina a vida politica dica a suya muerte en 1964 y fomenta a industrialización y l'alfabetización d'A India. Se reorganizan os Estatos. En o Deccán os dravidas son distribuitos en quatre estatos: Andhra Pradesh, Mysore, Kerala y Madrás u Tamil Nadu. A reorganización en a redolada de Bombay desemboca en disturbios entre gucharatís y maratís y en a creyación de dos Estatos: Gucharat y Maharashtra. En politica exterior a India no s'alinia con garra bloque y recibe aduyas financieras y tecnicas tanto d'a URSS como de Gran Bretanya y Estatos Unitos. As colonias francesas y portuguesas d'a Peninsula Indostanica son adhibitas a India, en 1961 Goa ye presa por a fuerza. Bi ha conflictos con China, que s'ha anexionau o Tíbet en 1950 y Ladakh en 1957. Bi ha enfrentamientos armaus entre tropas chinesas y hindús en Ladakh y en lo norte d'Assam. India demanda aduya melitar a Estatos Unitos y China s'amana diplomaticament a Pakistán.

Nehru ye succediu por Lal Bahadur Shastri y devez Indira Gandhi, filla de Nehru entra en o gubierno. En 1965 esclata a guerra Indo-Pakistaní en Caixmir, pero se firma a paz en 1966. Indira Gandhi esdevién primer ministro bell tiempo dimpués y encomienza una politica populista de nacionalizacions. En 1969 Indira ye excluita d'o Congreso y creya atra formación politica que fa liga con os comunistas, os nacionalistas tamils y os sikhes. En marzo de 1971 esclata a guerra d'independencia de Bangladesh, con implicación d'a India. A India recibe millons de refuchiatos de Bangladesh y refirma a los bengalís que se quieren independizar de Pakistán. Estatos Unitos refirma a Pakistán y ixo fa que a India s'amane en politica exterior y defensa a la URSS. O 15 d'aviento se rinde Pakistán, tornando os refuchiatos en 1972. En 1975 bi habió una crisi politica que condució a un estato d'excepción con ciertas reformas economicas, que durará dica 1977 y que conducirá a que Indira pierda as eleccions. Indira torna a ganar as eleccions en 1980; en este nuevo mandato destacan as tensions en Punchab Oriental, a on bi ha un secesionismo sikh. Indira muere o 31 d'octubre de 1984 asesinada por sikhes d'a suya guardia presonal.

Dimpués d'a muerte d'Indira a India a tendiu enta un liberalismo economico, aumentando as diferencias socials y tamién ha aumentau o nacionalismo hindú.

A India se troba situata en a placa tectonica india (una subplaca d'a placa tectonica indoaustraliana), ocupando a suya mayor parte. Seguntes explica a Cheolochía, fa 75 millons d'anyadas ista placa feba parte de l'antigo continent de Gondwana, y en ixas calendatas prencipió o suyo desplazamiento enta o norte, dica contactar con a placa tectonica eurasiatica, formando con a suya presión sobre ista placa l'Himalaya, a cadena montanyosa de mayor altaria d'o mundo, y que ye a muga natural norte d'a India con Nepal y China.

A mayor parte d'os prencipals ríos d'a India tienen o suyo naixedero en l'Himalaya, trescruzando o país dica la suya desembocadura en o golfo de Bengala, a l'este d'o país. Son o río Ganges y o río Brahmaputra. Sindembargo, tienen o suyo naixedero en atros puestos d'o país o río Godavari, o río Mahanadi, o río Kaveri y o río Krishna, que desauguan tamién en o golfo de Bengala, y o río Narmada y o río Tapti, que desembocan en a mar Arabiga.

A Republica d'a India ye dividita administrativament en ventiueito estatos y siet territorios d'a Unión (territorios d'o Gubierno Central). Os estatos y os territorios se subdividen en districtos (602).

Territorios d'a Unión:

L'esporte nacional ye o hockey yerba y o suyo organismo rector ye a Federación de Hockey de l'India, l'equipe nacional estió o ganador d'o Campionato Mundial de Hockey sobre yerba en a suya edición de 1975, a más a más de estar tamién ganador en os Chuegos Olimpicos ueito vegadas d'a medalla d'oro, una d'archent y unatra de bronze.

Sin d'embargo l'esporte mes practicato ye o cricket con muitas competicions importants celebratas por tot o país, estando a suya competición mes important a liga profesional clamata Indian Premier League (IPL). A suya selección nacional ha ganato competicions internacionals mas que mas con os paises d'a Mancomunidat Britanica de Nacions.

Atros esportes populars son o fútbol, mas que mas en a parti norte d'o país, o tenis y l'atletismo.

Con os esportes modernos i conviven bells esportes tradicionals indichenas como o kabaddi, kho kho, pehlwani y gilli-danda. Y bells artes marcials asiaticas como kalarippayattu, musti yuddha, silambam, y marma adi.

L'India estió organizadora d'os Chuegos Asiaticos en a suyas edicions de 1951 y de 1982 estando tamién organizadora d'os Chuegos d'a Mancomunidat Britanica de Nacions en a edición de 2010 y a Copa Mundial de Críquet en a edición de 2011.

Dende l'anyo 2011 l'India organiza o GP de l'India de Formula 1 en o Circuito Internacional de Buddh.




#Article 95: Agricultura (336 words)


Lagricultura ye, en un sentito amplo, o conchunto de conoiximientos y d'actividatz que tienen por obchecto a explotación d'o medio natural ta producir alimento u atros productos a traviés d'o cautivo de bellas plantas y a cría d'animals domesticos.

L'agricultura tien una gran importancia estratechica como alazet ta l'autosuficiencia y a riqueza d'as nacions.

A qui treballa en l'agricultura se le diz agricultor u mas tradicionalment labrador.

L'orichen de l'agricultura se troba en o Neolitico quan a economía d'as sociedatz humanas evolucionoron dende a caza y recolección enta l'agricultura y a ganadería. As primeras plantas cautivatas estioron o trigo y l'hordio. Os suyos orichens se pierden en a prehistoria, pero pareixe que yeran tres as culturas que de forma independient la practicaban: en Mesopotamia, en America Central (as culturas precolombinas) y probablement a l'este d'Asia por os chineses.

Se produce una transición alto u baixo gradual dende a economía de caza y recolección a l'agricultura. Una d'as razons d'a introducción de l'agricultura habría estato un cambeo climatico enta temperaturas mas templatas.

L'agricultura premitió una mayor densidat de población que a economía de caza y recolección, y a disponibilidat d'alimento ta un mayor numero de personas, permitindo que no totas as personas haigan d'adedicar-se a producir-ne, lo que ye crucial en a naixencia d'as sociedatz estatals.

Dica a metat d'o sieglo XX l'augmento d'a producción agricola consistiba en a expansión d'as zonas cautivadas, pero se plegó a un inte que ya no se podeban extender més. Alavez encomenzó un proceso de modernización de l'agricultura pa obtener mes rendimiento en as mesmas tierras cautivadas fendo servir mes abonos quimicos, augua y pesticidas. Tamién creyoron por selección chenetica unas variants de creiximiento mes rapedo d'especies cautivadas de cerials. Tot esto ye conoixiu como a Revolución verde.

En l'actualidat buena part d'as nuevas superficies cautivadas se dedican a la obtención de biocombustibles y tamién muitas tierras cautivo de plantas comestibles las han dedicadas a cautivar plantas pa fer biocombustibles fendo puyar os pres d'os alimentos a principios d'o sieglo XXI. 




#Article 96: Giotto di Bondone (339 words)


Giotto di Bondone, conoixito como Giotto, estió un pintor, escultor y arquitecto italiano, naixito en 1267 y muerto en 1337. 

As innovacions d'a pintura suya fan d'ell o més gran representant d'o Trecento italiano, considerando-se o vinclo prencipal entre l'arte bizantín d'a Edat Meya tardana y a gran revolución artistica d'o Renaiximiento. 

Naixito en una familia campesina d'a Toscana, posiblement clamato Ambrogio, pareix seguro que se formó con o pintor Cimabue. A obra més antiga que li atribuyen bells expertos son os frescos d'a ilesia superior d'Asís, en concreto a Historia de sant Francesco d'Asís. En 1304, Giotto se tresladó ta Padua a fin de pintar os frescos que a familia Scrovegni li encargó ta una d'as suyas capiellas. Ixos frescos son os solos que li se atribuyen con seguranza, y incluyen un Chuicio Final (en o muro ueste), una Anunciación (en l'arco d'o presbiterio) y bellas scenas d'a Vida d'a Virchen y d'a Pasión de Cristo (en os altros muros). A obra en plegato amuestra una nueva concepción d'a pintura per l'atención que para l'artista igual ta la creyación d'efectos de perspectiva como ta la unificación d'o espacio, que aconsigue entegrar as feguras con os elementos arquitectonicos que lis fan de bastida. L'uso de colors puras y matizatas acobalta la solemnidat y o dramatismo d'as scenas. 

A partir de 1317, o mayestro treballó en Florencia en a decoración de dos capiellas d'a ilesia d'a Santa Croce. As scenas d'a Vida de sant Francesco pintatas en a capiella Bardi anuncían os ideyals pictoricos d'o Quattrocento. Os frescos sobre a Vida de Chuan Baptista en a capiella Peruzzi antecipan as conquiestas espacials de Masaccio. Posteriorment, Giotto treballó ta Roberto d'Anchú, en Nápols, y ta os Visconti, en Milán. Pero a obra més important d'os zaguers anyos d'a suya vida estió lo Campanile d'a seu de Florencia, d'o qual trazó los planos y emprencipió a construcción. 

As innovacions en l'arte de Giotto li atorgón ya buena fama en o suyo tiempo, y o mayestro fue loato per muitos d'os suyos coetanios.




#Article 97: Cultura (322 words)


A cultura se puede definir de diversas manieras, pero alazetalment se refiere зззйййййa :

En forma más detallada a cultura se clasifica, d'alcuerdo a as suyas definicions en:

(John H. Bodley, An Anthropological Perspective)
  

L'antropolochía como sciencia social ha estau a disciplina que cheneralment ha efectuato estudios sobre a cultura, referitos a a suya definición, o suyo significau como enanto social y dentro d'una sociedat determinata, asinas como a descripción scientifica d'a cultura d'una sociedat.

O tema d'a Cultura popular como artes, tradicións, emplegos y costumbres ye en o articulo Artes y tradicións populars.

O significau muderno y en evolucion d'as nuevas tecnolochías ha creyato lo termin cibercultura, que ye o replega d'os cambeos en a sociedat civil: formas de treballar y medios de producción; en si mesmo ye un concepto evolutivo porque cada vegada albarca mas campos dende a información y a documentación -funcional-, que ye o más reconoixito, dica un nuevo humanismo -estructural-.

A fuga d'os movimientos migratorios ha emplantillau a cultura como espardidura y dimpués asimilación d'avalues materials y espirituals, estando as influencias mutuas y creyando un hibrido de dos u más culturas con a suyo expresión en o luengache, a gastronomía, o culto relichioso, as artes populars, o folclore..., si se dan as menas propicias t'a asimilación como serán: exposición continada a os eventos socials y bella mena d'intrés u semellanza entre os grupos diversos. Puede pensar-se que a suya influencia en os cambeos socials, a tenor d'a realidat observable, ye poco relevant, talment porque no bi ha intrés u semellanza entre os grupos a causa d'una insuficient exposición.

A Organización d'as Nacions Unitas t'a Educación, a Sciencia y a Cultura (UNESCO), ha proposato un plan de protección d'os cabals culturals d'o mundo, a traviés d'a Convención sobre a Protección d'o Patrimonio Mundial Cultural y Natural, hemologato en 1972. Presenta una lista de cabals que pertocan a lo Patrimonio Mundial, más conoixito como Patrimonio d'a Humanidat.

Meyo Orient: 




#Article 98: Sociolochía (287 words)


A Sociolochía ye a sciencia social que s'adedica a l'estudio sistematico d'os grupos y as sociedatz y en as qualas as presonas viven. Estudia cómo son creyatas, mantenitas u cambiatas as tarabidato socials, o efecto que tienen en o comportamiento individual y social y os cambios d'istas, producto d'a interacción social.

A sociolochía aplica metodos d'investigación empiricos, analís de datos, elaboración de teorías y valura lochica d'os argumentos.

LAmerican Sociological Asociation (ASA) define a Sociolochía como l'estudio d'a vida social, o cambio social y as causas y consecuencias d'a conduta humana (...) investiga o tarabidato d'os grupos, organizacions y sociedatz y como as presonas interactuan dentro d'istos contextos (...) (traducito d'a suya ).

O terreno d'investigación d'a Sociolochía ye prou amplo. Puet investigar dend'as enchaquias por as qualas as presonas trigan as suyas parellas dic'as ragons d'a desigualdat social en una sociedat.

A Sociolochía cheneralment se divide en dos grans arias: metodos d'investigación y teoría social de desembolique profesional y intelectual. Istas arias son intimament enchegadas y en muitas ocasions entrecambean ideyas y metodos .

Conceptos u fenomens impotants estudiaus por a Sociolochía son as normas socials, a socialización, a interacción social, o poder, a ideyolochía, as clases socials y en cheneral: Socialización (Grupos socials y Control social), Institucións (Estato y Familia), Napas socials (Clase social y Desigualdatz), Cambeo en l'orden social (Población y Urbanismo).

A creyación d'a Sociolochía como disciplina scientifica ye ligada a los nombres de Henri de Saint-Simon, Auguste Comte, Karl Marx, Herbert Spencer, Émile Durkheim, George Simmel, Ferdinand Tönnies, Vilfredo Pareto y Max Weber.

Tres importants prespectivas cheneralment emplegatas son: o Interaccionismo simbolico, a Teoría d'o conflicto y o Funcional estructuralismo u Funcionalismo, Talcott Parsons y o Sistema social con o Tarabidau social.




#Article 99: Comunicación (131 words)


En telecomunicación, o termin comunicacions tien os siguients significaus:

Veyer tamién: Canal de comunicacions.

Podemos definir o Servicio de Telecomunicacions como una capacidat u facilidat de telecomunicación atendida a un achent Usuario d'o Servicio y que ye proporcionada por un achent clamato Furnidor d'o Servicio.

O redolín d'o Usuario d'o Servicio debe estar identificau por o responsable de logar ta facilitar a eslección d'aquers servicios que li premitan desempenyar de maniera adecuada todas as suyas funcions.

O Furnidor d'o Servicio espleita los recursos ofreixitos a l'usuario, d'os qualos puede estar u no propietario (emplegando en parti recursos propiedat d'atro furnidor).

En l'actualidat s'emplegan retz integradors de servicios. Ta poder soportar a integración de diferents servicios, os retz han de cumplir as siguients caracteristicas:

Flexibilidat :

Simplicidat de:

Coste optimo de :




#Article 100: Fauvismo (179 words)


O fauvismo ye un estilo pictorico, d'orichen francés, caracterizato per l'uso de colors intensas, puras y expresivas, y per una simplificación d'as formas, as perspectivas y as uambras. Estió lo primero d'os prencipals movimientos pictoricos expresionistas apareixitos ta las primerías d'o sieglo XX, si bien no tenió guaire durada.

O movimiento ganó importancia en rancando d'a exposición de bells fauvistas en o Salón d'Agüerro (Salon d'Automne) de 1905, en París. L'orichen d'a denominación se troba en a frase d'o critico francés Louis Vauxcelles, qui exclamó Donatello au milieu des fauves! (Donatello entre as bestias furas!), referindo-se a una escultura d'estilo quatrecentista que yera en metá d'a galería. 

A fegura capecera d'o movimiento estió Henri Matisse. Belaltros artistas consideratos fauvistas -anque ta muitos no significó que qualquecosa temporal- estioron André Derain, Albert Marquet, Maurice de Vlaminck, Georges Rouault, Raoul Dufy, Georges Braque y Kees van Dongen.

En o fauvismo se perciben bellas influencias, como a d'os neoimpresionistas u a d'os postimpresionistas Cézanne, Gauguin y Van Gogh. O estilo, de vez, influyó considerablement en muitos d'os movimientos posteriors d'o expresionismo europeu.




#Article 101: Arquitectura (724 words)


Larquitectura (pronunciato /arkite'tuɾa/~/arkited'tuɾa/) ye l'arte y a sciencia de disenyar edificios. En os sieglos pasatos, os arquitectos s'ocupaban, antimás de disenyar os edificios, de disenyar as ciudatz, plazas, albareras y parques, y tamién os obchectos d'emplego en as edificacions, como los muebles. Hue, os profesionals que prochectan y planifican l'espacio urbán son os urbanistas, establindo-se en una especialidat distinta a l'arquitectura u a incheniería civil, que se clama urbanismo, en tanto que a os profesionals que creyan muebles y atros obchectos, lis se conoixe como disenyadors industrials.

Seguntes un topico popular, en o tractau más antigo que se conserva sobre a matiera,De Architectura, de Vitruvio, sieglo I aC, se diz que l'arquitectura discansa en tres principios: a polideza (Venustas), a firmeza (Firmitas) y a utilidat (Utilitas). L'arquitectura se puede definir, allora, como un equilibrio entre istos tres elementos, sin sobrepasar garra a l'atros. No tendría sentiu tratar d'entender un treballo d'arquitectura sin considerar istos tres aspectos.

Sindembargo, ye prou con leyer o tractau ta percaver-se de que Vitruvio desichiba istas caracteristicas ta bells edificios publicos mui particulars. De feito, quan Vitruvio gosa fer una analís de l'arte sobre o que escribe, proposa entender l'arquitectura como composada de quatro principios: orden (relación de cada parti con o suyo emplego), disposición (As especies de disposición [...] son o trazau en planta, en devantato y en perspectiva.), proporción (Consonancia uniforme entre a obra entera y os suyos miembros.) y distribución (en griego oikonomía, pende en o debiu y millor emplego fesable d'os materials y d'os terrens, y en precurar o menor coste d'a obra consiguiu d'un modo racional y aponderau.).

Bi ha que dar-se cuenta de que as suyas embudias a lo respective son pro intensas, pos quatro pachinas más adebant divide l'arquitectura en tres partis: Construcción, Gnomica y Mecanica. Por intresant que siga, no debe olvidar-se que este tractau ye l'unico tractau clasico que nos ha arribato, y a probabilidat de que siga lo millor d'a suya epoca ye chicota.

A historia d'as diversas versions d'o tractau de Vitruvio resume bien o conflicto a l'hora de definir l'arquitectura. En 1674, Claude Perrault, medico fesiologo, especializau en disección de cadávers, buen debuxán, publicó a suya traducción resumida d'o tractau de Vitruvio, que quedó de raso reorganizau. Sindembargo, va a estar gracias a lo «resumen» de Perrault que Vitruvio va a estar bociato y va a influir en os tractaus y teorías d'os sieglos siguients. Y ye en ixe resumen en o que a triada vitruviana va a veyer a luz.

A esferencia substancial entre a versión de Perrault y as anteriors radiga, seguntes José Luis González Moreno-Navarro, en que Perrault terchiversa o carácter sintentico de l'arquitectura en una visión analitica y esflecada en tres brancas autonomas lo que ye una conseqüencia d'o suyo tarabidau mental [...] formata a lo largo d'una vida adedicada a l'analís d'os organismos vivos, que en dengún inte apanyaba y tornaba a dar vida.

Por o contrario, seguntes Vitruvio l'arquitectura ye una sciencia que surte de muitas atras sciencias, y emperifolla con mui variato aprendizache; por l'aduya de que un chuicio se forma d'ixos treballos que son o resultau d'atras artes. A practica y a teoría son os suyos pais. A practica ye l'alufradura cutiana y continada d'o modo d'executar bell treballo dau, u d'a operación d'as mans, t'a conversión d'a matiera d'a millor forma y d'a maniera más rematada. A teoría ye o resultau d'ixe razonamiento que contrimuestra y explica que o material forchau ha estau convertiu ta resultar como la fin propuesta. Porque l'arquitecto nomás practico no ye capable d'asignar as ragons pros t'as formas que ell afilla; y l'arquitecto de teoría ralla tamién, agafando a uembra en vegada d'a substancia. O que ye teorico asinas como tamién practico, capable no nomás de prebar a convenencia d' o suyo disenyo, so que tamién de levar-lo en execución.

Como disciplina, a importancia de l'arquitectura en o sieglo XX estió graniza, pos o suyo exercicio estió responsable de no menos d'a tercera parti d'os materials portiaus por a humanidat en ixa epoca. 

Mui intresant como replega y reflexión sobre as diversas definicions d'arquitectura a lo largo d'a historia ye a obra d'o cretico italiano Brun Zevi Architectura in Nuce.

A parabra arquitectura ye emplegata tamién t'o disenyo u l'acto de disenyar atros sistemas complexos, por eixemplo, arquitectura de computadoras y arquitectura de software.




#Article 102: Abkhasia (137 words)


Abkhasia (prenunciato /ab.'xa.sja/, en abkhasio: Аҧсны/Apsny; en cheorchián: აფხაზეთი/Apkhazeti; en ruso: Абха́зия/Abkhazia) ye un país de 8.600 km² situato en o Caucas. Ye una republica autonoma dentro de Cheorchia, pero ye de facto independient, por más que no ye reconoixita internacionalment. A suya capital ye Sukhumi.

Bi ha referencias d'Abkhasia en traduccions heredianas como o Libro de los Emperadors y La Flor de las Ystorias d'Orient con fonema /k/ representato con c u con ch, (Abcas, Avaschia, etc...):

En zaguerías d'o periodo sovietico os abkhasios yeran una minoría en o suyo territorio historico y no plegaban a o 20%. Os mingrelians yeran un 45 %.

O esporte mes popular ye o fútbol, tién una liga de fútbol d'aficionatos y no ye afiliata a nenguna federación internacional. Atros esportes practicatos son o boxeyo, o baloncesto y a luita.




#Article 103: Cine (198 words)


O  cine  u cinema, alcorzamiento de cinematografía, ye a tecnica que consiste a prochectar fotogramas de forma rapeda y succesiva (24 fotogramas por segundo) ta creyar a impresión de movimiento. A parola provién d'o griego κíνημα, -ατος (kínema, kinemátos) movimiento y γράφος (-gráfos), sufixo d'a radiz grafein escribir, plasmar. Os empecipiallos d'o cine se remuntan t'a rematanza d'o sieglo XIX en Francia, quan os chirmans Lumière filmoron a salita de fainers d'una fabrica.

Como forma de rechistrar celebracions u de recontar historias, o cine ye un arte a lo que se gosa clamar seteno arte. A industria cinematografica s'ha convertito en un negocio important en países como los Estatos Unitos u l'India.

Os suyos primers trangos datan de zaguers d'o sieglo XIX.

Estió lo 28 d'aviento de 1895 quan os chirmans Lumière prochectoron publicament a salita de fainers d'una fabrica francesa.

Categoría principal: .

Categoría principal: .

Cine d'aventuras.
Cine d'acción.
Cine d'animación.
Cine d'autor.
Cine belico.
Cine de ficción scientifica.
Cine fantastico.
Cine negro.
Cine pornografico.
Comedia (cine).
Comedia romantica.
Cine costumbrista.
Decumental.
Drama.
Melodrama.
Cine historico.
Cine d'intriga.
Cine musical.
Cine policiaco.
Cine politico.
Cine divulgador.
Cine de terror.
Western (Cine de l'ueste).

Categoría principal: .




#Article 104: Fotografía (864 words)


A fotografía ye a tecnica de gravar imachens fixas sobre una superficie de material sensible a la luz basando-se en o prencipio d'a cambra escura. En a cambra escura se consigue prochectar una imachen captata por un lente u un conchuntos de lentes sobre una superficie, de forma que a imachen queda redueita de grandaria y puet veyerse correctament. Ta almadazenar ista imachen as maquinas fotograficas emplegaban dica fa bells anyos as peliculas sensibles, mientres que en l'actualidat s'emplega tamién sensors dichitals.

A fotografía puede estar clasificata baixo amás ampla denominación de tractamiento de imachens, y por isto, ha embelecato a scientificos y artistas dende os suyos empecipiallos. Os scientificos, sobretot, han aprofeitato a suya capacidat ta plasmar con precisión toda mena de cercunstancias y estudios, como los estudios sobre locomoción humana y animal d'Eadweard Muybridge (1887). Os artistas tamién han estato sedueitos por istos aspectos pero han tractato siempre d'ir por más variatos camíns que a simpla representación foto-mecanica d'a realidat.

A parabra fotografía procede d'o griego y significa debuixar con a luz (de photos = luz, y graphis = debuixo).

A fotografía ha establito dende os suyos empecipiallos un meyo de gran utilidat en a investigación scientifica. Gracias a lo suyo emplego a ran scientifico se tien a posibilidat de rechistrar fenomens que no pueden ser alufratos dreitament, como por eixemplo aquells que se desembolican en tiempos mui breus (fotografía ultrarrapeda) u mui pandos (fotografía de baixa velocidat), aquells que escayecen a escala microscopica, aquells que afectan a rechions mui grans d'a Tierra u d'o espacio (fotografía aeria, orbital, astronomica), aquells atrabatas a radiacions no visibles a lo uello humán, ecetra.

Entre as más importants aplicacions d'a fotografía en o campo scientifico destacan a fotografía ultrarrapeda y estroboscopica, a fotografía estereoscopica, a fotografía infrarroya y ultravioleta, a fotografía aeria y orbital u a fotografía astronomica.

Quan os conoiximientos en optica estieron pro enantaus, os pintors escubrioron a maniera de prochectar una imachen sobre una binza de papel con aceite. Lo que lis premitiba prener notas a escape con a ventalla d'una inversión d'a imachen y una reducción de grandaria.

Isto consona con a fuga d'o realismo en a pintura.

Mas tardi s'escubrioron tecnicas emplegando clara de uego que feban fesable lograr que a imachen por si mesma se quedara gravada en o papel. Ista tecnica se fue perfeccionando gracias a la replega d'o fenomén quimico embrecato y a una contina prebatina con materials alternativos. Luego estió fesable tener una caixa con un papel fotosensible zaboyato d'a luz, un canyon con o que enfocar-la, y un tancador ta fer pasar a luz o tiempo pro ta que percutiese a la binza.

A fotografía como arte, sciencia y experencia humana fuoron evolucionando en paralelo mientres iste tiempo. En quanto estió fesable fer d'a cambra un dispositivo móvil fácil de manullar apareixió a posibilidat d'influir en o espectador por meyo d'a posición d'a cambra y a suya enfiladura, lo que premitíba tresladar a subchectividat d'o fotografo a la fotografía, antimás d'ir construindo un luengache artistico.

O luengache artistico fotografico empecipió con l'herencio d'a pintura, sindembargo enampló a escape o suyo lexico gracias a la facilidat de fer enfiladuras estrimeras (picatos, contrapicatos,...) a captura d'o movimiento con largos tiempos de tancador, y a decisión de l'inte. A presión sobre o fotografo ta sinyalar a suya subchectividat en a fotografía forchó un luengache plen de sotilezas pero que s'entiende perfectament, mui dreito ta qualsiquier observador.

Hue en día la fotografía ye practicata por millons de presonas en tot o mundo armatos con buenas maquinas fotograficas. Preferindo-se actualment as maquinas con una buena optica y muitas opcions que adhiban flexibilidat, fren a las maquinas enfiladas a lo gastador, a on a optica y o tancador ye manullada por a electronica restando a lo feito de fer una foto gran parti d'a suya imprebisibilidat. L'aparición d'as maquinas dichitals, maquinas mistas con vidio, y a fotografía en redoladas de realidat virtual complican, enriqueixendo, o esdevenidero d'iste arte.

En as pachinas adedicatas a la historia d'a Fotografía se realiza una estudio detallato que albarca dende os suyos empecipiallos dica o mesmo sieglo XXI y que incluye o estudio d'os diferents eventos, presonaches y cheneros fotograficos que han influito en o desembolique d'istos dos sieglos d'a historia d'a fotografía.

O Dreito de Autor considera a las imachens fotograficas a los fins de tutelar as imachens de presonas u d'aspectos, alazetz u feitos d'a vida natural u social obtenitas por meyo de l'emplego d'un procedimiento fotografico u enanto analogo.

Corresponde a lo fotografo, excepto en bellas qüestions relativas a los retratos fotograficos, o dreito exclusivo de reproducción, espardidura y venda. Sindembargo, si a obra ha estato obtenita en a bastida d'achuste de logamento de servicios u de treballo, tal dreito exclusivo corresponde a lo responsable d'o mandalexo actual. A duración d'os dreitos sobre a fotografía viene determinato por a normativa legal d'aplicación.

O Dreito tamién proteche a privacidat d'o subchecto fotografico. De feito, ye premitida a espardidura de fotografías sin o premiso d'o subchecto nomás en os casos de presonaches publicos. En a resta d'os suposatos, o fotografo tetular d'a obra debe obtener o premiso d'o subchecto a la publicación y exposición publica.

  




#Article 105: Escultura (481 words)


Se clama escultura a:

A escultura se divide en dos grans brancas,Estatuaria y Escultura ornamental, seguntes que represente a forma humana y esprese as concepcions suprasensibles de l'hombre u s'ocupe en reproducir artisticament os demás sers d'a naturaleza, animals u vechetals. A primera leva con propiedat o nombre d'escultura y tien un ideyal mesmo, desempenyando a segunda un papel secundario a lo servir d'auxiliar a la primera y a l'Arquitectura.

A estatuaria complega tres cheneros :

A conduta representa en escultura y en pintura lo que o modulo en arquitectura y no ye atra cosa, en cheneral, que o conchunto d'as mesuras proporcionals que s'alufran en a fegura humana.

Os artistas griegos d'o sieglo d'oro (sieglo V a.C.) tenioron ya a suya conducta atribuiu prencipalment a lo escultor Policleto y anque dende allora ha ito i habendo rectificacions y variacions en mans d'os antigos y mudenos artistas, quedó pro establito por o pintor Leonardo da Vinci a remates d'o sieglo XV acomodando-se-ie a mayoría d'os pintors y escultors. A mesura alazetal d'a conducta florentina prenita de l'hombre bien establiu ye en a cabeza. Ista se considera en altaria como a ueitena parti de tot o cuerpo, estando a cara a sobre parti d'o mesmo y d'una altaria igual a la largaria d'a man. Estando l'hombre en piet y estendillando os brazos, determina un quadrau perfecto con as ringlas que baixan a plomo y pasan por as estrimeras d'as mans y as que horizontalmén se tienden sobre a cabeza y debaixo d'os piules. As diagonals d'iste quadrau se tallan en a zaguer vertebra lumbar y fixan en o centro de toda la fegura. Tirando una horizontal por dito punto central se divide l'hombre en dos partis iguals y cada una d'istas en atras dos, por ringlas paralelas que trescruzan por a metat d'o peito y por as rodetas. A cabeza se divide a la suya vegada en quatro partis iguals estando una d'ellas a nariz.

A Escultura y mas encara as artes a ella subordinadas, se sirven de variaus procedimientos t'a suya execución. Os escultors gosan aprestar a suya obra formando en modelo (modelando) con buro u cheso fin a fegura que ha de servir-les como alazet y este modelo equivale ta ells a lo boceto t'o pintor u o plan ta l'arquitecto. Dimpués, l'artista quita de puntos a suya obra con auxilio d'una quadricla fendo-la proporcional a o suya mena. A materia sobre a quala treballa o escultor gosa estar bardo, piedra, fusta, bronze, fierro, vori, plata u oro.

O procedimiento alazetal y clasico siguito por os escultors ye o entretallau, servindo-se d'escobre y buril u cincel seguntes os casos pos incluso l'atros procedimientos de fundir y moldeyar desichen mas u menos retoques de cincel si a obra ha de salir perfecta. S'emplegan antimás o remoldato u vudau, o cincelau, o repuxau, o embutiu, o gravau y o raxoso u troquelau.
  




#Article 106: Danza (455 words)


A danza ye l'arte d'exprisar-se por meyo de movimientos d'o cuerpo a lo ritmo d'a musica.

Tamién se puet definir como l'arte d'exprisar-se por meyo d'o movimiento d'o cuerpo de traza estetica y a traviés d'un ritmo, con u sin de sonito. Isto significa que bellas danzas pueden interpretar-sen sin l'acompanyamiento d'a musica.

A danza ha formato parti d'a historia d'a humanidat dend'o comencipio d'os tiempos.

Os primers antecedents los trobamos en as pinturas rupestres. A historia d'a danza reflecta os cambeyos respective d'as relacions d'o lugar con a suya conoixencia d'o mundo.

En l'antigo Echipto, as danzas cerimonials estieron estatueixitas por os faraons. Istas danzas, que esfugaban en ceremonias representando a muerte y a reencarnación d'o dios Osiris, se'n estieron fendo cada vegata más complexas, dic'o punto de que nomás podeban ser executatas por profesionals qualificatos.

Arredol de Dionisio (u Baco), o dios d'o vin y a zorrera, collas de mullers clamadas menades iban de nueit a las montanyas, an baixo los efectos d'o vin, celebraban as suyas nosas con danzas. Istas danzas encluiban, en ocasions, musica y diferents feguras d'a mitolochía clasica que yeran representaus por autors y danzants entrenatos. A remates d'o sieglo V a.C. istas danzas prencipioron a fer parte d'a scena social y politica de l'antiga Grecia.

Entre los románs, l'ademprivio d'a danza por parti d'os poders publicos fue eslanguindo. A cristianización de l'Imperio Román ficó una nueva yera en a que o cuerpo, a sexualidat y a danza resultoron unitas y estieron arreparo de controversia y conflictos.

L'actitut d'a ilesia cristiana ent'a danza dend'o sieglo IV y mientres toda la Edá Meya estió dople.

Por una parti trobamos o refús d'a danza como catalizador a d'a permisividat sexual, a lascivia y l'extasi por menadors d'a ilesia como sant Agostín (354-430), quala influencia [continó] mientres toda la Edat Meya. Por atra parti, bells antigos Pais d'a Ilesia intentoron adhibir a los cultos cristians as danzas mesmas d'os celtas, anglosaxons, galos, ecetra.

A plegada d'a Renaixedura trayó una nueva actitut ent'o cuerpo, as artes y a danza. As cortz d'Italia y Francia esdevinioron o centro de nuevos desemboliques en a danza gracias a los mecenaches a os mayestros d'a danza y a os musicos que creyoron grans danzas a escala social que premitioron o creiximiento d'as celebracions y festibidatz. A lo mesmo tiempo a danza esdevinió en arreparo d'estudios seriosos y una colla de intelectuals clamatos a Pleyade treballoron ta remontar o teatro d'os antigos griegos, combinando a musica, o soniu y a danza.

En o sieglo XIX, o balet romantico reflecta la luita entre o mundo terrenal y o mundo espritual, se puede veyer por eixemplo en obras tals como: Giselle (1841), O laco d'os cisnes (1895), O esclatanuezes (1892).




#Article 107: Chorche (173 words)


Chorchi ye un nombre propio masculino.

Tiene como orichen o nombre griego Γεώργιος, formato per as parolas γε (tierra) e εργον (treballar), i o suyo significato ye: o que treballa la tierra, a ormino fendo referencia a un viticultor u un chardinero.

En Occident, o nombre se conoixe rancando d'o s. X como consecuencia d'as cruzatas. O nombre s'espardió per a popularidat de Sant Chorche y a suya Leyenda Auria, leyenda que se farchó en as cortes europeas en o s. XIII.

En a Edat Meya, os caballers angleses acostumbraban d'entrar en batalla a lo chilo de by George, encomandando-sen a Sant Chorche y demandando-ne emparanza como santo patrón d'os caballers. Huei a expresión contina emplegando-se, pero con o sentito de per totz os diaples. D'iguals trazas, entre os caballers catalans y occitans, s'usaba o chilo de guerra Sant Jordi! Firam! Firam! 

O nombre ye estato un d'os más emplegatos en os zaguers 1000 anyos, sobretot en os países de tradicción cristiana, y n'abondan as traduccions y variants en buena cosa de luengas.




#Article 108: Psicolochía (2669 words)


Psicolochía, d'o griego ψυχή alma e λόγος tractato, sciencia. Significa sciencia de l'alma, sindembargo, actualment la conceptualizan como l'estudio de:

A mayor parti d'os estudios se realizan en sers humans; manimenos, ye habitual l'estudio d'o comportamiento d'animals, tanto como un tema d'estudio en ell mesmo (veyer cognición animal, etolochía), como ta establir medios de contimparanza entre especies (psicolochía contimparativa), punto que a sobén resulta controvertito.

A Psicolochía como demba d'estudios se'n ye movita tanto por camins scientificos como no scientificos. A Psicolochía replecata como sciencia alazetal u experimental s'enmarca en a tradición positivista, emplegando o metodo scientifico de concarar hipotesis con variables quantificables en contextos experimentals e clamando antimés a atras arias d'estudio scientifico ta exemplificar millor os suyos conceptos. Pero no todas as rechiras en Psicolochía siguen o metodo scientifico clasico. Dende una perspectiva mes ampla, e replecando a Psicolochía como una parti d'as Sciencias humanas u Socials, a ormino s'emplegan metodolochías qualitativas de rechira, que enriquexen a descripción e interpretación d'enantos que, por medio d'a prebatina clasica, resultan mes difícils d'abastar, sobre tot en arias clinicas. En l'atra estrimera, bells psicologos (a psicolochía humanista per eixemplo) arriban mes luent refusando de raso l'emplego d'amanamientos scientificos.

Dende atra perspectiva, a Psicolochía estableix una demba d'estudios entremeya de lo biolochico e lo social. En quanto a lo biolochico, encara que a Psicolochía no embreca sino que l'estudio d'os fenomens d'o sistema niervoso, terne que terne y en a mesura que a comprensión d'o funcionamiento d'o cerebro e l'esmo han enantau, os aportes d'a neurobiolochía se'n son itos incorporando a la rechira psicolochica a traviés d'a neuropsicolochía e as neurosciencias cognitivas.

En o tocant a lo social, a Psicolochía prolarga d'a Sociolochía, l'Antropolochía, l'Economía e as Sciencias politicas, en a mesura en que o suyo obchecto d'estudio ye o comportamiento individual e o de grupos chicotz en interrelación, mes que de collas meyanas u grans colectividatz d'individuos (culturas u sociedatz).

Etimolochicament, a parola psicolochía deriva d'o latín psychologia, termín ell mesmo formato a partir d'o griego antigo ψυχή (a bufada, l'esprito, l'alma) e λόγος (a sciencia, l'estudio, a rechira) per o saputo humanista croata Marko Marulić (1450-1524) e que sembla apareixer per primera vegata en o titol Psichiologia de ratione animae humanae (a zagueras d'o sieglo XV y en primeras d'o sieglo XVI), que a traza d'ell se ye tresbatita, tot y que a primera aparición atestata se troba en o churista e filosofo alemán Johann Thomas Freig (latinizato Freigius, 1543-1583). Con tot y con ixo, a parola ye verdaderament popularizato per a Reforma protestant en Alemanya, a traviés d'os escritos de Felipe Melanctón, qui reprén o termin en os suyos estudios biblicos e os suyos comentarios d'a filosofía aristotelica. O termin se retroba asinas mesmo en discursos esotericos, como Psichologie ou traicté de l'apparition des esprits de Noël Taillepied (1588).

A letra griega Ψ (psi) ye a sobén emplegato como una abreviadura d'o termin psicolochía.

L'obchecto d'estudio d'a psicolochía ye un debat no zarrato dende fa sieglos. En efecto, seguntes os autors, a psicolochía se ye trobata centrata en obchectos muito diferents, sinse que siga posible huei decidir quál ye a teoría unitaria que estarba amplament acceptata. Asinas, d'os amanamientos enta ista qüestión estrimerament complexa se'n fan partache tradicionalment entre qui consideran que l'obchecto d'a psicolochía ye o comportamiento e a suya chenesi, os enantos d'o pensamiento, as emocions e o caracter u mesmo a personalidat e as relacions humanas, etc...

Antimés, os comportamientos humans son influyitos per factors numerosos e igualment diversos: os estimulos d'o instant present, l'herencio chenetico, o sistema fisiolochico, o sistema cognitivo (os conoiximientos, pensamientos, recuerdos, etc...), l'ambient social, l'ambient cultural, as experiencias pasatas, as caracteristicas personals como lo nibel d'intelichencia, a personalidat u a presencia d'una malotía mental.

As diferents brancas de la psicolochía se distinguen siga per o metodo emplegato (clinica u experimental), siga per l'actividat humana considerata (treballo, memoria, percepción, aprendizache, atención, comportamiento en grupo, etc...), siga per un gran demba d'investigación (psicolochía cognitiva, psicopatolochía, psicolochía social, psicolochía d'o nino u d'o desembolique, psicofisiolochía, psicolochía animal).

O desembolique d'a psicolochía ye estato influyito per bellas corrients de pensamiento u escuelas. En l'orden cronolochico de lur aparición, os principals amanamientos d'a psicolochía son l'amanamiento fisiolochico surtito d'a medicina e biolochía (Gustav Fechner, qui preba de replecar os vinclos entre sensación y estimulo; Wilhelm Wundt, qui funda o primer laboratorio de psicolochía experimental d'o mundo, en Alemanya en o sieglo XIX); l'amanamiento psicodinamico (surtito d'o psicoanalís con Sigmund Freud en as anyadas 1890), o conductismo u behaviorismo (de John Watson, Ivan Pavlov e Burrhus Frederic Skinner dende 1912); l'humanismo (con Carl Rogers e Abraham Maslow en as anyadas 1950) e la psicolochía cognitiva (con Donald Broadbent, Ulric Neisser, en as anyadas 1950).

A taula aquí chuso ilustra la diversidat d'a psicolochía, con diferents amanamientos teoricos (primera columna), obchectos d'investigacón variatos (segunda columna), metodos de rechira dependients de qüestions planteyatas e de teorías subchacents (tercera columna). As aplicacions d'a psicolochía son igualment numerosas (quatrena columna). A zaguera columna d'a taula presenta disciplinas aon a psicolochía se ye adhibita a unatra disciplina academica ta formar una disciplina independient. Istas listas no se corresponden pas a una nomenclatura publicata, sino que se corresponden con temas trobatos en diversos manuals de referencia.

L'amanamiento psicodinamico d'a psicolochía ye inspirato per o psicoanalís, disciplina que se ye desembolicata per Sigmund Freud en Viena en as anyadas de 1900. O suyo amanamiento se basa en o metodo de tractamiento d'os trestuques psiquicos que ell clamó psicoanalís. Iste metodo d'estudio d'o funcionamiento psiquico lo menó a desembolicar teorías sobre o desembolique normal d'o nino e o desembolique d'a personalidat que han influyito fuertement a psicolochía, en particular en a demba d'a psicopatolochía. A-saber-los psicoanalistas han influyito per lurs descubrimientos as teorías d'a psicolochía d'o nino. As observacions clinicas de Melanie Klein e Donald Winnicott han menato enta una millor comprensión de l'afecto. As observacions d'Erik Erikson han menato enta una millor comprensión d'a influencia social e cultural sobre o desembolique d'a personalidat e la rechira d'a identidat personal, asinas como enta la mesa en evidencia d'os estadios d'o desembolique psicosocial. Os metodos psicoanaliticos u psicodinamicos se basan en a observación clinica.

L'amanamiento conductista u behaviorista fue desembolicata per John Broadus Watson en 1912 en os Estatos Unitos, alazetando-se en as rechiras animals d'o fisiologo Ivan Pavlov, considerato como lo descubridor d'o condicionamiento clasico. En as anyadas de 1930, Burrhus Frederic Skinner desembolicó a teoría d'o condicionamiento instrumental u operant que o suyo postulato ye que un refuerzo augmenta la freqüencia d'aparición d'una conducta. Albert Bandura enampló a teoría behaviorista parando cuenta d'a dimensión social de l'aprendizache (os modelos e imitacions) e la libertat d'o subchecto (tría d'os suyos modelos), en a suya teoría de l'aprendizache social de que surte a teoría social cognitiva en 1989.

L'amanamiento conductista mete os alazetz d'una psicolochía que en quier desembolicar de modelos scientificos e ha os suyos orichens en a rechira animal. L'obchecto d'estudio d'o conductismo ye l'aprendizache en condicions controlatas e os suyos metodos se basan en experiencias menatas en un laboratorio de rechira.

A corrient humanista en psicolochía escomencipió a surtir en os Estatos Unitos en as anyadas de 1950. Os suyos orichens vienen d'a filosofía. A corrient fue fundata en as anyadas de 1960 per Carl Rogers en reacción a las corrients psicoanaliticas e conductistas. A corrient humanista considera a la presona como fundamentalment bueno, libre e capable d'orientar a suyas trigas ta realizar-se plenament si ye autentica e congruent con ella mesma. Abraham H. Maslow ye unatro líder humanista e ye conoixito per haber elaborata en as anyadas de 1970 a teoría d'a hierarquía de necesidatz, que describe as condicions necesarias e previas ta l'autorrealización.

Como amanamiento psicodinamico, o suyo principal obchecto ye a terapia que o suyo obchectivo ye menar a los individuos a realizar lur pleno potencial. Os metodos d'a psicolochía humanista son clinicos e no directivos.

A corrient cognitivista se ye desembolicata a partir d'as anyadas de 1950 en os Estatos Unitos e Reino Unito. A corrient cognitivista privilechia la observación scientifica d'a conducta. Ye distinto d'o conductismo en que preba d'establir-ne de modelos sobre os enantos mentals como lo ficacio, a percepción, o razonamiento, a resolución de problemas u mesmo a memoria.

O prochecto cognitivista ye estato de prebar de caracterizar a organización d'os enantos internos embrecatos en o comportamiento. Istas evolucions teoricas van ensemble con os desemboliques  experimentals que forman os alazetz metodolochicos d'a experimentación en psicolochía cognitiva. Entre ellas, a renovación de l'amanamiento dito de la cronometría mental proposata fa un sieglo como muito luego per o fisiologo neerlandés Franciscus Cornelis Donders, seguntes que a mesura d'o tiempo de reacción furne un index d'o tiempo de tractamiento d'un estimulo dato. A metafora que prevaleix en psicolochía cognitiva ye a d'o cerebro-ordinador, en una epoca aon os progresos en informatica son plenos de promesas per a intelichencia artificial. Seguntes iste paradigma cognitivista, a información estarba l'obchecto d'un tractamiento seqüencial u paralelo circulando entre os diferents enantos que constituyen o esprito humán seguntes a estructura esquematica: dentradas (percepción) → tractamiento cognitivo → surtidas (comportamientos). Atros amanamientos conceptuals se son desembolicatos, per eixemplo, basatos en os modelos de rete neuronals aon a información se distribuye en o sino d'un rete constituito per un gran numero d'unitatz (cf. connexionismo).

As rechiras e metodos de psicolochía cognitiva, en primeras limitatos a experimentos de laboratorios, se son emplegatos de corriu per atras disciplinas: a psicolochía d'o desembolique, d'o funcionamiento social e d'o tractamiento d'os trastuques mentals. En a demba d'o desembolique d'a cognición, Jean Piaget proposó una teoría constructivista d'o desembolique d'a intelichencia e Lev Semionovitch Vygotski proposó una teoría sociocultural d'o desembolique cognitivo.

Os temas de rechira en psicolochía son innumerables per o feito d'o gran numero d'obchectos d'estudio d'a psicolochía e d'as suyas aplicacions muito variatas. Os metodos de rechira son consiguientment numerosos. Qualques metodos s'alazetan en observacions, en condicions alto u baixo controlatas. Atros metodos s'alazetan en metodoa experimentals con protocolos estrictos e dando puesto a analises estatisticos elaboratos. Totz istos metodos n'han d'avantallas e de limites: beluns son utils ta observar a complexidat d'un subchecto, atros ta invalidar-ne d'hipotesis e metodos teoricos. Os metodos se trigan en función d'obchectivos d'o rechirador.

Os metodos de rechira mes a ormino feitos servir per os psicologos son os metodos experimentals. Os metodos experimentals consisten en situar una qüestión adintro d'una teoría que furne un modelo explicativo d'o fenomén (per eixemplo, un comportamiento dato). Se formulan hipotesis experimentals, que son prediccions de comportamientos alazetatos en a teoría. Un experimento se realiza e os datos s'analisan. A-saber-las rechiras tienen puesto adintro d'os laboratorios, a ormino situatos en as universidatz, pero atros metodos d'investigación son igualment freqüents.

L'avantalla d'o metodo experimental en un laboratorio de psicolochía ye explorar os vinclos de causa y efecto. Aislando as variables independients e mesurando una u dos variables dependients, una relación estatistica se bi estable (u invalida). Si un efecto y (variable dependient) sigue a una condición x (variable independient), allora ye probable que la causa x haiga provocato l'efecto y. Iste razonamiento no ye pas infalible et puet menar enta conclusions erronias si atras variables se desconoixen u ignoran. Una avantalla d'o metodo experimental manimenos ye a suya replicabilidat. Si a experiencia ye bien controlata, atros rechiradors qui realizan o mesmo experimento troban os mesmos resultatos e pueden fer progresar a teoría practicando un cambio controlato de variables durando una replicación.

O experimento sobre o terrén ye un experimento aon as suyas variables son controlatas per un experimentador, pero que prene puesto en un meyo natural ta replecar os efectos. L'avantalla d'os experimentos sobre o terrén ye replegar-ne manimenos de comportamientos mes amanatos a las reaccions naturals d'os participants. A suya validez externa ye doncas mes fuerte que un experimento de laboratorio. Sindembargo, a suya validez interna s'arriesga a estar mes feble: o experimento ye pior controlato que o experimento en laboratorio e os comportamientos alufratos no pueden repetir-se numerosas vegatas per cada participant, como ye o caso en laboratorio.

Qualques qüestions no pueden pas tractar-sen asignando los participants a collas de traza aleatoria por razons naturals u eticas. Por exemplo, estudiar a diferencia entre hombre e mullers u entre ninos de pais esvurciatos u no. Quan as variables independients no pueden pas prener-sen a l'azar e as collas experimentals son definitos por as condicions naturals, o plan d'experimentación se diz quasiexperimental.

O estudio correlativo mira de mesurar as relacions entre variables. Permite de meter en evidencia que una variable ye ligata ta unatra a un ran estatistico e de mesurar l'amplaria d'a relación. Fa chuego ta estudiar qualques variables qui no son pas manipulables experimentalment, como o numero de fumarros fumatos e as conseqüencias sobre qualques marcadors de salut. Tamién fa chuego ta replegar un gran numero de variables, por exemplo, replegando-ne de qüestionarios sobre grans contrimuestras. Fa chuego tamién quan as variables no son pas ligatas a priori e que lurs interpretacions entre causa y efecto no siga pas ambiga (por exemplo, en o estudio sobre a relación entre l'aviellamiento e o libel de buenpasar psicolochico, si ye posible que l'aviellamiento pueda afectar o buenpasar, ye imposible que o buenpasar pueda provocar l'aviellamiento).

Si l'estudio correlativo no permite pas de determinar a existencia de vinclos de causalidat, ye manimenos, como os atros metodos no experimentals, una buena fuent d'hipotesis de rechira. Ye en a base de tecnicas estatisticas mas sofisticatas que permiten de explorar millor os vinclos entre as variables extrayendo-ne notablement de factors de traza exploratoria (analís factorial) u fendo-ne servir de metodos de regresión. Os modelos estatisticos alazetatos en as correlacions pueden tamién menar, en combinando-ne d'analises factorials exploratorios, enta la metodo de rechira de relacions causals (analises causals u analises d'o camín) en os modelos d'equacions estructurals.

L'alufrada naturalista ye l'alufrada d'individuos en lur ambient familiar sinse garra intrusión, garra intervención ni garra cambeo d'as variables en o meyo natural. O metodo ye estato meso en valor por l'etologo Konrad Lorenz, qui estudió d'ista traza os comportamientos socials d'os animals. En os humans, l'ambient natural puet estar a escuela, o puesto de treballo u o domicilio, por exemplo.

O metodo en presenta de numerosas dificultatz tecnicas. Os alufradors deben estar o mas discretos posibles ta no interferir con os comportamientos naturals. Sindembargo, as presonas qui se saben alufratas n'han de comportamientos licherament diferents (por exemplo, mais qui se saben alufratas en lurs interaccions con lurs ninos chicotz s'amuestran mas pacients). A presencia d'un experimentador intrusivo puet provocar-ne de numerososos esbirriais experimentals, como conseqüencia d'a deseyabilidat social, de l'efecto Hawthorne entre atros esbirriais experimentals.

Os datos replegatos son numerosos e complexos. Muitos metodos d'escandallo permiten de mugar a replega d'información ta simplificar a buixada d'o tractamiento de datos. O metodo d'escandallo de succesos mira de triar nomás que as accions u succesos que intresan a os experimentadors. O metodo d'escandallo temporal en tractar nomás que datos d'intes predeterminatos (por exemplo, si a duración de l'alufrada leva numerosos días u no tractar soque os diez primers menutos de cada hora). O metodo d'os puntos consiste en n'alufrar soque a un solo participant alavegada (por exemplo, en un patio de recreo), e dimpuesas a os atros participants a redolín seguntes un plan determinato d'enanto.

Unatro problema ye o d'as interpretacions d'os comportamientos e de lur codificación. Por exemplo, as intencions u emocions d'os participants como a medrana u l'agresividat son d'interpretación dificil. Ta estalviar as interpretacions subchectivas, as alufradas de terrén describen nomás que os comportamientos u discansa en tecnicas a on numerosos codificadors independients analisan os comportamientos e lurs interpretacions son obchectos de discusions en caso de desalcuerdo.

As alufradas naturalistas u de terrén permiten una buena descripción de comportamientos naturals e complexos; ye util ta situacions a on os experimentos de laboratorio no son pas posibles. Lur riqueza permite d'emitir-ne de nuevas hipotesis de rechira.

L'alufrada en laboratorio ye l'alufrada de presonas en un meyo artificial, pero sinse intervención de l'experimentador qui influya en os comportamientos. Ye una buena fuent d'hipotesis de rechira.




#Article 109: Atenas (395 words)


 
Atenas (en griego Αθήνα, Azína) ye a capital de Grecia. Se clama asinas en honor a la diosa Atena, a suya protectora. Estió cuna d'una d'as primeras democracias formals que se'n tienga constancia y ye o puesto an se troba o Partenón. L'antigua ciudat portuaria d'o Pireu ha estato sorbida por a nueva Atenas. En l'actualidat, a ciudat tien una población d'alto u baixo 4,5 millons de habitants, más d'un tercio d'a población total de Grecia.

Ye comunicada por un aeropuerto ubierto y de nueva construcción, l'Aeropuerto Eleftherios Venizelos, situato a unos 40 menutos en auto d'o centro d'a ciudat.

A historia d'os atenienses empecipia con un mito.

Antis, a chent d'Atenas, a l'igual que la de tot o mundo y de tot tiempo, contaba sobre os suyos mesmos orichens falordias; pero no se trataba de falordias inventadas por ells: yeran o reflexo de verdatz parcials, malfarchatas y antiguas, de feito irremontables, transmitidas de viva voz de cheneración en cheneración, quasi con toda seguranza por meyo de cantos y baladas .

Y en ixas falordias l'orichen de tot yera una diosa, que dimpués pasaba a formar un tot con a ciudat metiu que heba quasi o mesmo nombre: Atena. Ye un nombre mui antigo, no griego, como cenya la zaguera silaba -na, un sufixo etrusco.

Atenas fue fundada por o lechendario Zecrope, que yera una mezcla d'hombre y sirpient. Gosa ser considerau o primer rei autentico d'Atenas, baixo o suyo reinau Atena se convirtió en patrona d'a ciudat.

Atenas s'escribe en aragonés medieval como Athenas, os habitants d'Athenas son mencionatos como Athenienos. Como curiosidat en una pachina d'a Cronica de Morea escriben Cetinas, talment por pareixito fonetico con Cetina en Aragón.

Atenas ye parti d'un país a on l'esporte en l'anguidat yera parti d'a relichión, y en Atenas yeran muito conoixitos os Chuegos Panatenaicos, celebratos en honor a la diosa Palas Atena en que yeran incluyitas prebas esportivas y d'arte. Os primers Chuegos Panatinaicos fuoron organizatos en l'anyo 566 aC y reglatos por Pisistrato. A on fue construito l'actual Estadio Panathinaiko yera a on es feban as prebas atleticas y de luita d´istos Chuegos.

Atenas estió l'anfitriona d'os Chuegos Olimpicos de 1896, os Chuegos Entreficatos de 1906  Tamién d'o Campionato d'o Mundo d'Atletismo en a suya edición de 1997 y o Campionato d'Europa d'Atletismo en a IX edición de 1969 y a XIII de 1982.




#Article 110: Cherusalem (277 words)


Cherusalem (en hebreu ירושלים, Yerushalayim; en arabe القدس, al-Quds) ye una ciudat d'Israel en o situata en o Proximo Orient Asiatico). Ye a principal ciudat israelí y a capital declarata d'o estau d'Israel y, d'igual modo, ciudat an l'Autoridat Palestina pretende d'establir a suya capital (Cherusalem Este). En l'anyo 2011 teneba una población aproximata de 801.000 habitants.

Ye una d'as más antiguas ciudatz d'o mundo, habitada por os cananitas chebuseus antis d'a plegada d'as tribus hebreas a Canaán a comencipios d'o sieglo XIII adC. Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

Shalom significa paz en hebreu, por lo que Cherusalem, ye un termin ta exprisar ciudat d'a paz.

Israel proclamó a Cherusalem capital d'o suyo estato en 1950, y hi establió a seu d'a residencia presidencial, o Parlamento israelí (Knesset), a Cort Suprema y atras institucions administrativas. Como a ciudat heba estato dividita entre Israel y Chordania dezaga o armisticio d'a guerra arabe-israelí de 1948, ista declaración de capitalidat solo afectaba a la parte occidental d'a ciudat, que yera l'administrata por Israel.

Cherusalem ye considerata ciudat sagrada por as tres grans relichions monoteístas: o cristianismo, o chudaísmo y o Islam. Ta o cristianismo ye a on que pedricó Chesús y a on que estió crucificato; ta o chudaísmo ye a on que o Rei David establió a capital d'o Reino d'Israel, o puesto d'asentamiento de l'Arca de l'Alianza y a on que o suyo fillo Salomón d'Israel construyó o Templo, ta on han de dirichir as pregarias; o Islam replega d'istas relichions o caracter sagrau d'a ciudat, a on que miraban os primers musulmans en rezar, antes de pasar a fer-lo cara A Meca.




#Article 111: Calatayú (993 words)


Calatayú  (Calatayud en castellán) ye una ciudat y municipio aragonés situata en a provincia de Zaragoza, comarca de Comunidat de Calatayú (en ye a suya capital) y partito chudicial d'o suyo nombre (tamién en ye a suya capital). 

A suya población ye de 20.658 habitants (2014), en una superficie de 154,20 km².

Ye situato a o canto d'o río Xalón, en un aria estratechica on o río Xiloca s'achunta con o Xalón, y s'achuntan doncas dos vias naturals de comunicación, a 534 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar y a una distancia de 86 km de Zaragoza, a capital d'a suya provincia.

Uesca ye una d'as capitals de provincia con menor población d'o Estato Espanyol, con 52.418 habitants en l'anyo 2014. 

As enrunas d'a ciudat romana de Bilbilis son en o termin de Calatayú, ocupando as costeras d'os cerros Bambola, San Paterno y Santa Barbara, entre a marguin ezquierda d'o río Xalón y a rambla de Ribota, cerca de Uermeda.  

En l'anyo 716 los musulmans andalusís encomenzoron a fortificar un recinto que dió nombre a la ciudat de Calatayú, y costruyoron cinco castiellos unitos con murallas. En l'anyo 937 Abderramán I asitió y prenió Calatayú. En l'anyo 1031 Calatayú yera una d'as principals ciudatz d'a Taifa de Zaragoza y capital d'o suyo propio districto. Entre 1046 y 1055 bi habió una Taifa de Calatayú independient. 

O 24 de chunyo de 1120 Alifonso I lo Batallero conquirió a ciudat y li dió Carta Puebla en a mesma anyata, y dimpués Fuero en 1131 mientres asitiaba Bayona. Alifonso I ordenó en o Fuero de Calatayú que as ilesias d'ixa villa y tierra fuesen patrimonials, cosa que confirmará o papa Lucio III en 1182 con una bula en a que declaraba totas as ilesias que baixo ixe privilechio s'heban de conferir a presonas naturals d'a mesma tierra. Con a reconquiesta vinioron repobladors cristians y se creyoron nuevas 10 parroquias dica plegar ta 14, en as que s'agruporon seguntes os suyos orichens. A parroquia de Sant Per la dividioron en Sant Per de los Francos y Sant Per de los Serranos, a primera pa os de Baigorri y a segunda pa os montanyeses de l'Alto Aragón. Por haber-se preso a ciudat o día de Sant Chuan Baptista, li se dedico una ilesia a lo piet d'o castiello, a Ilesia de Sant Chuan lo Viello u Sant Chuan de Vallupiel. Atra ilesia que se fació a lo piet d'o castiello estió Sant Miguel. Poco dimpués d'a conquiesta a mezquita mayor fue trasformata en a Ilesia de Santa María la Mayor, adscrita a lo bispato de Zaragoza, seguindo a tradición de desfer as mezquitas y convertir-las en ilesias u seus. En o vico mozarabe costruyoron as ilesias de Sant Chaime y lo Salvador. A lo norte d'a Ilesia de Santa María construyoron a ilesia de Sant Andreu, y a lo sur a de Sant Torcuat.

Calatayú fue ocupata por Alifonso VII de Castiella dimpués d'a muerte d'o Batallero. Alifonso VII disposó que as ilesias de Calatayú perteneixesen a la diocesi de Sigüenza. Calatayú tornó a lo reino d'Aragón chunto con Zaragoza, y en 1139 Calatayú pasó a depender d'a diocesi de Tarazona. 

O Monesterio d'Oña recibió de Remón Berenguer IV o vico poblato con mozarabes, encara que no se sape si yeran mozarabes nativos u mozarabes traitos d'Andalucía por o Batallero. A Orden d'o Temple tenió una comanda en Calatayú, igual que a Orden d'o Espital, que ya en 1167 i tenió un comandador conoixito como Galindo, pero estió a Orden d'o Santo Sepulcre a més poderosa, por un alcuerde de Remón Berenguer IV con o patriarca y o capítol de Cherusalem en 1141. Seguntes este alcuerde concedioron a los d'o Sepulcre extensos biens pa fundar una ilesia en a ciudat, con o qual o mesón de Calatayú esdevenió o mesón matriz d'as atros mesons d'o Sepulcre en Espanya, y o prior muitas vegatas se titulaba gran prior d'a orden.

En 1249 o bispe de Tarazona consagró dos colechiatas con l'asistencia de Chaime I: Santa María y Santo Sepulcre.

En 1252 i heba 14 parroquias, contando en total 1062 habitadors, estando la més poblata a Parroquia de Sant Per de los Francos, y la que menos la d'o Santo Sepulcre. A lo largo d'o sieglo XIII atras ordens s'establioron en Calatayú creyando conventos intramuros: Franciscans, Dominicos, Mercedarios, Carmelitans y Monchas Menoretas de Santa Clara. En 1276 se concede a Calatayú o dreito a celebrar ferias.

En 1362 Calatayú se rindió a las tropas castellanas dimpués d'un sitio prolongau. Los castellans ocuporon la ciudat con 1000 caballers y 2000 ballesters entre 1362 y 1366. 

O 27 d'abril de 1838, mientres a Primera Guerra Carlista (Guerras Carlistas) tropas carlistas mandatas por o cheneral Juan Cabañero y Esponera dentroron en Calatayú.

O suyo nombre ye d'orichen arabe, con a radiz Qalat, castiello, y un antroponimo, significando o castiello d'Ayub (Qal’at 'Ayyūb). En textos medievals cristianos se diz calataiub, pero bi'n ha muitas variants, producto de que a -b final no se troba guaire a sobén en aragonés. Asinas, alternarán variants rematatas en -f, -t, y -d, u con -e u -o paragochica. A variant rematata en -d, ya se troba en o sieglo XIII, y será a que s'imposará en l'oficial con o tiempo en castellán, encara que no totz os castellanofablants la pronuncien.

Dende o sieglo XVI s'irá emplegando o chentilicio bilbilitano propuesto por l'humanista y poeta neolatín Antón Serón. Este chentilicio s'irá fendo més y més oficial a costa d'atros como calatayucense (tamién culto), y calatayubí (chentilicio d'orichen arabe).

Destaca o recinto fortificato de Calatayú d'a epoca musulmana:

As prencipals celebracions en a ciudat son as fiestas en honor a Sant Roque (agosto) y as ferias en honor a la Virchen d'a Penya (setiembre). As dos compachinan actos relichiosos en as suyas respectivas armitas con actos d'ocio de distinta mena.

Son d'intrés toristico os actos relichiosos d'a Semana Santa bilbilitana. Calatayú fa parte d'o rete toristico de ciudatz AVE.




#Article 112: Ayerbe (216 words)


Ayerbe ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'a Plana de Uesca. Fa parte d'o partito chudicial de Uesca.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 63,89 km², con una densidat de población de  hab/km².

Ayerbe se troba situato a 582 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 29 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'o suyo partito chudicial, d'a suya comarca y d'a suya provincia.

O termin municipal d'Ayerbe muga a o norte con As Penyas de Riglos y Lobarre; a l'este con Lobarre y Os Corrals; a o sud con Lopinyén-Ortiella; y a l'ueste con Biscarrués y Morillo de Galligo.

A localidat d'Ayerbe fue conquiesta por o reino d'Aragón en 1083, dende l'amanata base abanzata que yera o castiello de Lobarre.

Chaime I d'Aragón creyó a baronía d'Ayerbe que en l'anyo 1720 esdevinió o marquesato d'Ayerbe.

En bell texto medieval s'escribe Ayerb u Aierb, como en un texto de 1140 de l'Archivo de lo Pilar:

L'aragonés d'Ayerbe forma parte de l'aragonés meridional pero tien bellas caracteristicas en común con l'aragonés occidental y se fa servir a denominación común d'ayerbense pa dicir l'aragonés d'os lugars d'a suya redolada. Ayerbe ye una d'as localidatz d'a Plana de Uesca an l'aragonés tien mas vitalidat.




#Article 113: Berlín (885 words)


Berlín (prenunciato en alemán ) ye una ciudat que ye a la vegata a capital d'Alemanya y d'un estato federato (rechión d'Alemanya). A ciudat s'entivoca cheograficament con o estato, que ye rodiato de raso por o de Brandemburgo (veyer mapa), d'o qualo se desalpartó en 1920.

Trescruzata por o río Spree y situata a una a distancia de bells 70 km d'a muga entre Alemanya y Polonia, Berlín ye a ciudat más poblata y ampla d'o país, asinas como una d'as mas destacatas en politica d'a Unión Europea (UE). A suya población ye de 3.437.916 habitants en una superficie de 891,68 km², con una densidat de población de 3.856 hab/km² (2014).

Berlín, una ciudat d'a quala ya se decumenta a suya existencia en o sieglo XII, estió a capital d'o Reino de Prusia, y dimpués d'o Imperio alemán dende a unificación alemana en 1871 dica a fin d'a Segunda Guerra Mundial con a redota d'o Tercer Reich, amás de mientres a Republica de Weimar. Dende 1945 dica 1946, a ciudat estió dividita en quatre zonas d'ocupación melitar d'os Aliatos. En 1949, a nueva Alemanya Occidental establió a suya capital en Bonn, y a Republica Democratica Alemanya creyata por a Unión Sovietica establió a suya capital en Berlín, encara que nomás en l'antiga Zona d'ocupación melitar sovietica. En 1990 a capital de l'Alemanya reunificata se transfirió a Berlín dende a ciudat de Bonn.

A ciudat de Berlín ye una d'as mas importants metropolis d'Europa, destacando por o suyo papel en a Cultura, a Historia, a Sciencia, os medios de comunicación y tamién por o suyo papel en a politica. Tamién ye un activo centro industrial, encara que as suyas industrias son mas que mas en sectors tecnolochicament abanzatos, como telecomunicacions, optoelectronica,Tecnolochías d'a Información y a Comunicación, industria automobilistica, incheniería biomedica u biotecnolochía. En a suya faceta cultural, destaca por os suyos museus, universidatz u orquestas.

Encara que a ciudat de Berlín se fundó alto u baixo en 1200, hue en día no bi ha repuis d'ixas primeras anyadas d'a ciudat, que en ixe inte yera nomás que una chicota localidat establita en as mugas orientals d'o Sacro Imperio Román Chermanico con os pueblos eslavos encara no chermanizatos. Nomás quan en o sieglo XV Frederico I esdevenió elector d'o Electorato de Brandenburgo s'alazetó o desembolique de Berlín, que estió a ciudat que esdevenió a suya capital, mesmo que continó estando a capital d'as succesivas entidatz politicas que naixioron como herencio de Brandenburgo, dica esdevenir en zaguerías d'o sieglo XX a capital de l'Alemanya reunificata, en o rechimen politico dito Imperio alemán. 

En os anyos 1920 a ciudat de Berlín yera una d'as ciudatz con una mayor presencia en a cultura europea, pero ixo cambeó de raso con l'abanze d'o nazismo y d'o Tercer Reich, en un proceso que remató en zaguerías d'a Segunda Guerra Mundial con l'apocalipsi d'o nazismo en a batalla de Berlín entre l'Exercito Royo y a Wehrmacht, rematando con os repuis que encara no heban destruito os bombardeyos aerios d'os Aliatos occidentals mientres a guerra. Quan remató a guerra, a ciudat quedó dividita, en un reflexo d'a mesma división d'Alemanya en Alemanya Occidental y Alemanya Oriental, dica a reunificación d'Alemanya mientres os anyos 1990, quan a ciudat tornó a estar a capital d'una Alemanya una atra vegata unificata. Mientres os anyos 1960 se bi devantó o dito muro de Berlín, que deseparaba, encerclando-la, a parte d'a ciudat que feba parte de l'Alemanya Occidental. Ta la recuperación d'a suya capitalidat, en chunio de 1991 se votó una en lechislación especifica en o Bundestag, y en 1999 prencipió o proceso de teslato d'as oficinas gubernamentals dende Bonn enta Berlín.

A ciudat de Berlín se troba situata en una plana, a dita plana chermano-polaca, a 33 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, en a confluencia d'o río Havel (afluent d'o río Elba) con o suyo afluent o río Spree. A cantos d'istos ríos se troban muitos lacos, estando mesmo ista a etimolochía d'o nombre d'a ciudat, que deriva d'a radiz brl con o significato de puesto humido (en cuentas d'a etimolochía popular, que relaciona o toponimo con a palabra Bär, que significa onso.

Actualment Berlín s'estendilla en un territorio que dista d'este enta ueste una distancia d'alto u baixo 45 km, con una distancia norte-sud de bells 38 km, rodiato de raso por o estato de Brandemburgo, con o qualo heba formato historicament una unidat.

Administrativament, Berlín no ye nomás que una ciudat, sino que amás ye uno d'os estatos federatos (länder) alemans, estando asinas una ciudat-estato, mesmo que Hamburgo y Bremen. Sindembargo, istas dos ciudatz ya teneban una tradición de sieglos de semi-independencia mientres o Sacro Imperio Román Chermanico y por contra Berlín plegó a ixe estatus pos as mesmas circunstancias d'o suyo desembolique urbán mientres o sieglo XX y lo consolidó en zaguerias d'os anyos 1940, en a posguerra, por a situación politica alemana. Por ixo a figura d'o suyo alcalde no se denomina asinas, sino que ye formalment o chefe d'un estato alemán esleito por o Parlamento estatal.

Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

A ciudat de Berlín se troba hue y dende l'1 de chinero de 2001 dividita en 12 districtos municipals (dica ixe inte se trobaba dividita en 23): Berlín-Mitte, Friedrichshain-Kreuzberg, Pankow, Charlottenburg-Wilmersdorf, Spandau, Steglitz-Zehlendorf, Tempelhof-Schöneberg, Neukölln, Treptow-Köpenick, Marzahn-Hellersdorf, Lichtenberg y Reinickendorf.




#Article 114: Nueva York (473 words)


Nueva York (clamada oficialment City of New York y mas a ormino clamada New York City ta distinguir-la de l'estato de Nueva York) ye a ciudat más poblada d'os Estatos Unitos, y a segunda más poblada de Nordamerica dimpués de Mexico DF. Tien una población de 8.336.817 habitants (2019), una superficie de 1.214,4 km² y una densidat de población de 6.764,18 hab./km².

Ye clamada carinyosament a «Gran Manzana» y reconoixida como una d'as mayors metropolis d'o planeta. A suya fama li da o títol de «capital d'o mundo» y, corroborando ixa credencial, as Nacions Unitas i tienen a suya seu.

Nueva York se troba entre os puestos con mayor densidat d'habitants en os Estatos Unitos. A población d'a suya aria metropolitana tien arredol de 21 millons d'habitants, y considerando a suya aria, a densidat ye quasi igual a 10.000 hab/km².

A ciudat de Nueva York se clava en a costa noreste d'o país, en o corazón d'una ampla aria metropolitana conoixida como tristate («triestatal») por estar en a compleganza entre os estaus de Nueva York, Nueva Jersey y Connecticut.

Anque o suyo nombre orichinal estió Nueva Amsterdam, por estar una colonia neerlandesa, en 1667 (dimpués d'a Segunda Guerra Anglo-Holandesa) cambió a New York en honor a Chacobo, duque de York, qui ganó a guerra contra os Países Baixos.

A ciudat de Nueva York ye dividita en cinco districtos: Bronx (The Bronx, orichinariament en holandés Bronck's), New York (Manhattan), Queens (Queens), Kings (Brooklyn, en holandés Breukelyn) y Richmond (Staten Island).

Antis de l'arribata d'os europeus, a zona de Nueva York yera poblata por tribus nativas amerindias como os lenapes, que ye a mes conoixita. O primer europeo en arribar a la Badía de Nueva York estió Giovanni da Verrazano, un explorador italián a o servicio d'o rei de Francia.

Nueva York estió o prencipal obchectivo d'os atemtatos de l'11 de setiembre de 2001, en os quals murioron quasi 3.000 personas en a destrucción d'o World Trade Center.  Actualment en o lugar a on estioron as Torres Cheminucas son construyendo un nou complexo con o Memorial del World Trade Center, o One World Trade Center y atros edificios d'oficinas.

A población de Nueva York ye de 8.443.713 en 2019, 258.814 personas més que en o censo de 2010; que estioron 8.184.89.

A población d'a ciudat de Nueva York ye una d'as més diversas d'America a lo largo d'a suya historia. 

Os esportes mes populars son o béisbol, o baloncesto y o fútbol americán, anque l'esporte mes practicato ye o footing, especialment en Central Park.

Entre os escaicimientos esportivos organizatos en Nueva York destaca a Maratón de Nueva York, por a suya larga tradición y fama que tién entre os atletas de tot o mundo.

Nueva York tien dotze ciudatz chirmanas: Pekín, Budapest, Cairo, Cherusalem, Johannesburgo, Londres, Madrit, Roma, Santo Domingo, Tokio, São Paulo y Bogotá.




#Article 115: Tokio (423 words)


Tokio (en chaponés 東京, Tōkyō) ye a capital de facto de Chapón, situata en o centro-este d'a isla Honshu.

Tokio ye actualment a ciudat mas poblata d'o mundo, con bells 38 millons d'habitants.

O Instituto de Población, en o suyo informe anyal, preveye que l'anyo 2020 Mumbai (India) pasará a estar a ciudat mas poblata d'o mundo.

Anque o nombre Tokyo sería una romanización más correcta d'o nombre orichinal, o nombre d'a ciudat ye Tokio en aragonés, castellán, alemán, neerlandés y esperanto, entre atros. En anglés y atros idiomas s'escribe Tokyo, anque d'antis más tamién s'escribiba Tokio. En catalán s'escribe Tòquio. Atros nombres antigos d'a ciudat son Tokei, Edo y Yedo.

Tokio tien tres distincions cheograficas en o suyo significato.

As poblacions u superficies son d'alcuerdo a lo censo realizato en l'anyo 2000.

Mientres os anyos 1950 y 1960 Tokio tenió un gran millora economica, construyendo-se hi a segunda linea de metro en 1954, a Torre de Tokio en 1958 y en os anyos 1960 coincidiendo con os Chuegos Olimpicos de 1964 bi ha un gran cambeyo en infraestructuras y equipamientos esportivos, turisticos, comunicacions y servicios, construyendo-se hi a primera linea de Shinkansen (Tōkaidō Shinkansen), o tren d'alta velocidat chaponés, y as instalacions esportivas que encara hue son utilizatas. Tamién tenió una gran explosión industrial estando o centro d'a industria de Chapón que estió referencia mundial en industrias de l'acero, l'automoción, electrodomesticos y elecronica.

Tokio ye a principal ciudat esportiva de Chapón y a on se concentran muitos d'as millors instalacions y d'os suyos equipes profesionals de diferents esportes. L'actividat profesional ye principalment en fútbol, béisbol y sumo, con presencia tamién de equipes de baloncesto y voleibol d'alto nivel. A nivel popular a mas d'istos esportes son populars l'atletismo, o tai chi y atras artes marcials.

Bells d'as instalacions esportivas de Tokio son heredatas d'os Chuegos Olimpicos de 1958 como l'Estadio Olimpico de Tokio, o Nippon Budokan, o Chimnasio Nacional Yoyogi y o Chimnasio Metropolitán de Tokio, y atras construyitas dimpués como o Tokyo Dome y Meiji-Jingu Stadium de beisbol, o Ryōgoku Kokugikan de sumo.

Tokio estió l'anfitriona d'os Chuegos Asiaticos en a suya edición de 1958, os Chuegos d'a XVIII Olimpiada d'a era moderna en l'anyo 1964, y estará a seu d'os  Chuegos d'a XXXII Olimpiada d'a era moderna en l'anyo 2020.

Cada ayata y dende l'anyo 1984 ye a seu d'o Pan Pacific Open y tamién d'o Japan Open dica o 2008, de tenis femenín do cercuito d'a WTA y d'o Japan Open masculín d'o cercuito ATP de tenis dica l'actualidat.




#Article 116: Roma (213 words)


Roma ye una ciudat italiana, capital tanto d'Italia como d'a rechión d'o Lazio y d'a provincia de Roma, que se troba situata chunto a o río Tíber, en a parti central d'o país, amán d'a mar Tirrena.

A Ciudat d'o Vaticano, situata en a suya mayor parti en o interior de Roma, ye a seu d'o papato d'a Ilesia catolica, reconoixito como estato independient por o gubierno italiano en l'anyo 1929 por o Pacto de Letrán. A machestuosa cupula d'a basilica de San Pietro, en a Ciudat d'o Vaticano, sobresale sobre l'horizont d'a ciudat. Roma fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat. Antiparte, ye una ciudat con un important legato cultural, herencio d'a suya historia, en estar tamién l'antiga capital d'o Imperio román y seu d'o Papato dende fa alto u baixo 2.000 anyadas.

A suya población ye de 2.863.322 d'habitants (2013) en una superficie de 1.285,306 km², con una densidat de población de 2.228 hab/km²

Diz a leyenda que os bezons Romulo y Remo, fillos de Marte, fuoron albandonatos en naixer. Enfortunadament, una lupa se encargó de aleitar-lis y os ninons creixioron cerenyos. Sindembargo, estando creixitos, Romulo amortó a Remo y establió Roma. Hue en diya, o simbolo d'a ciudat imperial contina estando a lupa y os dos ninos.




#Article 117: Londres (825 words)


Londres (en anglés London, pronunciato ) ye una ciudat  capital d'Anglaterra y d'o Reino Unito, que ye una d'as más grans ciudatz d'Europa. Situata a lo sud de Gran Bretanya y a o canto d'o río Tamisa, fue establita por os romans en o sieglo I sobre un antigo asentamiento d'a tribu celta d'os cantios con o nombre de Londinium. O suyo territorio muga a lo norte con os condatos d'Essex y Hertfordshire, a l'ueste con os condatos de Buckinghamshire y Berkshire, y a lo sud con Kent y Surrey.

O toponimo procede de Londinium, adaptación latina d'un vocable celta que significaba ciudat d'a luz. En aragones ye documentato o emplego de Londres en textos medievals que fan referencia a lo comercio de productos textils.

Tamién en obras historiograficas navarras como o Libro de las Cheneracions podemos leyer Londres y una explicación lechendaria sobre a suya etimolochía:

En una superficie de 1.572 km² y 32 districtos, a ciudat de Londres tien una población humana de 8.416.535 habitants(2013), que fan d'ista una d'as ciudatz europeas más densament pobladas, chunto con Moscú, Estambul y París, con una densidat de población de 4.700 hab/km².

En o cens de 2001, o 71% d'os siet millons de habitants se clasificaban en o grupo d'etnia blanca (en una mala aplicación d'o concepto etnia), o 10% en a india, bangladeshí u paquistaní, o 5% en l'africana, o 5% en a caribeña, o 3% en a de razas mixtas y o 1% en a china. A mayor colla relichiosa ye a cristiana (58,2%) y no relichión declarata (15,8%). O 21,8% d'os habitants de Londres son naixitos difuera d'a Unión Europea.

L'aria metropolitana de Londres tien una población de 13.945.000 habitants. Mayor que todas as poblacions d'Escocia, Galas y Irlanda d'o Norte chuntas. Ye a segunda aria metropolitana més gran d'Europa, nomás superada por l'aria de Moscú, y una d'as 20 mayors en o mundo, con una vida y fluxo economico que la situan en o segundo puesto mundial, nomás por dezaga d'a ciudat de Nueva York, en Estatos Unitos.

A ciudat fue establita por os romans en os anyos 40, esdevenindo a capital d'a Provincia romana de Britania arredol d'o 100. D'antis más yera habitata por os cantios, una tribu celta que feba parte d'os britanos y que dió nombre a la isla de Kent y a Canterbury, y mientres o dominio román esdevenió, con o suyo puerto sobre o río Tamisa, a ciudat más gran d'a provincia. A suya primera cita ye mientres o reinato de Nerón, encara que a suya conquiesta por os romans estió mientres o reinato de Claudio, l'antecesor de Nerón.

Encara que a primera ciudat romana fue destruita de raso arredol d'o 61 mientres a sublevación de Boudicca, reina d'os iceni, encara que fue esviellata luengo d'a redota d'os sublevatos.

Fue albandonata por os romans en o sieglo V, que en ixe inte albandonoron toda a isla de Gran Bretanya, y a ciudat quedó albandonata de raso en o sieglo VII, quan os anglos, saxons y chutos la invadioron, encara que muit a man d'a ciudat romana, en l'actual carrera de Aldwych, bi heba un asentamiento saxón, dito Lundenwic, que estió l'alazet d'a recuperación d'a ciudat, que prenió importancia quan tornó a ser ocupata l'antiga ciudat romana en os sieglos IX-X. Sindembargo, a ciudat no tornó a recuperar-se dica la desaparición de l'amenaza d'os vikingos, que feban incursions en as costas y remontando os ríos navegables (o río Tamisa, que trescruza Londres, ye navegable).

A suya importancia fue ratificata con a devantadera d'a seu de Westminster, que prencipió en o sieglo XIII, en estar a ciudat esleyita por Guillén O Conquiridor como a suya capital luego d'a conquiesta normanda d'Anglaterra en 1066. En ixe inte, a residencia reyal se trobaba en l'actual Torre de Londres.

En 1640 bi habió una epidemia de peste, con arredol de 30.000 victimas, y en 1666 se produció l'incendio de Londres, que destruyó quasi de raso a ciudat. Destacó en a suya reconstrucción o papel de l'arquitecto anglés Christopher Wren.

Sindembargo, a creixencia d'a ciudat de Londres (en superficie y en población) esdevenió en o sieglo XIX, con a Revolución industrial, quan a ciudat yera o prencipal centro industrial britanico y a capital financiera d'o país.

Mientres a Segunda Guerra Mundial, a ciudat fue bombardeyata por a Luftwaffe en a batalla d'Anglaterra en o dito blitz.

Encara que se diz que ye una ciudat a on as plevias escayecen a ormino, Londres no se troba en a zona d'Anglaterra con más plevias, que ye situata a l'ueste, encara que bi ha plevias más a sobén que en climas como o clima mediterranio. A presencia d'a nieu ye excepcional, y os suyos veranos son con temperaturas suaus.

Londres estió a seu d'os Chuegos Olimpicos de 1908 y os de 1944, que estioron cancelados por a II Guerra Mundial, y organizó os posteriors Chuegos de 1948, tamién estió a seu d'os Chuegos Olimpicos de 2012.




#Article 118: Moscú (237 words)


Moscú (en ruso Москва, Moskvá), ye una ciudat de 10,1 millons d'habitants (2002) y a capital de Rusia. Ye localizata a o canto d'o río Moskva, en a parte europea d'o país, en a provincia d'o Districto Federal Central, encara que en estar a capital d'o país tien una administración independient d'o suyo districto.

O nuclio historico de Moscú estió en a ribera cucha d'o río Moskva, en un pueyo, donde hue se troba o Kremlin y a Plaza Roya. A ciudat ye o centro politico, economico y cultural de Rusia. Moscú habió gran importancia en a historia, estando a capital d'o Gran ducato de Moscú y d'o Imperio ruso dica Pero I de Rusia, anyo en que fue transferita la capitalidat ta Sant Petersburgo. Dimpués d'a Revolución rusa, l'anyo 1917, Moscú tornó a estar a capital d'a Unión Sovietica.

A suya población ye de 10.450.400 habitants en una superficie de 1.081 km², con una densidat de población de 8.537 hab/km². Ye asinas a mayor ciudat d'Europa por a suya población, y a suya aria metropolitana tien arredol de 13 millons d'habitants.

Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

En Moscú fuoron celebratos l'anyo 1980 os Chuegos Olimpicos (Chuegos Olimpicos de 1980).

O nombre d'a ciudat procede d'o río que la trescruza clamato Moscova u Moskva.

Moscú ye situata a 120 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, y ye trescruzata por o Moskva.




#Article 119: Istambul (639 words)


Istambul, Estambul (d'o turco İstanbul), Costantinnoble u Costantinoble ye a ciudat mas gran de Turquía, y tamién una d'as ciudatz mas grans d'Europa, con amán de 9.000.000 de habitants en a ciudat (2000) y entre 12 y 15 millons en l'aria metropolitana. Ye tamién a capital administrativa d'a provincia d'Istambul. 

A ciudat viella ye prencipalment clavada en o estreito d'o Bosforo. Sindembargo, a ciudat muderna ye muito mas ampla y complega os dos cantos (europeu y asiatico) d'o estreito. Entre as atraccions toristicas s'encluyen a Ilesia d'a Divina Sabiduría (Aya Sofia), Sariyer, Eyüp y Taksim en o canto europeu, y Beyköz, Üsküdar, Kadiköy, Moda, Bostanci y Adalar en o canto asiatico. Como capital que estió de dos d'os imperios mas poderosos d'a Tierra, y ciudat cosmopolita que, t'o sieglo XVI, yera prebablement a más civilizada y multicultural, Istambul ahuespa molimentos extraordinarios: palacios, ilesias y o hipodromo que datan d'a epoca bizantina; as mezquitas Azul y Süleymaniye; o Palacio Topkapi, seu d'o poder imperial otomán, y atros. Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

Anque dende 1923 a capital de Turquía ye Ankara, Istambul sigue estando una ciudat que tien un papel central en a industria, o comercio y a cultura de Turquía. Ahuespa más d'una dotzena d'universidatz. Ye seu d'o Patriarcato Ecumenico, cabeza d'a Ilesia Ortodoxa Griega.

Se clamó Bizancio dica 330, quan cambeó ta unatra denominación, en griego Konstantinoúpolis y en latín Constantinopolis, emplegando-se'n derivatos en cadaguna d'as luengas d'os países europeus. En la Cronica de Sant Chuan d'a Penya s'escribe Constantinnoble u Costantinnoble. En o Libro d'os Emperadors s'escribe Contastinoble con metatesi. Encara que o nombre cambeó atra vegata en 1453 con a conquiesta turca otomana, os derivatos europeus de Constantinopolis s'emplegaban en Occident dica 1930. 
En o periodo otomán os turcos clamaban a la ciudat İstanbul, pero oficialment s'emplegaba o nombre Qustantaniyyeh (قسطنطنيه) (Ciudat de Costantín en arabe). O nombre oficial d'Istambul fue imposato lo 28 de marzo de 1930.

Establita por l'emperador román Costantín I lo Gran sobre l'antiga colonia griega de Bisancia (establita por colonos griegos de Megara en 667 aC). En a Cronica de los Conquiridores en fan mención:

Dende ixe inte Bisancia u Bizancio fue conoixito como Costantinopolis en a suya honor (y en aragonés Costantín Noble, Constantinoble, Contastinoble y atras variants). Esdevinió a capital d'o Imperio Román de Orient y dimpués estió a capital d'o Imperio Bizantín. Dezaga d'a Caita de Costantín Noble (u Conquista de Istambul) en 1453 pasó a estar parti y capital d'o Imperio Otomán, dic'a suya caita oficial o 1 de noviembre de 1922. Con a proclamadura d'a Republica endrezada por Mustafa Kemal (clamato dimpués Atatürk u pai d'os turcos), a capital turca se tresladó ta Ankara l'1 d'octubre de 1923.

O Bosforo (En turco Boğaziçi) ye un estreito que divide en dos partis a ciudat de Estambul, conectando a lo Mar de Marmara con a Mar Negra.

Bi ha dos puents sobre este estreito. O puent Bogazici (Boğaziçi Köprüsü) de 1074 metros de largo estió replenau en 1973. O segundo puent, o Fatih Sultan Mehmet (Fatih Sultan Mehmet Köprüsü, FSM) posedeix una largaria de 1014 metros, estió replenau en 1988 y se troba a quasi cinco kilometros a lo norte d'o primer puent.

Un tónel ferroviario de 13,7 kilometros ye estando construito y se estima a suya rematanza ta 2008. Alto u baixo 1.400 metros d'o tónel van a construyir-se baixo l'estreito, por meyo d'a tecnica d'acolada d'o canyo, y ye previsto que será o más fundo tónel executau por este metodo (con un maximo de 56 m baixo lo ran de l'augua). O prochecto alufra a construcción d'un metro de 13,3 km con quatre estacións, que unirá o centro de Estambul con a urbe oriental y con a urbe occidental.

En estambul bi ha una gran tradicción esportiva, os esportes mas populars




#Article 120: Sant Petersburgo (542 words)


Sant Petersburgo (en ruso: Санкт-Петерб́ург, Sankt Peterburg; nombre d'orichen holandés: Castiello de Sant Pero) ye a segunda ciudat en impotancia de Rusia, con alto u baixo cinco millons d'habitants. A suya población ye de 4.661.219 habitants (2005) en una superficie de 606 km², con una densidat de población de 7.691,78 hab/km².

Tien dentrada a la Mar Baltica por a regudidura d'o río Neva, ye o solo puerto de Rusia en a mar Baltica antimás d'o enclau de Kaliningrado. Ye un centro industrial (industría quimica, textil y construccions mecanicas).

Cambió de nombre quantas vegadas: Se clamó Petrogrado (Петроград Petrograd, que significa ciudat de Pero, adaptación a lo ruso de Peterburg) entre 1914 y 1924, y Leningrado (Ленинград Leningrad en honor a Lenin) entre 1924 y 1991.

Fue establida por Pero lo Gran en 1703 con o proposito de deslocalizar a capital d'o país, y de feito estió capital de Rusia de 1712 a 1918. A ciudat estió o scenario principal d'as revolucions de 1905 y de 1917 (a revolución rusa).

En l'arquitectura de Sant Petersburgo, se nota la influencia italiana en o sieglo XVIII, y en menor mesura la francesa. O centro urbán d'a ciudat ye declarato por a UNESCO Patrimonio d'a Humanidat. Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

A ciudat fue establita o 16 de mayo de 1703 por o zar Pero I de Rusia, fendo parte d'o suyo programa ta ubrir Rusia a las influencias mudernizadoras occidentals. Ye por ixo que a ciudat s'establió a o canto d'o golfo de Finlandia, en a mar Baltica. Encara que a sobén se creye que o suyo primitivo nombre yera Sankt Petersburg, en alemán, o nombre estió Sint Pietersburg, en neerlandés (Pero I heba treballato d'incognito en os Países Baixos), encara que a escape s'imponió o nombre en alemán, por estar l'alemán a luenga franca d'a mar Baltica en ixas envueltas.

S'establió a man d'a desembocadura en a mar Baltica d'o río Neva, a on o Imperio Ruso teneba d'antis más una fortificación melitar, en una zona d'almarchals salobres. Por ixo a construcción d'a ciudat fació una mortalera entre os obrers que i treballaban, que yeran a sobén esviellatos, estando sustituitos por siervos de tot o país. En bellas anyadas, i morió o 50% d'os obrers d'ixa anyada.

O primer edificio d'a ciudat en ser construito fue, ta marcar atra d'as finalidatz d'a ciudat, imponer a presencia rusa en a mar Baltica en o marco d'a Gran Guerra d'o Norte contra Suecia, una fortaleza melitar en a marguin dreita d'o río Neva. Ista fortaleza fue clamata Fortaleza de Pero y Pavlo (hue encara existent).

En 1861, o zar Aleixandre II promulgó una lei ta abolir a servitut en o Imperio Ruso, fendo asinas libres a muitos campesins, que plegoron a la ciudat de Sant Petersburgo, que prencipió asinas a estar o principal centro d'a incipient industria d'o país, en os alazetz d'a Revolución Industrial, millor que Moscú, que yera una ciudat que se trobaba más luent d'as vías de comunicación con Europa, o principal comprador d'os productos industrials rusos. Ista industrialización enfortió a clase obrera rusa, concentrata en Sant Petersburgo, a on s'ixemenoron as ideyas d'o Socialismo y d'o Anarquismo en Rusia, por as pobres condicions de vida d'os treballadors.




#Article 121: Francho Rodés Orquín (300 words)


Francho Rodés Orquín (Sarinyena, 1960) ye un escritor aragonés que ha escrito quantos libros de poesía y lexicografía en luenga aragonesa. Iste licenciato en Filolochía Hispanica ye en l'actualidat profesor en o IES Biello Aragón de Samianigo, miembro de l'Academia de l'Aragonés (que en ye vocal d'Investigación) y d'o Rolde O Caxico. En agosto de 2009 se'n dio de baixa d'o Consello d'a Fabla Aragonesa y d'o Consello Asesor de l'Aragonés.

En a decada d'os 1980 publicó os libros de poesía:

Ye coautor d'o libro Antroponimos aragoneses (1989) y autor d'o Bocabulario aragonés d'o botero Pedro Lafuente, editato en 1996. En ixe mesmo anyo colaboró en o Bocabulario aragonés d'abes d'Europa. Ha treballato en o curriculum de luenga aragonesa ta Educación Segundaria que decamín amaneixerá.  Ye coautor d'o Bocabulario Monegrino (2005), que reculle un numero important de dentratas (bellas 7.700) y de Un borguil de parolas. Bocabulario Dialeutal Escolar (2006). 

Ha publicato bells articlos entre os que destacan: O cambeo -m-  -n- en bels morfemas de cuatrena presona (1999), Proposa d'una metodolochía lesicolochica de l'aragonés estándar ta zenzias esperimentals con un eixemplo: a tabla periodica d'os elementos (2004) u bella resenya como L'aragonés de Sasa de Sobrepuerto (2006).
En 2007 s'ha encargato d'a traducción y la edición d'o treballo El Aragonés Literario a Finales del Siglo XIV. El Testimonio Del Libro Del Trasoro, d'a profesora Dawn E. Prince (d'a Iowa State University), publicato en en a revista dichital EDACAR (Academia de l'Aragonés). Tamién ye estato o corrector d'a traducción ta l'aragonés dOs cuatre Ebanchelios de Nuestro Siñor Chesucristo, feita por o escolapio P. Pedro Recuenco y publicata en 2008.

En 2016 publicó la edición critica d'o Libro del Trasoro de Brunetto Latini (colección Larumbe, Prensas de la Universidad de Zaragoza, 2 volumens), con un estudio lingüistico y un vuedau lexico.




#Article 122: Los Angeles (330 words)


Los Angeles (Los Angeles u LA en abreviadura en anglés; en aragonés sería Os Ánchels) ye una ciudat d'os Estatos Unitos clavata en o estato de California, en a costa de l'ocián Pacifico y a bells 150 kilometros a lo norte d'a muga con Mexico. Ye a capital d'o condato de Los Angeles.

A suya población ye de 3.957.875 d'habitants en una superficie de 1.290,60 km², con una densidat de población de 3.041,30 hab/km². Por o suyo numero de habitants, Los Angeles ye a segunda ciudat mas gran en os Estatos Unitos dimpués de Nueva York. En a suya aria metropolitana viven bells 16 millions de presonas. Respective d'a superficie que ocupa, ye a primera ciudat de Norteamerica y una d'as mayors d'o mundo. L'amplaria dende a suya estrimera norte dica la suya estrimera sud ye de bells 100 kilometros.

En a ciudat se troban quantos puestos famosos. O más conoixiu ye o vico de Hollywood, centro d'a industria d'o cine en os Estatos Unitos. Antiparte, ye una ciudat olimpica, en estar a seu d'os Chuegos Olimpicos de Los Angeles de 1932 y d'os Chuegos Olimpicos de Los Angeles de 1984. Cuenta con l'aeropuerto internacional de Los Angeles.

En 1769, Gaspar de Portolá desembarcó en California, en os cantos d'un río que clamó Nuestra Señora Reina de los Ángeles (Nuestra Sinyora Reina d'os Ánchels en aragonés). A ciudat que se establió poco dimpués en ixe mesmo puesto adoptó parti d'ixe nombre y se clamó El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciúncula (O Lugar de A nuestra Sinyora la Reina d'os Ánchels de Porciúncula en aragonés) nombre que dimpués se simplificó por o de El Pueblo de la Reina de los Ángeles (O Lugar d'a Reina d'os Ánchels en aragonés) d'o que procede l'actual.

A ciudat de Los Angeles se troba situata a o canto de l'ocián Pacifico, estando a ran d'a mar.

Los Angeles fue establida o 4 de setiembre de 1781 por 44 espanyols. 




#Article 123: Washington, DC (428 words)


Washington, DC ye a ciudat capital d'os Estatos Unitos y ye por sí mesma o Districto de Columbia (D.C.). A suya población ye de 591.833 habitants (2008), con una densidat de población de 3.306,33 hab/km². Con una población de poco más de 4.700.000 habitants, a suya aria metropolitana ye a 10ena  más poblata en a nación.

En a ciudat se troban a Casa Blanca (residencia d'o President) y o Capitolio (seu d'o Congreso federal), y en as suyas proximidatz o Pentagono (seu d'o mando de l'exercito estatounitense). Amás d'estar a seu d'o gubierno, tamién ye un punto toristico important, con molimentos como os memorials a os ex-presidents Lincoln, Jefferson y Washington, y o molimento a os cayitos en Vietnam.

Prochectata por l'arquitecto francés Pierre L'Enfant, en zaguerías d'o sieglo XVIII, estió a primera ciudat especialment creyata como centro de gubierno. A ciudat de Washington, situata en o Districto de Columbia, a o canto d'o río Potomac entre os estatos de Virchinia y Maryland, ye a capital d'una unión federal de 50 estatos. Quan Estatos Unitos declaró a suya independencia d'o Reino Unito, o 4 de chulio de 1776 (agora celebrato como fiesta nacional), existiban 13 estatos, cadagún d'ells soberán, cadagún deseyoso de controlar os suyos propios afers. Os estatos tractoron de conservar a suya soberanía y independencia aintro d'una confederación flexible, pero o suyo intento contrimostró estar ineficaz de tot. En 1789 adoptoron una nueva constitución que establiba una unión federal subordinata a un cerenyo gubierno central. En conseqüencia, decidioron de fundar una nueva ciudat que no tenese garra vinclo con garra atro d'os estatos que feban parte d'os Estatos Unitos, fundación que se debantó o 16 de chulio de 1790 y recibió o suyo nombre en a honor d'o president George Washington.

O Distrito de Columbia, establito o 16 de chulio de 1790, ye un distrito federal, como especifica a Constitución d'os Estatos Unitos. O Congreso d'os Estatos Unitos tién a maxima autoridat sobre o Distrito de Columbia, encara que n'haiga delegato a suya autoridat, de manera considerable, en mans d'o gubierno municipal d'a ciudat. A zona en a quala se troba situato o distrito orichinal la cedioron alazetalment o estato de Maryland y a Mancomunidat de Virchinia. Sindembargo, l'aria que se troba a o sud d'o riu Potomac (alto u baixo 100 km²) tornó enta Virchinia en 1847 y agora fa parte d'o condato d'Arlington y a ciudat d'Alexandria. En conseqüencia, dende 1847, a resta d'a superficie que conforma o territorio que agora ye dito Districto de Columbia perteneixeba d'antis más a o estato de Maryland.




#Article 124: Pequín (648 words)


Pequín (chinés: 北京, pinyin: Běijīng, forma tradicional: Peking) ye a capital d'a Republica Popular de China y tien una población de 14.230.000 habitants (2002) en una superficie de 16,808 km², con una densidat de 847 hab./km².

Pequín ye una d'as 4 municipalidatz de China, que poseyen un estatus provincial y son baixo lo control dreito d'o gubierno central. Pequín ha estato municipalidat dende a creyación d'a Republica Popular China.

Ye una d'as ciudatz más grans de China, nomás superata por Xangai en quanto a población. Tamién ye un important nugo de comunicación, pos poseye muitas linias de ferrocarril, autopistas y carreteras. Ye reconoixita actualment como lo corazón cultural, politico y social de China.

En a rechión de Pequín bi ha presencia humana dende l'anyo 1000 aC. A man de Pequín encara que en un lugar hue desconoixito yera l'antiga ciudat de Ji, que estió a capital d'o estato de Yan en o periodo historico de China conoixito como os Reinos combatients. Ista ciudat fue albandonata en o sieglo VI.

En o periodo d'as grandes dinastías chinesas, a dinastía Tang y a dinastía Song, a rechión de Pequín yera ocupada nomás que por chicotas aldeyas de tipo agricola. Quan en o sieglo X a dinastía Liao redotó a os Song y lis prenió a mayor parte d'o suyo territorio en o norte, incluyindo a rechión de Pequín, os Song establioron a suya capital en o sud, en Nanking.

En o sieglo XIII plegoron ta o lugar os mongols de Chinguis Khan, que destruyoron as antigas ciudatz. A ciudat de Zhongdu, que heba estato capital d'a dinastía Chin, fue cremata en 1215. 

En a decada de 1260 Kublai Khan decidió situar a suya capital un poquet a lo nort d'o centro de Zhongdu y mandó construir-la, preparando-se pa rematar a conquiesta de China y fundar a dinastía Yuan. A ciudat fue baptizata como Dadu (a gran capital en chinés), que en mongol esdevinió Daidu) y esdevinió oficialment a suya capital. En as luengas turquicas yera conoixita como Khanbalikh (a ciudat d'o Gran Khan). L'antigo nombre de Zhogndu lo trobamos en La Flor de las Ystorias d'Orient:

Chuan de Mandevilla prenió o La Flor de las Ystorias d'Orient como fuent y transmitió este mesmo toponimo, y por ixo veyemos jonig en a versión aragonesa d'o Libro d'as Marabillas d'o Mundo:

Pero en o Libro de Marco Polo podemos veyer a denominación turquica:

O feito que Kublai Khan la trigase como capital por estar a man d'as suyas bases de poder en Mongolia fació que con o tiempo esta ciudat prenese importancia encara estando en a muga norte de China.

Bi ha 8 districtos urbans:

Atros 8 districtos más se troban en os arredols d'a municipalidat, prencipalment ciudatz satelite, lugarons y comarcas rurals:

Os dos condatos de Pequín gubernan lugarons y arias rurals mui luent d'a ciudat:

A tamas d'o mal feito por a revolución comunista y o creiximiento urbán, como l'espaldadura d'os Hutongs, encara existen bellas atraccions historicas ta o torismo. As más conoixitas son o ixamplamiento Badaling d'a Gran Muralla Chinesa, o Palacio de Verano y a Ciudat Vedata. Por o suyo significato politico, tamién ye mui vesitata la Plaza de Tian'anmen.

Puestos famosos :

A ciudat de Pekín ye a seu de muitos equipes que partecipan en as categorias superiors d'os diferents esportes practicatos en China entre os que bi ha de destacar a o Beijing Guoan d'a China Super League de fútbol, os Beijing Ducks d'a Chinese Basketball Association, o Beijing Shougang d'a Chinese Basketball Association femenina, os China Sharks d'a Asia League Ice Hockey y os Beijing Tigers d'a China Baseball League.

Estió a seu y organizó os Chuegos d'Asia de 1990, os Chuegos Olimpicos de 2008,  y o Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2015 que se fació en o Estadio Nacional de Pekín conoixito como O Niu.

Tamién será seu d'os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 2022.




#Article 125: Xangai (268 words)


Xangai (chinés: 上海, pinyin: Shànghăi) ye a ciudat más gran d'a Republica Popular China. Ye situata a lo sud d'o delta d'o Yangtze. En chinés, as abreviaduras de Xangai son Hù (tradicional: 滬, simplificato: 沪) y Shēn ( 申 ). 

Administrativament, Xangai ye una d'as quatre municipalidatz d'a Republica Popular China, totas ellas administradas dreitament por o gubierno central d'o país. Xangai ye a capital economica de China y tien más de 4.000 gratacielos. Ocupa una superficie de 6.340,5 km²; y una población de tretze millons d'habitants 2003.

A ciudat ye dividida en 18 districtos y 1 condato.
Nueu d'istos districtos urbans son situatos en a redolada de Puxi, u parti antiga d'a ciudat, a l'ueste d'o río Huangpu.

  Districto de Huangpu (黄浦区;  Huángpǔ Qū). 
  Districto de Luwan  (卢湾区 Lúwān Qū). 
  Districto de Xuhui(徐汇区 Xúhuì Qū). 
  Districto de Changning (长宁区 Chángníng Qū). 
  Districto de Jing'an  (静安区 Jìng'ān Qū). 
  Districto de Putuo(普陀区 Pǔtuó Qū). 
  Districto de Zhabei (闸北区 Zháběi Qū). 
  Districto de Hongkou. 
  Districto de Yangpu (26472;浦区 Yángpǔ Qū). 

  Distrito de Pudong  (浦东新区 Pǔdōng Xīn Qū), situato en a parti nueva de Xangai — d'o condato de Chuansha dica 1992.

  Baoshan (宝山区 Bǎoshān Qū) — condato de Baoshan dica 1988.
  
  Minhang (闵行区 Mǐnháng Qū) — condato de Shanghai dica 1992.
  
  Jiading (嘉定区 Jiādìng Qū) — condato de Jiading  dica 1992. 
  
  Jinshan (金山区 Jīnshān Qū) — condato dica 1997. 
  
  Songjiang (松江区 Sōngjiāng Qū) — condato dica 1998.
  
  Qingpu(青浦区 Qīngpǔ Qū) — condato dica 1999. 
  
  Nanhui (南汇区 Nánhuì Qū) — condato dica 2001.
  Fengxian(奉贤区 Fèngxián Qū) —  condato dica 2001.

En a isla de Chongming:

  Condato de Chongming  (崇明县 Chóngmíng Xiàn). 




#Article 126: Ricardo Mur Saura (272 words)


Ricardo Mur Saura ye un antropologo y escritor, naixito de  Zaragoza en 1962, anque criato durante la suya nineza en Pandicosa, estudió Machisterio, Filosofía y Teolochía, y Cheografía y Historia. As suyas especialidatz son a relichiosidat popular, l'arquitectura romanica y a etnolochía. Como mosén, fa de parroco y capellán de muitos lugars y lugarons de la comarca de la Tierra de Biescas. Uei, tamién ye profesor de Relichión en o C.R.A. Alto Gállego, en a sección de l'I.E.S. Biello Aragón, y en a Escuela de Teolochía de l'Obispau de Chaca.

Ye autor, antimás, de muitas publicacions de conchunta con atros autors, asinas como de bells cincientos articlos de temas d'arte, luengua, historia y antropolochía en quantas revistas y publicacions, como: Artosilla, en el corazón de La Guarguera (1995), Ibort, en tierras del Gállego (1996), Susín y la ermita de Nuestra Señora de las Eras (1997), Medianeta, un despoblado de Soduruel (1998), Por la sierra de Estaún (1999), Ubicación de los monasterios aragoneses (2000), Viaje a la cuna de Santa Orosia (2002) u Memoria sobre el camino histórico de Jaca a Yebra de Basa: o camino del pastor (2008). 

Ha publicato muitos libros: O mundo de ro ninón... en Panticosa (Zaragoza, 1981), Geografía del voto a San Indalecio (Chaca, 1991), En torno a la Virgen de la Cueva (Chaca, 1992), Detrás de Uruel. Por los pueblos de Mosen Benito (Zaragoza, 1996), Con o palo y o ropón (Chaca, 1996), Montañas Profundas (Uesca, 2002)... Tamién ye autor d'una traducción inedita de lo Nuevo Testamento en aragonés panticuto. O zaguero libro publicato (2004) ye una novela historica que leva por títol Aquers tiampos tan enrebullatos.




#Article 127: Vietnam (3717 words)


A Republica Socialista de Vietnam (en vietnamita Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam) ye un país y estato d'Asia, o más oriental d'a peninsula Indochina en o Sudeste asiatico, y muga con China a lo norte, Laos a lo norueste y Cambocha a lo sudueste. A l'este de Vietnam i ye a mar de China Meridional y l'ocián Pacifico (con más de 3.000 km de costas), mientres que a o sudueste en ye o golfo de Siam. A capital d'o país se troba en Ciudat Ho Chi Minh, dende a reunificación de Vietnam en 1976 en rematar a Guerra de Vietnam con a victoria de Vietnam d'o Norte sobre Vietnam d'o Sud y o suyo aliato Estatos Unitos.

Vietnam tien una población de 87 millons de presonas (lo que fa que sía o 13eno país más poblato d'o mundo y o 8eno d'Asia) en una superficie de 329.560 km², con una densidat de población de 246 hab/km². D'alcuerdo a las cifras oficials, tenió un creiximiento d'o 8,17% en o suyo PIB en 2008, lo que fa de Vietnam o segundo país d'o Estremo Orient en rapedo creiximiento economico y o primero d'o Sudeste asiatico.

Politicament, Vietnam ye una republica popular, estando l'actual president d'o país Truong Tan Sang y estando-ne o primer menistro Nguyen Tan Dung.

Encara que Vietnam ye conoixito en o mundo occidental más que más por a Guerra de Vietnam y por as guerras anteriors que facioron d'iste país un contino campo de batalla dende primerías d'os anyos 1940 dica primerías d'os anyos 1980, poseye una muit intresant cultura y ye una nación con una historia prou antiga, estando amás en l'actualidat un país con un potencial economico en contino creiximiento.

Encara que o feito historico por o qualo gosa estar conoixito Vietnam en os países occidentals ye a succesión de guerras mientres o sieglo XX, que prencipioron con a ocupación chaponesa mientras a Segunda Guerra Mundial en os anyos 1940 ta de contino enlazar con a Guerra d'Indochina y a Guerra de Vietnam dica meyatos d'os anyos 1970 y que mesmo continaron con a invasión de Cambocha y os chicotz enfrontamientos melitars con China en a suya muga norte en os anyos 1980, o país tien una luenga y rica historia, dillá d'ixos escaicimientos melitars, d'una man como estato independient y d'atra man como un territorio conquiesto bella vegata por os chineses u dende meyatos d'o sieglo XIX por os franceses.

A presencia colonial francesa prencipió en 1787, quan sinyoron un tractato con Nguyễn Phúc Ánh (d'a dinastía Nguyễn) por o qualo li atorgaban a suya aduya ta que se proclamase emperador con o nombre de Gia Long, en recebendo como pre a isla de Poulo Condor, en o sud d'o país.

Dende meyatos d'o sieglo XIX Francia teneba prou intrés en a ocupación de territorios colonials en a redolada de l'actual Vietnam. En primeras con l'aduya d'os espanyols (que teneban amanata a suya colonia en Filipinas) pero dimpués en solitario, prencipioron a suya ocupación en Vietnam en 1858 en desembarcar en la ciudat de Đà Nẵng, en a costa occidental d'o territorio. Teoricament, yera nomás que ta protecher a os misioners cristians, pero en a practica as tropas francesas s'estendilloron por o país, en ocupando tamién Saigón.

Francia ocupó entre 1862 y 1884 os tres territorios que alavez feban parte de l'actual Vietnam (Cochinchina, Annam y Tonkin) amás d'os territorios mugants de Cambocha (1863) y Laos (1893). Con totz istos territorios establió una colonia, denominata Indochina francesa.

Con a colonización francesa, d'una man prencipió una activa explotación colonial en forma de producción de materias primas, como té, café u tabaco, pero d'una atra man amanixioron cambeos destacatos en a cultura y en a sociedat vietnamitas. En primeras, por l'acceso a la cultura occidental a traviés d'o contacto con a luenga francés d'os colonizadors, u tamién por a expansión d'o cristianismo en o territorio.

Sindembargo, tamién s'estendilló por o territorio vietnamita o ideyolochía d'o nacionalismo, fomentata amás por o feito que os franceses no teneban guaire respeto respective d'os dreitos civils d'os vietnamitas. Amanixioron asinas bellos politicos nacionlistas vietnamitas, como Phan Boi Chau u Phan Chu Trinh, encara que qui adquirió dimpués ampla importancia historica estió un atro d'ells, Ho Chi Minh.

Mientras a Segunda Guerra Mundial, tropas chaponesas ocuporon o país en 1941 en a dita invasión chaponesa d'Indohina, alazetalment nomás que como aliatos d'a Francia de Vichy que representaba a o Gubierno colonial francés en a colonia d'a Indochina francesa y que en ixas envueltas colaboraba con o Tercer Reich y con as Potencias de l'Eixe mientres o gubierno d'o mariscal Philippe Pétain. Con a ocupación d'o territorio vietnamita, os chaponeses preteneban d'una man disponer de bases aerias y bases navals ta controlar a mar de China Meridional y protecher o flanco d'o suyo ataque posterior enta Filipinas (controlata por os Estatos Unitos) a l'este y l'abance enta la colonia neerlandesa d'as Indias Orientals Neerlandesas a lo sud, a on esperaban trobar una fuent de suministros de materias primas (mas que mas, petrolio y alimentos en forma de roz). O Exercito francés destinato en Vietnam no s'adhibió como en atras colonias francesas a Charles de Gaulle y a la suya Francia Libre, en prexinar que de fer-lo serían atacatos por os chaponeses, pero en os zaguers momentos d'a guerra os chaponeses los desarmoron y facioron prisioners.

Asinas, a sola resistencia efectiva contra a ocupación chaponesa de Vietnam y d'a resta d'a Indochina francesa proveniba de guerrillas nacionalistas de cuchas, con muita influyencia comunista (o Viet Minh se fundó en 1941), y estioron istas guerrillas as receptoras de l'aduya melitar d'os Aliatos (mas que mas estatounitense, encara que tamién britanica), alazetando en a recepción d'ixos suministros a suya posterior fuerza dimpués d'a redota chaponesa. Amás, en amanar-se la fin d'a ocupación chaponesa, Ho Chi Minh proclamó unilateralment a independencia de Vietnam o 2 de setiembre de 1945, antis mesmo de que i plegasen as tropas de l'Exercito britanico que heban de desarmar a los chaponeses, en un chesto que os estatounitenses aprecioron prou y que os britanicos, que teneban as miras de continar controlando economicament y politica a colonia si ista plegaba en a suya independencia, tamién acceptoron prou bien. Antiparte, os chaponeses heban proclamau por a suya parte en os zaguers días d'a guerra una quasi independencia de facto a traviés d'un Gubierno titella ta dificultar a recuperación d'o poder colonial francés.

Asinas, quan os franceses tornoron en rematar a guerra, troboron un país prou diferent d'o Vietnam colonial anterior a la guerra, a on o nacionalismo heba creixiu substancialment y a on bi heba dezaga d'ell un poder capaz mesmo de redotar-los en o frent de batalla, con soldatos entrenatos en a guerra de guerrillas y con armamento moderno, a vegatas mesmo mas moderno que as armas que feban servir as tropas francesas. Sindembargo os franceses preboron de restablecer o suyo poder colonial prencipiando asinas un nuevo periodo de luitas, mas que mas en foma de guerra de guerrillas, en o que se conoix como Guerra d'Indochina. En ista guerra os franceses no teneban ni as simpatías ni o refirme ni d'os britanicos ni d'os estatounitenses y amás se troboron con un chenero de guerra, a guerra de guerrillas, que ni conoixeban ni teneban meyos melitars ta ganar. Antiparte, os estatounitenses refusoron de colaborar en o esfuerzo de guerra francés, en negando-lis o emplego d'as suyas armas mas modernas, estando asinas obligatos os franceses a fer servir armamento obsoleto procedent d'a suya producción anterior a la Segunda Guerra Mundial u de l'armamento conquiesto a os alemans mientres a guerra.

O Gubierno francés, en veyer que a vía melitar no plegaba en os suyos obchectivos, prebó de plegar en una solución politica a traviés de reunions con os nacionalistas vietnamitas d'o Việt Minh lideratos por Ho Chi Minh y prencipioron asinas una serie de reunions en a ciudat suiza de Chinevra. Antiparte, en ixos mesmos momentos os franceses preboron de millorar a suya posición negociadora en controlando parte d'o territorio d'o norte de Vietnam que dica l'inte no controlaban y establioron una base melitar en Điện Biên Phủ, clavata en bell meyo d'a selva tropical, que pensaban que poderban abastecer por vía aeria a traviés d'una chicota pista u aeropuerto melitar. Sindembargo, o lider melitar vietnamita, Võ Nguyên Giáp, i veyó a suya oportunidat de dar un golpe definitivo a o poder melitar francés y prencipió o setio d'a base, en o que se conoix como batalla de Điện Biên Phủ, que remató o 7 de mayo de 1954 con l'absoluta redota francesa y a rendición d'as tropas zerclatas, que amás yeran mas que mas paracayidistas, un cuerpo d'elite aintro de l'exercito francés. Asinas, a posición d'os negociadors vietnamitas quedó prou reforzata y en chulio Francia sinyó os Alcuerdos de Chinevra, seguntes os qualos Vietnam quedaba provisionalment dividito en dos partes: d'una man un Vietnam d'o Norte independient baixo o control d'o Việt Minh de Ho Chi Minh, y d'atra man un Vietnam d'o Sud encara tutelato por Francia dica la celebración posterior d'unas eleccions libres que reunificarban o país.

A guerra de Vietnam prencipió quan Ngô Đình Diệm, un menistro d'o Gubierno de Vietnam d'o Sud con ideyolochía nacionalista y anticomunista que yera aliato d'os Estatos Unitos y que heba conquerito o poder en o país dimpués d'un golpe d'estato feito con l'aduya estatounitense quan os franceses albandonoron o país, derrocó a monarquía de Bảo Đại y proclamó a Republica, negando-se amás a cumplir os Alcuerdos de Chinevra que recullían a celebración d'unas eleccions libres ta reunificar Vietnam, en considerar que de fer-se ixas eleccions fácil que perdese y que por contra las ganarían os comunistas.

En ixas condicions, os dirichents de Vietnam d'o Norte tamién creyeron que yera una buena oportunidat ta organizar una sublevación en o sud, derrocar a o gubierno nacionalista de Diem y reunificar o país por a fuerza d'as armas sin os risques d'un proceso electoral, considerando a suya acción una simpla continación d'a Guerra d'Indochina. Ta ixo, reactivoron en 1957 a os guerrillers que heban feito parte d'a resistencia contra Francia y que viviban en o sud, y ninvioron suministros, equipe melitar, armas y quadros politicos y melitars enta o sud por medio d'una rota que trescruzaba a selva tropical d'o país dende o norte enta o sud, a dita Rota Ho Chi Minh, en a honor de Ho Chi Minh, l'historico líder d'a luita por a independencia contra os franceses. Teneban tamién l'aduya lochistica d'a China de Mao Zedong y d'a Unión Sovietica de Leonid Brezhnev, que consideraban ista luita en o marco d'a Guerra Fría como un medio de socavar a influencia d'os Estatos Unitos en a redolada y mesmo en tot o Sudueste d'Asia.

Asinas, Vietnam d'o Norte atacó, encara que no con una guerra ubierta, so que presentando a necesidat de reunificar o país y d'aduyar a la población sublevata en o sud seguntes a crida feita por o Frent Nacional de Liberación de Vietnam. Os estatounitenses, afirmando que a suya intervención en Vietnam yera nomás que ta impedir l'estendillamiento d'o comunismo en Asia, prencipioron por ninviar a los sudvietnamitas aduya melitar nomás que en forma d'armas y diners, ta enamplar mica en mica a suya intervención en a guerra en una escalata dende o dito incident d'o golfo de Tonkin, dica plegar a un guerra ubierta con intervención de mas de 550.000 soldatos mientres a presidencia de Lyndon Baines Johnson. Con a dita ofensiva d'o Tet en 1968 a guerra s'estendilló enta os estatos vecins de Laos y Cambocha dica que en 1973 os esttaounitenses principiaron a reducción d'os suyos efctivos melitars en Vietnam.

Una d'as prencipals caracteristicas d'ista guerra estió que, en estar una guerra de guerrillas, no existioron os tradicionals frents delimitatos a on as tropas luitaban, so que se basó en a presencia de bases melitars de l'Exercito estatounitense dende a qualas as suyas tropas prebaban de controlar os territorios d'arredol, y en l'emplego de tacticas de guerrilla por os nord-vietnamitas ta controlar as rotas de comunicación norte-sud a traviés d'a selva tropical y mantener a suya capacidat de luita. Antiparte, os guerrillers nord-vietnamitas tamién facioron servir accions de sabotache en a retaguardia estatounitense, atacando a os suyos soldatos en as grans ciudatz. En emplegar-ne ixas tacticas totz dos bandos, estió una guerra con gran proporción de baixas entre a población civil, que amás habió de sufrir os resultatos y conseqüencias d'as armas quimicas que fació servir l'Exercito estatounitense, como o conoixito achent narancha, un defoliant quimico con o que miraban de fer que os árbols perdesen as suyas fuellas y facilitar asinas a luita contra as guerrillas, y que provocó muitos casos de cáncer y atras malautías, mesmo dimpués de rematar a guerra. Muitas d'as tierras de cautivo d'o país fuoron afectatas por a contaminación producita por a guerra quimica.

Tamién estió una guerra amplament cubierta por os medios de comunicación, estando asinas a primera guerra a on se feban emisions en directo d'as accions de guerra, feito que tenió muita importancia en a opinión publica estatounitense, chenerando en a sociedat d'ixe país un activo movimiento pacifista contrario a la partecipación estatounitense en a guerra, dica que en 1973 as tropas estatounitenses rematoron a suya partecipación dreita en as accions melitars y albandonoron progresivament o país, fendo asinas que en 1975 s'esboldregase o rechimen de Vietnam d'o Sud rematando asinas a guerra con a victoria total d'o Vietnam d'o Norte y con a reunificación d'o país.

En rematar a guerra, s'unificó de nuevo o país, tal como reculliban os Alcuerdos de Chinevra, pero dimpués de mas de 20 anyadas de guerra y, amás, sin a celebración d'as eleccions libres que se deciba en os Alcuerdos. O nuevo país adoptó o nombre oficial de Republica Socialista de Vietnam, en establindo-se a suya capital en l'antiga ciudat de Saigón, que heba estato a capital de Vietnam d'o Sud, en rebaptizando-la con o nombre de Ciudat Ho Chi Minh en a honor de Ho Chi Minh, l'antigo lider d'as guerras colonials contra os franceses.

O nuevo país unificato esdevenió aliato d'a Unión Sovietica en as suyas barallas con a China maoísta, plegando mesmo a tener bellos chicotz choques melitars en a suya muga con China. Amás, en 1978, dimpués de tener atros choques melitars con Cambocha a l'ueste, as tropas vienamitas invadioron a Kampuchea Democratica, que yera o nombre que Pol Pot (aliato d'os chineses) heba dato a o país. A invasión remató con o rechimen dictatorial y chnocida de Pol Pot pero as tropas vietnamitas, en numero d'alto u baixo 100.000 soldatos, i pemaneixioron mientres os anyos 1980.

Vietnam tien una superficie de bells 331.688 km² (sin d'encluir as islas de Hoang Sa y Truong Sa), estando asinas una miqueta mas gran que Italia y alto u baixo con a mesma grandaria que Alemanya. A longaria total d'as suyas mugas internacionals ye de 4.639 km. A suya topografía se basa en tozals y montanyas con densas selvas, estando a tierra plana nomás que un 20% d'a suya superficie. As montanyas cubren un 40% d'a superficie d'o país, estando un atro 40% formato por chicotz tozals y un 42% cubierto de selvas tropicals. En a parti norte d'o país trobamos prencipalment mesetas y o delta d'o río Royo. O Phan Xi Păng, situato en a provincia de Lào Cai, ye a montanya más alta de Vietnam con 3.143 metros d'altaria. O sud se divide entre planas costeras, a cordelera Annamita y zonas con grans selvas. 

O delta d'o río Royo (conoixito en vietnamita como Sông Hồng) ye una rechión con forma de trianglo de bells 15.000 km²; ye mas chicot, pero mas desarrollato y densament poblato que o delta d'o río Mekong. En dentrar en o golfo de Tonkín o río Royo ha deixato una cantidat graniza de depositos aluvials en forma de sedimentos mientres os zaguers milenios, enantando enta o golfo bells 100 metros cada anyo. O delta d'o Mekong tien una superficie de bells 40.000 km², formando una plana de no más de tres metros sobre a ran d'a mar, trescruzando un laberinto de canals y ríos. Os sedimentos transportatos por o Mekong y os suyos afluyents fan que o suyo delta abance entre sesanta y ueitanta metros anyals enta la mar.

A causa d'as esferencias en a latitut y a la gran variedat topografica d'o país, o clima de Vietnam varía prou entre un puesto y atro. Asinas mientres l'hibierno u estación xuta, que dura dende noviembre dica abril, os vientos monzonicos dentran por o noreste dende a costa chinesa y trescruzan o golfo de Tonkín, prenendo gran humidat; estando l'hibierno en muitas partis d'o país xuto en contimparación con o verano a on que pleve muito más. A temperatura meya anyal ye mayor en as planas que en as montanyas y mesetas y en o sud que en o norte. As temperaturas en as planas d'o sud (Ciudat Ho Chi Minh y o delta d'o Mekong) varían muito y pueden estar entre os 21 y os 28°C a lo largo de l'anyo. Os cambeyos d'estación en as montanyas y mesetas y en o norte son más fuertes y pueden variar entre os 5 °C en aviento y chinero y os 37 °C en chulio y agosto.

A Republica Socialista de Vietnam ye gubernata a traviés d'un sistema muit centralizato dirichito por o Partito Comunista de Vietnam (Đảng Cộng Sản Việt Nam), conoixito d'antis mas como o Partito d'o Treballo de Vietnam. O Gubierno de Vietnam ye en teoría independient d'o partito, pero en a practica recibe a mayoría d'as suyas instruccions dende o partito.

Vietnam se divide en 50 provincias y tres municipalidatz.

An Giang, Ba Ria-Vung Tau, Bac Thai, Ben Tre, Binh Dinh, Binh Thuan, Can Tho, Cao Bang, Dac Lac, Dong Nai, Dong Thap, Gia Lai, Ha Bac, Ha Giang, Hanoi, Ha Tay, Ha Tinh, Hai Hung, Hai Phong, Ciudat Ho Chi Minh, Hoa Binh, Khanh Hoa, Kien Giang, Kon Tum, Lai Chau, Lam Dong, Lang Son, Lao Cai, Long An, Minh Hai, Nam Ha, Nghe An, Ninh Binh, Ninh Thuan, Phu Yen, Quang Binh, Quang Nam-Da Nang, Quang Ngai, Quang Ninh, Quang Tri, Soc Trang, Son La, Song Be, Tay Ninh, Thai Binh, Thanh Hoa, Thua Thien- Hue, Tien Giang, Tra Vinh, Tuyen Quang, Vinh Long, Vinh Phu, Yen Bai.

Os censos más recients han estimato a población de Vietnam en bells 84 millons de presonas. Os vietnamitas, son un 86,2% d'a población. A mayor densidat de población d'o país se concentra en as suyas arias aluvials y en as planas costeras. Os vietnamitas son o grupo social mayoritario d'o país y por ixo controlan as suyas politica y economía. Bi ha más de 54 minorías etnicas en tot o país. A mayoría d'istas minorías etnicas, como os muong, son estreitament relacionatos con os vietnamitas, y gosan trobar-se en as mesetas que cubren os dos tercios d'o territorio. Antis d'a Guerra de Vietnam a población d'a Meseta Central yera degar (indichena). Os hoa (chineses vietnamitas) y khmer krom viven en as planas. As minorías etnicas más importants incluyen os miao, os yao, os tai, os tailandeses, y os nung. Entre 1978 y 1979, bells 450.000 chineses albandonoron Vietnam.

Os vietnamitas parlan o idioma vietnamita como luenga nativa. D'antis más iste idioma s'escribiba emplegando os caracters chineses. En o sieglo XIII o vietnamita desarrolló lo suyo propio sistema de caracters dito Chữ nôm. A famosa obra de Nguyễn Du Đoạn trường tân thanh (en aragonés A Historia de Kieu) fue escrita en Chữ nôm. Mientres o periodo colonial francés s'emplegó lo Quốc ngữ u alfabeto romanizato d'o vietnamita, desarrollato en o sieglo XVII por o chesuita Alexandre De Rhodes y atros misioners catolicos. En ista epoca l'alfabeto romanizato se fació popular en a educación, emplegando-se encara hue.

Tamién se charran atras luengas minoritarias en Vietnam. As más comuns son o tai, mường, khmer, chinés, nùng, y h'mông. O francés, como herencio d'o pasato colonial, ye encara parlato por bells viellos vietnamitas como segunda luenga, pero ye perdendo popularidat en favor d'atras luengas occidentals. Vietnam ye miembro d'a Francofonía.

O ruso  — y en menor mesura l'alemán, checo, u polaco  — son conoixitos por bellas familias que tenioron relacions con l'antigo bloque sovietico. En os zaguers anyos, anglés s'ha feito más popular como segunda luenga. O estudio de l'anglés ye obligatorio en a mayoría d'as escuelas. O chinés y o chaponés tamién s'han feito populars.

A cocina de Vietnam, como totas as cocinas d'a zona, ye rica y variata, con platos que van dende os mas refinatos dica os mas sencillos.

Ye una cocina mas que mas sana, que fa servir pocas grasas y una gran variedat de verduras.

O Gỏi Cuốn ye una forma de minchar tipica de Vietnam. Consiste en combinar una serie d'ingredients: gambas, peix u trozos de salchicha, con trocetz de mango verde, allo, pimento picant verde, embolicatos en fuellas verdas. Os mesmos ingredients se pueden tamién embolicar en seccions de pasta muit fina, quasi transparent, preparando uns rolletz con os ingredients. Istos rolletz asobén se minchan mientres se van fendo, pero tamién se pueden servir ya preparatos.

Son muit comuns como plato diario as diversas sopas de fideus. Bi ha un tipo de fideu vietnamita que ye muit gordo y que se mincha en sopas claras con trozos de tocín y verduras. Asobén as sopas de fideus se minchan ta chentar.

Bi ha tamién una gran varietat de platos a base de roz. S'acompanyan a sobén con mariscos, como o cangrillo y as gambas u bien con preparacions a base de tocín.

Bi ha muitos peixes que tienen un papel important en a cocina de Vietnam. Os peixes pueden estar de río, ya que Vietnam tien muitas cuencas fluvials, lacunas y paúls, u bien marins, debito a la luenga costa de l'este d'o país.

Ye muit tipica d'a cocina vietnamita a salsa nước mắm, una salsa feita con anchovas locals que s'emplega ta condimentar muitos platos. As anchovas ta fer ista salsa provienen por un regular d'a isla de Phú Quốc, que tamién ye famosa por o suyo pebre negro.

Bi ha platos d'a cocina chinesa y francesa que fan parti d'a cocina vietnamita debito a las influencias historicas y culturals de China y de Francia.




#Article 128: Reino Unito (1309 words)


O Reino Unito de Gran Bretanya y Irlanda d'o Norte, anglés United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland ye un país d'o norte d'Europa formato por Anglaterra, Escocia y Galas (en a isla de Gran Bretanya) y Irlanda d'o Norte (en a isla d'Irlanda). A unica muga terrestre d'o país ye en a isla d'Irlanda con a Republica d'Irlanda; o resto son mugas maritimas con l'Ocián Atlantico: a Mar d'o Norte, a Mar Celta, a Mar d'Irlanda y o Canal d'a Manga.

A suya población ye de 60.270.708 habitants, en una superficie de 241.590 km² con una densidat de población de 249 hab/km².

A capital d'o Reino Unito ye a ciudat de Londres.

O Reino Unito ye una monarquía constitucional, y l'actual monarca en ye Isabel II; o primer menistro ye David Cameron, d'o Conservative Party, dende l'11 de mayo de 2010. Politicament, ye a unión de quatro clamatos países constituents: Anglaterra, Escocia, Irlanda d'o Norte y Galas. As Islas Anglonormandas y a isla de Man formalment no en fan parte d'o Reino Unito, encara que bi son federatas. Tamién fan parte d'o Reino Unito bellas dependencias foranas, como Chibraltar u as islas Malvinas.

A suya moneda ye a libra esterlina y o país ye miembro d'a Commonwealth, a Organización d'as Nacions Unitas (con cadiera permanent en o Consello de Seguredat d'a ONU) y a OTAN.

O Reino Unito no en tien, d'idioma oficial, pero l'anglés en ye de facto, encara que o galés ye oficial en Galas y o gaelico escocés ye oficial en parti d'Escocia (islas Hebridas).

O nombre oficial d'o país, Reino Unito de la Gran Bretanya y Irlanda d'o Norte fa referencia a os quatro países que en fan parte, clamatos países constituents: Anglaterra, Galas, Irlanda d'o Norte y Galas. D'antis mas, Anglaterra anexionó en o sieglo XVI Galas, y en 1707 Escocia s'unió politicament a Anglaterra (teneban o mismo rei) ta formar o Reino de Gran Bretanya. En 1801, con a unión d'Irlanda, se formó o Reino Unito de Gran Bretanya y Irlanda, y en 1927, dimpués d'a independencia d'Irlanda, se cambeó o nombre ta l'actual.

Articlo principal: Cheografía d'o Reino Unito

O Reino Unito d'a Gran Bretanya y Irlanda d'o Norte ye formato cheograficament por a isla de Gran Bretanya (ista isla supone a mayor parte d'os territorios d'Anglaterra, Escocia y Galas) y tamién por a parte noroccidental dà isla d'Irlanda (Irlanda d'o Norte), amás de muitas islas mas chicotas. A mayor parte d'o territorio insular ye entre as latituds 49° y 59° N (sindembargo, as islas Shetland plegan a man d'a 61° N), y entre as lonchituds 8° W y 2° y. L'Observatorio Reyal de Greenwich, a man de Londres, ye o punto ta establir o meridián homonimo (meridian de Greenwich, meridián zero u primer meridián). O Reino Unito ye situato entre l'Ocián Atlantico y a mar d'o Norte, a una distancia de 35 km d'a costa noroccidental de Francia, país d'o qual ye separata por a canal d'a Manga. Irlanda d'o Norte tién una muga terrestre (ye a unica muga terrestre d'o país) d'una longaria de 360 km con a Republica d'Irlanda. O tonel d'o canal d'a Manga une actualment o Reino Unito con Francia, trescruzando a canal d'a Manga. A isla de Gran Bretanya s'estendilla de norte enta o sud, en una longaria d'arredol de 1.100 km, y d'este enta ueste d'alto u baixo 500 km. A superficie total d'o Reino Unito ye d'arredol de 245.000 km².

O clima d'o Reino Unito ye un clima frido, con muitas plevias, que fan creixer a hierba ta nutrir a ganadería d'o país, formata por vacumen y uellamen. Sindembargo, en recibir as influencias dulcificadoras d'a corrient d'o Golfo tien un clima menos frido que o que corresponderba seguntes a suya latitut. Encara que a sobén ye cubierto, puet pasar con facilidat d'un día cubierto con plevias a un día de sol.

A economía britanica sigue o modelo anglosaxón: a liberalización economica, o libre mercato, impuestos y regulacions minimas. Basato en a mida d'o Producto Interior Bruto en tasa de cambeo d'o mercato, o Reino Unito ye a cinquena economía mas gran d'o mundo, a segunda d'Europa dimpués d'Alemanya; ye a seisena economía mas gran d'o mundo en PIB en paridat de poder adquisitivo. 

Os britanicos estioron os primers en o mundo en dentrar en a Revolución Industrial y como a resta d'os estatos en industrialización d'allora, a suya economía se concentraba en a industria pesata: construcción de barcos, menería, producción d'acero y textils. O imperio Britanico creyó un mercato mundial ta os productos britanicos, premitindo que o Reino Unito dominase o comercio internacional mientres o sieglo XIX, una ventacha unica que conservó dica la industrialización d'atras nacions europeas y nordamericanas. A industria pesata disminuyó en importancia a lo largo d'o sieglo XX, mientres que o sector d'os servicios ha creixito prou y forma hué en día o 73% d'o PIB. O sector d'os servicios ye dominato por as interpresas financieras. Londres ye un d'os centros financiers mas gran d'o mundo. 

L'agricultura representa nomás l'1% d'o PIB y ye muit mecanizata. En a industria, as principals actividatz son a maquinaria, o material de transporte (vehiclos, ferrocarrils y aeronautica) y os productos quimicos. En a menería as tradicionals menas de carbón en forma d'hulla situatas en Yorkshire, Galas, Escocia y Lancashire fornioron a las centrals termicas britanicas a enerchía necesaria ta o desembolique economico. Gracias a lo petrolio descubierto en 1970 en a mar d'o Norte, o Reino Unito ye o segundo productor europeu dimpués de Noruega. O sector servicios ye o que mas alporta a lo PIB d'o país. En destacan a bolsa, os servicios financiers d'a banca y as companyías d'aseguranzas. 

A moneda d'o Reino Unito ye a libra esterlina, representata con o simbolo £. O Banco d'Anglaterra ye o banco central d'o Estato encargato d'a emisión d'a moneda, encara que os bancos d'Escocia y Irlanda d'o Norte conservan o dreito a emitir billetz subchectos a la retención de prou billetz d'o Banco d'Anglaterra ta realizar-ne a emisión. A lo largo d'a historia la libra esterlina s'ha mantenito como una d'as divisas mas estables y fuertes d'o mundo y una d'as mas cotizatas. O Reino Unito estió un d'os tres Estatos que no dentroron en a zona euro en 2002, quan encara feba parti d'a Unión Europea.

Encara que denguna luenga ye oficial en o Reino Unito, a luenga predominant ye l'anglés, una luenga d'orichen chermanico con numerosos amprens d'o francés. Atras luengas vernaclas d'o Reino Unito son as luengas celtas insulars: galés, cornico, irlandés y gaelico escocés. O escocés (a luenga mas amanata a l'anglés) se parla en Escocia. Os inmigrants recients d'Asia han trayito lurs luengas: en o Reino Unito vive o numero mas gran de parlants d'hindi y punchabi fuera d'Asia.

Un 75% d'a población afirma tener una relichión en o Reino Unito. A relichión principal ye o cristianismo. Encara que o 72% d'os britanicos s'identifican como cristians, un porcentache muit chicot ye practicant. 

A Ilesia d'Anglaterra ye a ilesia oficial d'o estato. Orichinalment establita como parti d'a Ilesia Catolica en 597 por Agostín de Canterbury, a Ilesia d'Anglaterra se'n deseparó en 1534 mientres o reinato d'Henrique VIII d'Anglaterra. Como Ilesia d'o Estato, os bispes perteneixen a la Cambra d'os Lords. O monarca britanico ha d'estar miembro d'a Ilesia d'Anglaterra d'alcuerdo a l'Acta de 1701, y en ye o Gubernador Supremo. Dengún monarca ha d'estar catolico. A seu d'a Ilesia d'Anglaterra ye a seu de Canterbury, y l'arcebispe de Canterbury ye o clerigo chefe. 

A Ilesia d'Escocia (conoixita informalment como Kirk) ye a ilesia nacional d'Escocia. Ye una ilesia presbiteriana y no ye subchecta a lo control d'o estato. O monarca britanico en ye un miembro ordinario, encara que no ye menester que o monarca faiga dengún churamento ta esfender a seguridat d'a ilesia d'Escocia en a suya coronación.




#Article 129: Ánchel Conte (589 words)


Ánchel Conte Cazcarro ye un escritor, historiador y etnografo aragonés, naixito d'Alcoleya de Cinca (Uesca) en  1942.

Doctor en Historia y catedratico d'amostranza segundaria, estió cofundador d'a revista Andalán, d'o Consello d'a Fabla Aragonesa y fundador d'a colla folclorica Viello Sobrarbe. Ye chubilau dende 2003.

Activo melitant, reorganizó o Partido Comunista de España (PCE) en a provincia de Teruel en os zaguers anyos d'o Franquismo, y hue milita en Ezquierda Unida d'Aragón. En 2008, se presentó como candidato a o Senato Espanyol por a provincia de Uesca en a lista electoral de Cucha Unida.

Ye miembro de l'equipe fundador d'Andalán, revista aragonesista y escrita de raso en castellán, fueras de bells articlos en idioma aragonés que, entre atros, publicaba Ánchel Conte. Ye tamién entre os fundadors d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. Entre a suya estancia en Aínsa como profesor d'Historia, fació una intensa fayena investigadera d'o folklor d'a comarca d'o Sobrarbe y fundó l'agrupación folclorica Viello Sobrarbe. 

Yera miembro d'o Consello asesor d'o I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés, manimenos no firmó os alcuerdes graficos de 1987, anque ha escrito dimpués totz os suyos libros con ixa ortografía. No quiso participar-ie d'o II Congreso de l'Aragonés, refusando formar parte de l'Academia de l'Aragonés. 

Ye una fegura sinyalera en a literatura moderna en aragonés. Ha escrito poesía, novela y relatos curtos. En a primera ha escrito tres poemarios: No deixez morir a mía voz (1972), O tiempo y os días (1996) y Zaga o mar o desierto (Premio Pedro Saputo, 2002). 

En prosa ye autor de dos libros de relatos: O rafe d'o espiello (1997) y De ordo sacerdotalis (2004), y atras dos novelas: O bolito d'as sisellas (Premio Pedro saputo, 2000) y Aguardando lo zierzo (Premio Ciudat de Balbastro 2002).

Como investigador tiene publicatos más de quaranta articlos d'historia medieval altoaragonesa, publicatos en revistas y autas de congresos nacionals y internacionals y tres obras importants en a historiografía aragonesa: La Encomienda del Temple de Huesca (1986) y La aljama de moros de Huesca (1995), Los moriscos de la ciudad de Huesca: una convivencia rota (2009) y La aljama de moros de Barbastro (2013). Beluns d'os suyos articlos y comunicacions tamién los ha escritos en aragonés, estando asinas pionero en o emplego d'ista luenga en o campo d'a Historia. Tamién fació parte d'o Equipe que escribió l'asayo sinyalero  (1977).

Ha reculliu quantos premios literarios, encluyindo-ie o Premio de Cuentos en Aragónes Ziudat de Balbastro (1970), premios en a Fiesta d'a Poesía de Uesca de 1968,1969, 1970, 1971. En 2000 y 2002 recullió o Premio Saputo a la millor obra en aragonés, por O bolito d'as sisellas y E zaga o mar o desierto. En 2001 recullió o premio d'a Universidat de Zaragoza ta poesía en aragonés por o poemario Como plebia sobre o bientre, que s'edito fendo parte d'o poemario E zaga o mar o desierto (2002). En 2002 obtenió o Premio Ziudat de Balbastro por Aguardando lo zierzo.

En 2009 o Gubierno d'Aragón li atorgó a Medalla a lo Merito Cultural, en reconoiximiento a la suya dilatada trachectoria profesional en a recuperación de tradicions aragonesas, d'o suyo folklore y a suya luenga, l'aragonés, a la que ha esfendiu igual con os suyos estudios como con a creyación d'institucions de refirme, fendo-la vehiclo d'os suyos treballos d'investigación historica.

Actualment ye miembro d'a Sociedat de Lingüistica Aragonesa.

Coleccions de relatos:

Ha publicau poemas y cuentos en Argensola, Andalán, Fuellas, Rolde, Luenga e Fablas y en atras revistas. Bells poemas suyos s'han traduciu ta o castellán, francés, anglés, alemán y portugués.




#Article 130: Lorda (230 words)


Lorda (Lorda  en occitán; Lourdes en francés) ye una ciudat francesa, situata en o departamento d'Altos Pireneus. Ye o punto de pelegrinache mas important de Francia ta os catolicos, y un d'os prencipals en o mundo. Se troba en tierras occitanas, a piet d'os Pireneus, amanata a Aragón, dende o qual os accesos son fácils per a banda de Chaca u per Bielsa. A suya población ye de 15.254 habitants (2007) en una superficie de 37 km², con una densidat de población de 411 hab/km².

Se conta que en febrero de 1858 a Virchen María apareixió devant d'una misacha de 14 anyos que se deciba Bernadette Soubirous en a remota Grota de Massabielle. A estatua d'a Virchen de Lorda s'erichió en ixe puesto en 1864. Luego a capiella se cambeó per una basilica de pelegrinache. Bernadette Soubirous dentró en o Monesterio de Nevers en 1866 y fue canonizata en 1933.

Cada anyo, de marzo ta d'octubre, o Santuario de Nuestra Sinyora de Lorda ye centro de pelegrinaches en masa, venitas d'Europa y d'altros cabos d'o mundo. Se creye que l'augua d'a fuent d'a grota poseye propiedatz curativas. A Ilesia Catolica Romana en ha reconoixito oficialment 66 curacions miraglosas. 

O complexo relichioso abraca bellas ilesias, capiellas, viacrucis, y cientos d'hotels y botigas. Fueras d'o intrés relichioso, a ciudat conta con un castiello fortificato medieval.

Lorda s'emplega tamién como antroponimo de muller.




#Article 131: Ana Labordeta (132 words)


Ana Labordeta ye una actriz aragonesa, naixita en Teruel en 1965. De vocación tardana, a suya carrera profesional se centra en o mundo d'o teatro, anque tamién ha participato en bellas cintas y series de televisión. A suya entrepitación como Carlota en a obra 23 centímetros la fació ganadora d'o Premio Miguel Mihura d'a SGAE en l'anyo 2003, premio que s'atorga a la millor actriz d'una obra nueva concebita per bell autor espanyol.

Bellas obras de teatro en as que ha participato: Después de la lluvia, Marat Sade, El mercader de Venecia, Comedias Bárbaras, La Orestíada, El visitante, La Señá Rosita, Retablillo de Don Cristóbal, La hermana pequeña, 23 centímetros, Los puentes de Madison, Excusas.

Bellas series de televisión en as que ha participato: Hermanos de leche, Policías, Robles investigador, Motivos Personales.




#Article 132: Chusé Raul Usón (317 words)


Chusé Raúl Usón Serrano, conoixiu como Chusé Raúl Usón (Jusep Raül Uson en Grafía SLA) (Zaragoza, 1966), ye un editor y escritor aragonés que ha publicato quantas obras en luenga aragonesa.  Ye miembro dende a suya creación en octubre de 2010, y a propuesta d'as Cortz d'Aragón, d'o Consello Superior d'as Luengas d'Aragón.

Licenciau en Cheografía y Historia por a Universidat de Zaragoza, estió coordinador d'o Ligallo de Fablans de l'Aragonés. Ha ganau quantos premios literarios, tanto de poesía como de ficción, como l'Onso de Plata d'o Premio Literario Villa d'Echo u o Premio Arnal Cavero.

Articulista en aragonés y editor, ye o traductor de Cullita d'otri (1998), antolochía de poesía contemporania occidental, y d'atras obras infantils y chovenils. Tamién ye autor d'o dietario As zien claus (1996) en que relata o suyo treballo como educador en un reformatorio, con o que aconsiguió o Premio Arnal Cavero en 1995. 

Ye president d'a Sociedat de Lingüistica Aragonesa y secretario de la revista filolochica De Lingva Aragonensi.

Ye fundador y propietario d'a editorial Xordica dende 1994, en a tradición d'as grans editorials independients europeas, en a que ha publicau a muitos d'os nuevos escritors aragoneses: Daniel Gascón, Cristina Grande, Miguel Mena, Ángela Labordeta, Antón Castro, Fernando Sanmartín, Julio José Ordovás, Ángel Petisme, Santiago Gascón, Fernando Martín Pescador, Isidro Ferrer, Daniel Nesquens u Sergio Algora. Tamién ha publicau a atros importants escritors aragoneses: José Antonio Labordeta, Javier Tomeo, Ismael Grasa, José María Conget, Jesús Moncada, José Luis Cano, Javier Barreiro, Ildefonso Manuel Gil, José María Latorre, Agustín Sánchez Vidal y a muitos atros escritors: David Trueba, Manuel Antonio Pina, Ondjaki, Gonçalo Tavares, Jean Debernard, Lara López, Irantzu Landaluce, Manuel Moyano, Diego Pita, Joan Perucho, Diego Marín A. u Xosé Luis Méndez Ferrín.
Ye l'editor privau más important de libros en luenga aragonesa, habendo publicau a  Ánchel Conte, Francho Nagore Laín, Elena Chazal, Chusé Inazio Nabarro, Quino Villa, Carlos Diest ...




#Article 133: O chilo (236 words)


O chilo (Skrik, en noruego, 1893) ye un d'os quadros más conoixitos d'o expresionismo, y una d'as prencipals obras de l'artista y pintor noruego Edvard Munch. Simboliza l'hombre moderno sozmeso a una crisi d'angustia existencial. O paisache d'o fondo ye o fiordo d'Oslo, visto dende o tozal d'Ekeberg.

Munch fació quatre versions d'o quadro, estando-ne as mas conoixitas una feita con tempera sobre cartón (Museu Munch d'Oslo), y una feita con olio, tempera y pastel sobre cartón (Galería Nacional d'Oslo). A tercera versión perteneix tamién a o Museu Munch, y a quatrena ye en una colección particular.

Respective a O chilo, Munch escribió:

O 12 de febrero de 1994, roboron o quadro d'a Galería Nacional. En primeras se sospeitó d'os activistas antialbortistas de Noruega, pero a sospeita resultó falsa. Tres meses dimpués, demandaban 1 millón de dólars americanos a o gubierno noruego per o quadro, pero lo gubierno i refusó. Retroboron o quadro lo 7 de mayo per meyo d'una operación d'a policía noruega en colaboración con a policía britanica y o Museu Getty.

En 1996, o quadro estió d'inspiración ta Wes Craven en a cinta clamata Scream (O chilo) a l'hora de creyar a mascarota que i porta l'asasinador.

O 22 d'agosto de 2004, roboron a man armata la versión más conoixita d'o Museu Munch, devez que un altro quadro de Munch, A Madonna. Seguntes o diario sueco Svenska Dagbladet, o quadro ye estato cremato.




#Article 134: Moneda (5775 words)


Una moneda ye a pieza feita d'un material resistent, d'ordinario un metal, que s'emplega como diners. Habitualment tienen forma de disco, encara que bi'n ha con atras formas diferents. Actualment, as monedas (chunto con os billetz) fan parti de totz os sistemas monetarios modernos. Por un regular as monedas se fan servir ta bosar obchectos de menor valor, mientres que os billetz s'emplegan ta bosar os de mas valor. En a mayoría de sistemas monetarios a moneda de mayor valor facial tien un valor menor que o billet de menor valor.

Tradicionalment as monedas teneban una valgua que yera equivalent a la valgua d'o metal con que se fabricaban (oro u archent, mas que mas). En os zaguers cient anyos, o valor facial d'una moneda ha estato por un regular mayor que o valor d'o metal que s'ha emplegato ta a suya fabricación; manimenos bi ha excepcions, mas que mas en periodos d'inflación, en os que o valor d'o metal ha estato mayor que o valor facil d'a moneda, fendo que as autoridatz que cudiban as monedas hesen de cambear a composición d'istas y quitar as antigas de circulación.

Historicament, s'han feito servir una gran cantidat de metals (encluyindo-ie aleyacions) y atros materials (por eixemplo porcelana) en a producción de monedas ta circulación y colleccionismo.

Tamién se diz moneda a la divisa de curso legal d'un estato.

A valgua d'una moneda ta un coleccionista puet variar seguntes as condicions en que se troba, a suya importancia historica, si ye mas o menos rara, a suya calidat u o disenyo polito d'ista y o material de que ye feita. Si a moneda no tien una caracteristica que la faiga destacar, a suya valgua no será por un regular muita. As monedas feitas con metals preciosos tamién se tasan d'alcuerdo a istos factors, encara que a caracteristica mas important gosa estar a valgua de l'oro u l'archent de que son feitas. A vegadas bellas monedas conmemorativas como as fuella d'arce d'oro canadiense u as alicas d'oro estatounitenses se cuden con un valor nominal menor que a valgua d'o metal de que son feitas, ya que son monedas que no s'emplegan en a circulación y nomás tienen valor fiduciario.

A mayoría d'as monedas actuals son feitas de metal, y a suya valgua viene d'o suyo status como dinero fiduciario. Isto significa que a valgua d'a moneda ye decretata por o gubierno, y a la vegada viene determinata por o mercato libre, ya que as monedas nacionals son suchetas a quantos factors aintro d'o mercato internacional de divisas. Iste feito fa que as monedas sían fichas que se fan servir ta bosar igual que lo son os billetz, ya que o gubierno guarancia a valideza d'istas como forma d'intercambeo internacional de biens u servicios en o comercio.

Alavez, as monedas pueden tener un valor fiduciario menor que a valgua d'os metals que las composan, encara que isto nunca no se fa a esprés ni quan se quitan as monedas ta circular, nomás ocurre dimpués mientres a historia d'ixa moneda debito a la inflación, quan a valgua en o mercato d'os metals son mayors que o valor nominal d'a moneda. Eixemplos d'iste fenomen son as monedas estatounitenses de dime, quatreno, meyo dolar, y dollar anteriors a 1965, niquel y penique anterior a 1982. Como resultato d'a puyada d'a valgua d'o cobre, Estatos Unitos redució a cantidat d'iste metal en as suyas monedas de penique. Dende metat de 1982 os peniques estatounitenses se fabrican con un 97,5% de zinc, cubierto con un 2,5% de cobre. As diferencias extremas entre a valgua d'as monedas y d'os metals que se fan servir ta fabricar-las fan que s'haigan de retirar d'a circulación ta evitar que a chent las funda ta quitar-ne os metals que tienen mas valor. Iste ye un eixemplo d'a lei de Gresham. De feito, a Ceca d'os Estatos Unitos, ta mirar d'anticipar-se a istas practicas, quito una lei o 14 d'aviento de 2006 que criminalizaba a fundición y exportación de monedas de penique y niquel. A violación d'osta lei se puet castigar con multas de dica 10.000 dólars u dica un maximo de cinco anyos en a garchola.

Bi ha a-saber-las teorías sobre l'orichen d'as monedas. Una teoría diz que as monedas s'orichinoron arredol d'o 600-550 aC en Anatolia, en l'actual Turquía, y en particular en o Reino de Lidia. Os opositors d'a teoría de Lidia se refirman en o feito de que no s'ha trobato garra moneda en o chacimiento arqueolochico de Sardis, que estió a capital de Lidia. Una moneda, por definición, ye un obchecto que se fa servir ta facilitar o comercio y o intercambeo de biens. Os historiadors que son a favor d'a hipotesi d'as monedas griegas de Lidia afirman que istas podeban no haberse emplegato en o comercio u a industria. As monedas d'electro (aleyación d'oro y archent) no yeran estandarizatas en peso y seguntes os detractors d'ista teoría yeran chapas, medallas u obchectos ceremonials emplegatos por sacerdotz, mas que monedas. As mas antigas d'istas no fuoron descubiertas en Lidia, sino en l'antigo templo griego d'Efesos, una colonia d'os antigos griegos (en o que hue ye Turquía).

Atra posible teoría sobre l'orichen d'as primeras monedas de metal se troba en China. As primeras piezas conoixitas de metal ta comerciar provenients de China datan de l'anyo 900 aC y se descubrioron en una sepoltura amán d'Anyang. Yeran replicas de bronze d'as primeras monedas chinas feitas con conchas, por o que se deciban conchas de bronze. Manimenos muitos numismaticos afirman que tanto istas como os cutiellos, palas y ixatas que emplegaban os chineses ta mercar, se pueden considerar diners, pero no monedas ya que no teneban garra marca u marcas que certificasen a suya valgua en un intercambio.

Chunto con Anatolia y China, a India tamién chugó un important papel en o desembolique d'a moneda. As primeras monedas Indias fuoron cuditas arredol d'o sieglo VI aC por os mahajanapadas u reinos d'a plana Indo-Ganchetica. As monedas d'ista epoca levaban a marca de Puranas, Karshapanas u Pana. Os mahajanapadas que cudiban as suyas propias monedas incluyiban Gandhara, Kuntala, Kuru, Panchala, Shakya, Surasena, y Surashtra.

 griego d'Echina. Anverso: País de Quelona / Reverso: ΑΙΓ(INA) y un delfín. As antigas monedas d'Echina levaban imachens de tortugas y fuoron cuditas entre .

Seguntes os numismaticos as monedas mas antigas d'Europa son as d'Echina que fuoron cuditas entre o 700 y o 550 aC, bien por as propias chents d'Echina u por Fidón, rei d'Argos (que estió qui primero metió os estandars de peso y midas). En a Biblioteca Nacional de París, se troba una pieza unica d'estatero feito d'electro. A calendata de fabricación d'ista moneda no ye mas antiga que o 700 aC.

Os antigos griegos copioron a ideya d'os anatolios (u viceversa) y la estendilloron ta comerciar con atros puestos. Debito a la colonización griega, as monedas estioron presents ascape primero por tota la mar Mediterrania y dimpués por tot o norte d'Africa (incluyindo-ie Echipto), Siria, Persia, y os Balcans.

As primeras monedas de Lidia yera feitas d'electro, una aleyación natural d'archent y oro a la que se gosaba adhibir tamién a vegadas arambre. Ye platero que muitas d'as primeras monedas de Lidia y de Grecia yeran cuditas por particulars y yeran mas chapas que verdaderas monedas, encara que debito a o suyo numero ye evident que belunas yeran emisions oficials d'un estato, nombrando-se por eixemplo a sobén o rei Aliates de Lidia como un d'os precursors d'a cudición de moneda.

A mayoría d'as primeras monedas de Lidia no teneban garra escritura, leyenda u inscripción, nomás que imachens d'animals simbolicos. Por o tanto a calendata d'istas monedas s'alazeta mas que mas en a evidencia de que proveniban d'excavacions arqueolochicas d'o templo d'Artemis en Efeso (que estió una d'as Siete Marabillas d'o Mundo Antigo). O feito de que as primeras monedas, en as que apareixeba un tozuelo de lión, se trobasen en iste templo, y o feito de que no fuesen emplegatas en o comercio, refirma a teoría de que istas monedas fuesen en realidat chapas u medallas emplegatas por os sacerdotz d'o templo d'Artemis y que o nombre d'a persona que reculliba a medalla yera inscrito en ella. A diosa Artemis en Anatolia se deciba Potnia Theron, que significa aimant d'os animals, y o suyo simbolo yera o lión y o tigre. Un chicot porcentache d'as primeras monedas de Lidia levaban escrita una leyenda.

Un atra famosa moneda d'electro, a moneda mas antiga con una inscripción que se conoce dica hue, tien o suyo orichen en Caria, Asia Menor. Ista moneda leva a inscripción griega Phaenos emi sema  que se puet transcribir como Soi a insignia de Fanes u Soi o sinyal d'a luz  u talment Soi a sepoltura d'a luz u Soi a sepoltura de Fanes. As monedas de Fanes son conoixitas en estar as mas antigas monedas griegas, una d'istas se trobó en o templo d'Artemis en Efesos (o deposito de monedas d'electro mas antigo descubierto).

As primeras monedas feitas d'oro puro y archent fuoron cuditas por o rei Creso de Lidia, fillo d'Aliates. Un poco dimpués en a mesma rechión apareixioron os daricos d'oro y os sigloi d'archent provenients d'o Imperio aquemenida u persa.

Poco dimpués d'as primeras monedas europeas en Echina, una isla griega en l'anyo 550 aC, apareixioron monedas en Atenas y Corinto. As primeras monedas romanas, yeran feitas de bronze, y apareixen en o 289 aC. A primera moneda europea con numeros arabigos data de 1424 y o suyo orichen ye en o cantón suizo de Sankt Gallen.

A historia d'as monedas en Aragón prencipia con as monedas iberas y plega dica hue con l'euro como moneda de curso legal en tot o país igual que en a resta d'o Estato espanyol y en atros 20 estatos de toda Europa.

As primeras monedas ibericas que se troban en Aragón son as procedents d'a ciudat de Celsa, posteriors a l'anyo 179 aC. Por ixas envueltas prencipiaba a cheneralizar-se l'uso d'as monedas, por o que en Aragón habioron d'importar-se materials como l'archent y l'arambre ya que no yeran prous as cantidatz que plegaban de menas como as de Parzán, en a val de Bielsa, u as de Calcena.

As monedas ibericas aragonesas s'achustaban a las normas metrolochicas y de circulación que yeran vichents en Republica Romana, estando o denario a unidat d'archent y l'as a unidat de bronze. Con a expansión d'o territorio controlato por a ciudat de Bolskan (Osca ta os romans y actual Uesca) dimpués d'as guerras sertorianas (83 dica 72 aC) puyó a importancia d'ista ceca, estando a suyas monedas reconoixitas por a estrela que portiaban. Dimpués d'a batalla d'Ilerda, en l'anyo 49 aC, prencipian a emitir-se monedas romanas, deixando-se asinas de fabricar quasi de tot as iberas. Feba ya bells anyos, manimenos, que muitas d'as cecas ibericas emitiban moneda con denominación latina u bilingüe como en Celsa.

Por un regular se suele representar en as monedas d'ista epoca un tozuelo d'un hombre choven en l'anverso, d'orichen griego, y en o reverso un chinete, que en bellas ocasions leva una lanza u una palma de victoria. Tamién aparareixen ya en ista epoca simbolos que permiten diferencias as distintas cecas u emisions como a luna creixient u a estrela en o caso de Bolskan. Cudioron moneda en Argón dica venticinco cecas diferents: Alaún (, Alagón), os araticos (, en a redolada d'o río Aranda, Arandiga u Aranda de Moncayo, os vascons (en a zona de Navarra, con capital en Bengoda), Bentian (capital d'os bentians), Belaiscom (capital d'os belos), Beligiom u Beligio (Azaila, en l'actual cabezo d'Alcalá), Belchit, Bilbilis (amán de Calatayú), Bolskan u Olskan (, Uesca), Bornescon (enta l'actual Soria en a val de Xalón), Bursau (, Borcha), Karauez (u Caravis, segurament Magallón), Contrebia Carbica (enta Cuenca), Contebacom Bel (en territorio d'os belos, en Botorrita), Celsa (, Viliella d'Ebro), Damaniu (difuera de l'actual Aragón, pero en o Convento Caesaraugustano), Tamusiens (igual que l'anterior), Tergacom (Tierga), Titiacos (capital d'os titos, en la Celtiberia citerior), Turiasu (Tarazona) , Iaca (, Chaca), Sesars (, Sesa), Sekia (, Exeya d'os Caballers), Ildugoite (Oliet), Lagine (en o Baixo Aragón), Nertobis  (L'Almunia de Donya Godina en o cabezo Chinchón), Orosis (, amán de Mont Albán), Otobeskem (en l'Ebro meyo, talment Mequinenza), Segaisa (l'antiga Segeda, tament en Belmont de Gracián), Salduie (, amán de Zaragoza) y Sedeisken (probable capital d'os sedetans).

Con a romanización d'os territorios que forman l'actual Aragón s'estendilló por a zona a moneda hispano-romana. As tierras aragonesas se trobaban en a provincia d'Hispania Citerior y aintro d'o Convento Caesaraugustano. As monedas las emitiban os municipios y as colonias (Caesaraugusta y Celsa). Asinas o gran numero de cecas que existiban en a epoca iberica quedó reducita a unas pocas y desapareixioron d'as monedas os simbolos indichenas como l'alfabeto íbero. Ya no s'emplega en ista epoca l'archent en ta cudir moneda, sino que se fa servir o bronze ta emitir diferents monedas d'ases y os suyos divisors y bella moneda de multiplos d'iste como os dupondios y os sestercios. S'emitió como en a resta d'Hispania dende epoca de Lepido y Octavián dica a muerte de Cayo César.

En o Convento Caesaraugustano formató amás de por Aragón por as actuals provincias d'a Riocha, Navarra, Leida y Guadalachara, cudiban moneda as colonias de Caesaraugusta y Celsa y os municipios dOsca (Huesca), Osicerda  (talment Osera), Bilbilis  (Calatayú) y Turiaso (Tarazona). No sé sabe guaire bien porqué se deixó d'emitir en a resta de cecas ibericas aragonesas, pero lo que ye platero ye que as ciudatz que continoron emitindo moneda lo facioron enlazando con as monedas iberas que ya se i cudiban d'antis mas. En o caso de Celsa continó a emisión de monedas dende as antigas monedas bilingües entre os anyos 47 y 42 aC dica las monedas latinas. As monedas latinas d'Osca son anteriors a o 27 aC y enlazan con as ibericas a traviés d'o denario de Domicio Calvino. En Bilbilis tamién quedaban sinyals d'o pasato iberico en as primera emisions, ya que os primers ases latinos encara se marcaban con a letra iberica bi. En Turiaso se pasa d'as monedas con a cabeza d'a ninfa Silbis enta las monedas romanas de l'anyo 2 aC. Osicerda tamién emitirá monedas bilingües arredol d'o 50 aC. A ceca ibera de Salduie deixó o suyo puesto a la colonia de Caesaraugusta, establita en o 24 aC, que sustituyó a tipografía indichena por a representación d'os bueis con l'aladro y o sacerdote, simbolo d'a fundación d'a colonia seguntes o rito etrusco.

En l'anverso d'as monedas hispano-romanas apareixen retratos de personaches, por un regular o emperador u miembros d'a familia d'iste. L'obchectivo de meter o tozuelo d'o emperador en as monedas yera que a población podese veyer-la y reconoixer-lo, asinas pues a fin yera propagandistica. A sobén apareixeba tamién una leyenda con o nombre d'o emperador, manimenos en bells casos no bi ha garra inscripción. Iste feito puet indicar que o retrato se tracta d'un politico u melitar important en Hispania, por eixemplo fundador d'una ciudat, encara que no ye guaire seguro. A vegadas os emperadors apareixeban con una corona de laurel dencima d'o tozuelo y atras con o tozuelo espullato. Quan un emperador yera muerto se le representaba con una corona radiata. Amás d'istas representacions tamién se pueden trobar atras que amostran sinyals melitars, motivos relichiosos u animals como o toro, que se puet interpretar d'o culto indichena a iste animal.

D'atra man tamién i trobamos contramarcas u resellos, que son alteracions por eixemplo d'a valgua orichinal d'a moneda u atras condicions d'a suya circulación como reformas que haigan feito que cambease o suyo peso u a suya lei. Tamién puet significar que s'autorice a la suya circulación en atros territorios en os que no s'heban emitito en primeras, encara que en o caso d'as monedas hispano-romanas aragonesa no se sabe guaire bien si o suyo uso yera amugato cheograficament. Existen resellos de Tiberio en Celsa y Caesaraugusta, cabezas d'alica de significato melitar en Celsa y atros puestos y alteracions d'as piezas orichinals con inicials de ciudatz como Caesaraugusta u Turiaso.

As zagueras monedas hispano-romanas s'emitioron en tiempos d'o emperador Caligula y dende alavez dica o reinato de Leovichildo no s'emitió moneda en a peninsula iberica. Por ixas envueltas circulaban por l'actual territorio aragonés monedas tardorromanas y aureos bizantins, mas que mas d'Honorio y Valentinián III. Os visigodos imitoron os solidos d'oro y os tremises bizantins, estando Leovichildo qui en o reino visigodo de Toledo creyó una moneda nacional con o tremis d'oro, un tercio d'o solido aureo de 1/72 en libra.

En Aragón bi heba nomás cecas en Zaragoza y en Tarazona, amás d'en Chistén y Boltanya. Zaragoza cudiba con o nombre de Cesaracosta dende tiempos de Leovichildo, apareixendo mas tardi como Cearcota. En Turiaso se cudiba con o nombre de Tirasona mientres os reinatos de Recaredo, Gundemaro, Sisebuto y Suintila y igual que Zaragoza feba servir o tipo provincial tarraconense. Ista ceca deixó d'emitir en o segundo tercio d'o sieglo VII dica a fin d'a monarquía visigoda.

Bi ha nomás quatre exemplars provenients d'a ceca de Cestavvi, en Chistén (encara que atros autor atribuyen istas monedas a la ceca de Zaragoza). Tamién bi heba un atra ceca perinenca en Volotania (Boltanya) en tiempos de Gundemaro que emitió tremis de 1,185 g. d'oro, con tipos d'a provincia tarraconense.

As monedas aragonesas d'o reino visigodo no yeran guaire diferents d'as que s'emitiban en a resta d'a provincia Tarraconense, estando piezas d'oro por un regular de baixa ley, con un peso meyano de 1,5 g y seguiban normas d'o dreito román y no d'o chermanico. A ceca prencipal se trobaba en Caesaraugusta, por estar a cabecera de l'antigo convento churidico y a segundaria i yera en Turiaso, que yera amás de seu episcopal un important centro comercial. As monedas d'archent y bronze romanas se continaban emplegando en a circulación normal, mientres que as emisions d'oro, como as feitas en Chistén y Boltanya, se reservaban ta grans gastos.

Mientres a epoca de dominación musulmana en Aragón as monedas que gosaban circular yeran as mesmas que en tot o emirato y dimpués califato de Cordoba dica l'anyo 1031, quan cayó ista monarquía y apareixió a Taifa de Saraqusta. En as monedas perteneixients a o emirato no se troba o nombre d'o emir, pero sí a calendata en que s'emitioron y, debito a las diferents escrituras, s'han puesto clasificar por cecas, trobando-se una d'ellas en a ciudat de Saraqusta. As monedas d'o califato se cudiban en as cecas de Qurṭuba y Madīnat al-Zahrā, apareixiendo nombres d'imams de diferents ciudatz. Asinas en a epoca de Hisam II apareixen en Saraqusta os nombres d'Abdala, Ahmed, Monzir y Suleiman y en Qalat Ayyūb o de Mohamed, en epoca d'Alcasim apareixe Yahia de Saraqusta y en epoca d'Abdala apareixe en ista mesma ciudat o nombre de Mondzir. A unidat d'ista epoca ye o dírham, equivalent a la decena parti d'un dinar d'oro.

A mayor importancia d'a ceca de Saraqusta plega con o gubierno d'a taifa d'ista ciudat. Baixa a lei d'as monedas d'oro y archent ta convertir-se en monedas de bellón (dica un 20% d'archent como maximo). Por ixas envueltas a cudición d'as monedas no ye guaire buena, estando-ne Saraqusta una excepción. En a epoca d'os tuchibís contina apareixiendo o nombre d'o imam d'a ciudat en a moneda como se feba en o califato, pero serán os Banu Hud os que deixen ista practica ta encluyir-ie os suyos propios nombres y títols. En primeras istas monedas continaban con o estilo califal y muitas d'ellas feban referencia a Hisam II como califa, encara que poquet a poquet aluenyando-se d'iste estilo, sustituindo istas monedas por atras d'oro y archent mas chicorronas. En Qalat Ayyūb tamién cudió monedas Mohamed ben Suleyman en as que se feba referencia a o califa Hisam II.

Con a invasión d'os almorabetz se produce atra vegada a unificación monetaria d'Al-Andalus, estando a moneda oficial o dinar, dito por os cristians morabetín. A tamas d'iste feito en Saraqusta continoron cudindo-se monedas taifals, bellas a nombre d'o emir Ali ben Yusuf. No son tan intresants en Aragón as monedas d'os almuades, as doblas d'oro, encara que circuloron tamién por os reinos cristians.

As primeras cudicions medievals en o reino d'Aragón son prou relacionatas con o reino de Navarra. En ixos primers anyos prencipian a fer-se, como en a resta d'Europa, monedas de bellón, una aleyación d'archent y arambre. Ista monedas prencipiarían a sustituir a las antigas monedas visigodas, bizantinas y romanas, asinas como a os dirhams en as zonas musulmanas d'a peninsula. En ista epoca en Aragón tamién se cudioron monedas foranas, como as castellanas feitas en 1134 en Zaragoza por o rei Alifonso VII de Castiella. Os primers tipos d'o reino aragonés seguiban o patrón imposato por Sancho Garcés III en Nachera, con o títol de Naiara y l'árbol de Sobrarbe. Dende a nueva unión d'Aragón con Navarra a traviés d'a persona d'o rei Sancho Remíriz en 1076 y mientres os reinatos de Pero I y Alifonso, s'emitió moneda aragonesa en Chaca, que teneba tamién curso legal en Navarra. En tornar a cudir-se os diners de bellón navarros desapareixerá l'arbol d'as monedas ta estar sustituito por a cruz patriarcal, apareixiendo a os dos cantos d'a cruz a leyenda ARA-GON. A unidat de cuenta aragonesa yera por ixas envueltas o sueldo que se dividiba en diners, formando dotze diners chaqueses un sueldo chaqués. Mientres os succesivos reis enantaban enta o sud creyoron atras cecas mas meridionals, como a de Monzón en tiempos de Pero I. Pareixe que a moneda yera escasa en istas epocas en o reino d'Aragón, por ixo circulaban tamién atras monedas foranas como os diners sanchetz emititas por o rei Sancho VII de Navarra, os sueldos morlans provenients d'o Biarn u os petavinos con orichen en Piteus, amás de monedas de Barcelona y as piezas arabes d'oro.

A tamas d'a unión dinastica d'Aragón con o condato de Barcelona ta formar a Corona d'Aragón, cadagún d'istos territorios continoron cudindo y fendo servir a suya propia moneda. Alifonso II cudió diners chaqueses, pero fendo una reforma en os suyos divisors, dividindo-se dende alavez en obolos u miallas y denominando-se moneda chaquesa nueva. En zaguerías d'o sieglo XII circulaban por o reino diners y obolos de bellón, morabetins arabes (almorabetz) u castellans d'oro y monedas foranas provenients de Castiella, Biarn y Catalunya. Estió o rei Pero II d'Aragón qui metió fin a ista anarquía monetaria, deixando como sola moneda de curso legal a moneda chaquesa y fendo que a resta hesen de tasar-se en función d'ista, ye decir con a valgua que tenesen seguntes a suya lei y talla en sueldos chaqueses. En primerías d'o sieglo XIV o dinero chaqués circulaba amplament tamién por a zona de Leida y Tortosa, por o que o rei Chaime II establió una nueva ceca en Sarinyena, que no emitió guaires diners, pero que miraba de distribuir mas facilment a producción d'a moneda. Estió Pero IV (1336-1387) qui instaló a ceca en Zaragoza, capital d'o reino, cerrando asinas o ciclo d'as cudicions chaquesas.

Os diners chaqueses que circuloron por o reino en tiempos de Chaime I se cudioron en Leida y puet estar que os que circulaban en os reinatos de Pero I y Pero II se fesen en Uesca y os de Alifonso I en Mont Aragón encara que no se sabe guaire bien. Respective a o peso d'as monedas, en tiempos de Sancho Remíriz o peso d'os diners oscilaba entre os 0,80 y 1,20 gramos y o d'as miallas entre 0,40 y 0,53 gramos, estando en tiempos de Chaime I de 0,80 a 0,90 gramos o peso d'os diners y 0,40 gramos as miallas y tornando a alcanzar o peso orichinal con Pero IV.

En muitos d'os estatos d'a Corona se cudioron monedas d'archent a imitación d'o gros francés u o groat anglés. S'emitioron tamién monedas d'oro en Secilia, Cerdenya y Nápols. Pero IV metió en os suyos estatos una nueva moneda, o florín d'oro de Florencia, orichinario d'ista ciudat y que levaban as imachens de Sant Chuan y a flor, emblemas d'a ciudat de Florencia. As Cortz d'Aragón s'oposoron en 1372 a la sustitución d'a moneda chaquesa por ista nueva divisa, por o que o rei mandó cudir os florins difuera d'as mugas d'o reino, en a ceca de Perpinyán a on ya s'heban empezato a fabricar en 1346. Asinas os florins d'oro d'Aragón nomás se cudioron en Zaragoza por un breu periodo de tres anyos d'o reinato de Pero IV y se ferían dimpues en as cecas de Perpinyán, Valencia, Barcelona, Tortosa y Mallorca dica tiempos d'o rei Ferrando o Catolico en 1483.

No bi ha guaire continidat entre a moneda medieval aragonesa y a d'o sieglo XV. O rei Chuan II cudió monedas d'oro y archent en Zaragoza y ducatos en Barceloma, pero pareixe que no emitió a moneda chaquesa, que en l'anyo 1428 heba estato lechitimata por as Cortz de Teruel, viedando l'uso d'atro tipo de moneda. As monedas cuditas en Zaragoza yeran ducatos d'oro y reyals d'archent, con o busto reyal y o escudo d'Aragón como simbolos respectivament.

O rei Ferrando II cudió monedas de bellón. A ceca de Zaragoza s'esferenciaba por a letra c en as suyas primeras emisions que levaban o tozuelo d'o rey y un escudo trestallato con as armas de Castiella, Leyón, Aragón y Secilia. Atras marcas de cecas yeran as inicials d'os mayestros que heban feito as monedas s (Sánchez), g.s (Gabriel Sánchez) y l.s (Luis Sánchez). En os ducatos apareixeba amás a mazada de Triunfator et Catolicus. Os meyos ducatos d'oro d'ista epoca se deciban fernandins

Dimpués de l'anyo 1506 se cuden piezas de diez, quatre y un ducatos. Cal destacar una rariza moneda que en cuentas de seguir o tipo normal con o escudo d'Aragón, leva o escudo de Zaragoza, un castiello de dos torres con una cruz de Lorena en o centro, a marca de ceca c y as inicials d'un d'os Sánchez.

D'atra man o rei Ferrando, de conchunta con a suya muller Isabel I de Castiella, cudió en 1475 moneda en iste reino que no yera de curso legal en Aragón. Istas monedas como ye de dar conservaban o sistema monetario castellán establito por o rei Henrique IV, que feba servir l'oro ta a moneda castellana (castellanos) y l'archent ta os reyals y os suyos divisors. Con a lei pragmática de Medina del Campo de 1497 se miró d'unificar a moneda d'oro d'os estatos perteneixients a las dos coronas. O nuevo ducato sería una moneda d'archent de gran calidat que tendría prou importancia en toda Europa. En as piezas castellanas amaneixe tamién o escudo d'Aragón-Secilia, chunto a o de Castiella-Leyón, os dos baixo l'alica de Sant Chuan y con a mazada de Sub umbra alarum tuarum protege nos domine. As monedas castellanas d'os Reis Catolicos continoron emplegando-se mesmo en os reinatos de Chuana y Felipe I de Castiella, de Chuana y Carlos I de Castiella y o de Carlos I, encara que en Aragón no estió asinas.

Dimpués d'a muerte d'o rei Ferrando II continoron cudindo moneda d'oro plata y bellón a suya filla Chuana y o fillo d'ista Carlos con a leyenda de Ioana et Karolus - Rex Aragonum. Debito a la manca de monedas d'archent, en os anyos 1518 y 1519 as Cortz de Zaragoza autorizan a o tresorero Luis Sánchez ta cudir reyals y meyos reyals con o peso y lei d'os de Castiella, asinas se cambea a valgua d'o reyal d'archent y s'achusta a iste a moneda de bellón. Pocos anyos dimpués, en 1528 s'enampla d'anterior acto de Cortz ta os ducatos y meyos ducatos y reyals y meyos reyals con as midas de Castiella y ta a moneda chaquesa, diners y miallas.

D'as emisions de moneda de Felipe I entre 1555 a 1598 no se sabe guaire, encara que si que apareixe en 1564 o fuero nuevo d'as Cortz de Monzón respecto a la fabricación de moneda. Iste fuero determina a fabricación d'escudos d'oro como os de Castiella, encara que con as armas d'Aragón y miallas. En 1576 s'alcuerda cudir dos mil doblons y diners chaqueses en miallas dica vente mil libras. En istas monedas apareixe o nombre d'o rei en latín Philipus y o títol de Aragonum rex.

As pocas monedas que se cudioron en o reinato de Felipe II yeran d'archent, de ueito y quatre reyals en 1611, reyals en 1611 y 1612 y meyos reyals en 1612. De Felipe III se sabe que cudió moneda d'archent recortata de 8, 4, 2 y 1 reyals en 1651 y reyals redondos y recortatos de 1652.

En o reinato de Carlos II se facioron reyals y monedas de bellón d'os tipos habituals, achustando-los a las monedas de 2 morabetins procedents de Castiella. En primerías d'o sieglo XVIII cudió dineriellos o rei Carlos III d'Aragón, dica 1710 quan l'archiduque deixó a cadiera reyal a Felipe IV.

Felipe IV cudió bellas monedas en Aragón mientres os primers anyos d'os suyo reinato dica o 9 de chunio de 1728 quan ordenó que no se cudise mas moneda con tipo aragonés, encara que ya feba anyos que no se feba. A moneda chaquesa mas tardana que existe ye de l'anyo 1719 y d'ixe mesmo anyo y d'o sieguient bi ha piezas de 8, 4 y 2 morabetins con a marca z d'a ceca de Zaragoza que siguen o sistema cheneral espanyol. A emisión de moneda en Aragón remata o 16 de chulio de 1730, por un decreto d'o rei Felipe IV (ya nomás con o títol de Felipe V d'Espanya) en que se prohibe cudir moneda en Zaragoza.

Dimpués d'as midas presas por Felipe IV ta rematar con a cudición de moneda en Aragón nunca mas no se tornó a fer moneda en o país, pasando a estar moneda de curso legal en tot o territorio nacional a moneda estatal. En ista epoca circulaban os escudos d'oro, os reyals d'archent y os quatrenos, ochavos y morabetins d'arambre.

En 1809 Chusé I Bonaparte ordenó que todas as monedas d'oro y archent levasen a suya valgua en reyals de bellón, estando 20 en o caso de l'antigo reyal de a ueito, que pasó decir-se duro. En istas monedas apareixeban os simbolos de Castiella, Leyón, Aragón y Navarra y l'alica d'os Bonaparte.

En 1848 siguió en Aragón o sistema monetario cheneral con as siguients monedas d'oro o doblón de 100 reyals y 8,37 g, d'archent o duro de 20 reyals y 27,25g, con divisors de meyo duro, peceta de quatre reyals, meya de dos y reyal y d'arambre o meyo reyal, decima, doble decima y meya decima de reyal. Os morabetins valeban tres centimos y ya en 1855 os reyals, que yeran a unidat monetaria, se dividiban en cient partis, reducindo-se a centimos os morabetins.

En l'anyo 1864 s'establió o escudo d'archent de 12 gramos, 980 miligramos y 900 milesimas de fino como unidat en totz os reinos. En oro a unidat yera o doblón (de 10, 4 y 2 escudos), en archent o duro, o escudo, a peceta y a meya peceta y en arambre o quartiello, a decima y a meya decima.

Ye ya en 1868 quan dimpués d'o reinato d'Isabel II s'imposa como moneda a peceta que sería a moneda de curso legal en tot o Estato Espanyol dica l'anyo 2002 quan prencipió a emplegar-se l'euro.

Mientres a Guerra Civil bi habió en o bando republicano emisión de monedas y billetz por parti de bells municipios d'Aragón, mesmo con o escudo d'o Consello Rechional d'Esfensa. En quasi totz os casos a valgua d'istos billetz y monedas yera poca.

A tamas de no cudir moneda propia en a epoca d'as pecetas se facioron bellas referencias a Aragón en as monedas como o duro adedicato a Aragón con a imachen d'a Puerta d'o Carmen de Zaragoza y a bailarina de Pablo Gargallo (1994) u a moneda de 2000 ptas adedicata a la Maja Vestida de Goya (1996).

O Tractato d'a Unión Europea, que dentró en vigor en 1993, preveye a creyación de una Unión Economica y Monetaria con a introducción d'una moneda unica. De ella ferían parti os estatos que cumplieran una serie de condicions y se metería en circulación de forma gradual. Os estatos miembros d'a Unión Europea alcordaron o 15 d'aviento de 1995 en Madrid a creyación d'una moneda común europea - baixo a denominación deuro - con calendata de prencipio de circulación en chinero de l'anyo 2001.
 
Dende l'1 de chinero de 1999, deixoron d'existir como sistemas independients as monedas d'os once estatos d'a Unión que s'aculloron a o plan d'a moneda unica, a dita zona euro: Alemanya, Austria, Belchica, Espanya, Finlandia, Francia, Irlanda, Italia, Luxemburgo, Países Baixos y Portugal y atros estatos difuera d'a Unión Europea como Mónegue, San Marino y Ciudat d'o Vaticano. L'1 de chinero de 2001 s'incorporó Grecia y dimpués bells anyos dimpués Eslovenia l'1 de chinero de 2007, Malta y Chipre l'1 de chinero de 2008, Eslovaquia l'1 de chinero de 2009, Estonia l'1 de chinero de 2011, y Andorra lo ferá en 2013.

En Aragón como parti d'un estato d'a zona euro ista moneda precipió a circular o 1 de chinero de 2002 y ye dende alavez a moneda de curso legal en o país. As monedas que circulan son de dos y un euro y de 50, 20, 10, 5, 2, y 1 centimo d'euro.

Ya que Aragón no ye un estato independient no tien a posibilidat de cudir moneda propia, por o que actualment circulan por o territorio aragonés monedas d'os 20 estatos independients que sí que lo fan. Encara que dengún estato dica hue ha cudito moneda de curso legal que tienga bella relación con Aragón, si que ye previsto que Espanya emita monedas conmemorativas de 2€ aintro d'a suya serie adedicata a o Patrimonio d'a Humanidat en o Estato espayol con a imachen d'os dos molimentos asinas categorizatos que existen en Aragón: o mudéchar aragonés (que apareixerá previsiblement en 2020) y o macizo d'as Tres Serols (que habría d'apareixer en 2036).

Sí que s'han feito monedas conmemorativas en o estato español adedicatas a Aragón, como as dos monedas adedicatas a la Expo 2008 de Zaragoza con as imáchens d'o Pavillón Puent y a Torre de l'Augua (10€ d'archent, 2007), a moneda adedicata a o bicentenario d'a Guerra d'o Francés con as imáchens de Palafox y Agustina d'Aragón (400€ d'oro, 2008), as monedas adedicatas a Francisco de Goya (3 de 10€ d'archent, Maja, Vendimia y Garrotes, y una de 400€ d'oro, Volaverunt , 2010) y as monedas adedicatas a las ciudatz de Huesca (5€ d'archent, 2010), Zaragoza (5€ d'archent, 2011) y Teruel (5€ d'archent, 2011) con os suyos escudos y as suyas seus aintro d'a serie de capitals provincias espanyolas.




#Article 135: Africa (2167 words)


Africa ye un d'os cinco continents, chunto con Europa, Asia, America y Oceanía. Muga a lo norte con a mar Mediterrania que la desepara d'Europa, a l'ueste con l'ocián Atlantico y a l'este con a mar Roya (que la desepara d'Asia), l'ocián Indico y Asia a traviés d'a canal de Suez. O continent africán tien una superficie de 30.221.532 km² (ye o segundo continent por a suya superficie) y una población de 1.000.010.000 d'habitants (tamién ye o segundo continent por a suya población, con o 16,14% d'os habitants d'o planeta), con una densidat de población de 30,51 hab/km². En fan parte 48 países (encluyendo-ie a isla de Madagascar, a mas gran d'as islas africanas) y 53 (encluyendo-ie tamién as islas y archipielagos).

Ye un continent con muita importancia ta la Historia, que gosa estar considerato l'orichen de l' Homo sapiens u mesmo d'a familia d'os Hominidae, seguntes os chacimientos localizatos por os arqueologos en Etiopía, Kenia u Tanzania, amás d'atros chacimientos menors en países como Sudafrica. Ye tamién uno d'os puestos a on naixió l'actual civilización, en a val d'o río Nilo, con a civilización de l'Antigo Echipto, que yera en contacto con as civilizacions d'Orient Meyo y con as civilizacions d'a mar Mediterrania, como l'Antiga Grecia u l'Antiga Roma. Antiparte, en o sieglo XIX as potencias europeas establioron as suyas colonias en o continent, quedando nomás Liberia y Etiopía como as solas nacions independients, dica o proceso de descolonización en os anyos 1960, quan a mayor parte d'os territorios africans plegoron a la suya independencia. Dende ixe inte, o continent ha padeixito freqüents guerras (mas que mas guerras civils) y dende os anyos 1970 una constant situación de sequera en o centro-norte d'o continent, estando amás uno d'os puestos d'o mundo a on mas s'ha estendillato a SIDA, que ye en bells países una important causa de mortalidat.

A climatolochía d'o continent ye muit variata, con clima templato en as costas d'a mar Mediterrania y a o sud, en Sudafrica, climas calidos y diserticos en os tropicos y climas calidos y humidos en o equador terrestre, encara que una caracteristica común a totz ixes climas ye o feito que no bi ha en Africa ni plevias regulars ni grans montanyas que puedan templar o clima con cheleras u nieu, estando asinas a sola influencia dulcificadora d'o clima a que tien o suyo orichen en as mars y ocians exteriors. Tampoco no tien pas un rete desenvolicato de ríos, estando nomás ríos importants o río Nilo, que dende o o suyo naixedero en o centro-este d'o continent puya enta o norte ta desauguar en a mar Mediterrania, o río Congo, que dende o centro d'o continent marcha enta l'ueste dica l'ocián Atlantico, o río Nícher, que drena a parte centro-oriental d'o continent desauguando en o golfo de Guinea y o río Zambezi, o solo d'os grans ríos d'o continent que desaugua en l'Ocián Indico.

Encara que no gosa trobar-se una opinión unanime, sí ye platero que o nombre d'Africa provién d'o latín.

Seguntes una teoría, o suyo nombre deriva d'o nombre d'un viento d'a peninsula italica, l' africus, que designaba en a Campania a un viento humido que proveniba de Cartago. Cal parar cuenta que basicament, os romans no designaban con o nombre d' Africa mas que a la parti occidental d'Africa d'o Norte, ye decir alto u baixo l'actual Tunicia.

Seguntes una segunda teoría, o continent recibió o suyo nombre d'o nombre d'una tribu berber, a tribu d'os Banu Ifren. O suyo antipasato eponimo yera Ifren, con un termin relacionato con as esplugas. Antiparte, Ifri ye o nombre d'una antiga diosa berber.

O continent africán muga a lo norte con a mar Mediterrania que la desepara d'Europa, a l'ueste con l'ocián Atlantico y a l'este con a mar Roya (que la desepara d'Asia), l'ocián Indico y Asia a traviés d'a canal de Suez. Dende o suyo cabo septentrional, que se troba en Tunicia, dica o suyo cabo meridional, que se troba en Sudafrica, o continent s'estendilla 8.000 km, y dende o suyo cabo occidental en Cabo Verde dica o suyo cabo oriental en Somalia, alto u baixo 7.400 km. O continent africán tien una superficie de 30.221.532 km² (estando o segundo continent por a suya superficie) y una población de 1.000.010.000 d'habitants (tamién ye o segundo continent por a suya población, con o 16,14% d'os habitants d'o planeta), con una densidat de población de 30,51 hab/km². En fan parte 48 países (encluyendo-ie a isla de Madagascar, a mas gran d'as islas africanas) y 54 (encluyendo-ie tamién as islas y archipielagos). O país con una superficie mas gran ye Sudán, que ye o 10eno d'o mundo (antis d'independizar-se o Sudán d'o Sud, que h esdevenito o 54eno estato independient d'Africa).

O suyo litoral no tien accidents destacatos, encara que sí que cal charrar d'o golfo de Guinea, que se troba en a parte occidental d'o continent, en l'ocián Atlantico. Entre as suyas islas, cal destacar Madagascar (que ye a mas gran d'as islas d'o continent), as islas Canarias, as islas de Cabo Verde, Socotora, Zanzíbar, Reunión u as Comoras.

Tampoco no tiene Africa muitas montanyas d'altarias importants, encara que cal destacar o Kilimanjaro y o mont Kenia, con mas de 5.000 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.

Os suyos ríos prencipals son o río Nilo (o mas largo d'o mundo), o río Congo, o río Nícher y o río Zambezi. Tamién cal citar bellos lacos, como o laco Victoria, o laco Malawi y u laco Tanganyka.

A distribución d'a población d'o continent africán no ye pas homochenia, por a gran diferenciación en as condicions climatolochicas. Asinas, parte d'o continent ye un disierto, como o disierto d'o Sahara u o disierto d'o Kalahari, y en atras grans partes d'o continent a existencia de selvas tropicals fa imposibles as grans concentracions humanas, que en ixas condicions se troban mas que mas en a val d'o río Nilo, que trescruza de sud enta norte a parti occidental d'Africa.

Africa ye o continent que poseya una mayor tasa de creixencia d'a población, con un 2,9% en os anyos 1975-1980 y un 3% en os anyos 1980-1990, a conseqüencia d'una alta tasa de natalidat (44 por mil en 1986-1990), encara que ixe aumento de población queda mitigato por una alta tasa de mortalidat infantil, que reduz l'asperanza de vida meya d'os africans dica las 53 anyadas de vida.

Africa ye un continent con una gran variedat lingüistica, y s'estima que se i charran arredol de 1.000 luengas diferents, a mayor parte con menos de 100.000 fablants. Debito a ista gran fragmentación lingüsitica, en a mayor parte d'os nuevos estatos establitos con o proceso descolonización mientres os anyos 1960 y os anyos 1970 han adoptato como luengas oficials a luenga de l'antiga metropoli; as excepcions en son os países de luenga arabe en Africa d'o Norte y bellos atros países, como Tanzania (con o swahili), Etiopia (con l'idioma amarico) y Somalia (con l'idioma somalí). J.H.Greenberg proposó en 1963 una división d'as luengas africanas en quatre grans familias lingüisticas: as luengas afro-asiaticas (con as luengas semiticas, as luengas echipcias, as luengas berbers, as luengas chadicas, as luengas cusitas y as luengas omoticas), as luengas nilotico-saharianas, as luengas khoisan y as luengas nichero-kor-dofanianas.

Respective d'a relichión, l'Islam dentró en Africa dende zaguerías d'o sieglo VII con as conquiestas arabes de l'Africa d'o Norte, y dende ista redolada s'estendilló enta o sud a traviés d'as rotas comercials por o disierto d'o Sahara y por a mar Roya y l'ocián Indico. O cristianismo, que yera present en o norte d'Africa dende as suyas mesmas oríchens, despareixió con a conquiesta arabe sin estar capable d'estendillar-se enta o sud, con a excepción d'Etiopía, y quasi heba desapareixito dica que dende a segunda metat d'o sieglo XIX tornoron a amostrar-lo misioners europeus. Actualment arredol d'un 40-45% d'a población africana profesa l'islamismo, un 40-45% os diferents ritos cristians y la resta conservan l'animismo anterior a la introducción d'ixas dos relichions monoteístas.

Respective d'as razas, se i puet trobar en Africa tipos racials prou esferenciatos, con un norte y un disierto d'o Sahara de raza blanca composato por os países arabes, un amplo grupo de raza negra en o sud y o centro d'o continent, con un reducito grupo de raza amariella en a isla de Madagascar. Antiparte, dende o sieglo XVII s'establió en o sud d'o continent, mas que mas en l'actual Sudafrica, una ampla presencia de blancos, os ditos afrikaans, d'orichen mas que mas neerlandés.

En Africa se gosa distinguir entre l'Africa d'o Norte y l'Africa subsahariana (tamién dita de vegatas Africa negra, y aintro d'ista zaguera trobamos l'Africa Occidental, l'Africa Oriental, l'Africa Central y l'Africa Austral, cadaguna con caracteristicas propias.

En l'Africa d'o Norte predomina d'una man a raza blanca, a luenga arabe y a relichión islamica; tanimientres, en l'Africa subsahariana predomina a raza negra, con menos presencia de l'arabe (a excepción de zonas amanatas a o norte d'o continent) y a on a presencia d'a relichión islamica coexiste con os cultos animistas y con o cristianismo, encara que l'islamismo ye predominant en l'Africa Oriental y Central (con a notable excepción d'Etiopia).

En Africa de l'ueste, dende o sieglo VI dica prencipios d'o siguient milenio, a gran actividat comercial y a fertilidat d'a suya tierra, favoreixioron a emerchencia de poderosos reinos y imperios, como por eixemplo o reino Mossi, a civilización Nok, o imperio de Mali, l'Oba de Benin, o reino de Kanem-Bornou, o Dahomey, o reino d'Oyo, o imperio Ashanti, o imperio de Ghana, o imperio Songhai, o imperio Djolof, o imperio Kongo, o imperio peul de Macina, o reino bambara de Segou u o imperio Monomotapa.

O establimiento d'o imperio de Mali, tamién dito Mandé u Manden, ye sin garra dadalo uno d'os mas grans escaicimientos d'a historia d'Africa. Se produció en 1235, quan Soundiata Keïta ganó con o suyo exercito a batalla de Kirina. Soundiata esdevenió alavez rei de reis u emperador, y se li considera como a uno d'os mas grans herores de toda Africa, encara que a transmisión oral d'a suya historia haiga puesto contribuir a que a suya vida tienga as caracteristicas propias d'un heroe de cuento. Dotó a lo suyo imperio d'una constitución, a carta de Kurukan Fuga u carta d'o Manden en 1236, que en bellos aspectos s'amana a una declaración de dreitos humans. Ista carta, que s'ha trensmitito oralment de cheneración en cheneración, reculle entre d'atros o dreito a la vida, a preservación d'a integridat fisica, a tolerancia, o respeto respective d'os sabios y marabouts, o prencipio d'educación d'os ninos por parte de totz, l'asociación d'as mullers a la vida politica, o buen trato respective d'os esclavos, etc. Mesmo se i fa mención d'una supresión d'a esclavitud, encara que ista institución continuó existindo de facto. A carta da igualment reglas economicas, y tamién respective d'a guerra.

A l'este, o reino d'Etiopia continó con o reino d'Axum, que desembolicó relacions comercials entre Africa, Orient Meyo y a India..

Ta rematar, en Africa austral, que alazetalment tera ocupata por os pueblos khoisan y dimpués por os bantús, o Gran Zimbabwe, centro d'o imperio Monomotapa, i amanixe dende o sieglo IV.

Bellas federacions mas laxas de ciudatz-estato, como por eixemplo os yorubas y os haussa, tamién existioron, encara que a mayor parte d'istos reinos desapareixioron u a lo menos perdioron parte d'o suyo esplendor con a presencia d'os europeos en os puertos d'o golfo de Guinea..

En a suya condición d'antigas colonias europeas, a mayoría d'os países africanos mantienen estreitas relacions economicas con a Unión Europea.

S'ha creyato una organización supranacional pareixita a la UE, dita Unión Africana, d'a que en fan parte a totalidat d'estatos africans, con a excepción de Marruecos, que no reconoix a la Republica Arabe Saharaui Democratica que sí que en fa parte, en estar reconoixita por a resta de países africans.

A mayor parte d'os países africans se troban en una situación economica prou feble, en vivir alto u baixo o 50% d'a población africana con una baxisma renda per capita, mesmo inferior a un dólar estatounitense por día. Por ixo se considera que son países subdesembolicatos, estando en Africa la mayor parte de países d'o Tercer Mundo u en vías de desembolique seguntes a terminolochía economica. De feito, o Producto Interior Bruto d'Africa ye nomás o 2,6 d'o PIB mundial.

Sindembargo, Africa ye un continent prou rico en recursos naturals. Mientres a colonización europea, se fació a explotación d'os recursos mas fácils d'obtener, destacando-ne l'oro, o vori d'os alifants, as piedras preciosas (destacando-ne diamant, pero tamién d'atras) u las fustas preciosas u semi-preciosas. Os diamants, o petrolio, o gas natural y a menería en cheneral han esdevenito mas freqüents dimpués d'a independencia, pero a manca de capitals t'a suya explotación ha feito que ixos recursos gosen estar propiedat d'interpresas foranas, mas que mas d'Europa y d'Estatos Unitos, feito que condiciona a vida politica africana dende os anyos 1960.

O sector d'a industria ye quasi inexistent en Africa, con as excepcions de Sudafrica, Echipto, Tunicia y Marruecos.




#Article 136: Asia (1719 words)


Asia ye una d'as partis que, chunto con Europa, forma o supracontinent d'Eurasia. Ye una d'as mayors arias cheograficas d'o planeta Tierra, y s'estendilla en a metat oriental d'o hemisferio norte, dende l'Ocián Glacial Arctico por o norte dica l'Ocián Indico por o sud. Por l'este arriba dica l'Ocián Pacifico y por l'ueste dica os Monts Urals y o Caucaso, mugando tamién con a mar Roya, a mar Echea, o estreito d'os Dardanelos, a mar de Marmara, o Bosforo, a mar Negra y a mar Caspia. Ye deseparata d'America por o estreito de Bering, y d'Africa por a canal de Suez. En fer parte en realidat d'una continidat cheografica con Europa, que formalment puet definir-se como una peninsula chigant d'Asia, puet considerar-se que a noción d'Asia ye mas que mas una noción cultural y no pas cheografica.

En as suyas mugas tradicionals, Asia tien una población de 3.879.000.000 d'habitants (ye o continent con una población mas gran, con alto u baxo o 60% d'a población mundial) en una superficie de 44.579.000 km² (tamién ye o continent mas gran por superficie, con alto u baixo o 30% d'o total d'as tierras emerchitas), con una densidat de población de 89 hab/km². Tamién se troba en Asia (concretament en China) o puesto situato mas luent d'a costa, que se troba a una distancia de 2.648 km d'a mar, y o puesto de mayor altaria d'o mundo, o monte Everest, con 8.848 metros d'altaria.

Gosa trastallar-se en as siguients divisions cheograficas: Asia Meridional u Asia d'o Norte, Asia Occidental u Asia de l'Este, Asia Central, Asia Septentrional u Asia d'o Norte y Sudeste d'Asia.

A palabra Asia provién d'o griego; Ἀσία , atribuyendo-se o suyo emplego por primera vegata a Herodoto (arredol de 440 aC) ta fer referencia a la rechón d'Anatolia u, con a intención d'explicar as guerras medicas, a o Imperio Persa, esferenciando asinas ixa redolada de Grecia y Echipto. Herodoto comenta que se fan servir tres nombres de muller ta describir una masa enorme y substancial d'a Tierra (Europa, Asia, y Libia, referindo-se a Africa), indicando que a mayor parte d'os griegos creyeban que Asia recibiba o suyo nombre por a muller de Prometeu pero que o lidios deciban que recibió o suyo nombre en referència a Asias, fillo de Cotys y que pasó ent'a tribu de Sardes.

Mesmo antis d'Herodoto, Homero charra d'un país aliato de Troya dito Asios, y tamién describe un almarchal como ασιος (en a Iliada 2, 461). En a luenga griega a palabra puet provenir d'os Assuwa, una confederación d'estatos d'Anatolia occidental mientres o sieglo XIV aC que fue redotata per os hititas.

Alternativament, a etimolochía d'a palabra Asia puet provenir d'a palabra en acadio (w)aṣû(m) que significa puyar, referita a la dirección d'a salita d'o Sol en Orient Meyo, relacionata tamién con a palabra fenicia asa, que significa este.

En qualsiquier caso, y qualsiquiera que en sía o suyo orichen, se cheneralizó o emplego d'a palabra Asia en o mundo griego y a traviés d'o suyo herencio se transmitió ent'a Roma antiga, cheneralizando-se asinas en os mapas antigos y medievals, que emuestran o continent asiatico como una gran taca amorfa que s'estendilla enta l'este. En l'Antigüedat se suponeba que o mundo asiatico remataba en a India (por ixo Aleixandre lo Gran creyeba que en plegar en India heba plegato dica la fin d'o mundo).

Dimpués o nombre enampló o suyo significato, ta incluir-ie as tierras situatas a l'este d'ixa Asia orichinal, encluyendo-ie os territorios a l'este d'a India, como China y o Sud-este asiatico, amás d'os territorios a l'este d'os monts Urals, que ye o suyo significato actual.

Muitos cheografos no consideran que Asia y Europa sían continents deseparatos, porque en realidat no bi ha garra deseparación fisica entre totz dos. Por eixemplo, sir Barry Cunliffe, profesor emerito d'arqueolochía europea d'a Universitat d'Oxford, diz que Europa ye cheograficament y cultural nomás que a prominencia occidental d'o continent asiatico, ye decir, considera que Europa ye una pensinsula d'Asia. Cheograficament, Asia ye a parti mas gran d'o este d'o territorio dito Eurasia (estando Europa a peninsula noroccidental d'ixa masa de tierra) u d'Africa-Eurasia; cheolochicament, Asia, Europa, Y Africa forman una sola masa contigua (excepto a canal de Suez) y comparten a mesma plataforma continental. Quasi tota Europa y a mayor parti d'Asia se troban situatas sobre a placa eurasiatica, que s'une a o sud con a placa arabiga y a placa indica, mientres que a parte este de Siberia se troba sobre a placa nord-americana y as Filipinas sobre a placa filipina. Sindembargo, a opinión mayoritaria, mesmo que a opinión tradicional, considera a Europa y a Asia como dos continents deseparatos, encara que sía nomás que como una simpla convención. Antiparte, en Asia (mas concretament en China) se troba o puesto de tierra firme que se troba a una distancia mas gran d'a mar, a 2.648 km de distancia.

Asia tien un litoral con muitos accidents, con quantas mars interiors (mar Arabiga, mar de China Meridional, mar de Chava, mar de China Oriental, mar Amariella, mar de Chapón, mar d'Okhotsk, mar de Bering, mar de Kara, mar de Barents, etc.); golfos (golfo Persico, golfo d'Omán, golfo de Bengala, golfo de Siam, golfo de Tonquín, golfo d'Anadir, etc.); peninsulas (Anatolia, peninsula d'Arabia, India, Malacca, Indochina, Coreya, Kamchatka, Taimir, Kola, etc.), y islas adchacents, como Chipre, islas Maldivas, Sri Lanka, o gran archipielago d'Insulíndia (encluyindo-ie as Filipinas, Borneu, Sumatra, Chava y islas Celebes, entre d'atras), Taiwan, as islas de Chapón, isla de Sakhalin, Nueva Siberia, a Tierra d'o Norte, Nueva Zembla, etc.).

Respective d'o suyo relieve, Asia ye un continent con muitas montanyas, destacando-ie a cordelera de l'Himalaya, an se troban as maximas altarias d'a Tierra, con tucas como o mont Everest, o K2 u l'Annapurna, totz con mas de 8.000 metros d'altaria. Tamién i podemos trobar grans planas como Siberia y disiertos como o disierto de Gobi u o disierto d'Arabia.

Tamién podemos trobar en Asia ríos destacatos, como o río Obi, o río Yenissei y o río Lena en a cuenca de l'Ocián Glacial Arctico; o río Amur, o río Amariello, o río Yangtze y o río Mekong en a cuenca de l'Ocián Pacifico; y o río Brahmaputra, o río Irawadi, o río Ganges y río Indo en a cuenca de l'Ocián Indico; o río Tigris y o río Eufrates en Asia occidental, y o río Amudarja y o río Syrdarya en a cuenca endorreica interior. O continent tamién tién grans lacos, como a mar Caspia, o lago mas gran d'o planeta, a mar d'Aral, a mar Muerta, de salinidat intensa, u o laco Baikal, o laco de mas fondaria d'o mundo.

Fan parte d'Asia un total de 51 estatos, estando o estato asiatico con mayor numero d'habitants China, con una población d'alto u baixo 1.400 millons d'habitants, y o menos poblato as Maldivas, con una mica mas de 350.000 habitants. Por a suya superficie, o país que s'estendilla mas por territorio asiatico ye Rusia, con una mica mas de 17 millons de km² y o país con una superficie mas chicota ye tamién Maldivas, cin una mica menos de 300 km². Por densidat de población o estato mas densament poblato ye Singapur, con una densidat de mas de 6.000 hab/km² y o meons densament habitato ye Mongolia con menos de 2 hab/km².

Quantos países asiaticos han cambeato de nombre mientres o sieglo XX como resultato de consolidacions, secesions, independencias u cambeos de rechimen.

Asia ye un continent con una amplia y variata historia, que se estendilla quasi dende os alazetz d'a Humanidat dica hue, trobando-se en o suyo territorio destacatas civilizacions con una ampla influencia en a Historia d'a Humanidat. Asinas, se puet destacar civilizacions en bells puestos como en a val d'o río Indo, en a val d'o río Eufrates y o río Tigris, u en as vals d'o río Amariello y o río Yangtze. Asia ye tamién a cuna d'as prencipals relichions monoteistas actuals (Chudaísmo, Cristianismo y Islam), estado dende Asia que s'han estendillato arredol d'o mundo.

En l'actualidat, se considera que en l'actual Turquía, en Göbekli Tepe, se establió antes de 10000 aC o mas antigo santuario conoixito. Establito por grupos de cazaraires-recolectors, se considera como o mas antigo chacimiento arqueolochico d'una cultura propia d'o Neolitico. Dende astí, alto u baixo en 8500-8000 aC as comunidatz d'agricultors s'estendilloron a traviés d'Anatolia, Mesopotamia y Africa d'o norte, orichinando-se asinas os primers nuclios conoixitos de civilización.

Tamién ye d'ixas mesmas envueltas un chacimiento localizato en Lahuradewa, en l'actual India, a on as datacions con carbonio 14 de repuis de roz evidencian a suya ocupación en 9000-8000 aC. Se tracta d'o mas antigo chacimiento neolitico en Asia d'o sud.

Antiparte, en Beifudi, amán de Yixian en a provincia de Hebei (China) se troban os repuis de chacimientos contemporanios d'os anteriors, con a cultura Cishan (8000-5500 aC) y a Cultura Xinglongwa (6200-5400 aC), a l'este d'as culturas neoliticas d'os monts Taihang, omplindo asinas un vuedo arqueolochico entre as dos culturas d'o norte de China.

Alto u baixo en 5500 aC amaneixió a cultura Halaf en Liban, Palestina, Siria, Anatolia y o norte de Mesopotamia, alazetando-se en l'agricultura de secano.

En o sud de Mesopotamia, en as fertils planas aluvials, se fundoron as civilizacions d'as ciudatz de Sumer y Elam, a on caleban sistemas de riego en estar unas redoladas co muit poquetas plevias. A cultura Ubaid (tamién dita periodo Ubaid) i floreixió dende 5500 aC.

Alto u baixo en 4500 aC empecipió o Calcolitico y en 3500 aC a Edat de Bronze, sustituindo-se asinas as antigas culturas neoliticas asiaticas.

Asinas, por eixemplo, a civilización d'a val de l'Indo, que ye una civilización d'a Edat de Bronze (3300-1300 aC, con un periodo de plenitut en 2600-1900 aC), que se centró principalment en la parte occidental d'o subcontinent indio, considerando-se que a primera forma d'o hinduismo amaneixió mientres ista civilización.

China y Vietnam tamién estioron centros a on se i desembolicó amplament a metalurchia. Encara que data d'o Neolitico, os primers tambors de bronze han estato descubiertos en os arredols d'o delta d'o río Royo en Vietnam y tamién en o sud de China. Istos chacimientos se relacionan con a cultura prehistorica de Son Dong en Vietnam. Tamién s'han trobato instrumentos elaboratos en bronze en o chacimiento de Ban Chiang, en l'actual Tailandia, datatos arredol de 2100 aC.




#Article 137: Europa (3928 words)


Europa ye una d'as grans peninsulas d'Eurasia, a la que por un regular y por razons historicas se considera un continent por si mesma. Europa s'estendilla por a metat oriental de l'Hemisferio Norte, dende l'Ocián Glacial Arctico por o norte dica a Mar Mediterrania por o sud. Por l'ueste, arriba dica l'Ocián Atlantico, y por l'este, dica os Monts Urals.

Ye unita (y a la vegata deseparata) d'Asia por os monts Urals a l'este, en una linia que contina por o Caucas, a mar Negra, o Bosforo, a mar de Marmara, os Dardanelos, a mar Echea y a mar Mediterrania. Antiparte, ye deseparata d'Africa por a mar Mediterrania, estando o estreito de Chibraltar a l'ueste a on que istos dos continents se troban más amanatos. En fan parte quantas islas amanatas a o continent, como as islas britanicas (isla de Gran Bretanya y isla d'Irlanda) y as islas Feroe en a mar d'o Norte y l'Ocián Atlantico, u Corcega, Secilia, Cerdenya y Creta en a mar Mediterrania. Tamién se considera que en fa parte a isla d'Islandia, encara que ye mas amanata a America, deseparata nomás de Gronlandia por o estreito de Dinamarca.

O continent europeu tien una superficie de 10.180.000 km², estando o seiseno d'os siet continents por a suya superficie, y una población de 731.000.000 d'habitants (o tercero d'os continents por a suya población), con una densidat de población de 70 hab/km². Cal parar cuenta, sindembargo, que dende a segunda meitat d'o sieglo XX a tasa de creixencia d'a población en Europa ye menor que en atros continents, reducindo-se asinas o suyo peso demografico global en o total d'a población mundial.

Ye un continent con una gran importancia historica, en estar no nomás uno d'os puestos d'orichen de quantas cevilizacions como l'Antiga Grecia u l'Antiga Roma, sino tamién a on que se fació a revolución scientifica d'os sieglos XIV y XV que fació que dica o sieglo XIX quasi todos os territorios d'os atros continents quedasen dominatos por potencias europeas, por medio d'o Colonialismo.

Mientres o sieglo XX Europa perdió parte d'a suya potencia, sustituita por os nuevos poders economicos y melitars emerchents, Estatos Unitos y a Unión Sovietica, como conseqüencia d'a Primera Guerra Mundial y d'a Segunda Guerra Mundial, continando o continent dividito en dos bloques diferenciatos mientres a Guerra Fría. En rematar ista zaguera situación, a Unión Europea, un organismo supranacional establito quan remató a Segunda Guerra Mundial, enampló muito as suyas mugas enta l'este, con antigos países miembros d'o Pacto de Varsovia que d'antis mas yeran aliatos d'os sovieticos.

O continent europeu recibe o suyo nombre, seguntes a mitolochía griega, por un princesa fenicia a qui segrestó o dios Zeus incarnato en un toro de color blanca ta portar-la dica a isla de Creta y fer-la esdevenir a suya aimant.

En aragonés medieval se puet veyer escrito Europa en o Libro d'el Trasoro y amés as variants Auropa y Eoropa.

O chentilicio pa os habitants d'Europa que se fa servir en idioma aragonés ye europeu, y en femenín europea, (con a forma femenina d'o sufixo -eu propia de cultismos).

En primer lugar, cal parar cuenta que Europa no ye en realidat mas que una peninsula d'Asia, con a quala forma una solenca placa tectonica. No bi ha garra limite cheografico scientifico d'Europa enta l'este, encara que a ormino se considera que Europa ye unita (y a la vegata desepadata) d'Asia por os monts Urals y o río Ural a l'este, en una linia que contina por o Caucas, a mar Negra, o Bosforo, a mar de Marmara, os Dardanelos, a mar Echea y a mar Mediterrania.

Antiparte, ye deseparata d'Africa por a mar Mediterrania, estando o estreito de Chibraltar a l'ueste a on que istos dos continents se troban más amanatos. En fan parte quantas islas amanatas a o continent, como as islas britanicas (isla de Gran Bretanya y isla d'Irlanda) y as islas Feroe en a mar d'o Norte y l'Ocián Atlantico, u Corcega, Secilia, Cerdenya y Creta en a mar Mediterrania. Tamién se considera que en fa parte a isla d'Islandia, encara que ye mas amanata a America y deseparata nomás de Gronlandia por o estreito de Dinamarca, en estar situata en a dorsal que desepara as placas tectonicas euroasiatica y americana.

Os casos de Rusia y de Turquía son prou intresants ta veyer os problemas ta tobar una linia de deseparación u muga clara. Ye platero que Rusia fa parte d'a tradición cultural europea y que o suyo territorio s'estendilla a banda y banda d'os Urals, dica o punto que se diz a sobén mesmo que forma un subcontinent propio encabalgato entre Europa y Asia. Antiparte, Turquía, con una tradición cultural de puent entre l'Orient Meyo asiatico y Europa, tien parte d'o suyo territorio en Europa encara que a suya capital y a mayor parte d'o suyo territorio fan parte d'Asia. De feito, as institucions politicas europeas consideran a istos dos países como fendo parte d'Europa, mesmo que en as competicions esportivas.

As mugas orientals d'Europa tienen radices no pas cheograficas sino politicas, estando en tiempos d'o zar Pero I de Rusia en o sieglo XVIII quan se fixoron ixas mugas en os Urals, que yeran alto u baixo as mugas que deseyaba o Imperio ruso antis d'anexionar-se Siberia. Tamién a muga d'o Caucas se desplazó enta la mar Caspia a prencipios d'o sieglo XIX ta chustificar l'anexión por Rusia de Cheorchia y Armenia.

Tamién son especials os casos de bellas islas de l'Ocián Atlantico (Madeira, as islas Azores u mesmo as islas Canarias) que, encara que cheograficament no en fan parte, se consideran como islas europeas. Tamién ye discutible o caso de Chipre, amanato a Asia encara que a suya tradición historica y cultural ye clarament europea, y o caso de Malta, puent entre Europa y Africa.

Ta rematar, bi ha o caso de Gronlandia, que cheograficament ye platero que fa parte d'America encara que ye una colonia de Dinamarca y tamién se gosa consoderar en bells medios que fa parte d'Europa, encara que a suya población mesmo decidió en un referendum albandonar a Unión Europea.

Encara que con as matizacions anteriors, se puet distinguir en Europa a exitencia d'as siguients arias cheograficas:

Os ríos europeus desauguan en as mars mugants con Europa, ye decir, l'Ocián Atlantico y as mars que en fan parte: mar Baltica, mar d'o Norte, Golfo de Vizcaya, mar Mediterrania, mar Tirrena, mar Adriana, mar Echea, mar Negra y mar d'Azov son as mars que reciben as auguas d'os prencipals cursos fluvials continentals, amás d'a mar Caspia, una mar interior, y d'a mar de Barents, que fa parte de l'Ocián Antarctico.

Os prencipals ríos d'Europa, con alto y baixo a suya longaria, son:

Antiparte, tamién se troban en Europa quantos lacos, que se pueden agrupar seguntes a suya posición cheografica:

As prencipals islas que en fan parte son:

Antiparte, as prencipals peninsulas d'Europa son:

As prencipals cordeleras europeas son:

Os Alpes escandinavos corresponden a la Orochenia Caledoniana y se formoron en o mesmo proceso d'unión de l'antigo continente de Baltica y Laurentia que os Apalaches d'o norte y bellas montanyas de Groenlandia y Escocia.

Os Pirineus, os Alpes, os Carpatos y o Caucas se formoron en a Orochenia Alpina, encara que puedan tener nuclios con materials paleozoicos d'a Orochenia Herzinica.

A población autoctona d'o continent europeu ye corresponde a la representación occidental d'o tronco racial caucasoide, poblacions descendients d'os cromanyons que, dende Asia arriboron en Asia Occidental y Europa desplazando a los neandertals enta zonas marguinals. Os caucasoides gosan presentar altas frecuencias de pelleta clara, que no lis resulta desfavorable por una menor insolación d'este continent. En os cabo septentrionals y orientals bi ha poblacions autoctonas con un orichen mixto asiatico mongoloide y europeu caucasoide, producto d'a colonización post-glacial d'estos territorios, y d'invasions de pueblos d'as estepas.

Quasi totz os europeus autoctonos actuals parlan luengas indoeuropeas, de fueras, d'os vascos, d'os pueblos des luengas uralicas y caucasicas. As luengas turquicas y mongolas tamién son presents dende a Edat Meya. A mayoría d'as luengas indoeuropeas que se parlan en Europa son de tres familias: chermanica, eslava y romanz.

O modo de producción agricola y ganadero ye amplament estendillato dende fa milenios dende os focos agricolas d'Orient Meyo, y pocos pueblos d'o norte han estato cazadors-recolectors dica fa pocos sieglos como os lapons u atros.

Actualment o creiximiento demografico d'os europeus actoctonos ye muito baixo, y o vueito poblacional ye ocupato por una inmigración provinient d'atros continents, particularment Africa.

As primeras troballas d'especie d'o chenero Homo present en o continent europeu son de fa 400.000-800.000 anyadas, y son d'o dito hombre de Talteüll, trobatas en a dita espelunga d'Aragón en Talteüll (Rosellón, Catalunya). A clasificación d'os restos més antigos d'o chenero Homo ye en revisión permanent. En a decada de 1980 tendeban a agrupar totz os restos d'o paleolitico inferior fuera d'Africa y beluns d'os d'Africa en a especie Homo erectus. Dende fa bell tiempo bell autor deseparan beluns d'os restos europeus con a denominación de Homo heidelbergensis. Tamién ye proposata a especie Homo antecessor.

Como evolución d'o Homo erectus u Homo heidelbergensis amaneixió l'hombre de Neanderthal u Homo neanderthalensis, a segunda especie d'o chenero Homo present en o continent europeu, dende fa alto u baixo 300.000 anyadas, y con adaptacions a lo clima frido que trayeban as glaciacions. Os hombres de neanderthal desembolicoron a cultura musteriana.

Fa unas 40.000 anyadas y aproveitando un interestadial menos frido en a glaciación de Würm, plegó dende Asia o dito hombre de Cro-Magnon, que ya perteneixeba a la especie Homo sapiens. Os cromanyons desplazoron a los neandertals enta zonas marguinals como a Peninsula Iberica u os Balcans. As teorías mas antigas deciban que no heban existido cruces entre istas dos especies, pero seguntes as zagueras investigacions se diz que l'hombre europeu actual puet tener chens d'os neanderthals, con os qualos s'habría aparellato en dos momentos historicos diferents. En qualsiquier caso, os neanderthals desapareixioron fa arredol de 28.000 anyadas.

A fin d'a glaciación de Würm trayó uns cambios ecolochicos que facioron a la fauna d'o frido (mamuts lanutz, rinoceronts lanutz, etc..) emigrar enta arias marguinals d'o norte. Con o desplazamiento d'as zonas climaticas, de vechetación y fauna enta o norte, tamién emigroron os cromanyons. Os animals d'o frido heban sobrevivito a atros periodos integlacials, pero en esta desglaciación sufrioron a sobrecaza por part d'os cromanyons y s'extinguioron. Os cromanyons d'o sud y centro d'Europa evolucionoron enta unas poblacions con rasgos més gracils que teneban una cultura cazadora-recolectora calificata de epipaleolitica.

Os cazadors-recolectors epipaleoliticos se barrachoron con poblacions que veniban d'Orient Meyo con un modo de vida agricola y ganadero, producindo-se a colonización neolitica d'Europa, que tenió dos camins principals , uno de mediterranio (neolitico cardial) y atro de centroeuropeu dito danubián. En l'Aria Atlantica ya encomienzan as construccions megaliticas ya a fins d'o neolitico.

Os europeus conoixioron a metalurchia, y por os metals que feban servir os arqueologos parlan d'a Edat d'o Cobre, Edat de Bronze y Edat de Fierro. A Edat de Cobre ye conoixita tamién como calcolitico y a los europeus que no conoixeban o uso d'o cobre los califican d'Eneoliticos. Sobretot en o calcolitico y eneolitico ye quan se desembolica o megalistismo en diferents zonas d'Europa Occidental. Ye dende o Eneolitico u Calcolitico quan os Europeus han desembolicato unas chefaturas. En Europa Occidental destaca a cultura d'o Vaso Campaniforme, y en Europa Oriental con a domesticación d'o caballo s'ixemenan as luengas indoeuropeas, d'alcuerdo con o modelo de dominio d'elites, dende Europa Central dica Asia Central, pa plegar dimpués t'A India y a Europa Atlantica.

A fins d'a Edat de Bronze una cultura s'estendilla amplament por Europa Central y Occidental, ye a Cultura d'os Campos d'Urnas, que plega dica a Val de l'Ebro. Ya en a Edat de Bronze europea ya bi heba culturas indoeuropeas mencionatas por a historia, ye o caso d'a cultura Micenica, con cierta vinculación u vecindat con os pueblos de Mar que atacoron a Hititas u Echipcios. Tamién pueblos europeus d'a Edat de Bronze como os pretartesios feban tractos comercials con os fenicios. En a Edat de Fierro bi heba pueblos que como os ibers, celtas, ilirios y scitas, yeran contemporanios con romans u griegos que por fer servir a escritura perteneixen a lo periodo historico.

En l'Antigüedat, as dos culturas prencipals d'Europa estioron en l'Antiga Grecia y en l'Antiga Roma. L'Antiga Grecia estió a on que naixioron os conceptos prencipals d'a Filosofía, de l'Arte y d'a Medecina que dimpués desembolicó l'Imperio Román, que s'estendilló por toda la cuenca d'a mar Mediterrania y por atros territorios d'Europa Occidental, establindo as suyas mugas, alto u baixo, en os ríos Rin y Danubio, estando sota o suyo control os territoios situatos a l'uste y a lo sud d'istos dos ríos. Roma aportó no nomás o desembolique d'a Cultura de l'Antiga Grecia, sino que amás tamién aportó as infraestructuras en vías de comunicación (as vías romanas), os alazetz d'o Dreito y tamién una luenga común a tot l'Imperio, o latín, de lo qualo derivan as actuals luengas romances charratas en o sud y l'ueste d'Europa, incluyindo-ie l'idioma aragonés. Roma legó tamién un ideyal d'unidat politica de tot o territorio continental, que ye o precedent más antigo de l'actual Unión Europea.

Quan en o sieglo V as primeras invasions barbaras esboldregoron l'Imperio Román, rebló a Cultura y as condicions chenerals de vida d'os europeus, que dentroron asinas en a dita Edat Meya. Desapareixió a estructura politica centralizata, sustituita por un conchunto de reinos con clase dirichent procedent d'os pueblos chermanicos invasors, incluyindo-ie o Reino Visigodo de Tolosa y o suyo succesor o Reino Visigodo de Toledo, d'os qualos feba parte o territorio d'Aragón. En a parte oriental de l'Imperio, sindembargo, contino un estato hereu de l'Imperio Román, o dito Imperio Bizantín, que fació de puent de transmisión d'a cultura y d'as conoixencias clasicas. En a parte occidental, Carlos Magno, con l'aduya d'o Papato, establió o Imperio Carolinchio abracando l'antiga Galia, amás de partes d'Italia, de Suiza, d'Austria, de Belchica, d'os Países Baixos y d'Alemanya y que estió l'alazet de dos reinos importants ta l'esdevenidero d'Europa: Francia y o Sacro Imperio Román Chermanico. Encara que o territorio aragonés no en feba parte,, sí que recibió as suyas influencias politicas y culturals, y ye fácil que l'alazet d'a Reconquiesta en as vals d'os Pireneus aragoneses tenga o suyo orichen en a intervención d'o Imperio Carolinchio. As suyas influencias se facioron sentir en o territorio de l'antigo condato d'Aragón, incluyindo-ie o monesterio de Sant Per de Ciresa en a val d'Echo, pero tamién en o condato de Sobrarbe y en o condato de Pallars.

Dende o sieglo VII, Europa recibió os ataques dende Asia y dende Africa d'un nuevo poder que heba apareixito, l'Islam. En a peninsula iberica, desapareixió o poder d'os visigodos, sustituito por o Califato de Cordoba, y en o terriorio d l'actual Turquía l'Imperio Bizantín rebló con os ataques en primerías d'os arabes y en zaguerías d'os pueblos turcos. Os países europeus prencipioron dos movimientos simultanios d'esfensa, o proceso d'a Reconquiesta en a peninsula iberica y as Cruzatas en Orient Meyo, encara que l'Imperio bizantín cayó de taso en o sieglo XV, ubriendo as puertas d'os Balcans a l'Imperio otomán, que heba sustituito a los bizantins.

Antiparte, a Civilización europea heba incorporato a isla de Gran Bretanya dimpués de recuperar-se d'as invasions d'os anglos, saxons y chutos en o sieglo V y d'os vikingos dende finals d'o sieglo VIII, y tamién a isla d'Irlanda, que no heba padeixito as invasions chermanicas, encara que sí as invasions vikingas. Tamién encorporó os territorios de luengas chermanicas, ye decir, l'actual Alemanya y Escandinavia, y prencipió dende l'Imperio bizantín un proceso de cristianización d'os pueblos eslavos en os Balcans y en l'actual Rusia.

Dende meyatos d'o sieglo XV, en Europa apareixió un nuevo poder politico emerchent, a Casa d'Habsburgo, que entre d'atros territorios patrimonials yera hereu d'a Corona d'Aragón y d'o Reino d'Aragón, pero que tamié controlaba o Sacro Imperio Román Chermanico y quantos territorios en l'actual Italia. Antiparte, o pensamiento scientifico se desembolicó en o continent, recuperando-se con o Renaiximiento quantas conoixencias oblidatas de l'Antiga Grecia y de l'Antiga Roma, y premitiendo asinas a expansión politica d'Europa por atros continents, estando ixos conocimientos culturals l'alazet d'a superioridat politica europea sobre a resta d'o mundo dica calendatas recients. Asinas, en 1492 Cristofo Colombo decubrió America, pero tamién Portugal, alto u baixo en ixas mesmas calendatas descubrió a rota que portaba enta la India por o cabo de Buena Asperanza y por l'Ocián Indico, estando asinas l'alazet d'o imperio colonial portugués. En o territorio de l'actual Rusia emerchió un poder nuevo, l'alazet de l'Imperio ruso, y en os Balcans se paralizó a penetración en Europa de l'Imperio otomán, prencipiando amás os Habsburgo una reconquiesta d'os territorios balcanicos.

Mientres o sieglo XVI prencipió en Europa una luita por o control politico y melitar d'o continent, entre o Reino d'Espanya (Aragón y a Corona d'Aragón ya en feban parte) y o Reino de Francia. En Espanya yera rei Carlos I d'Aragón (conoixito a sobén en a historiografía como o Emperador Carlos V), d'a Casa d'Habsburgo, y en Francia o rei yera Francisco I de Francia, que perteneixeba a la Casa de Valois. Istos dos reis prencipioron una luita por o control d'os territorios de Borgonya y os Países Baixos espanyols, u mesmo por a Corona d'o Sacro Imperio Román Chermanico, que no yera más que a continidat d'una luenga luita entre o reino de Francia y o suyo enemigo tradicional en o sud, a Corona d'Aragón. Ista luita tamién s'estendilló enta a peninsula italica, continando a luita entre a Corona d'Aragón y a casa d'Anchú por a supremacía en Italia.

Mientres istas luitas, os Habsburgo se troboron con o problema d'o Protestantismo, que trencó as posibilidatz d'emplegar os recursos d'Alemanya en a luita y amás ubrió un segundo frent en o mesmo territorio alemán d'o Imperio quan os protestants d'Escandinavia, conducitos por os reis de Suecia, intervinioron en a luita. Antiparte, en a mar Mediterrania y en os Balcans teneban una atra luita con o Imperio otomán. Ta rematar, con Henrique VIII d'Anglaterra o Protestantismo (a dita Ilesia anglicana) trunfó en o reino d'Anglaterra, qui s'anexionó Escocia y dió aduya a los rebels protestants en os Países Baixos, que establioron as Provincias Unitas, amás de prencipiar una luita con Espanya por o control maritimo de l'Ocián Atlantico y dimpués por a supremacía naval en tot o mundo. Ta mantener a luita, os Habsburgo contaban con os recursos financers que proveniban d'o suyo imperio colonial en America, pero istos recursos rematoron en estar insuficients para as guerras que se succediban de contino.

Asinas, en o sieglo XVII se transformó o mapa europeu con a Paz de Westfalia, que comportó l'aparición d'as Provincias Unitas (os actuals Países Baixos) y a plena independencia d'a Confederación Helvetica, marcando un nuevo equilibrio de poder en Europa. O gran cambio d'o sieglo XVIII estió a Guerra de Succesión Espanyola, que ta Aragón tenió como conseqüencia a suya redota en a guerra y, meyant os Decretos de Nueva Planta, a supresión d'as libertatz aragonesas y d'as suyas institucions politicas, estando dende ixe inte l'antigo Reino d'Aragón anexionato por o reino d'Espanya.

O gran escaicimiento d'a segunda metat d'o sieglo XVIII estió a Ilustración, un movimiento filosofico que s'estendilló por Europa y mesmo plegó enta America, a on remató con a Guerra d'Independencia d'os Estatos Unitos y a independencia d'as Tretze Colonias, que dica ixas envueltas feban parte d'as colonias d'o Reino Unito. En ixe proceso se desembolicoron y enamploron as ideyas que en zaguerías d'o sieglo XVIII rematoron en o Reino de Francia con a Revolución francesa, l'abolición d'a Monarquía y a proclamación d'a Republica. Amanixioron asinas en a scena politica europea os tres prencipios fundamentals d'a Revolución francesa: libertat, igualdat y fraternidat, que esdevenioron l'alazet d'o posteror proceso de democratización.

Mientres as Guerras revolucionarias francesas y d'as Guerras napolionicas, ixas ideyas s'estendilloron por Europa, estando o chermen d'o liberalismo y d'o amanixer d'as nacionalidatz. Ta Aragón estió un periodo convulso, marcato por os Setios de Zaragoza mientres a Guerra d'o Francés. Dende 1815, quan as potencias europeas redotoron a Napolión Bonaparte y derrocoron o Primer Imperio Francés ta restaurar a Monarquía, prencipió un periodo de conservadurismo en Europa, seguntes os alcuerdos d'o Congreso de Viena. Sindembargo, ixo estió nomás que un freno temporal y en segunda metat d'o sieglo XIX as ideyas liberals trunforon en Europa, con a unificación d'Italia y a unificación d'Alemanya (encara que en ista zaguer caso con un esbirriai conservador y militarista). Antiparte, as dos prencipals potencias liberals, o Reino Unito y Francia, establioron os alazetz d'una relación que remató con a suya alianza en rematar o sieglo, frent a la coalición conservadora formata por o Imperio alemán y o Imperio Austro-hongaro. O Imperio ruso, a mayor potencia conservadora d'o continent, s'arrangleró con Francia y o Reino Unito ta fer frent a alemans y austro-hongaros en os Balcans.

Tamién amanixió en a segunda metat d'o sieglo XIX o socialismo, desembolicato por Karl Marx y Friedrich Engels, y l'anarquismo, as dos prencipals opcions d'o movimiento obrero que hea apareixito con o proceso d'a Industrialización.

Mientres a primera decada d'o sieglo XX s'establioron definitivament os dos bloques politico-melitars en o continent, encara que Italia dubtaba entre adhibir-se a o bloque liberal u a o bloque conservador. En 1914, con l'atentato de Sarajevo, esclató a Primera Guerra Mundial entre istos dos bloques, esdevenindo un escaicimiento de gran impacto en l'esdevenidero d'Europa.

Prencipiando o 28 de chulio de 1914 y no rematando dica l'11 de noviembre de 1918, a Primera Guerra Mundial s'estendilló por quasi toda Europa: nomás continoron neutrals Noruega, Suecia, Dinamarca, Países Baixos y Espanya, y as mortaleras en o frent estioron enormes mientres as quatre largas anyadas d'a guerra. O desembolique tecnico aplicato a la sciencia melitar y a la potencia de fuego (por eixemplo, a metralladora) facioron quasi imposibles os grans ataques en o frent, y remató por establir-se una linia de trincheras dende a canal d'a Manga dica Suiza y dende Suiza dica la mar Hadriana. En ista guerra de trincheras os abances se mediban por metros y os muertos se contaban por decenas de milers.

En 1917 o esblodregamiento d'o Frent Oriental s'escaició quan s'esblodregó o Imperio ruso dimpués d'a Revolución rusa, quan as condicions de cida d'a población yean menimas y a incapacidat en o frent d'os melitars zaristas yera platera de raso. Sindembargo, o Imperio alemán (y encara mas os suyos aliatos d'as Potencias Centrals, o Imperio otomán y o Imperio Austro-hongaro) heban plegato a o limite d'as suyas capacidatz melitars y rematoron por reblar y perder a guerra.

As relichions autoctonas politeístas europeas son quasi desapareixitas. Dende fa sieglos en Europa predominan as relichions monoteístas d'orichen asiatico.

Dende a cristianización forzata d'o mandato d'o emperador román Teodosio I diferents sectas y variants d'a relichión monoteísta cristiana s'han ito estendillando por intreses diplomaticos u por a fuerza (cruzata contra os baltos). As principals varians d'a relichión cristiana son a catolica, a ortodoxa griega y as ilesias ditas en conchunto protestants.

A presencia d'a relichión musulmana ye més recient que o cristianismo y os musulmans europeus tradicionalment musulmans se troban en zonas d'os Balcans y d'Europa Oriental antigament baixo a influencia d'o Imperio Otomán. A inmigración africana y asiatica han traito una población musulmana con mayor creiximiento demografico que a población autoctona.

Europa estió un continen con muita presencia d'adeptos a lo chudaísmo dica as persecucions y mortaleras d'a II Guerra Mundial, que facioron que o nuclio d'o chudaísmo se desplazase enta Israel u America.




#Article 138: Oceanía (128 words)


Oceanía ye una división d'a Tierra, considerata un continent, formata por Australia y por as grans islas de Papua-Nueva Guinea y Nueva Zelanda, asinas como tamién una quantas islas más chicotas, a ormino coralinas y d'orichen volcanico, distribuitas por l'Ocián Pacifico, encara que se considera que as islas más amanatas a Asia fan parte d'iste zaguer. Muga con l'Ocián Indico a l'ueste, l'Ocián Antarctico a lo sud y l'Ocián Pacifico a l'este, amás d'atras mars.

Con una superficie terrestre de 9.008.458 km² ye o continent con una superficie más chicota, encara que si se para cuenta d'a superficie incluindo-ie tamién as mars, ocupa alto u baixo o 35% d'a superficie total d'o planeta. A suya población ye de 32.000.000 habitants, con una densidat de población de 6 hab/km².




#Article 139: America d'o Norte (157 words)


America d'o Norte u tamién  Nordamerica, ye un subcontinent que fa parte d'o continent d'America y que s'estendilla por l'Hemisferio Occidental dende l'ocián Glacial Arctico por o norte, dica la muga de Mexico con Guatemala y Belize por o sud, estando a la vegada delimitau por l'ocián Pacifico a l'ueste, y por l'ocián Atlantico a l'este. Se considera que America Central no en fa parte, a diferencia d'os cheografos de países anglo-saxos, que encluyen America Central en America d'o Norte, que seguntes ista concepción plega asinas dende Alaska dica l'istmo de Panamá (encluyendo-ie tamién as Antillas). Tamién de vegatas se considera que Mexico no en fa parte, estando adhibito seguntes istas concepcions a America Central, mas que mas por consideracions de tipo cultural, en estar Canadá y Estatos Unitos países anglo-parlants y Mexico un país hispano-parlant. Sindembargo, t'a mayor parte d'a comunidat scientifica d'America d'o Norte en fan parte os estatos de Canadá, Estatos Unitos y Mexico.




#Article 140: America d'o Sud (105 words)


America d'o Sur, tamién clamada Sudamerica, ye un subcontinent trescruzato por l'Equador, con a mayor parti d'a suya aria en l'hemisferio sud. Ye situato entre l'Ocián Pacifico y l'Ocián Atlantico. Se gosa considerar, parando cuenta de motivos politicos, que s'entendilla enta o sud dende a muga de Colombia con Panamá dica o cabo d'Hornos, encara que parando cuenta nomás que de criterios purament cheograficos una chicota parte de territorio colombián faría parti d'America Central.

Bi ha dos elementos cheograficos destacatos, a cordelera d'os Andes en dirección norte-sud quasi paralela a la costa de l'Ocián Pacifico, y o río Amazonas a l'este, desauguando en l'Ocián Atlantico.




#Article 141: America (105 words)


America, as Americas, u lo Nuevo Mundo ye un continent u división d'o mundo que s'estendilla en l'hemisferio occidental d'a Tierra dende l'Ocián Glacial Arctico por o norte dica quasi l'Ocián Glacial Antarctico por o sud, y ye a la suya vegata delimitato por l'Ocián Pacifico a l'ueste, y por l'Ocián Atlantico a l'este.

Ye formata por dos subcontinents: America d'o Norte, que encluye a la suya vegata a Centroamerica, y America d'o Sud.

O numero total de luengas d'America blinca d'as 500, entre idiomas, dialectos y patois. Os prencipals son os idiomas d'os países colonizadors europeus seguitos por as luengas d'as prencipals culturas andinas.




#Article 142: Portugal (736 words)


Portugal ye un país de l'Europa sudoccidental que fa parte d'a Unión Europea (UE) dende 1986, de Nacions Unitas dende a suya fundación en 1945, y tamién ye miembro fundador d'a OTAN y a OCDE. Ye amás miembro d'a Comunidat de Países de Luenga Portuguesa.

O territorio d'o país s'estendilla por a frontera atlantica d'a Peninsula Iberica y muga a lo norte y a l'este con Espanya. Incluye tamién os archipielagos d'as Azores y de Madeira. 

A suya población ye de 10.617.575 habitants en una superficie de 92.391 km², con una densidat de población de 114,92 hab/km².

A capital d'o país ye a suya ciudat más poblada, Lisbona. O president d'o país ye Aníbal Cavaco Silva y o primer menistro ye actualment Pedro Passos Coelho.

O país tien una luenga historia, y estió en os sieglos XV-XVI una d'as prencipals potencias europeas.

A Lusitania prencipió a decir-se Portugal entre os anyos 930 y 950 dC; a fins d'o sieglo X o nombre ya s'emplegaba con más freqüencia. Ferrando I de Castiella denominó oficialment o territorio de Portugal, o 1067, calendata en que li'n dió a lo suyo fillo Garcia I de Galicia. Cale, l'actual ciudat de Vila Nova de Gaia, ya yera conoixita como Portucale dende os tiempos d'os godos. 

O nombre de Portugal, por tanto, se deriva d'o nombre román d'ista ciudat Portus Cale; Cale yera o nombre d'un asentamiento primitivo localizato en a desembocadura d'o Duero, que desaugua en l'ocián Atlantico a lo norte d'o país. Mientres a Segunda Guerra Punica (á fins d'o sieglo III aC), os romans dentroron en a peninsula en una batalla contra os cartachineses, conquerindo a ciudat de Cale, puerto d'orichen griego amán de l'actual Porto, y la baptizoron como Portus Cale. Mientres a Edat meya, a redolada de Cale fue conoixita, por os visigodos, como Portucale, o qualo evolucionaría ta Portugale mientres os sieglos VIII y VIII. 

Bells historiadors se piensan que a parola Cale se deriva d'o griego Kalles (polito), mientres que d'atros en dicen que deriva d'os pueblos galaicos que habitaban en a zona.

Situato en o cabo sudueste d'Europa, o Portugal continental tien muga nomás con unatro Estato europeu: Espanya. O territorio continental ye dividito por o río prencipal, o Tacho. A rechión d'o norte ye más montanyosa; bi ha altiplans, intercalatos con arias que permiten o desembolique de l'agricultura. A lo sud, dica l'Algarve, o relieu se caracteriza por as planas y as sierras son esporadicas. Atros ríos importants son o Duero, o Minho, o Guadiana, que, como lo Tacho, naixen en Espanya. O Mondego, naixe en a Sierra da Estrela, a sierra a on que se troban os puntos más altos d'o Portugal continental.

As islas de Azores son localizatas en o rift meyo de l'ocián Atlantico. Bi ha una gran actividat volcanica en ista zona. O punto más alto de Portugal, o Monte Pico, se troba localizato en a isla d'o Pico, con 2.351 metros d'altaria. As islas d'a Rechión autonoma de Madeira, d'atra man, son situatas en a placa africana. Por a suya situación d'estabilidat, ye una zona con menos actividat sismica. O punto más alto d'iste territorio ye o Pico Ruivo, con 1.862 metros d'altaria.

En o Portugal continental, as temperaturas meyanas anyals son de 13 °C a lo norte y de 18 °C a lo sud. As islas de Madeira y as Azores, debito a la suya localización en l'Atlantico, son más humidas y a precipitación bi ye más común, con un intervalo de temperaturas menor.

Actualment, o país ye dividito en 18 districtos (amás d'as dos rechions autonomas de Madeira y Azores). Istos districtos se dividen en 308 municipios (u concelhos en portugués) y 4.257 freguesías.

As ciudatz prencipals d'o país son: Lisbona (a suya capital), O Porto, Braga, Coimbra, Funchal, Ponta Delgada, Évora, Faro, Aveiro, Guarda, Leiria, Setúbal, Almada y Viseu.

Bi ha una interpresa publica portuguesa de transporte por ferrocarril, creyada en 1975, como heredera d'a Companhia dos Caminhos de Ferro Portugueses clamata Comboios de Portugal, tamién conoixita como CP o Caminos de Ferro Portugueses.

L'esporte mes popular y practicato ye o fútbol, os prencipals equipes son el FC Oporto, el Benfica y el Sporting de Lisboa. Bells d'os millors chugadors d'a historia d'o futbol portugués son Eusébio da Silva Ferreira, Luís Figo, Vítor Baía, Rui Costa, João Vieira Pinto y Cristiano Ronaldo, a más a más d'os entrenadors de fútbol José Mourinho y André Villas-Boas.




#Article 143: Republica Checa (4777 words)


A Republica Checa (Česká republika en checo) u Chequia (Česko en checo) ye un país en Europa Central que fa parte d'a Unión Europea (UE).

Muga a lo norte con Polonia, a l'este con Eslovaquia, a lo sud con Austria, y a l'ueste con Alemanya. Se la conoix localment como Česko y oficialment como Česká republika. Chunto con Polonia, Eslovaquia y Hongría, forma o grupo Visegrad de nacions. O país fue establito l'1 de chinero de 1993 con a disolución de Checoslovaquia. A capital se troba en a ciudat de Praga, que amás ye a mayor ciudat d'o país.

A suya población ye de 10.424.926 habitants (2008) en una superficie de 78.886 km², con una densidat de población de 132 hab/km².

Bells eslavos d'Europa centro-oriental s'organizoron formando un estato en a primera metat d'o sieglo IX y destruito por os hongaros en l'anyo 906. Moimir (803-846) fundó o Ducato de Moravia y o suyo sobrín Ratislau s'independizó d'o Reino Franco Oriental, amanando-se a Costantinoble. Dende Costantinoble fuoron ninviatos os santos eslavos macedonians Cirilo y Metodio pa cristianizar-los fendo servir a luenga eslava como vehiclo de comunicación dreita. Cirilo y Metodio creyoron una organización eclesiastica morava autonoma, que desapareix quan en l'anyo 885 muere Metodio.

Loís o Chermanico preba de sozmeter a Radislau sin conseguir-lo, pero o suyo sobrín de Ratislau (870-894) lo entrega a los francos orientals. En l'anyo 874 en a Paz de Forchheim Moravia la Gran pierde a baixa Panonia. Manimenos contina a expansión de Moravia con a conquiesta d'Eslovaquia, Hongría occidental, Silesia, Bohemia y Sudetes. En l'anyo 880 Moravia la Gran reconoix l'autoridat d'a Santa Seu y se posa baixo a suya protección. Os hongaros s'establixen en a Cuenca Panonica y en a suya expansión destruyen o estato de Moravia la Gran, quedando os eslavos sozmesos a los hongaros.

Os primers sobirans conoixitos d'os checos estioron a dinastía d'os Premislidas, conoixitos con seguridat dende Bořivoj I de Bohemia, baptizato enta l'anyo 880 por Sant Metodio chunto con a suya muller Santa Ludmila. Bořivoj ye succedito por Spytihněv, dimpués por Vratislau I de Bohemia y dimpués por Wenceslau I de Bohemia, derrocato por o suyo chirmán Boreslau o crudel. A l'egual que en Polonia, a cristianización no fue total y part d'a población siguió pagana. A penar que a cristianización se fació por os santos Cirilo y Metodio ninviatos por Costantinoble, os cristians checos s'alioron con Roma.

En l'anyo 962, quan Otón I d'Alemanya ye coronato emperador d'o Sacro Imperio Román-Chermanico, Bohemia en fa parte. En l'anyo 973 Boreslau o Piadoso obtién a creyación d'o bispato de Praga, dependient de l'arcebispato de Maganza. En l'anyo 992 a Orden Benedictina s'establió en Drevnov a penar d'a resistencia popular. Bohemia esdevién un reino dentro d'o Sacro Imperio a principios d'o sieglo XIII con Otakar I de Bohemia. Otakar s'anexiona en l'anyo 1222 Moravia.

Otakar II de Bohemia se fa amo d'a mayor parte d'Austria y aspira a estar esleito emperador d'o Sacro Imperio, pero os electors prefieren en 1273 a Rodolfo d'Habsburgo. En a batalla de Dürnkrut en 1278 os Habsburgo prenen posesión d'Austria. En 1306 Wenceslau III de Bohemia ye asesinato y desapareix a dinastía d'os Premislidas.

En 1310 o emperador Henrique de Luxemburgo consigue que o suyo fillo Chuan siga esleito rei de Bohemia, y se casa con a chirmana de Wenceslau III de Bohemia. Chuan se dedica a guerreyar por Europa y dixa gubernar a la suya muller y a la nobleza checa, morindo en 1346 en a batalla de Crécy.

O suyo fillo Carlos lo succede y esdevién emperador d'o Sacro Imperio en 1355, (Carlos IV d'o Sacro Imperio Román Chermanico). Con Carlos IV o Bohemia conoix a suya millor epoca, y Praga esdevién a capital d'o Imperio, y una d'as ciudatz més grans d'Europa. A bula d'Oro de 1356 lechisla o sistema d'elección d'o emperador. O territorio d'o Reino de Bohemia se fa més gran, con l'anexión d'a Baixa Lusacia, (l'Alta Lusacia ya perteneixeba a lo Reino de Bohemia dende 1329), os países de Cheb, (cabo ueste de Bohemia), y Znojmo (o sud de Bohemia). Silesia pasa a fer part d'o Reino de Bohemia a cambeyo de renunciar a la corona de Polonia.

Dende 1344 Praga ye seu d'un arcebispato independient de tot de Maganza. Carlos IV d'o Sacro Imperio Román Chermanico funda con o refirme de Climent VI a Universidat de Praga en 1348, a primera d'Europa Central y d'o Sacro Imperio Román Chermanico. En 1348 Carlos IV decide d'edificar a ciudat nueva de Praga, Nové Mesto, y en 1357 ordena a construcción d'o famoso puent de piedra d'a ciudat.

 

Cheronimo de Praga, que heba estudeyato en Oxford, estendilla as ideyas criticas sobre a Ilesia d'o teologo anglés John Wyclif, en os tiempos d'o Scisma d'Occident. Estas ideyas inspiran a Jan Hus, traductor d'a Biblia a lo checo, y predica a reforma d'a ilesia en idioma checo en Praga y ye escomulgato. Jan Hus ye convocato debant o Concilio de Gostanza en 1414 y lo creman vivo, como dimpués fan con Cheronimo de Praga. Jan Hus esdevién o heroe nacional checo, y os seguidors d'as suyas ideyas relichiosas (os husitas), se rebelan, tamién con o deseyo d'un cambeyo social, con abolición d'a servitut y que as tierras sigan comuns. Wenceslau IV de Bohemia no puet controlar a situación y o 30 de chulio de 1419 os husitas chitan por as finestras d'o castiello de Praga a altos cargos catolicos en a dita defenestración de Praga.

Wenceslau IV de Bohemia ye sucedito por o suyo chirmán Sechismundo I d'o Sacro Imperio Román Chermanico, rei d'Hongría dende 1387 y emperador dende 1419. Os husitas no lo reconoixen y Sechismundo y lo Papato organizan una cruzata. A cruzata ye derrotata en a batalla de Vitkov por Jan Zizka, y una dieta cheneral de Bohemia confisca os biens d'o clero y d'a corona. Quan muere Jan Zizka en 1424 ye succedito por Prokop, que derrota a una cruzata en 1431.

Sechismundo aproveita a división entre dos brancas d'husitas, (calixtins y taboritas). En 1433 bi ha un alcuerdo entre catolicos y calixtins en o rito. Os taboritas son derrotatos en 1434 en a batalla de Lipany, on muere Prokop. Sechismundo acepta a perduga d'os biens d'a corona y d'o clero y reconoix o checo como luenga oficial, ye proclamato rei y muere en 1437.

Alberto de Habsburgo, estió emperador, rei d'Hongría y de Bohemia y morió en 1439, deixando como hereu a Ladislau. Esleyen a atro Habsburgo como emperador, Frederico III. En Bohemia Chorche de Podebrady, un noble ultraquista prene o poder y se fa esleyir rei en 1458, dimpués d'a muerte de Ladislau o Postumo. Imposa a suya autoridat dica en Silesia y funda una imprenta en a que s'imprime o primer libro en checo. Os catolicos de Bohemia esleyen a Matías Corvín como rei. En 1466 Pavlo II acomanda a Matías Corvín que organice una nueva cruzata. Chorche de Podebrady muere en 1471 nombrando como succesor a Ladislau, fillo de Casimiro lo Gran de Polonia. Ladislau cede a Matías Corvín Moravia, Silesia y Lusacia y dimpués d'a muerte de Matías Ladislau ye esleito rei d'Hongría y refa o Reino de Bohemia.

A Ladislau lo succede como rei de Bohemia y Hongría o suyo fillo Luís, que muere en a Batalla de Mohacs en 1526 y ye succedito por Ferrando de Habsburgo. Dende ixe inte os Habsburgo serán reis de Bohemia (y d'Hongría) dica 1918.

Dende 1526 dica 1618 en Bohemia bi ha tranquilidat, encara que a reforma s'estendilla a escape. Os checos son a mayoría utraquistas y se dividirán en seguidors de Roma y neoutraquistas que se farán protestants. Os alemans de Bohemia se fan protestants.

Ferrando I en 1556 favorix a los catolicos y proteche a los chesuitas, que fundan en Praga una universidat rival d'a universidat anterior. En 1561 se creya un arcebispato catolico de tot, dimpués d'un sieglo y meyo d'husitismo. Maximilián II ratifica oralment a Confesión checa de 1575, que fa que os neoutraquistas s'amanen a los luterans.

Rodolfo II estableix a suya residencia en Praga en 1582, proteche as artes y sciencias, acollindo a astronomos protestants como Tycho Brahe y Johanes Kepler y reconoix a libertat de culto en 1609. En 1619 muere o suyo chirmán Matías, que lo succedió.

En a derrota d'a Montanya Blanca desapareix a Bohemia quasi independient y husita. Bi ha una gran represión que encomienza por 27 miembros d'a dieta que son escabezatos. Bi ha multas y confiscacions a la baixa nobleza checa y alemana, y lurs propiedatz pasan a los sinyors que heban estato fidels a lo bando vencedor como os Wallenstein/Valdstyn. A cancillería de Bohemia ye tresladata ta Viena. En a dieta domina l'alto clero y l'alta nobleza. Ferrando dixa que se faiga a contrarreforma y os chesuítas prenen o control d'a Universidat Carlos. 30.000 familias de nobles y burgueses que no querioron convertir-sen a lo catolicismo habioron d'exellar-sen.

Rematata a guerra d'as trenta anyatas a fins d'o sieglo XVII s'ha produeito cambeyos socials que han perchudicato a los nativos checos. Bohemia depende de l'alta nobleza que tien o 85 % d'a tierra. Os alemans dominan o comercio y l'artisanía, dica en a capital Praga. Os campesins checos son en una situación d'esclavitut y en 1680 y 1693-1695 esclatan revueltas.

En 1740, quan a guerra de succesión austriaca, os prusians invaden Silesia, (que perteneixeba a Bohemia dende o sieglo XIV) y por o tractato de Dresde en 1745 se l'anexionan de fueras de chicotz territorios que encara se dicen Silesia Austriaca y que tenioron población alemana (y en Teschen, polaca). En 1741 as tropas baveranas y francesas ocupan Bohemia sin resistencia popular. Os Habsburgo veyen que o sistema creyato por Ferrando II no funciona, y quan María Teresa (1740-1781) y Chusé II (1781-1790) i habió reformas.

Se creya una administración central en Viena con churisdicción en Austria, en Bohemia y en Moravia. Bi ha una burocracia que se puet fer servir pa puyar socialment, tanto os alemans como os checos.

Quan a Santa Seu suprime a Orden d'os Chesuítas en 1773 se refirma l'amostranza secundaria y torna a haber-ie amostranza primaria en checo. Con tot y con ixo Chusé I estableix que l'alemán yera a luenga sola de l'administración. Bi ha un edicto de Tolerancia en 1781 pa os protestants que millora tamién a situación pa os chodigos axkenazís. A esclavitut ye abolita tamién pero no o rechimen feudal.

A principios d'o sieglo XIX Bohemia tien un desembolique economico pareixito a lo d'Austria y rechions orientals d'Alemanya. Amanix o mobimiento intelectual d'os despertadors. En 1848 se celebroron esleccions por sufrachio universal en o marco d'a Confederación Chermanica, (Bohemia en feba part). Os representants checos se niegan a participar pero os alemans de Bohemia y Moravia, que no veyen inconvenient en estar unitos Alemanya, si que quieren participar-ie. Un representant a lo Parlamento de Frankfurt declara que o chequismo ha de estar aturato y reprimito por a fuerza. Palacky organiza en chunio en Praga un congreso eslavo con checos, eslovacos y polacos. En a ciudat bi ha disturbios, y ha d'intervenir l'exercito con o cheneral Windischgraetz.

Un parlamento creyato por sufrachio universal s'aplega en Viena con representants de totz os estatos baixo dominio austriaco de fueras de Hongría. Bi ha muitos deputatos eslavos y votan en septiembre l'abolición d'os dreitos sinyorials y d'os ligallos de servitut. A causa d'os disturbios de Bohemia, reprimitos por o canciller Schwarzenberg (un aristocrata de Bohemia), o gubierno y asambleya se treslatan ta Moravia. Pretenden creyar una Constitución on se respeten os dreitos d'as nacionalidatz. L'asambeya refirma un prochecto presentato por Cajetán Mayer (un deputato morabo) en o que se respetan os territorios historicos y bi ha división en cerclos de caracter nacional, pero o emperador Francisco Chusé y Scwarzenberg lo refusan. En marzo de 1489 l'asambleya ye disuelta y s'atorga una Constitución reaccionaria.

En 1867 s'alcuerda o compromís austro-hongaro, o territorio de Bohemia y Moravia quedan en Cisleitania sin garra autonomía, encara que Bohemia yera a l'egual que Hongría en unión presonal a lo imperio. Os deputatos checos boicoteyan os treballos d'o parlamento de Cisleitania.

En 1871 o canciller Hogenwart proposa un compromís por que que Francisco Chusé sería coronato en Praga y reafirmaría os dreitos d'o Reino de Bohemia, pero os hongaros y os alemans de Bohemia se i oposan. En 1882 s'imposa o bilingüismo pa os funcionarios de Bohemia, o que favoreix a los checos. A Universidat Carlos se divide en dos seccions, alemana y checa. Os chóvens checos d'o Partito Nacional Liberal, fundato en 1874, consiguen una influencia cada vegata mayor, y s'organiza un partito socialdemocrata checo.

Dica 1906 no bi ha sufrachio universal en Cisleitania. Quan encomenzaba a primera guerra mundial Bohemia y Moravia encara no teneban autonomía politica (si que en teneban de cultural). Bohemia y Moravia a fins d'o sieglo XIX y principios d'o sieglo teneban un grau de desembolique comparable a atros países d'Europa Central y Occidental, con desembolique industrial (fabricas Škoda fundatas en Plzen en 1859), agricultura modernizata, grau d'amostranza. Con a industrialización amaneix una clase obrera. En 1914 o 95 % d'os funcionarios de Bohemia y Moravia yeran checos. Os escritors d'esta epoca son o checo Jaroslav Hasek y o chodigo askenazi Franz Kafka.

O gubierno austro-hongaro recluta a soldatos checos y de totas as nacionalidatz p'a guerra, pero bells liders politicos han emigrato t'o estranchero como Tomás Masaryk y Edvard Benes, que con o eslovaco Milan Stefanik creyan en París en 1916 o consello nacional checoslovaco con l'aduya d'universitarios franceses como Ernest Denis.

O consello nacional checoslovaco creya con voluntarios y exprisioners collas de guerrillers checos y eslovacos que luitan en o frent francés y italián, y dimpués a Lechión Checa en Rusia.

En mayo de 1917 os deputatos checos proposan en o parlamento Austro-hongaro a creyación d'un estato confederal y que Bohemia-Eslovaquia serían uno d'os suyos components. Os hongaros s'i oposan.

A Lechión Checa de Rusia participó en a ofensiva rusa de chulio de 1917 pero se retiró ta Siberia pa embarcar en Vladivostok. A lechión checa participó en a Guerra Civil Rusa, y 50.000 lechionarios secuestroron o ferrocarril transiberián. Fuoron derrotatos por os bolchebiques. En 1919-1920 serán repatriatos.

O gubierno francés en chunio de 1918 reconoixió a representatividat d'o Consello Nacional Eslovaco. O 14 d'octubre de 1918 Masaryk anuncia en Washington a formación d'un gubierno provisional checoslovaco reconoixito por os aliatos. O 28 se proclama a republica en Praga, o 31 se forma en Praga o gubierno provisional d'unión de checos y eslovacos.

Os checos reclaman pa o suyo estato tot o territorio historico d'a Corona de Bohemia: Bohemia, Moravia y a Silesia Austriaca. A fins de 1918 os aliatos niegan a los alemans d'os Sudetes o dreito a referendum pa que decidan d'unir-sen a una Alemanya con Austria adhibita.

A Silesia Austriaca ye obchecto de litichio. En a redolata de Teschen bi ha muitos polacos y Polonia la reclama. O 20 de chulio de 1920 a redolata de Teschen ye partita en dos y Polonia se queda con a partita oriental.

Dende 1920 dica 1938 en Checoslovaquia bi ha un rechimen de democracia parlamentaria. Masaryk ye president dende noviembre de 1918 dica 1935. Lo succede Benes, que enantes heba estato ministro d'afers exteriors y responsable d'alcuerdes defensivos en 1920-1921 con Rumanía y Yugoslavia (Entesa Chicota), y con Francia en 1924. En 1935 se firma un pacto d'asistencia mutua con a URSS. Checoslovaquia estió a zaguera democracia europea que refirmó a la Segunda Republica Espanyola en a guerra civil. En tot ixe periodo d'entreguerras os dreitos d'as minorías se respetaban millor que en atros países d'Europa central, respetando as exichencias d'os tractatos de paz. Serán as reivindicacions d'as minorías las que farán desfer-se a Checoslovaquia dimpués.

As relacions entre checos y eslovacos se fan peyors porque a millor preparación educativa d'os checos fa que ocupen masivament as plazas de funcionario en Eslovaquia. En Eslovaquia o Partito populista prene posicions autonomistas y con bell caracter faixista con mosen Josef Tiso. Os alemans tornan a reivindicar a unión con Alemanya y en a decada de 1930 y en 1935 o pronazi Konrad Henlein obtién dos tercios d'os votos d'os alemans.

En o 12 de marzo de 1938 Austria ye anexionata por Alemanya y esto produce una crisi en Checoslovaquia. Henlein presiona cada vegata més a lo gubierno de Praga y bi ha tensión en os Sudetes. Pa evitar una posible guerra que podeba estendillar-se amés países, o primer ministro britanico Neville Chamberlain negocia con Hitler, y con una tensión internacional puyando, o 30 de setiembre se plega a un alcuerde en Munich entre Hitler, Mussolini, Chamberlain y Daladier, que ye o principio d'a fin d'a zaguera democracia parlamentaria d'Europa Central, y indreitament fació que a Segunda Republica Espanyola perdese un zaguer refirme y que deixase de tener razons pa resistir en a Batalla de l'Ebro.

O tractato de Munich significaba que o territorio d'os Sudetes de Bohemia, Moravia y Silesia fuese cedito a Alemanya. O 30 de setiembre Polonia obliga a que Checoslovaquia li ceda a partita ueste d'a redolata de Teschen. O 5 d'octubre dimite Benes y s'exella en Estatos Unitos. O 6 d'octubre Tiso proclama l'autonomía d'Eslovaquia y Rutenia. O 2 de noviembre o primer arbitrache de Viena atorga a Hongría o sud d'Eslovaquia y de Rutenia, y o rechimen pronazi d'Eslovaquia entra en conflicto con o gubierno de Praga, declarando a independencia d'Eslovaquia o 14 de marzo de 1939.

A nueit d'o 14 a lo 15 de marzo o president Hacha arriba en Berlín y firma un documento baixo l'amenaza d'una guerra que posa Bohemia y Moravia en mans d'o Führer. O 15 de marzo Hitler firma en o castiello de Praga un decreto por o que Bohemia y Moravia esdebienen un protectorato y s'adhiben a lo Reich.

Mientres a segunda Guerra Mundial as autoridatz nazis controlan de tot Bohemia y Moravia. En octubre de 1939 Benes creya un comité nacional checo en Londres. Dende noviembre de 1939 cierran os centros d'amostranza superior. En chinero de 1941 s'establix o servicio de treballo obligatorio. Centenars de mils de checos son nimviatos a las fabricas alemanas. Os resistents y opositors son nimviatos a campos de concentración como os futuros presidents Zápotocky y Novotny y lo futuro arcebispe de Praga mosen Beran.

Benes tornó a ser nombrato president y forma un gubierno que a unión sovietica reconoix en chunio de 1941. En setiembre de 1941 arriba en Praga d'adchunto dreito de Himmler Reinhard Heydrich, de caracter tierco, que aumenta a represión y que ye asesinato o 27 de mayo de 1942. En represalia o 10 de chunio os nazis fan una mortalera en Lidice. En aviento de 1943 Benes firma en Moscú un tractato d'amistat y asistencia mutua, y s'entrevista con o comunista Klement Gottwald.

Dica mayo de 1945 as tropas d'os aliatos no podioron entrar en Bohemia y Moravia. Pocos días enantes de plegar l'exercito royo os habitants de Praga se sublevoron. Os americans plegoron dica Plzen En marzo-abril de 1945 Benes treslada as autoridatz checoslovacas dende Londres ta Kosice, y se forma un nuevo gubierno con o socialdemocrata Zdenek Fierlinger de president y o comunista Gottwald de vicepresident. O programa d'este gubierno, dito de Kosice preveye una reforma agraria, nacionalizacions y fer liga con a URSS.

Una vegata rematata de tot a guerra se torna a las mugas de 1937, manimenos por l'alcuerde d'o 29 de chunio de 1945 Checoslovaquia cede a la URSS a Rutenia Subcarpatica. A conferencia aliata de Postdam d'agosto de 1945 dixa que o gubierno de Checoslovaquia forachite a los alemans, y dende 1947 no en quedan que uns 100.000.

En mayo de 1946 bi ha esleccions libres en Checoslovaquia y con o 38 % d'os votos os comunistas ganan. O president Benes acomanda a Gottwald a formación d'un gobierno d'unidat nacional en o que o ministro d'interior ye comunista y o menisterio d'asuntos foranos ye en mans de Jan Masaryk, fillo de Tomás Masaryk). Moscú se mete en a politica checoslovaca y ordena que Checoslovaquia refuse o plan Marshall, acceptato en chulio. O partito socialdemocrata refusa a fusión con o partito comunista.

Dimiten dotze ministros no comunistas en protesta d'a orientación comunista d'o menisterio d'interior. Esclata una vaga y os comunistas prenen o poder a escape. O 98 % d'o sector industrial ye nacionalizato y una nueva Constitución establix una Republica de democracia popular. En chunio dimite Benes y os comunistas ya tienen de tot o poder.

En 1951 bi ha una purga estalinista, y muitos d'os acusatos son comunistas chodigos axkenazís. En 1960 Checoslovaquia ye proclamata Republica Socialista, pero en 1963 o sistema se relaxa, liberan a Mosen Beran, arcebispe de Praga y a comunistas victimas d'as purgas. En febrero de 1968 Alexander Dubcek fa que o partito comunista prenga un programa reformista “o camín de Checoslovaquia enta o socialismo”, que ye conoixito como a primavera de Praga. En chulio a URSS, a RDA, Polonia, Hongría y Bulgaria presionan a Checoslovaquia y os días 20-21 d'agosto a URSS invade Checoslovaquia, tornando a la situación inicial.

O 1 de chinero de 1969 Checoslovaquia esdevinió una republica federal formata por a Republica Socialista Checa y a Republica Socialista Eslovaca.

En 1989 se produce a revolución de terciopelo y o 17 de noviembre de 1989 una manisfestación d'estudiants ye reprimita. O día 30 de noviembre o partito comunista pierde o papel dirichent, o 9 d'aviento dimite Husak, o 29 d'aviento Václav Haver ye president d'a Republica.

En abril de 1990 Checoslovaquia esdevién una republica federativa checa y eslovaca, pero os nacionalistas eslovacos dimpués de ganar as esleccions de chunio de 1992 en Eslovaquia votan una declaración de sobiranía. Václav Havel dimite y os cabos de gubierno checo y eslovaco negocian a deseparación, confirmata por voto en l'asambleya federal de noviembre. A deseparación encomenzó l'1 de chinero de 1993.

A Republica Checa se divide en 13 rechions (kraje en checo) y una ciudat capital (hlavní město), marcata con un *:

A Republica Checa ye formata principalment por dos rechions naturals y historicas Bohemia, que ye a cuenca alta d'o río Elba, y Moravia. Tamién bi ha una chicota part de Silesia que pertanye a la Republica Checa.

O paisache checo ye muit variato. Bohemia, a l'este, ye formata per una cuenca drenata por l'Elba (Labe en checo) y o Vlatva u Moldava, y ye rodiata prencipalment por montanyas de baixa altaria como a sierra de Karkonosze d'os Sudetz. O punto mas alto d'o país, o Sněžka, con 1.602 m. se i localiza. Moravia, a rechión oriental d'o país, tamién ye montanyosa, y drenata por o río Morava, pero tamién bi ye a fuent de l'Oder (Odra en checo). As auguas d'a Republica Checa drenan en tres diferents mars: a mar d'o Norte, a mar Baltica y a mar Negra, encara que a Republica Checa no tien garra costa. A Republica Checa loga un sector d'os muelles d'o puerto d'Hamburgo, que le fue otorgato seguntes o Tractato de Versailles ta permitir o movimiento d'os biens d'o país por a mar. O territorio pasará a mans d'Alemanya en 2028.

As selvas ocupan quasi d'un tercio d'o territorio checo y son de caracter centroeuropeu, caixicars en as tierras baixas y fayars mas entalto, con a presencia de coniferas como l'abet, o pin royo y a pícea.

O clima ye continental. En Praga, a temperatura meyana varía d'os 0 °C en chinero a 20 °C en chulio. As minimas pueden plegar a os —10 °C en as montanyas de Bohemia. A pluviosidat oscila entre os 500 mm anyals en as planas de Bohemia dica 1.000 en as montanyas d'o norte; a maxima ye en chulio y a minima en febrero.

A Republica Checa poseye un alto grau de desembolique economico estando o suyo PIB per capita d'un 82% d'a meya d'a Unión Europea. Ye una d'as economías mas estables y prosperas d'entre os antigos países comunistas, con un creiximiento de mas d'o 6% anyal en as zagueras tres anyatas. Recientment o creiximiento s'ha visto liderato por as exportacions a países d'a Unión Europea, mas que mas Alemanya y as inversions foranas, mientres que a demanda interna ye revivindo.

A mayoría de sectors d'a economía han estato privatizatos, incluindo-ie bancos y telecomunicacions. O gubierno actual, de centro-dreita, contina con os plans de privatización en a industria enerchetica y l'aeropuerto de Praga. S'ha plegato tamién en zaguerías a un alcuerdo de venda d'un 7% d'o productor d'enerchía CEZ Group, y se ye discutindo tamién a venda d'a fabrica de biera Budějovický Budvar. En 2009 una enqüesta en colaboración con l'Asociación d'Economía Checa reveló que a mayoría d'os economistas checos son a favor de continar con a liberalización en a mayoría d'os sectors d'a suya economía.

O país fa parti d'a Zona Schengen, habendo quitato os controls en as aduanas y ubrindo de tot as mugas ta os suyos vecins Alemanya, Austria, Polonia y Eslovaquia, o 21 d'aviento de 2007. A Republica Checa ye miembro d'a Organización Mundial d'o Comercio.

L'anterior gubierno checo, liderato por os socialdemocratas, esprisó o deseyo de adoptar l'euro en 2010, pero l'actual executivo, de centro-dreita, suspendió o plan en 2007. Encara no s'ha fixato una calendata, pero o Menisterio d'Economía diz que sería realista asperar a dentrata d'a Republica Checa en a zona euro en 2012 si se fan correctament una serie de reformas economicas. Manimenos, os prochectos mas recients sobre l'adopción de l'euro evitan fixar una calendata. Encara que o país se troba en millor posición economica que atros miembros d'a Unión Europea ta adoptar a moneda común, no s'aspera que se faiga o cambeo antis de 2013, debito a o refuse policico a o tema.

L'1 de chinero de 2009, l'antigo primer menistro checo, Mirek Topolánek, declaró que l'1 de noviembre d'ixe mesmo anyo, o gubierno checo anunciaría una calendata fixa ta l'adopción de l'euro, ya que o país cumple actualment totz os criterios ta l'adopción de l'euro, manimenos en haber de deixar iste o suyo cargo a calendata nunca no se fixó. Manimenos existen quantos retos economicos en o país. As tasas de corrupción continan estando mayors que en atros países desembolicatos seguntes a OCDE y os presupuestos publicos son negativos a tamas d'o gran creiximiento d'a suya economía en os zaguers anyos. D'atra man, en 2007 o deficit en o suyo PIB estió de l'1.58% y en 2008 de l'1.2%, d'acuerdo con as normas contables d'a UE, prou millor que as previsions inicials.

O Informe d'o Programa Internacional ta a Evaluación d'Estudiants, coordinato por a OCDE, sitúa actualment a la educación checa como o 15eno millor sistema educativo d'o mundo, por dencima d'a meya d'a OCDE.

En 2008, a población estimata d'a Republica Checa yera de 10,2 millons d'habitants. O 71,2% d'a población tien entre 15 y 64 anyos d'edat; o 13,8% tien menos de 15 anyos, y o 15,1% mas de 65. A tasa de natalidat estimata en 2008 yera menor a la tasa de mortalidat; a primera yera de 8,89 por cada 1.000 habitants y a segunda de 10,69 por cada 1.000 habitants. Praga, con una población estimata d'1,2 millons d'habitants en 2003, ye a capital y a ciudat mas gran d'o país. Ye o centro comercial, industrial y cultural d'a republica, asinas como un destín turistico important. Atras ciudatz importants son Brno, Ostrava, Plzeň y Olomouc.

Etnicament, o pueblo checo desciende d'as tribus eslavas que plegoron en Bohemia y Moravia en o sieglo V, y en l'actualidat representan o 90% d'a población. Os eslovacos son o 2%, mientres que os alemans, os chitans, y os hongaros, a resta.

En o censo de 2001, quasi un 60% d'a población d'a Republica Checa declaró que no teneba garra afiliación relichiosa, una zifra significativa dimpués de meyo sieglo baixo un sistema comunista de gubierno. Os catolicos representan o 26,8%, os protestants o 2,1%.

A luenga nacional y oficial ye o checo, una luenga d'o grupo eslavo occidental, parlata por un 94,9% d'a población. Bi'n ha dos dialectos que difieren muit poquet; un que se parla en Moravia y l'atro en Bohemia. Tamién se i parla o eslovaco, una luenga muit amanata a o checo.

Os esportes mes populars d'a Republica Checa son o fútbol, o hockey chelo, o tenis, o balonmán y o atletismo,

A campionato nacional de fútbol ye a Gambrinus Liga, ande os dominadors son l'AC Sparta Prague y o SK Slavia Prague con once y quatre títuls. O equipe nacional de fútbol estió subcampión d'Europa en a Eurocopa d'Anglaterra 1996.

En o atletismo actualment destaca en a preba d'a decatlón l'atleta Roman Šebrle, campion olimpico, d'o mundo, d'Europa y recorman mundial. Atros atletas importants son os lanzadors de chabalina Jan Železný, Barbora Špotáková y o decatleta Tomáš Dvořák.

 




#Article 144: Italia (1514 words)


A Republica Italiana u Italia, ye un estato d'Europa d'o sud, que fa parte d'a Unión Europea (UE). O suyo territorio ye prencipalment una peninsula y dos grans islas en a mar Mediterrania: Sicilia y Cerdenya. Por o norte ye rodiata por os Alpes, por a on muga con Francia, Suiza, Austria y Eslovenia. Os estatos independients de Sant Marino y Ciudat d'o Vaticano son enclaus dentro d'o territorio italián, mientres que Campione d'Italia ye un enclau italián adintro de Suiza. 

En l'actualidat Italia ye una republica democratica y un país desembolicato con o sieteno Producto interior bruto más alto d'o mundo y o 17eno endice de desembolique humán más alto. Ye miembro fundador d'a Unión Europea, y miembro d'o Grupo d'os ueito y d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas.

L'orichen d'a parola Italia, d'o latín Ītalia no ye prou platero. Seguntes as teorias más estendillatas, o termin estió un amprén d'o griego antigo y iste de l'oscán Viteliú, que significa tierra d'os bueis (a parola aragonesa vetiello se remonta a lo latín VITELU). O toponimo sería en honor a lo dios d'o bestiar, Marte. O buei yera o simbolo d'as tribus d'o sud d'a peninsula y a sobén yera representato banyando lo lupo román como simbolo prevocador d'a Italia libre mientres as guerras samnitas.

O nombre Italia se referiba a una rechión d'o territorio que en l'actualidat ye o sud d'Italia. D'alcuerdo con Antíoco de Siracusa, orichinalment nomás se referiba a la porción d'o sud d'o Bruttium (l'actual Calabria), pero por ixas envueltas o termin ya yera sinonimo d'Enotrios y incluiba a la mayor parti de Lucania. Os griegos prencipioron a fer servir o termin ta referir-se a una rechión muito más ampla, pero no sería dica os tiempos d'as conquiestas romanas quan o termin se cheneralizó ta incluir-ie tota la peninsula.

Italia ye formata por una gran peninsula que s'estendilla por a Mar Mediterrania, y chunto a las suyas dos prencipals islas, Secilia y Cerdenya, creya masas aquaticas importants, como a Mar Hadriana a lo noreste y a Mar Chonica a lo sudeste. Muga a lo norte con Francia, Suiza, Austria, y Eslovenia. A sierra d'os Apenins forma la columna vertebral d'a peninsula, dende o norueste dica on s'une con os Alpes, cadena montanyosa que forma un arco que zarra a Italia dende o norte. Astí se i troba tamién una gran plana aluvial, a plana po-veneciana, drenata por o río Po y os suyos diversos afluents provenients d'os Alpes, Apenins y Dolomitas. 

Bi ha quantos vulcans activos en Italia. L'Etna ye o vulcán activo más gran d'Europa. O punto más alto d'Italia no ye pas o Mont Blanc, como gosa pensar-se, ya que ista tuca ye de raso en o canto francés d'o macizo. O suyo punto más alto ye o Mont Blanc de Cormayeur a 4.748 m d'altaria, situato en o mesmo macizo d'o Mont Blanc, en a capezera d'a Val d'Aosta (en francés Aoste). Manimenos Italia s'asocia más facilment con os dos vulcans más famosos: l'actualment inactivo Vesuvio amán de Nápols y o muit activo Etna en Secilia.

O clima ye muit diverso, debito a la variación d'altaria, que encluye o clima mediterranio d'as costas, o clima continental d'o norte, y o clima humido subtropical. Os climas d'as costas pueden diferir muito d'os climas a altarias muito mayors, encara que se troban a poca distancia, especialment mientres os meses d'hibierno en que en as montanyas o clima ye fredo, humido, acompanyato de nieu, mientres que as rechions costeras tienen d'hibiernos más templatos.

Italia se divide en diferents rechions que d'alcuerdo a la constitución de 1948 tienen autonomia local, tenindo a constitución o papel de ye reconoixer, protecher y promover l'autonomía local, asegurar que os servicios d'o Estato sían descentralizatos, y adaptar os prencipios y as leis establindo l'autonomía y descentralización. Manimenos cinco d'istas rechions (Val d'Aosta, Friuli-Venecia Chulia, Secilia, Cerdenya y Trentino-Alto Adigio) tienen un estatus autonomico especial debito a la suya naturaleza cheografica, cultural u social y a presencia de minorías etnicas. As atras (Lombardía, Liguria, Veneto, Piemont, Calabria, Toscana, Abruzos, Basilicata, Campania, Emilia-Romanya, Lazio, Marcas, Molise, Pulla y Umbría) tienen un estatuto común d'administración. Fuoron establitas finalment como rechions mientres a decada de 1970. 

Cada rechión esleye un consello y una Giunta Regionale (Chunta Rechional) encapezata por un president esleito por sufrachio dreito. A Chunta ye responsable debant d'o consello y ha de tener o boto de confianza d'o consello. A reforma constitucional de 2001 enampló as competencias d'as rechions, en especial respective a los poders lechislativos; a mayoría d'os controls d'o Estato fuoron abolitos.

As rechions se subdividen en 109 provincias y istas en 8.101 comunas u municipios.

Os zaguers datos d'o Instituto Nacional d'Estatistica (ISTAT) estimoron una población de 59.131.287 habitants en aviento de 2006, un incremento d'o 3% dende 2001. A población italiana ye a quatrena más gran d'a Unión Europea (dimpués d'Alemanya, Francia y o Reino Unito) y a 22ena más gran d'o mundo. O creximiento poblacional se debe prencipalment a la immigración y a lo incremento en a esperanza de vida, que s'ha estimato en 79,81 anyos. A tamas d'o creximiento poblacional, Italia ye s'abiella a escape. Con una tasa de fecundidat d'1,35 ninons por muller, a man d'un de cada cinco italians ye chubilato. 

Italia tien una d'as densidatz de población más altas d'Europa, con 1.986 presonas por kilometro quadrato. A densidat ye mayor en a rechión d'o norueste; de feito, dos d'as vint rechions (Lombardía y Piemont) sumatas agrupan o 25% d'a población total d'o Estato, d'os qualos 7,4 millons viven en a rechión metropolitana de Milán, l'aria metropolitana más poblata. L'alfabetismo plega dica o 98%, y a educación ye obligatoria ta totz entre os 6 y os 18 anyos d'edat. Alto u baixo dos terceras partis d'a población vive en arias urbanas, una zifra menor a la d'atros estatos d'Europa Occidental.

A luenga oficial d'Italia ye o italián, una estandarización d'o toscán, luenga descendient d'o latín. Antis d'a reunificación italiana en 1861 ista luenga existiba nomás como luenga literaria, parlata por menos d'o 3% d'a población. Numerosas luengas se parlaban en a peninsula, la mayoría luengas romances que s'heban desenbolicato en cadaguna d'as rechions y reinos, debito a la fragmentación politica d'a peninsula. Muitas d'istas luengas han sobrevivito, a sobén ditas impropiament dialetti (dialectos). 

Massimo d'Azeglio, un d'os menistros de Cavour, declaró, dimpués d'a unifificación italiana, que ya que s'heba creyato Italia, nomás caleba creyar italians. Debito a lo gran numero de luengas que se parlaban en a peninsula, s'establió que o italián correcto u estandar sería basato en o dialecto florentín d'a Toscana (ya que sería a primera rechión en producir autors importants como Dante Alighieri). S'establió un sistema educativo, que redució a variación d'as luengas con o paso d'o tiempo. Sería en a decada de 1960 quan o creiximiento economico y a televisión premitioron a universalización d'o italián. 

Os grupos minoritarios son chicotz, estando lo mayor d'istos os de parla alemana en o sud d'o Tirol (seguntes o censo de 1991, a población se troba composata por 287.503 presonas de parla alemana (tiroleses etnicos) y nomás 116.914 de parla italiana) y os eslovenos arredol de Trieste. Atros grupos minoritarios con idiomas parcialment oficials incluyen a minoría de parla francesa en a rechión d'a Val d'Aosta; os sardos, o catalán, o friulán y o ladín en as montanyas Dolomitas, estando totz idiomas romances.

O catolicismo román ye a relichión más gran d'o Estato italián. Encara que ya no'n ye a relichión oficial, encara tién un papel important en os afers politicos nacionals, en parti debito a la localización d'a Santa Seu adintro de Roma. Un 87,8% d'os italians s'identifican como catolicos, encara que nomás un 37% ye practicant u miembro activo.

Atros grupos cristians en Italia son os cristians ortodoxos orientals y os cristians ortodoxos griegos. Os grupos protestants más numerosos son os pentecostals y evanchelistas que agrupan 500.000 presonas. Os Testigos de Cheobá s'han estimato en 235.685 presonas. Como resultato d'as recients ondatas d'immigración d'atras rechions d'o mundo, bi ha quasi 800.000 musulmans

L'esporte mes popular y practicato ye o fútbol.
O baloncesto tamién ye un esporte muito practicato y  a suya competición més important ye a Lega Basket Serie A que ye a mas alta d'as categorías de baloncesto d'Italia, por debaixo ye a LegADue. .

Italia es universalmente definida como una de las más bellas, fascinantes y ricas en historia y naturaleza para visitar absolutamente, para todos los extranjeros. Quienes están de vacaciones en Italia no pueden evitar sentirse cautivados por las maravillosas costas, por los pequeños y encantadores pueblos medievales, por los paisajes pintorescos cultivados con viñedos y olivos, y por los impresionantes y asombrosos espectáculos de montañas. Cada región guarda tesoros naturales, históricos y culturales de incalculable valor.

La Movida italiana es famosa en todo el mundo y no tiene nada que envidiar a tantos lugares famosos como Ibiza o Mykonos. ¿Dónde tienes que ir para encontrar las discotecas más exclusivas y la vida nocturna más desenfadada? Si pretendes divertirte en los barrios más animados y en las discotecas más de moda.




#Article 145: Luxemburgo (164 words)


O Gran Ducato de Luxemburgo ye un país d'o norueste d'Europa que fa parte d'a Unión Europea (UE).

Muga con Francia, Alemanya y Belchica.

Luxemburgo yera dividiu en 3 districtos:

Istos antigos districtos son dividius en 12 cantons.

Os cantons se dividen en comunas, a división administrativa menor en Luxemburgo.

Ciudatz de Luxemburgo por población.

Os esportes con mes exitos internacionals son o ciclismo con tres ganadors en o Tour de Francia (François Faber en 1909, Nicolas Frantz en 1927 y 1928, y Charly Gaul en 1958, antimás d'os chermans Andy y Fränk Schleck), y o esquí con Marc Girardelli ganador d'a Copa d'o Mundo d'esquí y dos medallas d'archent en os Chuegos Olimpicos d'Hibierno. 

Luxemburgo a ganato dos medallas olimpicas en os Chuegos Olimpicos de verano (una d'archent de Joseph Alzin en halterofilia en Anvers 1920 y una d'oro de Josy Barthel en atletismo en Helsinki 1952) y dos medallas d'archent en os Chuegos Olimpicos d'hibierno (Marc Girardelli en esquí en Albertville 1992).




#Article 146: Chipre (123 words)


Chipre (en griego: Κύπρος, Kypros; en turco: Kıbrıs) ye una isla d'o Mar Mediterranio situada 113 km a lo sud de Turquía y 120 km a l'ueste de Siria aon se clava a Republica de Chipre, un Estau internacionalment reconoixiu, pero que nomás controla os dos tercios d'o sud d'a isla. O tercio norte fue ocupau por Turquía en 1974, establindo a Republica Turca d'o Norte de Chipre. Este zaguer territorio ye reconoixido nomás por Turquía. En a isla tamién se troban os enclaus sobirans d'o Reino Unito de Acrotiri y Dhekelia.

O nombre de Chipre tien relación con o cobre u arambre en griego. En aragonés medieval s'escribiba Chipre u Gipre, como en a versión A d'as Cronicas d'os Chudeces de Teruel.




#Article 147: Estatos Unitos (13030 words)


Os Estatos Unitos d'America (en anglés: United States of America, abreviato USA) ye un país formato por una federación de 50 estatos situatos en a parte norte d'America, independient dende o 4 de chulio de 1776 en a Guerra d'a Independencia d'os Estatos Unidos contra o Reino Unito, quan as primitivas 13 colonias d'a costa este facioron a suya declaración d'independencia.

A suya capital ye a ciudat de Washington, DC, establita en a honor de George Washington entre os estatos de Maryland y Virchinia, en un districto federal dito Districto de Columbia. A suya forma de gubierno ye a Republica federal, en un sistema de democracia representativa de tipo presidencialista, estando l'actual president Donald Trump. A Constitución d'os Estatos Unitos fue adoptata o 17 de setiembre de 1787, estando ratificata en 1788, fendo asinas d'as premitivas 13 colonias un unico país independient.

A suya población ye de 317.238.626 habitants (2013) en una superficie de 9.826.675 km², con una densidat de población de 33 hab/km². Estatos Unitos ye asinas o tercer país d'o mundo por a suya superficie y tamién por a suya población.

Estatos Unitos muga a lo norte con Canadá, a lo sud con Mexico, a l'este con l'Ocián Atlantico y a l'ueste con l'Ocián Pacifico, encara que o estato d'Alaska ye a o norte de Canadá, o estato de Hawaii ye en l'Ocián Pacifico y os Estatos Unitos son titulars de bellatros territorios en a mar Caribe u l'Ocián Pacifico. O estato d'Alaska muga a lo sud con Canadá y a l'ueste, en trescruzando l'estreito de Bering, ye Rusia. Asinas, nomás 49 d'os 50 estatos se troban en America, fendo parte o estato de Hawaii d'Oceanía.

A economía d'Estatos Unitos ye actualment a primera economía mundial, con un Producto Interior Bruto de más de 13 billons de dólars estatounitenses, ye decir, alto u baixo lo 19% d'a producción mundial.

Estatos Unitos ye miembro fundador d'a Organización d'as Nacions Unitas, organización que tien una d'as suyas seus en a ciudat estatounitense de Nueva York, y o país ye miembro permanent d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas. O país tamién ye miembro de quantas atras organizacions internacionals, como a OTAN, a OEA, l'APEC, a OCDE u a OSCE.

Encara que a luenga más charrata d'o país ye a luenga anglesa en as suyas variants conoixidas como American English, no tien garra luenga oficial, a tamas de que l'anglés ye a luenga oficial de facto. Sindembargo, se i charran encara quantas luengas d'os indios americans, y a mayor parte d'os inmigrants charran a suya luenga orichinaria, destacando l'italián, l'alemán u o chinés, encara que se i charran quasi todas as luengas. Antiparte, o castellán ye a luenga charrata d'antis de dentrar en os Estatos Unitos de parte d'os estatos d'o sudueste d'o país, amás d'estar a luenga d'un numero muit important d'inmigrants en o sieglo XX. Ista inmigración, muit variata en os suyos orichens, fa que os Estatos Unitos sigan uno d'o países con mayor diversidat etnica d'o mundo.

En 1507, o cartografo alemán Martin Waldseemüller fació un mapa d'o mundo a on que nombraba as tierras d'o hemisferio occidental como America, en honor a l'explorador y cartografo italián Amerigo Vespucci. As antigas colonias britanicas emplegoron por primera vegata o nombre moderno dimpués d'a declaración d'independencia, a declaración unanime d'independencia d'os Estatos unitos d'America (a parola unitos apareixeba en minusclas en a declaración) o 4 de chulio de 1776. L'actual nombre se fació oficial o 15 de noviembre de 1777, quan o Segundo Congreso Continental adoptó los Articlos d'a Confederación, que deciban, O nombre d'ista Confederación será 'Os Estatos Unitos d'America'. O nombre curto Estatos Unitos ye tamién estándar. Atras formas comuns son en anglés U.S. y USA y en aragonés EUA u EEUU. Coloquialment en anglés tamién gosa decir-se the U.S. of A. u the States (en aragonés os Estatos). Columbia, que gosó estar un nombre popular ta os Estatos Unitos, se deriva de Cristofo Colombo. Tamién apareixe en o nombre d'o Districto de Columbia.

Una forma estandar ta referir-se a los ciudadans d'os Estatos Unitos ye americán, nordamericán u tamién estatounitense. En anglés nomás se fa servir a primera d'istas formas, y por ixo no ye guaire común emplegar l'adchetivo americán ta referir-se a presonas que no tiengan a nacionalidat d'Estatos Unitos.

Os Estatos Unitos son situatos quasi en a suya totalidat en o hemisferio occidental: os quaranta y ueito estatos continentals u contiguos se troban en o centro d'o subcontinent nordamericán y s'estendillan dende l'Ocián Atlantico dica l'Ocián Pacifico. Mugan a lo norte con Canadá, y a lo sud con Mexico y con o Golfo de Mexico. Alaska, o estato más gran en superficie y deseparato d'a resta d'os estatos continentals por Canadá, muga con l'Ocián Pacifico a lo sud y con l'Ocián Arctico a lo norte. Hawaii ye un archipielago d'o Pacifico central a l'ueste d'America d'o Norte. Estatos Unitos ye o tercer u quatreno país más gran d'o mundo, pendendo de como se consideren as disputas territorials entre China y a India. Os Estatos Unitos tamién administran diversos territorios insulars d'a mar Caribe y de l'Ocián Pacifico.

A plana costera de l'Atlantico da lugar a selvas caducifolias y a la sierra de Piemont. A cadena montanyosa d'os Apalaches desepara o litoral d'os Grans Lacos y as tascas d'o Meyo Ueste. O sistema fluvial d'o Mississipí-Missouri, o quatreno río más gran d'o mundo en amplaria, fluye de norte enta sud d'o centro d'o país. As planas fértils, conoixitas como as Grans Planas s'estendillan dica l'ueste. As Montanyas Rocosas s'estendillan de norte ta sud a l'ueste d'as Grans Planas, deseparando o centro d'o país de l'Ocián Pacifico. L'aria que se troba a l'ueste d'ista cadena montanyosa ye desertica (se bi troban o Disierto de Mojave y a Gran Cuenca). A Sierra Nevada s'estendilla de manera paralela a las Rocosas, amán d'a costa d'o Pacifico. Con os suyos 6.194 metros d'altaria, o Monte McKinley ye o pico más alto d'o país. Bi ha vulcans activos en l'archipielago Alexander y as islas Aleutianas; tot o estato de Hawaii se troba sobre islas vulcanicas tropicals.

Belunas d'as prencipals tucas d'Estatos Unitos son: 

Os Estatos Unitos, debito a la suya grandaria y variedat cheografica, incluyen quasi totz os tipos de climas. Dende l'este enta o meridiano 100, o clima ye dende continental humedo en o norte dica subtropical humedo en o sud. A parte sud d'a peninsula de Florida, asinas como l'archipielago de Hawaii tienen un clima tropical. As Grans Planas a l'ueste d'o meridiano 100 son semi-aridas. Muitas d'as montanyas occidentals tienen un clima alpín. En a Gran Cuenca o clima ye arido, desertico en o sudueste, mediterranio en a costa de California, y oceanico en as costas d'Oregón, Washington y sud d'Alaska. A mayoría d'Alaska tien un clima subarctico u polar. As condicions climaticas extremas no son guaire raras en os estatos que se troban chunto a lo Golfo de Mexico, a on que gosa haber tormentas tropicals. A mayor parte d'os tornados en o mundo ocurren en iste país, prencipalment en l'aria conoixita como Tornado Alley.

Os Estatos Unitos estan consideratos como un país de megadiversidat ecolochica: arredol de 17.000 especies de plantas vasculars se pueden trobar en os estatos continentals y Alaska, y más de 1.800 especies de flors se troban en Hawaii, estando bien poquetas d'istas las que se troban amás en o continent. Bi ha en os Estatos Unitos más de 400 especies de mamifers, 750 d'aus, y 500 de reptils y anfibios. Bellas 91.000 especies d'insectos han estato rechistratas. O Endangered Species Act de 1973 ye una lei que proteche as especies menazatas u en periglo d'extinción y os suyos habitats, que estan cusiratos por o Servicio de Pescata y Vida Salvache. Bi ha cinquanta y ueito parques nacionals y cientos d'atros parques administratos federalment, selvas y arias naturals. En conchunto lo gubierno poseye un 28,8% d'a superficie d'o país. A mayoría d'istas arias baixo control d'o Gubierno federal son logatas a interpresas que expleitan os recursos de gas natural u petrolio, a minería, a industria fustera u a ganadería. Un 2,4% s'emplega ta usos melitars.

Encara que os Estatos Unitos naixioron como un país independient con a Guerra d'Independencia contra o Reino Unito dende 1773, a Historia d'Estatos Unitos no prencipia con ista guerra, sino que ye muit anterior, remontando-se dica os primers pobladors d'o continent.

O continent americán recibió os suyos primers pobladors arredol d'o 40.000 aC, encara que nomás bi ha restas arqueolochicas comprevatas dende o sieglo XXI aC en Alaska, provenients de Siberia a traviés d'o estreito de Bering que desepara Alaska d'Asia, encara que seguntes bella teoría o continent recibió tamién población dende Oceanía a traviés de l'Ocián Pacifico en a rechión de Sudamerica.

Colonos d'orichen europeu s'establioron en a costa occidental estatounitense, a lo canto de l'Ocián Atlantico, dende o sieglo XVI: espanyols en Florida y a costas d'o golfo de Mexico, angleses, escoceses, neerlandeses, daneses y suecos, amás de franceses en as costas de l'Ocián Atlantico, encara que os espanyols forachitoron muitas vegatas istos primers colonizadors foranos. Sindembargo, dende o sieglo XVI os angleses heban consolidato as suyas posicions en a costa atlantica, establindo asinas un territorio colonial, as ditas Tretze colonias, que proclamoron a suya independencia en 1776, prencipiando asinas a Guerra d'Independencia d'os Estatos Unidos, con l'aduya melitar, financiera y politica franco-espanyola dica rematar con o reconoiximiento d'a suya independencia efectiva por l'antiga metropoli.

O nuevo país, luego d'a suya independencia, prencipió una expansión enta l'ueste, enta o dito Far West, anexionando muitos territorios, incluyindo-ie antigas colonias espanyolas en guerras con o suyo vecín Mexico, como Texas, Nuevo Mexico, Arizona, Nevada u California, amás de Florida, creyando una gran potencia economica, que recibirba una important inmigración europea. A Guerra Civil Estatounitense, a meyatos d'o sieglo XIX, remató lo rechimen esclavista, proclamando a emancipación d'os esclavos de raza negra, ubrindo amás as puertas a la introducción en o país d'a Revolución industrial. Antiparte, mientres a suya expansión enta l'ueste, os estatounitenses luitoron contra os pueblos amerindios en as ditas Guerras Indias, ta fer-los reblar y albandonar os suyos territorios.

En 1914, en prencipiar a Primera Guerra Mundial, Estatos Unitos yera una d'as prencipals potencias economicas d'o mundo, y a suya dentrata en a guerra con os Aliatos, en 1917, estió decisiva ta rematar ixe conflicto en prechudicio d'as Potencias Centrals. Manimenos, o país se replegó en o suyo interior, sin participar en os intentos de paz dimpués d'o Tractato de Versailles, dica la suya intervención en a Segunda Guerra Mundial dende 1941 tamién con os Aliatos, quan o país prenió consciencia d'estar una gran potencia no nomás economica sino tamién politica y melitar. Asinas o suyo papel estió fundamental en a construcción d'as Nacions Unitas, como alazet d'o sistema politico internacional d'a post-guerra, y en o establimiento d'a OTAN como palanca melitar ta la Guerra Frida contra la Unión Sovietica en os anyos 1960-1990, que ramató con a disolución d'a Unión Sovietica en 1991 y con a presencia d'Estatos Unitos como a gran potencia melitar de prencipios d'o sieglo XXI.

Actualment, seguntes as hipotesis d'os historiadors, se creye que os primers habitants d'o continent americán bi plegoron dende Asia, a traviés d'o estreito de Bering, trescruzando asinas o punto a on que se comunican l'Ocián Glacial Arctico con l'Ocián Pacifico, en epocas de glaciacions, quan o nivel d'a mar yera más baixo y, antiparte, bi heba un puent de chelo entre os dos continents, dende Siberia enta Alaska. Pareixe que ista dentrada de pobladors estió feita en diversas calendatas, entre o 40.000 aC y o 10.000 aC, estando totz os pueblos amerindios descendients d'ixos grupos d'inmigrants d'orichen asiatico. Asinas, ye atestiguata la presencia humana en Alaska arredol d'o sieglo XXI aC u en a costa atlantica arredol d'o sieglo XVII aC, seguntes as troballas arqueolochicas, encara que as hipotesis dicen que a presencia humana estió anterior.

Istos pobladors establioron qualques culturas d'a Prehistoria en l'actual territorio estatounitense, u mesmo nuclios de población importants en os territorios d'o sud, a man de l'actual muga con Mexico, con millors condicions climatolochicas ta l'agricultura que premiteba o desembolique d'a civilización. Asinas, a Cultura humana más antiga conoixita en o territorio estatounitense ye a clamata Cultura Clovis, d'arredol d'o sieglo XIV aC, situata en o territorio de l'actual estato de Nuevo Mexico. Dimpués d'a Cultura Clovis se succedioron en a cuenca d'o río Misisipi os anasazis, os Mound Builders u constructors de tumulos, y a dita Civilización d'o Misisipi. Sindembargo, istas civilizacions y mesmo a suya remeranza desapareixioron antis d'a plegata a America d'os europeus, que nomás troboron en l'actual territorio estatounitense que grupos sin una cultura abanzata a o ran europeu, en comparanza con as civilizacions sudamericanas.

En o sieglo XV, quan Cristofo Colombo plegó a America (1492) en o territorio estatounitense nomás i viviba bella tribus de cazataires-recolectors, que no heba establito denguna civilización abanzata ni dengún nuclio habitato permanent, y que practicaba a sobén o nomadismo como medio de vida, sin conoixer l'agricultura u fendo d'ixa tecnica de cultivo de vechetals una ferramienta marguinal reservata a las mullers d'a tribu devant d'o papel d'o varón como cazataire.

Ye fácil que os primers europeus en plegar a America esen os vikingos provenients d'Escandinavia (prencipalment de Noruega) a traviés d'Islandia y de Gronlandia, y se diz que Leif Ericson i plegó a finals d'o sieglo X u primerías d'o sieglo XI, en establindo-ie una colonia que clamó Vinland u tierra d'as vinyas, por motivos de propaganda, mesmo como s'heba clamato a Gronlandia tierra verde. Sindembargo, ye un tema controvertito ta os historiadors, en no tener denguna confirmación arqueolochica platera u mesmo documental sobre ixos feitos.

Antiparte, se diz que pescataires d'orichen vasco u bretón bi podioron plegar en o sieglo XV dezaga d'a pesca d'as ballenas u de l'abadeixo, por as pesquerías de Terranova, encara que no bi ha tampoco pruebas documentals d'ixe feito. Mesmo, seguntes bellas teorías, ye iste feito o que bi ha dezaga d'o primer viache de Cristofo Colombo, que teneba conoiximiento d'a presencia de tierra en a redolada por os relatos d'os pescataires vascos y bretons.

Sí ye documentato que Cristofo Colombo estió lo descubridor oficial d'America o 12 d'octubre de 1492, en plegar a la rechión d'o Caribe, encara que en realidat pensaba que heba plegato a China u Chapón. Os espanyols colonizoron os territorios de Cuba y Puerto Rico en as Antillas y dentroron en Mexico y Panamá, encara que tamién establioron bella colonia en l'actual estato de Florida, forachitando a os franceses de relichión protestant que se i heban instalato en os anyos 1580 mientres as Guerras de Relichión de Francia. 

Antiparte, colonos tamién de relichión protestant, asobén angleses, encara que tamién d'os Países Baixos, escoceses, suecos u daneses s'establioron en a costa atlantica estatounitense dende a segunda metat d'o sieglo XVI, y franceses y angleses ocuporon as costas de Canadá y d'o río Sant Lorient, dentrando dica os Grans Lacos d'America d'o Norte. Istos colonos plegoron a la rechión en relación con as exploracions d'os países europeus que quereban trobar un paso por o norte dende l'Ocián Atlantico enta l'Ocián Pacifico, ta poder acceder a lo comercio con China, India y Chapón evitando lo control d'as atras vías maritimas por Espanya (Cabo de Hornos en America d'o Sud), Portugal (rota d'a India por o cabo de Buena Esperanza) u o Imperio Otomán (mar Roya). Ye decir, yeran viaches ta buscar o dito paso d'o norueste.

Os más antigos lugars habitatos por europeus en l'actual territorio d'os Estatos Unitos son: Saint Agustine en Florida (1565 por os espanyols), Jamestown en Virchinia (1607 por os angleses) y Plymouth en Massachusetts, establita en 1620 por os pais pelegrins (Pilgrim Fathers) puritans fuyitos d'a intolerancia relichiosa en Anglaterra.

Encara que en os anyos 1540 y 1550 bi habió exploracions espanyolas en a parte sud d'o territorio estatounitene, encara que en no trobar-ie oro os espanyols albandonoron a conquiesta d'os territorios a lo norte, y estioron asinas os angleses qui rematoron por unificar totz istos territorios d'a costa atlantica baixo lo suyo control, en establindo-ie un sistema de colonias administrativament independients dica creyar as clamatas Tretze colonias. Os espanyols dentroron sindembargo en l'actual territorio estatounitense dende o sud, a partir d'as suyas conquiestas en Mexico, y tamién en puyando enta o norte por a costa de l'Ocián Pacifico con ciudatz como San Francisco, y mesmo os rusos facioron a suya aparición dende Siberia, trescruzando o estreito de Bering dica Alaska u mesmo dica Oregón u a parte norte de California. Antiparte, os colonos franceses, dende as suyas bases en Nueva Orleans, en o golfo de Mexico, puyoron por a val d'o río Mississippi, establindo-ie a Loisiana en a suya desembocadura.

Mientres o sieglo XVII Anglaterra establió as suyas primeras colonias importants en territorio estatounitense, asobén por iniciativa privata y vinclata a problemas de tipo relichioso en a metropoli, estando amás conoixita a que fació plegar a 1.000 colonos, alto u baixo, en 1630 a l'actual Massachusetts, que yeran de confesión puritana y que establioron bella ciudat en a redolada, como Boston en a costa, encara que dentroron ta establir chicotas localidatz dica 30-40 km en o interior d'o territorio.

En o sieglo XVIII, os angleses prencipiaron una muit ampla expansión d'os suyos territorios, doblando a superficie de territorio colonizato y multiplicando por 8 a suya población, con un augmento d'a población muito més gran que a meya europea d'ixas envueltas. En primer lugar, dende as planas costeras enta l'ueste d'o continent, en luitas contra as tribus d'os amerindios que i viviban. En segundo lugar, contra as colonias francesas de Loisiana, que yeran un competidor comercial respective d'o lucrativo comercio de pellizos d'animals salvaches ta pelletería. Y en tercero, contra os espanyols que teneban as suyas posicions en Florida. Amás, tamién prencipioron una explotación extensiva de l'agricultura en as colonias d'o sud, primero con mano d'obra d'orichen blanco en rechimen de semi-esclavitut (a sobén, colonos d'orichen irlandés u escocés), y luego con una masiva importación d'esclavos negros, quan l'agricultura esdevenió en bell lugar un lucrativo negocio, como con o cotón u o tabaco. A población que i plegó en o sieglo XVIII ya no yera nomás d'orichen anglés u escocés y de relichión protestant, porque en os suyos territorios d'orichen prencipió a estendillar-se a teoría de que a población d'un territorio yera una d'as suyas fuents de riqueza, que no se podeba ninviar a fuera d'o territorio, y s'aprobó bella mesura ta dificultar a emigración d'angleses enta America. Plegoron asinas irlandeses catolicos, encara que tamién os hugonotz franceses fuyitos de Francia quan Loís XIV derogó o Edicto de Nantes, u chents que plegaban dende Alemanya y dende os cantons de Suiza de luenga alemana, fuyindo d'as guerras de relichión en Europa (istos alemans s'establioron asobén en Pennsilvania, a on encara hue se charra l'alemán de Pennsilvania); tamién bi plegoron os escoceses de l'Ulster que albandonaban a suya tierra por as malas condicions economicas, y que yeran presbiterians. Sindembargo, ista nueva población no se mezcló con as anteriors poblacions u entre sí, sino que en ista primera etapa formaba chicotz nuclios etnicos, como en un mosaico.

Os colonos europeus que bi plegoron no plegoron sindembargo como población libre, porque plegoron con contratos de semi-esclavitut, ta pagar o suyo viache u en plegar-ie como parte d'una condena chudicial, encara que ista servitut teneba una durada limitata en o tiempo. Sindembargo, tamién plegaba a población esclava stricto sensu, que yera d'orichen africán y que asobén plegaban a las colonias d'o sud, ta treballar en as grans plantacions. En 1670 nomás yeran 2.000 presonas en Virchinia, pero o suyo numero continó o suyo crecimiento, y s'aprobó bella norma que feba que a suya situación d'esclavitut fuese ta cutio, como en Virchinia u Maryland, transmitindo ixa situación a los suyos fillos. O 80% d'os esclavos africans (arredol de 350.000 presonas en 1763) viviban en os estatos d'o sud; en 1756 en Virchinia os africans yeran más d'o 40% d'a población, y en 1751 en Carolina d'o Sud más d'o 60%.

Ista situación premitió una important millora d'as infraestructuras en o territorio d'as Tretze colonias, que en 1775 teneban una población de más de 2 milions d'habitants. En ixas envueltas, a Cultura d'os Estatos Unitos teneba muita relación con a Cultura d'Europa, en estar as unicas radices culturals d'os colonos o continent europeu.

En os anyos 1760-1770, a situación politica d'as Tretze colonias evolucionó. En primer lugar, a población d'orichen europeu heba desarrollato en ixos territorios una sociedat culturalment a lo mesmo nivel que a suya metropoli, con vías de comunicación internas parellanas a las anglesas, pero teneba bloqueyato o suyo abance por a presencia politica d'Anglaterra. Asinas, uno d'os obchectivos d'as colonias yera la suya expansión enta l'ueste, dezaga d'os monts Apalaches, enta os territorios que nominalment feban parte dica ixe inte d'o dominio colonial francés y que os angleses heban conquiesto mientres a Guerra d'os Siet Anyos, encara que o Gubierno britanico lis negaba ixa posibilidat, temendo lo fortaleiximiento d'a posición d'as colonias debant d'a metropoli quan o Reino Unito teneba que absorber a 80.000 colonos d'orichen francés que yeran en Canadá, amás d'organizar as nuevas colonias conquiestas. D'atra man, as guerras con Francia y con Espanya facioron que o Parlamento britanico, instigato por o primer menistro George Grenville, puyase os impuestos a totz os suyos territorios ta recullir diners (a deuda publica anglesa s'heba duplicato mientres a guerra), incluyindo-ie as colonias americanas, sin parar cuenta en as protestas d'os colonos que deciban que ixos impuestos s'heban creyato sin o suyo consentimiento, en no estar representatos en o Parlamento britanico, a on que nomás teneban representación os territorios metropolitans. 

A tensión puyó de ran en 1765, quan o Parlamento britanico aprebó un nuevo impuesto en a dita Lei d'o Timbre. Ista lei se referiba a totz os territorios colonials angleses en America, y asinas por tot o territorio apareixioron organizacions politicas secretas, ditas Fillos d'a Libertat, ta luitar contra l'impuesto y lograr-ne a suya supresión; en octubre de 1765 se reunioron en a ciudat de Nueva York representants de 9 d'as 13 colonias en un Congreso sobre a Lei d'o Timbre, esdevenindo asinas a primera reunión de representants politicos intercolonial, y se i fació un Memorial de Dreitos. Prencipió un boicot a os produtos d'orichen britanico y en 1766 se derogó a Lei d'o Timbre, que esdevenió asinas a primera victoria politica conchunta d'os colonos. Sindembargo, en a derogación d'a lei se deciba que o Parlamento britanico teneba plena autoridat ta fer leis que obligasen a las colonias y a o pueblo americán.

En 1767, como continaban os problemas fiscals en o Reino Unito, o menistro britanico Charles Townshend establió un impuesto sobre as exportacions d'as Colonias en quantos articlos, amás d'establir una Chunta con seu en Boston ta o suyo control. Tamién desichiba que as Colonias fesen que os ciudadans recibiesen en a suya vivienda a las tropas de l'Exercito britanico ta vivir-ie, como gosaba ser normal en ixas envueltas a on os quartels no existiban, y Nueva York se negó.

En aumentar a tensión en o territorio, o Gubierno britanico ninvió tropas regulars de l'Exercito britanico, lo que encara fació aumentar más o clima prerrevolucionario en as colonias, especialment en Nueva Anglaterra, Philadelphia y Virchinia. O 5 de marzo 1770, tropas britanicas disparoron contra os manifestants en Boston (Massachusetts), en a dita mortalera de Boston, con 5 victimas.

En 1773 s'aprebó una mesura en o Reino Unito ta permetir a la Companyía Britanica d'as Indias Orientals vender o suyo té dreitament en as colonias britanicas, y ixo amenazaba a los comerciants d'o territorio estatounitense y tamién a os contrabandistas que introduciban ixe producto ilegalment. Asinas, o 16 d'aviento de 1773 os colonos destruyoron en Boston un cargamento de té en protesta por os impuestos que pagaban sobre iste producto, en a dita Boston Tea Party, fendo asinas imposible qualsiquier intento conciliatorio, esclatando a Guerra d'Independencia d'os Estatos Unidos en 1775.

Os sublevatos ninvioron representants esleitos a un dito Congreso continental reunito en Philadelphia dende o 5 de setiembre de 1774 a petición de Virchinia, y un Segundo Congreso continental reunito tamién en Philadelphia dende o 10 de mayo de 1775, a on s'aprebó a declaración d'independencia d'os Estatos Unitos, o 4 de chulio de 1776, seguntes un borrador preparato por Thomas Jefferson, a on que se proclamaban os prencipios de libertat, igualdat y o dreito a la propia felicidat. A guerra contra o Reino Unito estió amás una autentica guerra civil, en estar en contra d'a independencia muitos loyalist u leyalistas, que en rematar a guerra albandonoron os Estatos Unitos ta vivir en o territorio vecín de Canadá, que yera una colonia britanica y que no participó en a sublevación. En una luega campanya melitar, en a quala os colonos americans recibioron l'aduya de l'Exercito espanyol y de l'Exercito francés, o nuevo exercito regular establito por George Washington, l'Exercito estatounitense, redotó a l'Exercito britanico en batallas como a batalla de Saratoga (17 d'octubre de 1777) u a batalla de Yorktown (1781), ubrindo asinas camín a lo Tractato de París d'o 3 de setiembre de 1783 por o qualo o Reino Unito acceptaba y reconoixeba la independencia d'os Estatos Unitos.

Antiparte, o Segundo Congreso continental, que heba ratificato os Articlos d'a Confederación en 1781, tamién redactó a Constitución d'os Estatos Unitos ta la Convención de Philadelphia de 1787. Iste texto, a lo qualo se i adhibioron 10 enmiendas (Declaración de Dreitos) en 1791, ye l'alazet d'o sistema de democracia en os Estatos Unitos. Ta rematar o proceso de consolidación institucional d'o nuevo país, George Washington fue esleito en 1789 o primer President d'os Estatos Unitos, y en 1800 a seu d'as institucions gubernamentals s'establió en a nueva ciudat de Washington, DC, que esdevenió asinas a capital d'o país y centro d'un districto federal (o districto de Columbia), ta marcar a suya no dependencia de dengún d'os estatos. Ta dignificar o cargo, Washington prebó d'imitar a dignitat d'as monarquías europeas, plegando a viachar en una carroza con o suyo escudo d'armas. Sindembargo, o Congresó d'os Estatos Unitos limitó ixo, y atorgó a lo cargo o nombre sencillo de President d'os Estatos Unitos.

Estió o primer president, George Washington, qui establió en linias chenerals l'alazet de l'actual sistema de gubierno estatounitense, creyando os cargos de Secretario d'Estato, Secretario d'Hicienda u Secretario de Guerra, amás d'o Fiscal Cheneral y o Director Cheneral de Correus: Alexander Hamilton esdevenió Secretario de Hicienda y Thomas Jefferson Secretario d'Estato.

En rematar a suya Guerra d'independencia, os Estatos Unitos facioron frent a lo primero d'os suyos deseyos: a expansión enta l'ueste u Far West, en a clamata Conquiesta de l'Ueste, travesando los monts Apalaches mirando d'establir como muga occidental d'o país o río Mississippi, que deseparaba os dominios colonials angleses y franceses en America d'o Norte. Asinas, encara que a población d'a rechión de dezaga d'os Apalaches yera quasi nula en 1775, en 1790 ixe territorio ya teneba una población de 120.000 presonas. Ista expansión se faxió con a oposición d'o Reino Unito y d'Espanya, estando iste zaguer país o propietario nominal d'a parte sud d'o territorio ocupato por os colonos, y tamién con a oposición d'os amerindios que i viviban.

O territorio estatounitense s'enampló, en aplicando a nueva Doctrina d'o destín manifiesto (Manifest Destiny en anglés), a doctrina politica d'o Partito Republicán-Democrata d'os Estatos Unitos, dominant en o primer quatreno d'o sieglo XIX, seguntes a quala a nación estatounitense (americana, deciban, identificando o suyo país con tot o continent) teneba la misión divina de portiar a civilización y a democracia enta l'ueste. Ista doctrina se completaba con o Mito d'a muga, quan se clamaba muga a lo punto limite d'implantación d'as poblacions d'orichen racial blanco dimpués d'expulsar u estricallar a la población amerindia, con mortaleras continas dica rematar en amás conoixita, a mortalera de Wounded Knee en 1890.

Encara que ista expansión enta l'ueste se fació a vegatas por medio de compras (asinas, a compra de Loisiana o 30 d'abril de 1803 a la Francia de Napolión Bonaparte por 15 milions de dólars estatounitenses u a compra d'Alaska en 1867 a l'Imperio Ruso), a mayor parte d'a expansión estatounitense se fació con guerras y mortaleras d'as poblacions nativas. Asinas, as Guerras Indias contra la población nativa amerindia que bi heban en os territorios conquiestos, que permetió a expoliación d'as suyas tierras; a Guerra Mexicano-Estatounitense de 1846-1848 y o Tractato de Guadalupe Hidalgo premitioron a ocupación de Texas y California, amás d'os actuals Utah, Nevada, Nuevo Mexico y Arizona. Antiparte, o Tractato d'Oregón de 1846 trazó a muga definitiva entre os Estatos Unitos y Canadá a l'ueste d'as montanyas Rocosas.

Ista afluencia de colonos enta l'ueste aumentó espectacularment quan se trobó oro en ixos territorios, prencipiando a clamata fiebre de l'oro en California, favoreixita amás por a construcción d'o dito Primer ferrocarril transcontinental que feba posible a millora d'as comunicacions y a integración d'os territorios occidentals en a resta d'o país.

O proceso d'a Conquiesta de l'Ueste tenió a suya enamplata enta l'Ocián Pacifico a finals d'o sieglo XIX u mesmo a prencipios d'o sieglo XX (Alaska a lo norte y Hawaii a l'ueste, amás d'a Guerra Hispano-estatounitense que permitió anexionar Filipinas y bella isla en o Pacifico), y se puet considerar que no remató dica 1912, quan Arizona esdevenió un estato d'os Estatos Unitos de pleno dreito, u mesmo dica 1959, quan o fació l'estato d'Alaska.

O segundo gran problema d'os Estatos Unitos mientres o sieglo XIX estió o problema d'a esclavitut. A nivel federal, a tracta d'esclavos fue prohibita en 1808, y en os estatos d'o norte d'o país a esclavitut fue declarata ilegal entre 1777 (en Vermont) y 1808, encara que os plantadors de cotón d'os estatos d'o sud d'o país emplegaban muita mano d'obra esclaba ta las suyas plantacions y feban una activa propaganda politica en os estatos sudenyos. Ixa fratura entre o norte y o sud fació esclatar a tensión politica, rematando en 1860 quan fue esleito President d'os Estatos Unitos l'advocato Abraham Lincoln, un candidato antiesclavista que ganó as eleccions con un programa t'abolir a esclavitut en tot o país. Siet estatos esclavistas d'o sud facioron publico o suyo albandono d'os Estatos Unitos, anunciando a creyación d'un nuevo país, os Estatos Confederatos d'America. Dimpués d'un tenso compás d'espera, a batalla de Fort Sumter, d'abril de 1861, estió lo prencipio d'a Guerra Civil Estatounitense.

Luego de quatre largas anyadas, a guerra remató con a victoria d'o Norte, encara que en a guerra morioron bellas 970.000 presonas (o 3% d'a población estatounitense en ixas envueltas), d'os quals 620.000 yeran soldatos d'uniforme. En rematar a guerra, s'aprobó bella enmienda a la Constitución d'os Estatos Unitos t'abolir a esclavitut, liberar a los quatre millons d'esclavos que viviban en o sud y dar-lis os dreitos de ciudadanía como a qualsiquier atro ciudadán estatounitense. Sindembargo, as clamatas leis Jim Crown facioron legal en os estatos d'o sud a segregación racial, una situación que no remató dica os anyos 1950-1960 luego d'una intensa luita social y politica. Antiparte, a victoria federal en a Guerra Civil comportó lo reforzamiento d'o estato central en o país.

O proceso d'industrialización d'os Estatos Unitos, parte d'a clamata Revolución Industrial, prencipió en os anyos 1850 en o norte d'o país, y a suya conseqüencia estió una serie de cambios de muita importancia, a nivel demografico, economico y social. Apareixioron muitas ciudatz nuevas en tot o país, y antiparte, as ciudatz que ya existiban se consolidoron y creixioron. Istos procesos se complementoron con l'aumento d'a immigración a lo país, que premitió l'aparición d'un proletariato y o desembolique d'o capitalismo, vinclato a lo sector de l'Industria. Dende finals d'o sieglo XIX y primerías d'o sieglo XX fació aparición a sociedat de consumo, estando uno d'os suyos factors l'automobil. En as ciudatz de Nueva York y Chicago se devantoron os primers gratacielos.

A industrialización fomentó un imperialismo parellán a lo imperialismo que por ixas envueltas se puet trobar en os prencipals países d'Europa, desembolicando y fendo l'adaptación d'a clamata Doctrina Monroe, seguntes a quala America habría d'estar ta os americans. Istas teorías son l'alazet d'a creixent importancia en ixe periodo d'os Estatos Unitos en a scena politica internacional, con as suyas primeras guerras contra potencias europeas, como a Guerra Hispano-Estatounitense en 1898, que premitió anexionar Filipinas y encorporar a la esfera d'influencias estatounitenses as antigas colonias d'Espanya de Cuba y Puerto Rico (ista zaguera contina hue fendo parte d'o territorio estatounitense con a categoría dEstato Libre Asociato).

Encara que os Estatos Unitos ya jeban compareixito en a scena politica internacional, o suyo gran momento estió a Primera Guerra Mundial, que precipió en Europa en 1914 entre as Potencias Centrals y os Aliatos. En prencipiar a guerra, Estatos Unitos se declaró neutral, y no estió dica o 2 d'abril de 1917 que dentró en a guerra en aduya d'os Aliatos, mientres o mandato d'o president Woodrow Wilson. Manimenos, en os Estatos Unitos teneban muita fuerza as ideyas aislacionistas, que consideraban que os asuntos d'Europa yeran muit luent d'o suyo país y que teneban que desligar-se-ne d'o imperialismo europeu y d'as suyas luitas de poder.

Asinas, en rematar a guerra, o Senato d'os Estatos Unitos refusó ratificar o Tractato de Versailles que heba rematato a guerra, y tamién refusó de dentrar en a Sociedat de Nacions, encara que a ideya d'ista asociacion yera d'o mesmo president estatounitense, Woodrow Wilson. Prencipió asinas un periodo d'aislacionismo en o qualo o país se replegó sobre si mesmo en o periodo d'entreguerras, fendo en un primer momento creixer a prosperidat economica, politica y social en o país: dreito de voto primero ta las mullers, y luego ta os amerindios, etc. Estió tamién un periodo de convulsions por a lei xuta, que ubrió a puerta a la expansión d'o gangsterismo en o país y estió l'alazet d'a posterior influencia d'a Mafia en a sociedat estatounitense.

Sindembargo, en 1929 o dito crack de 1929 prevocó una situación de crisi economica, a clamata Gran Depresión, que fació aumentar a tasa de paro en o país dica nivels no conoixitos dica allora. Antiparte, en os anyos 1930 tamién habió lo Dust Bowl, unas tormentas de polvo en tot o centro agricola d'o pais que levoron a la ruina a muitos agricultors. En 1932 fue esleito president d'os Estatos Unitos Franklin Delano Roosevelt (d'o Partito Democrata), que fació a propuesta d'o New Deal ta combatir a crisi, metendo asinas os alazetz d'o Estato d'o bienestar, que premitió a recuperación d'a situación economica d'o país.

Quan prencipió a Segunda Guerra Mundial en setiembre de 1939 con l'ataque d'o Tercer Reich contra Polonia, os Estatos Unitos, como en 1914, mantenioron a suya neutralidat, encara que a lo president Franklin Delano Roosevelt li cuacaba la politica d'os Aliatos. Asinas, os Estatos Unitos, encara que neutrals, favoreixeban de feito a luita d'o Reino Unito contra l'Alemanya nazi y os suyos aliatos d'o Pacto de l'Eixe, con mesuras como a Lei d'Ampre y Arriendo, que meteba biens a disposición d'o esfuerzo belico britanico (y luego tamién d'a Unión Sovietica y d'a resta d'os Aliatos) sin necesidat d'o suyo pago anticipato. A producción d'a industria belica estatounitense, entre atras mesuras, favoreció a desaparición u reducción d'a tasa de paro, antis mesmo de dentrar en a guerra.

O 7 d'aviento de 1941, o Chapón atacó por sospresa la base naval estatounitense de Pearl Harbor, en Hawaii (ataque a Pearl Harbor), fendo asinas que os Estatos Unitos dentrasen en guerra con Chapón, y dimpués o Tercer Reich li declaró a guerra. Estatos Unitos prencipió un intensivo programa de producción industrial ta fabricar armas y equipamiento ta la guerra, amás d'enamplar as suyas Fuerzas Armatas, participando decisivament en a guerra en o Frent Occidental y o Frent d'a Mediterrania y o norte d'Africa contra os alemans, y en o Teatro d'operacions d'o Pacifico contra os chaponeses. En rematar a guerra con a victoria d'os Aliatos en 1945, Estatos Unitos yera la prencipal potencia economica d'o mundo, y tamién a prencipal potencia melitar, en tener amás a bomba atomica, estando por decisión d'o president Harry Truman o primer país en fer un uso melitar d'ixa nueva arma en agosto de 1945 contra as ciudatz chaponesas de Hiroshima y Nagasaki en os bombardeyos atomicos sobre Hiroshima y Nagasaki.

En rematar a guerra, ta evitar a repetición de l'aislacionismo dimpués d'a Primera Guerra Mundial, Estatos Unitos prenió un papel decisivo tamién a libel d'a diplomacia, estando uno d'os impulsors d'a Carta d'as Nacions Unitas que estió lo chermen d'a Organización d'as Nacions Unitas, establita o 24 d'octubre de 1945 en a ciudat de San Francisco, en California. Una d'as seu d'a organización se troba situata en a ciudat de Nueva York, y os Estatos Unitos son uno d'os miembros permanents d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas.

Sindembargo, a victoria en a guerra dixó a los Estatos Unitos debant de l'atra potencia melitar emerchent d'a guerra, l'Unión Sovietica, prencipiando una luita politica entre as dos nacions y lurs aliatos, respectivament a OTAN y o Pacto de Varsovia. Ista guerra no estió una guerra dreita entre as dos superpotencias, sino que estió una luita indreita, dita Guerra Frida, con episodios como a Guerra de Coreya u a Guerra de Vietnam, a on s'enfrontinaban os suyos aliatos con aduya d'as respectivas superpotencias. A Guerra de Coreya, con muita implicación estatounitense, remató en empate, fendo asinas que hue en Coreya bi haiga dos países: Coreya d'o Norte y Coreya d'o Sud. En Vietnam, sindembargo, encara que os Estatos Unitos estioron o prencipal combatient, fuoron redotatos, y Vietnam d'o Norte s'anexionó a Vietnam d'o Sud, l'aliato estatounitense.

En rematar a Guerra Frida en 1991 con a disolución d'a Unión Sovietica, Estatos Unitos esdevenió a prencipal potencia melitar d'o mundo y continó luitas contra Iraq y Afganistán, amás d'estar obchectivo d'atentatos terroristas, como os atentatos de l'11 de setiembre de 2001, esdevenindo a preocupación por o terrorismo a prencipal preocupación d'os estatounitenses en as zaguras anyadas d'a controvertita presidencia de George Walker Bush, que en 2009 fue sustituito por Barack Obama.

O 6 de noviembre de 2012 Barack Obama redotó en as eleccions presidencials a o canditato d'o Partito Republicano Mitt Romney, estando asinas esleíto ta un nuevo periodo presidencial de quatre anyadas a contar dende chinero de 2013.

Os Estatos Unitos son actualment a federación más antiga que existe. Ye una republica constitucional y una democracia representativa. O gubierno ye regulato por un sistema de deseparación de poders definito en a Constitución, que ye o documento legal supremo d'o país. En o sistema federal americán, os ciudadans son subchectos asobén a tres rans de gubierno: federal, estatal y local; as tasas locals gosan dividir-se entre os gubiernos d'o condato y o municipio. En a mayoría d'os casos, os liders executivos y lechislativos son esleitos a traviés d'escrutinio uninominal mayoritario por os ciudadans d'un districto. No bi ha escrutinio proporcional plurinominal a ran federal, y ye prou raro a rans inferiors.

O gubierno federal se divide en tres brancas:

A Cambra de Representants tien 435 miembros, cadagún representando a un districto d'o congreso mientres un periodo de dos anyos. Os escanyos se dividen cada diez anyos por estatos seguntes a suya población. Seguntes o censo estatounitense de l'anyo 2000, siet estatos tienen o minimo de un representant, mientres que California, o estato con mayor población, tien cinquanta y tres. O Senato tien 100 miembros, tenendo cada estato dos senadors, que s'eslichen cada seis anyos seguntes un sistema que fa que a lo menos cada dos anyos se renoven un tercio d'os senadors. O president sirve mientres un periodo de quatre anyos y nomás puet estar re-esleito una vegata. O president no ye esleito a traviés d'o voto dreito, sino a traviés d'un sistema indreito de colechios electorals en que cada estato tien un numero de votos proporcional a la suya población. A Cort Suprema, liderata por o Chuez President d'os Estatos Unitos, tien nueu miembros. A estructura d'os gubiernos estatals ye prou pareixita a la federal; nomás Nebraska tien un poder lechislativo unicameral. O gubernador (chefe executivo) de cada estato ye esleito dreitament. Qualques chueces estatals y miembros d'os gabinetz son esleitos por o gubernador, mientres que d'atros son esleitos por votación popular.

Totas as leis y procedimientos gubernamentals son subchectos a una revisión chudicial, y no se premite denguna lei que sia inconstitucional. O texto orichinal d'a Constitucion establixe a estructura y responsabilidatz d'o gubierno federal y as suyas relacions con os estatos. L'Articlo Un proteche o dreito a l'Habeas corpus y l'Articlo Tres guarancia o dreito a un chuicio qualsiquiera que sía o delito comeso. Ta fer cambios en a Constitución ye menester tener o refirme de tres quatrenos d'os estatos, en total a Constitución s'ha cambiato vintidos vegatas dica hue.

En a mayor parti d'a historia d'os Estatos Unitos ha existido lo bipartidismo. Dende as eleccions presidenxials de 1856, os partitos politicos más importants han estato lo Partito Democrata, establito en 1824 y o Partito Republicán, establito en 1912. Dende a Guerra Civil, nomás un candidato presidencial d'un tercer partito, o president Theodore Roosevelt por o Partito Progresista, consiguió un 20% d'o voto popular, en as eleccions de 1912.

En a cultura politica americana, o Partito Republicán ye considerato de centro-dreita u conservador y o Partito Democrata ye considerato de centro-cucha u liberal.

Os estatos d'o noreste y d'a costa ueste y belluns d'a zona d'os Grans Lagos, son ditos os estatos azuls, y son relativament liberals. D'atra man os estatos royos son tradicionalment os d'o sud, as Grans Planas y as Montanyas Rocosas, y son relativament conservadors.

O ganador d'as eleccions presidencials de 2008, Barack Obama ye o 44eno president, estando lo primer president afroamericán, ya que totz os anteriors estioron d'orichen europeu. En 2010, o Senato se compone de 58 senadors democratas, dos independients y 40 republicans y a Cambra de Representants ye formata por 258 democratas y 177 republicans. Respective a los gubernadors estatals, en 2010 bi'n ha 28 democratas y 22 republicans.

Os Estatos Unitos exercen una influencia economica, politica y melitar en tot o mundo. O país ye miembro permanent d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas y amás a seu d'as Nacions Unitas se troba en a ciudat de Nueva York. Quasi totz os países tienen embaixatas en Washington D.C., y muitos tienen consulatos por tot o país. D'a mesma traza quasi totz os países tienen misions diplomaticas d'os Estatos Unitos. Manimenos Cuba, Irán, Coreya d'o Norte, Bután, Sudán y a Republica de China no tienen garra relación diplomatica con Estatos Unitos.

Os Estatos Unitos tienen muit buenas relacions con o Reino Unito, Canadá, Australia, Nueva Zelanda, Chapón, Coreya d'o Sud, Israel, y os estatos miembros d'a OTAN. Tamién treballa a ixena con os suyos vecins miembros d'a Organización d'os Estatos Americans y tien alcuerdos de libre comercio con Canadá y Mexico, seguntes o Tratato de Libre Comercio d'America d'o Norte. En 2008, os Estatos Unitos gastoron 25.400 millons de dólars netos en aduya oficial a lo desembolique arredol d'o mundo. Manimenos si parlamos de porcentaches respectives a la suya renta nacional bruta, os Estatos Unitos con un 0,18% estioron o zaguer d'os ventidos estatos donants. D'atra man, as aduyas privatas estatounitenses con o estranchero son relativament chenerosas.

O president tien o tetulo de comandant en chefe d'as fuerzas armatas nacionals y puet esleyir os suyos liders, o secretario d'Esfensa y a Chunta de Chefes d'Estato Mayor. O Departamento d'Esfensa d'os Estatos Unitos administra las fuerzas armatas, incluyindo-ie l'Exercito, l'Armata, o Cuerpo de Marines y a Fuerza Aeria. A Guardia Costera ye responsabilidat d'o Departamento de Seguridat Nacional en tiempos de paz y d'o Departamento de l'Armata en tiempos de guerra. En l'anyo 2008, as fuerzas armatas teneban un personal en activo d'1,4 millons. As reservas y Guardia Nacional fan que o numero total de tropas sía de 2,3 millons. Amás o Departamento d'Esfensa tien bells 700.000 treballadors civils O servicio melitar ye voluntario, encara que en tiempos de guerra se puet reclutar ciudadans a traviés d'o Selective Service System. As fuerzas armatas estatounitenses pueden esplegar-se a escape debito a la gran flota d'avions de transporte que poseyen, os once porta-avions activos que tien l'Armata y as flotas y unidatz que poseyen en os ocians Atlantico y Pacifico. Difuera d'os Estatos Unitos son 865 as bases y instalacions melitars que poseye l'exercito. con personal esplegato en más de 150 países. A presencia global de l'Exercito d'os Estatos Unitos ha levato a bell estudioso a definir-lo como lo mantenimiento d'os alazetz d'o imperio.

O gasto total d'os Estatos Unitos en esfensa en 2008 estió de más de 600.000 millons de dólars, lo que ye más d'un 41% d'o gasto melitar mundial y más que os catorce mayors gastos melitars chuntos. A renta per capita emplegata estió de 1.967$, alto u baixo nueu vegatas a meya mundial; con una tasa d'un 4% d'o PIB estió a segunda mayor entre os quince mayors gastos melitars, dimpués d'Arabia Saudí. A propuesta de presupuesto d'o Departamento d'Esfensa ta l'anyo 2010 ye de 533.800 millons de dólars, un 4% mayor que en 2009 y un 80% mayor que en 2001; amás bi ha una propuesta de 130.000 millons de dólars más ta las campanyas en Iraq y Afganistán. En setiembre de 2009 bi heba alto u baixo 130.000 soldatos esplegatos en Iraq y bells 62.000 en Afganistán. Dica o 9 d'octubre de 2009 l'exercito d'Estatos Unitos ha tenito 4.349 baixas melitars en a Guerra d'Iraq, y 869 en a Guerra d'Afganistán

Estatos Unitos ye actualment formato por 50 estatos y un districto federal, encorporatos dende 1776 a los 13 estatos alazetals. Antiparte, Puerto Rico tien dende a Guerra Hispano-Estatounitense un status especial como Estato Libre Asociato. Cada estato se divide en condatos (encara que en o estato de Loisiana se claman parroquias, por tener herencio d'o sistema administrativo francés anterior a la Revolución francesa).

Estatos que forman os Estatos Unitos d'America:

Amás important ye o estato libre asociato de Puerto Rico, situato en a mar Caribe.

As siguients islas tamién son administratas por os Estatos Unitos: Samoa Americana, Isla Baker, Guam, Islas Howland, Isla Jarvis, Atol Johnston, Arrecife Kingman, Atol Midway, Isla Navassa, Islas Marianas d'o Norte, Atol Palmyra, Islas Virchens Americanas y as Islas Wake. Se troban todas en l'Ocián Pacifico.

Os Estatos Unitos tienen una economía mixta capitalista, alimentata por l'abundancia d'os suyos recursos naturals, unas infraestructuras prou bien desembolicatas y una alta productividat. D'alcuerdo con o Fundo Monetario Internacional, o PIB d'os Estatos Unitos ye de 14.400 billons de dólars, lo que fa un 23% d'o total mundial a tasas de cambio de mercato y quasi un 21% d'o producto bruto mundial respective a la paridat de poder adquisitivo (PPP). Ye o PIB más gran d'o mundo, estando alto u baixo un 5% menos que o conchunto d'o PIB d'os países d'a Unión Europea en termins de PPP en l'anyo 2008. O país se sitúa en o puesto diecisieteno mundial por PIB nominal per capita y seiseno por PIB (PPA) per cápita.

Os Estatos Unitos son o primer importador de biens y o tercer mayor exportador, a tamas de que as exportacions per capita son relativament pocas. Canadá, China, Mexico, Chapón y Alemanya son os suyos prencipals socios comercials. En l'anyo 2007 os vehiclos yeran a prencipal mercancía tanto importata como exportata China ye o prencipal tenedor extranchero d'a deuda publica estatounitense. Dimpués d'una expansión que ha durato más de seis anyos, a economía estatounitense ha estato en rexesión dende aviento de 2007. Os Estatos Unitos se clasifican en segundo lugar seguntes o Endice de Competitividat Global.

En l'anyo 2009, s'estima que o sector privato constituye un 55,3% d'a suya economía, estando l'actividat economica d'o gubierno federal d'un 24,1% y l'actividat economica d'os gubiernos locals (incluyindo-ie as transferencias federals) un 20,6%. A economía ye postindustrial, con o sector servicios constituindo un 67,8% d'o PIB, encara que os Estatos Unitos continan estando una potencia industrial. O negocio líder por ingresos brutos ye o comercio a lo por mayor y por menor; por ingresos netos ye a fabricación. Os productos quimicos son o sector líder en fabricación. Os Estatos Unitos son o tercer mayor productor de petrolio d'o mundo, asinas como lo primer importador. Ye o primer productor mundial d'enerchía electrica nucleyar, asinas como de gas natural liquido, fosfatos y sal. Encara que l'agricultura ye nomás un 1% d'o PIB, Estatos Unitos ye o primer productor mundial de panizo y soya. A Bolsa de Nueva York ye o prencipal mercato mundial por volumen de dólars. Coca-Cola y McDonald's son dos d'as marcas más conoixitas a ran mundial.

En o tercer quatrimestre de 2009, o numero de treballadors estatounitenses yera de 154,4 millons de presonas. D'istos treballadors, un 81% teneban treballos en o sector servicios. Con 22,4 millons de traballadors o Gubierno ye a primera fuent d'emplego. Arredol d'un 12% d'os treballados son afiliatos a bell sendicato, estando un 30% a tasa en Europa Occidental. O Banco Mundial sitúa a los Estatos Unitos como lo país en que ye más fácil contratar y despedir treballadors. Entre 1973 y 2003, l'anyo laboral meyano d'un treballador en Estatos Unitos ha creixito en 199 horas. En parte como resultato d'isto, Estatos Unitos tiene a mayor tasa de productividat d'o mundo. En 2008, tamién lideraba la tasa de productividat por hora, pero actualment Noruega, Francia, Belchica y Luxemburgo son por debant. En comparanza con Europa, os impuestos por propiedat y sobre a renta son por un regular mayors, mientres que os impuestos sobre productos gosan estar menors.

D'alcuerdo con a Oficina de Censo d'os Estatos Unitos, os ingresos brutos medianos por familia en 2007 fuoron de 50.233$. A mediana varía dende os 68.080$ en Maryland dica os 36.338$ en Mississippi. Emplegando as tasas de paritat de poder adquisitivo, a mediana total ye parellana a la d'atras nacions desembolicatas. Dimpués d'una important cayita mientres meyatos d'o sieglo XX, as tasas de pobreza s'han estabilizato dende primerías d'os anyos 1970, con entre un 11 y un 15% d'os ciudadans vivindo anyalment baixo lo umbral d'a pobreza y un 58,5% vivindo a lo menos un anyo en situación de pobreza entre os 25 y os 75 anyos. En 2007, 37,3 millon d'americans viviban en a pobreza.

O estato d'o bienestar d'os Estatos Unitos ye actualment un d'os más austers entre os países d'o mundo desembolicato, reducindo poco a pobreza relativa y a pobreza absoluta respecto a la meya d'os países más ricos. Mientres que o estato d'o bienestar americán ha mirato de reducir a pobreza entre as personas de mayor edat, os chovens reciben bien poqueta asistencia. En 2007 UNICEF estudeó a calidat de vida d'os ninos en ventidós países industrializatos, estando Estatos Unitos o zaguero d'els en a clasificavión.

A tamas d'os grans incrementos en a productividat, a baixa tasa d'ature y a baixa inflación, l'aumento d'os ingresos dende 1980 ha estato menor que en as anteriors decadas, menos amplament repartitos y amás acompanyatos d'un aumento en a inseguridat economica. Entre 1947 y 1979, os ingresos netos han puyato más d'un 80% en totas as clases socials, estando amás mayor o creiximiento entre os pobres que entre os ricos. Os ingresos familiars medianos tamién han puyato en totas as clases dende 1980, debito en gran parte a que muitas familias tiene dos sueldos, a la igualación de salarios entre os dos cheneros y a l'aumento d'horas de treballo. Estatos Unitos ye o país desembolicato con mayor desigualdat d'ingresos entre a suya población d'o mundo. Un 1% d'a población pecha un 27,6% de totz os impuestos federals y un 10% d'a población o 54,7%. A riqueza, igual que os ingresos, ye muit concentrata: un 10% d'a población adulta d'o país poseye un 69,8% d'a riqueza, a segunda mayor tasa entre as nacions desembolicatas. Un 1% d'a población poseye o 33,4% d'a riqueza neta.

Os Estatos Unitos han estato líders en rechira scientifica y innovación tecnolochica dende o sieglo XIX. En 1876, Alexander Graham Bell recibió a primera patent estatounitense por o telefón. O laboratorio de Thomas Edison desembolicó lo fonografo, a primera bombiella electrica y a primera camara de vidio. Nikola Tesla estió un d'os pioners d'a corrient alterna, o motor de corrient alterna y a radio. En primerías d'o sieglo XX, as companyías d'automobils de Ransom E. Olds y Henry Ford creyoron a linia de montache. Os Chirmans Wright facioron o primer vuelo en l'anyo 1903.

L'apocheu d'o Nazismo en os anyos 1930 fació que muitos scientificos europeus, incluyindo-ie Albert Einstein y Enrico Fermi, emigraran enta os Estatos Unitos. Mientres a Segunda Guerra Mundial o prochecto Manhattan desembolicó armas nucleyars, dentrando asinas en a era atomica. A cursa espacial produció un gran empentón en os campos de l'astronautica, a sciencia de materials y os ordinadors. En os Estatos Unitos se desembolicó tamién l'ARPANET y o suyo succesor, Internet. Hue os prencipals ingresos ta la investigación, un 64%, s'obtienen d'o sector privato. Os Estatos Unitos son líders mundials en publicacions scientificas y factor d'impacto. Os ciudadans americans poseyen muitos productos tecnolochicos en as suyas casas y quasi totz tienen conexión a Internet de banda ampla. O país ye o prencipal productor de comida modificata cheneticament; más d'a metat d'a superficie d'os suyos cautivos son biotecnolochicos.

En a vida cutiana o transporte más emplegato en Estatos Unitos ye o coche. En 2003, yeran 759 os automobils por cada 1.000 americans en comparanza con os 472 por cada 1.000 habitants d'a Unión Europea. Alto u baixo un 40% d'os vehiclos personals son furgonetas, toterrenos u cambionetas. L'adulto meyo americán (contando tanto conductors como no conductors) pasa bells 55 menutos conducindo cada día, viachando 29 km.

A industria de l'aviación civil ye de tot privatizata, mientres que a mayor parte d'os aeropuertos son de propiedat publica. As quatre mayor aerolinias en o mundo por trafico de pasachers son estatounitenses; Southwest Airlines ye a numero uno. D'os trenta aeropuertos de pasachers con mayor trafico d'o mundo, dieciseis se troban en os Estatos Unitos, incluyindo-ie lo mayor d'o mundo. Mientres que o transporte de mercancías por ferrocarril ye prou estendillato, ye muit poqueta la chent que emplega o tren ta viachar, aintro u entre ciudatz. Nomás un 9% d'os desplazamientos a lo puesto de treballo se fan a traviés d'o transporte publico, mientres que en Europa se fa un 38,8%. L'uso d'a bicicleta ye muit chicot, por debaixo d'os endices europeus.

O mercato enerchetico d'Estatos Unitos ye de 29.000 terawatt-hora anyals. O consumo d'enerchía per capita ye equivalent a 7,7 toneladas de petrolio a l'anyo, en comparanza en Alemanya ye de 4,2 y en Canadá de 8,3 toneladas. En 2005, un 40% d'a suya enerchía s'obtenió d'o petrolio, un 23% d'o carbón y un 22% d'o gas natural. A resta estio subministrata por as fuents d'enerchía renovables Os Estatos Unitos son o primer consumidor mundial de petrolio. Mientres muitas decadas, a enerchía nucleyar ha tenito un papel limitato en relación con atros muitos países desembolicatos, en parte por l'accident de Three Mile Island en 1979. En 2007 s'han feito requestas ta la construcción de nuevas plantas nucleyars.

A población total d'Estatos Unitos estimata por a Ofizina de Censo d'os Estatos Unitos ye de 308.049.000 presonas, incluyindo-ie bells 11,2 millons d'inmigrants ilegals que s'estima i viven. Asinas, os Estatos Unitos son o tercer país más poblato d'o mundo dimpués de China y a India. A tasa de creiximiento d'a suya población ye de 0,98%, comparata con o 0,11% d'a Unión Europea. A tasa de naixencias ye de 13,82 por 1.000, un 30% por debaixo d'a meya mundial, encara que ye mayor que qualsiquier país europeu fueras de Albania y Irlanda. En l'anyo fiscal 2008, 1,1 millons d'inmigrants obtenioron a residencia legal. Mexico ha estato mientres más de dos decadas o país d'orichen d'a mayor parte d'os inmigrants; dende 1998, China, India y Filipinas se troban tamién entre os quatre países prencipals d'orichen. Estatos Unitos ye a unica nación industrializata d'o mundo a on que os grans aumentos de población se prochectan.

Os Estatos Unitos tienen una población muit diversa, 31 grupos etnicos tienen más d'un millón de miembros. Os americans blancos son o grupo racial más numeroso; os descendients d'alemans, irlandeses y angleses son tres d'os quatre mayors grupos etnicos d'o país. Os afroamericans son a minoría racial más numerosa y tercer grupo con mayor numero de descendients. Os asiatico-americans son a segunda minoría racial más gran; os dos mayors grupos etnicos son os chineses y os filipinos. En 2008, a población d'Estatos Unitos s'estima que incluyiba bells 4,9 millons de presonas con bell antipasato nativo americán u nativo d'Alaska (3,1 millons nomás con istos antipasatos) y 1,1 millons con bell antipasato hawaiián u oceanico (0,6 millons nomás con istos antipasatos)

O creiximiento d'a población hispana u latina (os dos termins son oficials) ye o mayor de totz os grupos etnicos. Bi ha 46,9 millons d'americans descendients d'hispanos que son identificatos como una etnia propia por a oficina censal; o 64% d'istos son descendients de mexicans. Entre 2000 y 2008, a población hispana ha puyato un 32%, mientres que a población no-hispana lo ha feito nomás un 4,3% A mayoría d'o creiximiento ye por inmigración; asinas, en 2007 un 12,6% d'a población estatounitense yera naixita difuera d'o país, estando d'istos un 54% naixitos d'America Latina. A fertilidat ye tamién atro factor important; una muller hispana tien de meya tres fillos. Tanimientres a tasa de fertilidat d'as mullers negras no-hispanas ye de 2,2 fillos y en as mullers blancas no-hispanas d'1,8. As minorías (como son definitos por a Oficina d'o Censo totz os no-hispanos y no blancos multirracials) constituyen un 34% d'a población; y s'estima que serán a mayoría d'a población en l'anyo 2042.

Alto u baixo un 82% d'os americans vien en arias urbanas (seguntes a Oficina d'o Censo, incluyindo-ie tamién os suburbios);, a metat d'istos vive en ciudatz con poblacions de más de 50.000 habitants. En 2008, 273 localidatz teneban una población superior a los 100.000 habitants, nueu ciudatz blincaban d'o millón de residents, y quatre ciudatz global teneban más de 2 millons (Nueva York, Los Angeles, Chicago y Houston). Bi ha cinquanta y dos arias metropolitanas con una población de más d'1 millón d'habitants. D'entre as cinquanta arias metropolitanas con mayor creiximiento, quaranta y siet se troban en l'ueste y o sud. As arias metropolitanas de Dallas, Houston, Atlanta, y Phoenix han creixito en más d'un millón d'habitants entre 2000 y 2008.

L'anglés american ye a luenga nacional de facto. Encara que no bi ha una luenga oficial a libel federal, qualques leis como a lei de requestas de naturalización estandarizan l'anglés. En 2006, bells 224 millons d'estatounitenses, un 80% d'a poblacion mayor de 5 anyadas, charraba nomás l'anglés en casa. O espanyol, charrato por un 12% d'a población en casa, ye a segunda luenga más común y más amplament amostrata. Qualques americans refirman a ideya de fer l'anglés luenga oficial, ya que en ye actualment en por lo menos vintidos estatos. Tanto lo hawaiián como l'anglés son idiomas oficials por lei en o estato de Hawaii. Encara que no tienen degún idioma oficial, Nuevo Mexico tien leis que promocionan l'uso de l'anglés y o castellán y Loisiana de l'anglés y o francés. En atros estatos, como California, ye obligatoria la publicación de versions en espanyol de qualques documentos gubernamentals, incluyindo-ie los formularios d'os trebunals. Bell territorio insular guarencía o reconoiximiento oficial d'as suyas luengas nativas chunto con l'anglés: o samoano y o chamorro son reconoixitos en Samoa Americana y Guam, respectivament; o carolinio y o chamorro son reconoixitos en as Islas Marianas d'o Norte; y o espanyol ye luenga oficial en Puerto Rico.

Os Estatos Unitos son oficialment un estato secular; a primera enmienda a la Constitución d'os Estatos Unitos guarencía o libre exercicio d'a relichión y prohibe a creyación d'un gubierno relichioso. En un estudio de l'anyo 2002, o 59% d'os americans dicioron que a relichión chuga un papel muit important en as suyas vidas, una zifra muito mayor que en denguna atra nación rica. D'alcuerdo con una enqüesta de 2007, o 78,4% d'os adultos s'identifican como cristians, estando un 86,4% en 1990. Os protestants suposan un 51,3% d'os cristians, mientres que os catolicos son un 23,9%. O estudio categoriza como evanchelicos de raza blanca a un 26,3% d'a población, estando o grupo relichioso más gran d'o país; atro estudio estima que os evanchelicos de totas as razas son entre un 30% y un 35%. O porcentache de ciudadans de relichions no-cristianas yera en 2007 d'un 4,7%, estando d'o 3,3% en 1990. As prencipals fes no cristianas son o chudaísmo (1,7%), budismo (0,7%), islam (0,6%), hinduismo (0,4%) y unitarismo universalista (0,3%). Un 16,1% d'a población se describiba en l'anyo 2007 como agnostico, ateo u sin de relichión, quan iste porcentache yera en 1990 de 8,2%.

A educación publica americana ye dirichita dende os gubiernos estatals y locals, regulata por o Departamento d'Educación d'os Estatos Unitos a traviés de restriccions a las subvencions federals. Os ninos en a mayoría d'estatos han de prencipiar a escuela a la edat de seis u siet anyadas (por un regular en educación infantil u educación primaria) y rematan con dieciueito anyadas (obtenendo lo dotzeno grau en rematar a escuela segundaria u high school); bell estato premiten a los estudiants de dixar a escuela con dieciseis u diecisiet anyadas. Alto u baixo lo 12% d'os ninos van a escuelas relichiosas privatas. Nomás un 2% d'os ninos son educatos en a suya propia casa. En os Estatos Unitos existen muitas importants institucions d'educación superior tanto privatas como publicas, asinas como community colleges con politicas de libre admisión. D'entre os nordamericans mayors de venticinco anyadas, un 84,6% tienen o graduato escolar, un 52,6% son estudiants universitaires, un 27,2% tienen o tetulo de bachiller y un 9,6% un grado universitario. A tasa d'alfabetización ye alto u baixo d'un 99%. As Nacions Unitas clasifican a los Estatos Unitos, con un endice d'educación de 0,97, en o dotzeno puesto mundial.

Os Estatos Unitos tienen una asperanza de vida de 77,8 anyos, un anyo menos que a meya d'Europa Occidental y entre tres y quatre anyos menor que Noruega, Suiza y Canadá. En as dos zagueras decadas a posición d'o país en a clasificación mundial de países por asperanza de vida ha cayito dende o puesto 11eno dica o 42eno. A mortalidat infantil ye d'un 6,37 por mil, lo que mete a los Estatos Unitos en o puesto 42eno d'un total de 221 países, por dezaga de totz os países d'Europa Occidental. As tasas de supervivencia a lo cáncer en Estatos Unitos son as mayors de tot o mundo. Alto u baixo un tercio d'a población adulta ye obesa y unatro tercio tien sobrepeso; a tasa d'obesidat, amás alta en o mundo industrializato, s'ha duplicato en o zaguer quatreno de sieglo. A diabetis tipo 2, relacionata con a obesidat, ye considerata como epidemica por os profesionals d'a salut. A tasa d'emprenyaturas entre as adolescents ye de 79,8 por mil mullers, lo que ye quasi quatre begatas mayor que en Francia y cinco mayor que en Alemanya. L'alborto, legal por requesta, ye un tema con muita contraversia. Muitos estatos prohiben a subvención publica de l'alborto y miran de restrinchir-los, requerindo lo premiso paterno, y obligando a un periodo d'aspera. Mientres que a tasa d'albortos ye baixando, o ratio de 241 albortos por 1.000 naiximientos y 15 albortos por 1.000 mullers entre 15 y 44 anyos ye mayor que qualsiquier atra nación occidental.

O sistema de salut d'os Estatos Unitos tien muito mayor presupuesto que no en denguna atra nación, tanto en gasto per capita como en porcentache d'o PIB. A Organización Mundial d'a Salut clasifica o sistema de salut estatounitense como lo primero en capacidat de respuesta, pero lo 37eno en rendimiento total. Os Estatos Untiso son líders en innovación medica. En 2004, o sector no industrial gastó en rechira biomedica tres vegatas más per capita que Europa.

De traza diferent a lo que se fa en atros países, en Estatos Unitos o sistema de salut no ye guaranciato por o gubierno ta totz os ciudadans. En 2004, as companyias d'aseguranzas pagaban un 36% d'os gastos personals de salut, un 15% yera pagato por presonas privatas, y os gubiernos federal, estatals y locals pagaban un 44%. En l'anyo 2005, 46,6 millons d'americans, un 15,9% d'a población, no teneban aseguranza medica, 5,4 millons más que en 2001. A prencipal causa ye l'aumento d'o numero de ciudadans que no tienen treballos que encluyan aseguranza medica. O tema d'os ciudadans sin d'aseguranza ye una qüestión politica de primer orden. Un estudio de 2009 estima que a manca d'aseguranza ye asociata con quasi 45.000 muertes anyals. En 2006, Massachusetts se convirtió en o primer estato en incluyir aseguranza medica ta totz os ciudadans. Antiparte, o 22 de marzo de 2010 o president Barck Obama logró l'aprobación d'una reforma d'o sistema sanitario estatounitense ta guarancir a totz os ciudadans una asistencia sanitaria.

L'aplicación d'a lei en Estatos Unitos ye a primera responsabilidat d'os cuerpos de policía local y sheriff, con a policía estatal fendo servicios adicionals más amplos. As achencias federals como lo Federal Bureau of Investigation (FBI) y o Cuerpo de Aguacils d'Estatos Unitos tienen funcions especials. A ran federal y en a mayoría d'estatos, a churisprudencia actua baixo un sistema de lei común (dreito anglosaxón, en anglés common law). Os trebunals estatals fan a mayoría de chuicios; encara que os trebunals federals de qualques delitos asignatos amás d'as apelacions a los trebunals estatals.

Entre as nacions desembolicatas, os Estatos Unitos se troban por dencima d'a meya en numero de crimens violentos y más que más de violencia relacionata con armas de fuego y homicidios. En 2007 bi habió 5,6 homicidios por cada 100.000 habitants, tres vegatas más que en a vecina Canadá. A tasa d'homicidios en os Estatos Unitos, que baixó en un 42% entre 1991 y 1999, s'ha mantenito constant dende allora. Os dreitos de posesión d'armas son un polemico tema de debate politico.

Os Estatos Unitos tienen a mayor tasa de población presa d'o mundo, asinas como a mayor población total presa. En primerías de l'anyo 2008, más de 2,3 millons de presonas yeran presas, más d'un de cada 100 adultos. A tasa actual ye alto u baixo siet vegatas mayor que as zifras de l'anyo 1980. Os hombres afroamericans son engarcholatos alto u baixo seis vegatas más que os hombres blancos y tres más que os hombres hispanos. En 2006, o ratio de dentratas de chent en a garchola yera tres vegatas mayor que en Polonia, o siguient país con mayor ratio seguntes a Organización ta la Cooperación y o Desembolique Economico (OECD). Ye o país a on que más presonas s'engarcholan debito a temas de drogas. Encara que ye abolita en a mayoría d'os países occidentals, a pena de muerte encara existe en os Estatos Unitos por qualques crimens federals y melitars y en trenta y seis estatos. Dende l'anyo 1976, quan a Cort Suprema d'Estatos Unitos reinstauró a pena capital dimpués d'una moratoria de quatre anyadas, ha habito más de 1.000 execucions. En 2006, estió lo seiseno país con mayor numero d'execucions d'o mundo por dezaga nomás de China, Irán, Pakistán, Iraq y Sudán. En 2007, Nueva Jersey se convirtió en o primer estato en abolir de traza lechislativa la pena de muerte dende 1976, seguito de Nuevo Mexico en 2009.

Estatos Unitos ye una nación culturalment diversa, debito a la gran variedat de grupos etnicos, de tradicions y de valors.

A cultura americana u occidental se deriva prencipalment d'os inmigrants d'Europa occidental, prencipiando con os asentamientos angleses y neerlandeses d'os primers colonizadors. As culturas alemana, irlandesa y escocesa tamién han influito significativament en a cultura estatounitense, asinas como bella tradición d'os amerindios nordamericans y d'os esclavos africans. A expansión enta l'ueste metió a cultura estatounitense en contacto con a cultura mexicana, encorporando-la en muitas expresions d'ocio y cocina d'o sud d'os Estatos Unitos, más que más en os estatos orichinalment mexicanos, como Texas, Nuevo Mexico y California. A inmigración masiva d'europeus d'o sud y de l'este d'o continent trayó nuevos elementos.

A cultura estatounitense s'ha descrito como un crisol a on que os inmigrants asimilan a cultura estatounitense unificata que a la vegata encorpora las culturas de totz os inmigrants. Atros modelos, manimenos, suchieren que a cultura no ye un crisol sino que as culturas d'os inmigrants conservan lurs caracteristicas sin de mezclar-se de tot en una cultura unificata. Os sociologos modernos dicen que a maniera en que a sociedat estatounitense conseguirá l'harmonía etnica y racial ye a traviés d'o pluralismo y no pas de l'asimilación, y que por tanto s'ha d'eliminar o concepto d'o crisol cultural.

Un component important d'a cultura estatounitense ye o concepto d'o suenio americán: a faina, o corache y a rasmia, sin d'importar a clase social, fan que una presona amillore as suyas condicions de vida.

En o sieglo XX y lo que levamos d'o XXI, Estatos Unitos ha estato una gran potencia cultural mundial, pero, a tamas de grans personas como William Faulkner, Frank Lloyd Wright u Jackson Pollock, as suyas grans aportacions a o patrimonio mundial no han de buscar-se en as artes tradicionals, sino en a Sciencia, a tecnolochía y en tres d'as ditas artes populars, consideratas chenuinament estatounitenses: o cine, o cómic y a musica popular.

A primera cinta comercial d'o mundo s'exhibió en a ciudat de Nueva York en 1894, emplegando o quinetoscopio de Thomas Edison. L'anyo siguient podió veyer-se a primera prochección d'una cinta, tamién en Nueva York, estando Estatos Unitos o país líder en o desembolique d'o cine sonoro mientres as decadas venideras. Dende primerías d'o sieglo XX, a industria d'o cine estatounitense ha tenito como base prencipal y referent o districto de Hollywood en a ciudat de Los Angeles (California). O director D. W. Griffith estió clau ta o desembolique d'a gramatica cinematografica y a cinta Citizen Kane (en aragonés Ciudadán Kane) de l'anyo 1941 gosa considerar-se a millor cinta de totz os tiempos. Actors estatounitenses como John Wayne, Humphrey Bogart u Marilyn Monroe s'han convertito en iconos, mientres que o productor Walt Disney estió líder tanto en as cintas d'animación como en o campo d'o merchandising. Os prencipals estudios cinematograficos de Hollywood han producito as cintas de mayor exito comercial en a historia como  (1977) u Titanic (1997), y os productors de Hollywood dominan actualment en a industria cinematografica mundial. 

Estatos Unitos tien o mayor numero de telespectadors en o mundo, y o tiempo meyo que pasa un estatounitense debant d'a televisión contina puyando, estando ya de cinco horas diarias en 2006. As quatre mayors cadenas de televisión son interpresas privatas. O tiempo meyo que un estatounitense pasa ascuitando a radio ye una miqueta mayor de dos horas diarias. En Internet as pachinas más populars son Facebook, YouTube, MySpace, Wikipedia, Craigslist y eBay.

Os estilos musicals ritmicos y liricos d'os afroamericans han influenciato muito a musica estatounitense, fendo-la prou diferent d'a tradición europea. Bell elemento d'expresión d'a musica folk como lo blues s'ha adoptato y transformato en os diferents cheneros de musica popular. O jazz se desembolicó en os primers anyos d'o sieglo XX gracias a feguras como Louis Armstrong y Duke Ellington. A musica country se desembolicó en os anyos 1920, y o rhythm and blues en a decada de 1940. Elvis Presley y Chuck Berry estioron pioners d'o rock and roll a meyatos d'a decada de 1950. En os anyos 1960, Bob Dylan apareixió en o renaiximiento d'a musica folk ta convertir-se en un d'os millors cantautors y James Brown lideró lo desembolique d'o funk. Os estilos más modernos d'a musica estatounitense incluyen o hip hop y a musica house. Estrelas d'o pop estatounitenses como Presley, Michael Jackson, y Madonna s'han feito muit famosos a ran mundial.

En o sieglo XVIII y primerías d'o sieglo XIX, l'arte y a literatura estatounitenses prenioron a mayoría d'os suyos rasgos d'Europa. Escritors como Nathaniel Hawthorne, Edgar Allan Poe u Henry David Thoreau creyoron a meyatos d'o sieglo XIX una nueva escuela literaria estatounitense. Mark Twain y o poeta Walt Whitman estioron importants figuras d'a segunda metat d'ixe mesmo sieglo; Emily Dickinson, quasi desconoixita mientres a suya vida, ye hue considerata como una poetesa esencial en a literatura estatounitense. Bella obra que han puesto replegar o sentimiento y caracter nacional como Moby-Dick (1851) de Herman Melville, The Adventures of Huckleberry Finn (1885) de Twain u The Great Gatsby de F. Scott Fitzgerald, se dicen a vegatas a Gran Novela Americana.

Once ciudadans d'Estatos Unitos han ganato lo Premio Nobel de Literatura, o más recient Toni Morrison en 1993. Ernest Hemingway, o ganador de l'anyo 1954, ye conoixito por estar un d'os escritors de mayor influencia en o sieglo XX. Bell chenero literario popular como lo Western y o Hard boiled s'ha desembolicato en os Estatos Unitos. Os escritors d'a cheneración Beat ubrioron nuevos enfoques literarios, como por eixemplo escritors postmodernistas como John Barth, Thomas Pynchon y Don DeLillo.

Os trascendentalistas, lideratos por Thoreau y Ralph Waldo Emerson establioron o primer gran movimiento filosofico americán. En rematar d'a Guerra Civil estatounitense, Charles Sanders Peirce y dimpués William James y John Dewey estioron liders en o desembolique d'o pragmatismo. En o sieglo XX, a obra de W. V. O. Quine y Richard Rorty facio surtir a filosofía analitica entre os academicos estatounitenses. John Rawls y Robert Nozick lideroron o renaiximiento d'a filosofía politica.

En o campo d'as artes visuals, a Escuela d'o río Hudson estió un important movimiento de meyatos d'o sieglo XIX aintro d'a tradición d'o naturalismo europeu. En 1913 a Esposición Internacional d'Arte Moderno en a ciudat de Nueva York, una exposición d'arte modernista europeu, impresionó a lo publico y transformó a scena artistica estatounitense. Georgia O'Keeffe, Marsden Hartley y atros artistas esperimentoron con nuevos estilos, amostrando una gran senbilidat individualista. Os prenipals movimientos artisticos como lo expresionismo abstracto de Jackson Pollock u Willem de Kooning y l'arte pop d'Andy Warhol y Roy Lichtenstein tenioron muita importancia en Estatos Unitos. O modernismo y dimpués o postmodernismo facioron famosos a arquitectos estatounitenses como Frank Lloyd Wright, Philip Johnson u Frank Gehry.

Un d'os primers promotors d'o teatro estatounitense estió lo interpresario P. T. Barnum, qui prencipió a dirichir un complexo d'ocio en Manhattan en l'anyo 1841. A companyía de Harrigan and Hart produció una serie de comedias musicals en Nueva York dende os anyos 1870. Ya en o sieglo XX, o musical moderno emerchió en Broadway; os compositors más famosos de cantas ta musicals estioron Irving Berlin, Cole Porter u Stephen Sondheim. O escritor d'obras de teatro Eugene O'Neill ganó lo Premio Nobel de Literatura en 1936; atros importants dramaturgos estatounitenses incluyen a quantos ganadors d'o Premio Pulitzer como Tennessee Williams, Edward Albee y August Wilson.

A obra de Charles Ives en os anyos 1910, li fació estar o primer compositor clasico important en os Estatos Unitos; atros importants compositors estioron Henry Cowell y John Cage. Aaron Copland y George Gershwin desembolicoron una sintesi unica entre as musicas popular y clasica. As coreografas Isadora Duncan y Martha Graham aduyoron a creyar a danza moderna, mientres que George Balanchine y Jerome Robbins fuoron dos importants figuras d'o ballet mientres o sieglo XX. Unatro medio d'expresión artistico muit important ta os estatounitenses ye a fotografía, tenendo grans fotografos como Alfred Stieglitz, Edward Steichen y Ansel Adams. As tiras comicas y os comics son inventos estatounitenses. Superman, un d'os prencipals comics de superheroes, s'ha convertito en tot un icono estounitense.

A gastronomía en os Estatos Unitos ye parellana a la que se puet trobar en muitos atros paises occidentals. O trigo ye o prencipal cerial. Tradicionalment a cocina estatounitense emplega ingredients como lo pavo, ciervo, trunfas, moniatos, chayote y sirope d'acirón, que ya se feban servir en as cocinas indichenas y d'os primers pobladors europeus. Beluns d'os platos más caracteristicos son a barbacoa ta carnes de tocín y vaca, o crabcake, as trunfas fritas y as galletas con pepitas de chicolate.

A soul food, tipica d'os esclavos africans, ye popular en o sud d'os Estatos Unitos y más que más entre os afroamericans en tot o país. As cocinas sincretistas como a cocina criolla de Loisiana, a cocina cajún u a Tex-Mex son importants localment. Platos caracteristicos como a tarta de mazana, o pollo frito, a pizza, as hamburguesas y os hot dogs han tenito influencias de diferents grupos etnicos inmigrants. Tamién se consumen muito as trunfas fritas, asinas como los platos mexicans como por eixemplo os burritos y tacos y os platos italians como a pasta. Os americans por un regular prefieren o café en cuentas d'o té. As industrias de marketing d'as interpresas estatounitenses son responsables de que s'haigan cheneralizato o suco de narancha y a leit como bebitas ta o desayuno. Mientres as decadas de 1980 y 1990 a dieta calorica d'os americans ha puyato en un 24%; asobén as cadenas de comida rapeda s'han asociato con lo que se diz a epidemia d'obesidat americana. Os refrescos gaseosos s'han feito tamién muit populars; iste tipo de bebitas representan o 9% d'a inchesta calorica meyana d'os americans.

Dende zaguerías d'o sieglo XIX, o béisbol ha estato considerato lo deporte nacional d'os Estatos Unitos; o fútbol americán, o baloncesto y hockey chelo son os atros tres esportes profesionals por equipes más importants. O fútbol americán y o baloncesto universitarios atrayen grans audiencias, estando lo fútbol americán o esporte más popular entre os espectadors. D'antis más os esportes individuals con mayor numero de seguidors yeran o boxeyo y as cursas de caballos, pero actualment tienen más importancia o golf y as cursas d'autos, más que más a NASCAR. O fútbol se chuga prou a rans amateurs y chovenils. Tamién son populars atros esportes como lo tenis y l'atletismo.

A tamas de que a mayoría d'os esportes estatounitenses s'han desembolicato partindo d'esportes europeus, o baloncesto, o voleibol, o skateboarding, o snowboarding y o cheerleading son inventos estatounitenses. O lacrosse y o surf tienen orichens nativoamericans y hawaians. Dica hue, s'han feito ueito Chuegos Olimpicos en Estatos Unitos. En total en a suya historia, os Estatos Unitos han ganato 2.301 medallas en os Chuegos Olimpicos de Verano, más que dengún atro país, y 216 en os Chuegos Olimpicos d'Hibierno, o segundo país con mayor numero.




#Article 148: Republica de China (145 words)


A Republica de China (Tradicional: 中華民國; Simplificato: 中华民国; Tongyong Pinyin: JhongHuá MínGuó; Hanyu pinyin: Zhōnghuá Mínguó), dita tamién Taiwán ye un territorio asiatico formato por un archipielago de islas d'as que la isla de Taiwán u Formosa ye a mas ampla y important. A Republica de China deixó d'estar miembro d'as Nacions Unitas, quan os países miembros decidioron que fuese miembro a Republica Popular China. Taiwán ye reconoixita como a Republica de China por 23 países. No ye reconoixita por a mayoría d'os países d'o mundo, encara que ha tenito y tien relacions economicas y melitars con muitos d'ells.

China Taipéi ye o nombre con que o país partecipa en competicions esportivas internacionals. 

O esporte nacional y mas popular ye o béisbol, esporte que replega mas de 5.000 espectadors por partiu y os millors chugadors d'o país chugan en a Major League Baseball (MLB) estatounitense.




#Article 149: Canadá (1011 words)


Canadá (en anglés  y francés: Canada) ,ye o segundo país mas grande y o mas septentrional d'o mundo, ocupando a mayor parti d'o territorio d'America d'o Norte, mugando a lo sud con os Estatos Unitos y a o norueste con o estato estatounitense d'Alaska; a l'ueste muga con l'ocián Pacifico, a l'este con l'ocián Atlantico y a o norte con l'ocián Glacial Arctico (por ixo o suyo lema nacional, A Mari Usque Ad Mare, ye decir, de mar a mar). 

Ye una federación escentralizada de diez provincias y tres territorios, gubernada como una monarquía constitucional parlamentaria. A reina ye Isabel II, o Gubernador cheneral ye David Johnston, y o primer menistro de Canadá ye Justin Trudeau. En estar un territorio a on se i charra francés y anglés, istas dos luengas son idiomas oficials de Canadá; sindembargo, Québec ye uficialment monolingüe francesa, y Nueva Brunswick y o territorio d'o Yukón son oficialment bilingües, estando monolingües angleses o resto de territorios y provincias. Antiparte, en os Territorios d'o Norueste se i charran legalment 11 luengas, encluyindo-ie o francés y l'anglés, amás d'atras luengas inuit.

A suya población humana ye de 34.157.950 habitants (2009) en una superficie de 9.984.670 km², con una densidat de población de 3,42 hab/km². A suya capital ye a ciudat d'Ottawa, y as prencipals ciudatz d'o país son Toronto, Mont-Reyal, Vancouver, Calgary, Ottawa, Edmonton, Québec, Winnipeg y Hamilton.

L'actual Canadá fue descubierto en 1534 por o francés Jacques Cartier, y esdevenió alavez una colonia francesa, con capital en a ciudat de Québec, establita en 1608 por Samuel de Champlain en a val d'o río Sant Lorient. Sindembargo, mientres a Guerra d'os Siet Anyos os britanicos conquerioron o territorio en 1763 y l'adhibioron ta cutío a l'Imperio britanico. Canadá esdevenió independient d'o Reino Unito en un luengo proceso pacifico, que prencipió en 1867 y no remató dica os anyos 1980.

Os historiadors afirman que o nombre de Canadá s'aplicaba orichinalment nomás que a o territorio d'a ciudat de Québec y a la suya redolada, y pareix que ye un nombre d'orichen iroqués, con o significato de lugar de cabanyas; con iste nombre se designaba a o lugar a on i hibernaban as tribus d'os iroqueses en a primera metat d'o sieglo XVI, quan plegó a la redolada o explorador francés Jacques Cartier, qui estió o primero qui en fació emplego ta designar uno d'os reinos (fácil que un conchunto humán rechito por un mesmo chefe, como gosaban fer as tribus amerindias).

Mientres o sieglo XVII, os franceses estendilloron a denominación de Canadá ta totz os territorios que formaban o suyo dominio colonial en l'actual Canadá, estando a denominación popular ta o nombre que oficialment yera Nueva Francia (Nouvelle France en francés, estando tamién o nombre de Canadá o nombre esleito por os britanicos ta nombrar a los suyos territorios colonials en a redolada, y tamién ta tot Canadá quan redotoron a los francees en a Guerra d'os Siet Anyos y conquirioron tot o suyo dominio colonial t'adhibir-lo a la suya propia colonia de Canadá.

Canadá ocupa a mayor parte d'a porción septentrional d'o continent d'America, mugando a o norueste con o estato d'Alaska, que fa parte d'os Estatos Unitos, y por o sud con quantos estatos d'ixe mesmo país; s'estendilla d'este enta ueste entre l'ocián Atlantico y l'ocián Pacifico, mugando a o norte con l'ocián Glacial Arctico. Amás d'as suyas mugas terrestres, tien una muga maritima a l'este con Gronlandia, que fa parte de Dinamarca, y tamién con a minuscla posesión francesa de Saint-Pierre y Miquelon, clavata en l'ocián Atlantico debant d'a costa canadiense y zaguer repui d'os dominios colonials franceses en Canadá. 

Con una superficie de 9.984.670 km², ye o segundo país d'o mundo por superficie total dezaga de Rusia, encara que si se para cuenta nomás d'a superficie d'a tierra emerchita, descontando-ie a superficie ocupata por l'augua, nomás en ye o quatreno, en estar quasi o 9% d'a superficie de Canadá ocupata por lacos y ríos. Sindembargo, con una densidat de población de 3,42 hab/km², Canadá esdevién uno d'os países d'o mundo con una menor densidat de población, en estar a mayor parte d'o territorio canadiense cubierto por cheleras y por una capa de permafrost u suelo chelato permanentment. A mayor parte d'a población canadiense vive en a redolada que se troba a o canto d'os Grans Lacos d'America d'o Norte y d'o río Sant Lorient, en as provincias d'Ontario y Quebec.

Administrativament, o territorio canadiense ye una federación que se troba dividita en diez provincias y 3 territorios, agrupatos en quatre rechions cheograficas: Canadá de l'Ueste, Canadá Central, Canadá Atlantico y Canadá d'o Norte, estando o Canadá d'o Norte a suma d'os tres territorios arcticos de Canadá; antiparte, quan se charra de Canadá de l'Este se fa referencia a os territorios d'o Canadá Atlantico y d'o Canadá Central.

Encara que Canadá politicament ye organizato como una federación y no como una confederación, as provincias canadienses (que tienen una autonomía mas gran que os territorios de Canadá) tienen a responsabilidat politica d'a mayor parte d'as politicas socials d'o país (encara que cal parar cuenta que istas politicas socials nomás pueden iniciar-se que por iniciativa d'o estato central), esdevenindo asinas as provincias qui fan a mayor parte d'o gasto publico social en o pais, recebindo-ie en conseqüencia a parte mas gran tamién en os impuestos d'o país. O Gubierno central fa unas compensacions a las provincias menos ricas ta garantir uns nivels menimos en os servicios en tot o país.

 

O esporte en Cananá ye muit variato, os esportes d'equipe mes populars son o hockey chelo, o fútbol canadiense tamién conoixito como gridiron, o baloncesto, o fútbol, o beisbol y o curling. Os esportes individuals mes practicatos son l'atletismo, o ciclismo, o triathlon, a natación, o boxeyo o golf y belatros menos conoixitos.

Canadá ha organizato tres Chuegos Olimpicos (os Chuegos Olimpicos de Mont-reyal 1976 y dos edicions d'os Chuegos Olimpicos d'Hibierno, os de Calgary 1988 y os de Vancouver 2010). Canadá ha partecipato en totz os Chuegos Olimpicos de verano fueras d'os primers celebratos en Atenas en 1896.




#Article 150: Qatar (130 words)


O Estato de Qatar (en arabe دولة قطر) ye un país de l'Orient Meyo d'Asia situato en en o Golfo Persico mugant con Arabia Saudí.

Qatar ye dividito en 10 municipios (baladiyah):

A suya economia yera basata prencipalment en a pesca y a recolección de perlas pero o descrubimiento de petrolio en o suyo territorio mientres os anyos 1940 produce un cambeyo en a suya economia. Actualment ye una economía basata en o petrolio pero l'estato ye invirtiendo en infraestructuras ta convertirse-hi en un puesto toristico y organizar escaicimientos esportivos importants.

A competición más important celebrata en Qatar será a Copa Mundial de fútbol en a suya XXII edición de 2022, tamién important ye o Gran Premio de Qatar de Motociclismo organizato dende l'anyo 2004 en o cercuito de Losail.




#Article 151: Dinamarca (1135 words)


O Reino de Dinamarca, u Dinamarca ye un país que se troba situato en a peninsula de Chutlandia a lo norte d'Europa, que fa parte d'a Unión Europea (UE), d'a OTAN, d'a Organización d'as Nacions Unitas, d'a OCDE y d'a OSCE. Encara que o país ye miembro d'a UE, no en fa parte d'a Eurozona, en mantener como moneda a corona danesa en cuentas d'o euro.

O territorio d'o país ye rodiato por a Mar Baltica y a Mar d'o Norte, en una peninsula (Chutlandia) y quantas islas a lo norte d'Alemanya y a lo sudeste de Suecia. O suyo territorio continental muga a o sud con Alemanya, a l'este con a mar Baltica y a l'ueste con a mar d'o Norte. A o norte, o Skagerrak separa Dinamarca de Noruega, y a l'este o Kattegat, l'Øresund y l'estreito de Bornholm la separan de Suecia. Antiparte, tamién fan parte d'o país dos territorios autonomos: as Islas Feroe y Gronlandia (ista zaguera esleyó no fer parte d'a Unión Europea).

A suya población ye de 5.397.640 habitants (2004) en una superficie de 43.094 km², con una densidat de población de 125 hab/km².

Politicament, Dinamarca ye una Monarquía constitucional, estando l'actual reina d'o país Margalida II, y l'actual Primer menistro o politico Mette Frederiksen. A capital de Dinamarca ye a ciudat de Copenaguen.

Encara que Dinamarca ye un país chicot, ye un pais con muita importancia en a Historia d'Europa, y no només por estar o puesto d'orichen de quantos pueblos chermanicos como os chutos u os vikingos daneses, sino que tamién por o suyo papel en Europa dende a consolidación d'o estato danés mientres a Edat Meya. En ixas envueltas, Dinamarca controlaba os territorios d'os actuals Reino Unito, Suecia, Noruega y Islandia, amás d'as costas d'a mar Baltica y bellos territorios en o norte d'Alemanya. 

O toponimo Dinamarca fa referencia a los danos y dimpués daneses. En aragonés medieval se puet veyer ya en a Grant Cronica d'Espanya, compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia:

Situada en o norte d'Europa, Dinamarca consiste en a peninsula de Chutlandia y 443 islas . D'istas, 74 son habitadas (chinero de 2015),  estando as mas grans Zelanda, a isla de Chutlandia d'o Norte y Fionia. A isla de Bornholm se troba a o este d'a resta d'o país, en a Mar Baltica.

Dinamarca tien un clima atemperau, con hibiernos suaus, con temperaturas meyas en chinero d'1,5 ° C  y estius frescos, con una temperatura meya en agosto de 17,2 ° C . As temperaturas mas extremas rechistradas en Dinamarca, dende 1874, quan prencipioron as gravacions, fuoron 36,4 ° C  en 1975 y -31,2 ° C  en 1982. Dinamarca tien un promeyo de 179 días por anyo con precipitación, recibindo en promeyo un total de 765 milimetros  por anyo; l'agüerro ye a estación mas humida y a primavera a mas ixuta.  A posición entre un continent y un oceán significa que o clima a ormino ye inestable. 

A causa d'a ubicación d'o norte de Dinamarca, i hai grans variacions estacionals en a luz d'o día. I hai días curtos entre l'hibierno con a salida d'o sol arredol d'as 8:45 am y boca-i-nuei 3:45 pm, asinas como largos días d'estiu con salida d'o sol a las 4:30 am y boca-i-nuei a las 10 pm.

Dinamarca ha estau habitada dende arredol d'o 12.500 a. C. y l'agricultura ha estau evident dende o 3900 a. C.

Dende o sieglo VIII, a rechión escandinava estió a fuent d'os vikingos. Colonizoron, asaltoron y mercaron en todas partes d'Europa. Os vikingos daneses yeran mas activos en o este y o sud d'as Islas britanicas y en Europa occidental. Conquirioron y asentoron en partes d'Anglaterra (conoixidas como que Danelaw) baixo o rei Sweyn Forkbeard en 1013, y en Francia, an daneses y noruegos fundoron Normandía.

O reino unificau de Dinamarca surtió en o sieglo VIII como que una nación marinera competent en la luita por o control d'a Mar Baltica. 

Dinamarca, Suecia y Noruega estioron gubernadas chuntas baixo un gobernaire soberano en a Unión de Kalmar, establida en 1397 y que remató con a secesión sueca en 1523. As arias de Dinamarca y Noruega remanioron baixo o mesmo monarca dica 1814, Dinamarca-Noruega. A partir d'o sieglo XVII, i habió quantas guerras devastadoras con l'Imperio sueco, que rematoron con grans cesions de territorio a Suecia. 

Dimpués d'as guerras napolionicas, Noruega estió reblada a Suecia, mientres que Dinamarca se quedó con as Islas Feroe, Gronlandia y Islandia. 

En o sieglo XIX i habió una oleyada de movimientos nacionalistas, que estioron redotaus en a Primera Guerra de Schleswig. Dimpués d'a Segunda Guerra de Schleswig en 1864, Dinamarca perdió o Ducado de Schleswig debant de Prusia. 

Dinamarca remanió neutral entre a Primera Guerra Mundial, manimenos, en 1920 a metat norte de Schleswig tornó a estar danesa. En abril de 1940, una invasión alemana veyió breus escaramuzias militars entre que o movimiento de resistencia danés estió activo dende 1943 dica a rendición alemana en mayo de 1945.

Dinamarca se trestalla en rechions dende 2007.

As diez ciudatz mas importants son:

Os esportes mes practicatos en Dinamarca son o fútbol, o balonmán, o ciclismo y os esportes d'hibierno.

Dinamarca estió campona d'a Eurocopa en o anyo 1992, con beluns d'os millors chugadors d'a historia de Dinamarca como os chirmans Brian y Michael Laudrup, y o porter Peter Schmeichel.

En balonmán tien una d'as millors seleccions d'o mundo, tres vegatas campiona olimpica, tres Campionatos d'Europa y un Campionato d'o Mundo.

En o ciclismo destacan Bjarne Riis, ganador d'o Tour de Francia en 1996 y Michel Rasmussen ganador de belunas etapas en o Tour de Francia y a Vuelta a Espanya.

En atletismo Wilson Kipketer, keniata nacionalizato danés fue o recordmán d'o mundo en a prova de 800 m lisos, dende o 13 d'agosto de 1997 dica o 29 d'agosto de 2010.

A cocina danesa s'orichinó a partir d'os productos locals d'a propia población labradora y s'enriquió con as tecnicas de cocina desembolicadas en zaguerías d'o sieglo XIX y a mayor disponibilidat de productos entre y dimpués d'a Revolución Industrial. Os entropans ubiertos, conoixius como que smørrebrød, que en a suya forma basica son a minchada habitual pa l'almuerzo, pueden considerar-se una especialidat nacional quan se preparan y decoran con una variedat d'ingredients finos. As minchadas calients se preparan tipicament con carne u pescau. Entre os platos de carne y pescau s'incluyen o flæskesteg (cochín rustiu) y o kogt torsk (abadeixo escalfiu) con salsa de mostaza y guarnimientos. As carnes molidas (cochín, vetiella u vetiella) se cheneralizoron entre a revolución industrial y os platos tradicionals que encara son populars incluyen frikadeller (mondonguillas), karbonader (empanadas de cochín) y medisterpølse (salchicha frita). Dinamarca ye conoixida por as suyas bieras Carlsberg y Tuborg, pero entre os propios daneses o vin importau ha ganau una popularidat constant dende o decenio de 1960.




#Article 152: Unión Europea (1878 words)


A Unión Europea u UE, ye una organización supranacional formata por estatos d'a rechión europea (actualment 27) adedicata a incrementar a integración economica y politica y a reforzar a cooperación entre los suyos estatos miembros. A Unión Europea naixió l'1 de noviembre de 1993, seguntes las clausulas d'o Tractato de Maastricht, encara que ye a heredera d'a Comunidat Economica Europea, creyata en 1957, que desapareixió con a creyación d'a UE.

Con o Tractato d'a Unión Europea, s'atorgó a ciudadanía europea a los ciudadans de cada Estato miembro. S'intensificoron los alcuerdos duaneros y sobre inmigración con o fin de premitir a los ciudadans europeus una mayor libertat ta vivir, treballar u estudiar en qualsiquier d'os estatos miembros y se relaxoron los controls en las mugas.

Las especials relacions politicas se traducen en l'establimiento d'un mesmo Ordenamiento Churidico común, superior a las lechislacions nacionals, y en l'esistencia y funcionamiento d'os suyos organimos politicos y institucións, superiors a los d'os estatos miembros.

Los 27 estatos actualment miembros d'a Unión Europea (con a suya calendata de dentrada) son:

Actualment, con los suyos quasi 500 milions d'habitants, a Unión Europea creya arredol d'o 30% d'o Producto Interior Bruto mundial.

Dica hue, Gronlandia (parte de Dinamarca) y o Reino Unito son os unicos territorios en haber albandonato a Unión Europea dimpués d'haber-ne feito parte, encara que Noruega refusó en 1972 y 1994 en dos referendums a suya dentrada, luego de rematar los alcuerdos previos a la suya incorporación a la UE.

Articlo prencipal: Historia d'a Unión Europea

En rematar a Segunda Guerra Mundial, prenioron fuerza en Europa antigas concepcions de tipo politico que pensaban que una mayor integración economica d'os países d'Europa portaría a evitar las friccions entre ixos países, fendo asinas más difícil una nueva guerra en o continent. Antiparte, los Estatos Unitos, ta evitar a expansión ta los países occidentals d'o comunismo dende a Unión Sovietica, establioron o clamato Plan Marshall, ta favoreixer a expansión y recuperación economica europeas, y ista aduya d'o Plan Marshall, ta estar eficaz, febe imprescindible establir mecanismos de cooperación entre las economías d'os países europeus.

En 1948 en Checoslovaquia bi habió o clamato golpe de Praga, quan o Partito Comunista de Checoslovaquia prenió o poder en o país, y los países d'Europa Occidental establioron o 18 de marzo de 1948 o Tractato de Bruselas, ta establir una Unión Occidental, con colaboración en temas economicos, socials, culturals y esfensivos. Los países que sinyoron o Tractato estioron Países Baixos, Belchica, Luxemburgo, Francia y o Reino Unito. Encara que dimpués s'establió (en 1949), con mas miembros y con l'aduya de Canadá y Estatos Unitos a OTAN, o Tractato de Bruselas estió un punto clau en o proceso de creyación d'una Europa unita.

Ya en 1946, en una reunión en Colonia entre o francés Robert Schuman, l'alemán Konrad Adenauer y l'italián Alcide De Gasperi se charró d'a posible unión europea, quan yeran en una reunión de partitos democrata cristians. O 9 de mayo de 1950, Robert Schuman fació a Declaración Schuman, que ye considerata l'acta de naxencia d'a Unión Europea, y bi proponeba, d'alcuerdo con Jean Monnet, a creyación d'un organismo ta meter en común a producción de carbón y d'acero de Francia y d'Alemanya Occidental, amás de qualsiquier país que se i adhibise. 

Asinas, a primera institución de cooperación economica entre los países d'Europa estió a Comunidat Economica d'o Carbón y d'o Acero (CECA), establita en 1951 por o Tractato de París, que teneba a finalidat de coordinar las economías nacionales en los sectors economícos d'a minería d'o carbón y d'a industria siderurchica pesata, ta a fabricación d'acero. Los países fundadors d'ista comunidat economica estioron Belchica, Países Baixos, Luxemburgo, Francia, Italia y Alemanya Occidental. Sindembargo, o Tractato que establió a comunidat feba referencia a la voluntat politica d'una federación europea, estando asinas o primer paso enta l'actual Unión Europea.

En 1957, los mesmos países sinyoron o Tractato de Roma, ta establir a Comunidat Economica Europea (CEE), que se definiba como un mercato común u unión duanera ta permitir en o suyo interior a libre circulación de mercaderías y de presonas, fomentar a cooperación economica y aumentar o ran de vida d'os suyos ciudadans nacionals. Tamién s'establió lEuratom u Comunidat Europea d'a Enerchía Atomica, con los mesmos estatos miembros. Ye a clamata CEE-6 u Europa d'os 6.

Antiparte, tamién se creyoron los alazetz d'a ideya d'a libre competencia y, encara mes important, d'o posterior desarrollo d'unas leis comuns a totz los estatos miembros en unas mesuras d'integración lechislativa ta favoreixer a integración economica y politica.

En 1973 se fació a primera enamplata d'a CEE, en dentrar Dinamarca, Irlanda y o Reino Unito, luego de superar-se las reticencias francesas contra a dentrada en a CEE d'os britanicos, que heban feito que Francia en vetase a dentrada en 1966 y 1967 ta salvaguardar a suya producción agricola, encara que tamién por motivos politicos. Tamién yera prevista a dentrada de Noruega, encara que en un referendum a población noruega refusó a encorporación d'o suyo país a la CEE.

Con Dinamarca dentró o suyo territorio de Gronlandia, que albandonó dimpués a Unión Europea, encara que fa parte de Dinamarca. Ista enamplata estió a primera d'as succesivas enamplatas, y incorporó a la CEE dos países economicament muit abanzatos (Dinamarca y o Reino Unito), reforzando amás o sector d'a CEE de l'Ocián Atlantico. Sindembargo, daneses y britanicos estioron dende a suya dentrada en a CEE parte d'os clamatos países euroscepticos, reticens a la creixencia d'as institucions politicas europeas. Ye a clamata CEE-9 u Europa d'os 9.

Los países europeus d'a mar Mediterrania (Grecia, Espanya y Portugal) miraban de dentrar en a CEE dende feba anyadas, pero lis mancaba uno d'os requisitos fundamentals, como yera a existencia d'un sistema politico interno de tipo democratico: en Grecia bi heba a clamata Ditadura d'os Coronels, en Portugal bi heba a dictadura de António de Oliveira Salazar (y dende 1968, de Marcelo Caetano), y en Espanya a dictadura de Francisco Franco.

Sindembargo, a meyatos d'os anyos 1970 istos tres países plegoron a un sistema democratico, encara que por vías diferents: en Grecia, luego de fracasar l'intento d'anexión de Chipre por a invasión d'ista isla por Turquía, cayó a dictadura en 1974, y se restablió un sistema democratico, abolindo amás a monarquía. En Portugal, un golpe d'estato d'os melitars más chovens y ubiertos en un marco de crisis por las guerras colonials, fació cayer a dictadura, o 25 d'abril de 1974, en a clamata Revolución d'os Clavels. En Espanya, o 20 de noviembre de 1975 morió o dictador, y encara que bells elementos reacionarios d'o rechimen tentoron d'evitar-lo, en 1977 s'aprobó a Constitución espanyola de 1977, restablindo o sistema democratico.

En ixas condicions, a dentrada d'istos tres países en a CEE yera imprescindible ta enamplar a base economica, territorial, social y politica d'a propia CEE, encara que tamién ta saldar, a o menos parcialment, a deuda d'os países europeus en permetir a continidat d'as dictaduras en ixos países dica los anyos 1970. Asinas, luego d'adaptar las suyas economías en un proceso de converchencia economica con Europa, en 1981 dentró Grecia, y en 1986 dentroron Espanya y Portugal, creyando asinas a clamata CEE-12 u Europa d'os 12, ubrindo a CEE a o sud mediterranio.

O tractato de l'Acta Unica Europea fue sinyato o 17 de febrero de 1986 en a ciudat de Luxemburgo (Luxemburgo) y o 28 de febrero en Den Haag (Países Baixos), nomás mes y meyo dimpués de dentrar Espanya y Portugal, ta dentrar en vigor o 1 de chulio de 1987. Los suyos puntos prencipals estioron l'abance enta un sistema de libre comercio en a CEE dirichito enta un verdadero mercato común, l'aparición d'a ideya de Cooperación Politica Europea (antecedent de l'actual Politica Esterior y de Seguridat Común d'a UE) y o reforzamiento d'a cooperación entre los estatos miembros en los campos d'a rechira, a tecnolochía, o medio ambient, a seguridat y a esfensa.

L'Acta Unica Europea estió un paso fundamental enta a posterior constitución d'a Unión Europea.

A sinyatura d'o Tractato de Maastricht en 1992 estió unatro paso fundamental enta o proceso d'unificación europea, estando un tractato seguntes o qualo los países miembros d'a CEE cedeban importants parcelas d'a suya propia soberanía a las institucions europeas, como o Parlamento Europeu, muit reforzato por iste Tractato, encara que se reforzaban tamién las politicas de cooperación en temas economicos y socials. Amás, a CEE esdevenió formalment a Unión Europea (UE). Tamién se remató o proceso d'unión monetaria europea, creyando o Banco Central Europeu y a moneda unica, l'euro.

En 1995 dentroron en a Unión Europea Suecia, Finlandia y Austria, en a clamata UE-15 u Europa d'os 15, dentrando asinas tres d'as democracias más estables d'o continent, con sistemas politicos y socials muit abanzatos.

O 2 d'octubre de 1997 se sinyó en a ciudat neerlandesa d'Amsterdam o Tractato d'Amsterdam, que yera una revisión d'o Tractato de Maastricht de 1992. Se quereba fer a profundización d'a linia anterior, amillorando a posición d'os ciudadans como elements fundamentals d'o proceso de construcción europeu. Tamién se miraba d'amillorar o proceso de presa de decisions en a Unión Europea, imprescindible en una Europa d'os 15 con muitas posibilidatz de doblar o suyo numero de países miembros.

En 1998 prencipió a moneda unica, l'euro, que prencipió a circular fisicament como moneda común (encara que no pas ta totz los miembros) en 2002. Antiparte, con a sinyatura en 2001 d'o Tractato de Niza, se metieron los alazetz d'a quatrena gran enamplata de miembros d'a UE en 2004, a mayor d'a suya historia dica hue, plegando dica los 25 miembros (UE-25 u Europa d'os 25).

En 2007, en dentrar Rumanía y Bulgaria.

En 2013, en dentrar Croacia a UE plegó dica 28 miembros (UE-28 u Europa d'os 28).

Dimpués d'a salida d'o Reino Unito o 31 de chinero de 2020, a ​Unión Europea pasó a tener 27 miembros.

Articlo prencipal : Institucions y politica en a Unión Europea

L'UE cuenta con cinco institucions, tenendo cada una d'ellas una función especifica:

Antimás cuenta tamién con cinco importants organismos: o Banco Central Europeu, o Comité Economico y Social Europeu, o Comité d'as Rechions, o Banco Europeu d'Inversions, a Esfensoría d'o Pueblo Europeu y a Europol.

A Unión Europea tien una superficie total de 3.973.597 km². Muga con Noruega, Rusia, Belarrusia, Ucraína, Moldavia, Turquía, Suiza, Albania, Serbia, Macedonia d'o Norte, Andorra, San Marino, Liechtenstein, Mónegue, Ciudat d'o Vaticano y Marruecos.

Países y territorios d'ultramar

Los países y territorios d'ultramar (PTU) son países que no fan parte d'o territorio comunitario (a diferencia d'os DU);
Los ciudadans d'os PTU tienen a nacionalidat d'os Estatos miembros de que dependen (sindembargo, en bells casos los suyos ciudadans no poseyen a ciudadanía plena de tals Estatos ).

Os países y territorios d'ultramar son os siguients:

Lista organizata en orden descendent d'alcuerdo a o numero d'habitants de cada país. Ista zifra ye a suya vegada proporcional a o numero de posientos que cada país tien en o Parlamento Europeu.

Articlo prencipal: Economía d'a Unión Europea

L'Euro ye a moneda d'a Euro Zona u Zona de l'Euro, composata por dotze d'os 25 Estaus miembros d'a UE que comparten ista moneda unica. Los billetz y monedas d'euro se metioron en circulación l'1 de chinero d'o 2002.

Articlo prencipal: Demografía d'a Unión Europea

Población d'a UE

Veyer: Migración en a Unión Europea




#Article 153: Eslovaquia (1172 words)


Eslovaquia (en eslovaco: Slovensko), ye una republica centroeuropea que fa parte d'a Unión Europea (UE). No tien costa y muga a lo norueste con Chequia, a lo norte con Polonia, a l'este con Ucraína, a lo sud con Hongría y a lo sudueste con Austria. O país naixió o 1 de chinero de 1993 con a disolución de Checoslovaquia.

Os hongaros emigroron ta Panonia e rematoron con a existencia d'o Estato eslavo de Moravia la Gran. E dende ixe inte os hongaros irán conquerindo os cabos d'a Cuenca Danubiana (actuals Eslovaquia, Transilvania, Eslavonia, ecetra..) dica plegar a las montanyas d'os Carpatos que la cierran. A fins d'o sieglo XI o territorio d'os eslovacos ye sozmeso de tot. A población eslava autoctona quedará dominata por una nobleza hongara (encara que tamién i heba uns pocos nobles eslavos). O territorio de l'actual Eslovaquia recibirá o nombre d'Alta Hongría.

Enta l'anyo 1300 vendrán alemans (ditos saxons) pa espleitar as minas y amanixen ciudatz como Schemmnitz y Kremnitz.
 
O rei Matías Corvín habió d'intervenir en l'Alta Hongría pa luitar contra os husitas d'o territorio eslovaco y venció en l'anyo 1467 en a batalla de Kostolány. O primer testimonio escrito en luenga eslovaca ye de 1473. En ixa epoca os alemans miners se convierten a lo luteranismo y bells eslovacos y hongaros conoixen movimientos protestants producindo-se conversions.

Dimpués d'a derrota en Mohacs L'Alta Hongría pasa a depender d'os Habsburgo dentro d'a “Hongría Reyal”. Una administración hongara s'establió en Pozsony y lo primato d'Hongría se refuchió en Trnava, on en 1635 os chesuitas creyan una universidat. Bi ha una contrarreforma menos represiva que en Bohemia.

Os eslovacos contribuirán a la repoblación d'as zonas devastatas por a guerra como a Plana Hongara y a Voibodina. En l'Alta Hongría os eslovacos son en a suya mayoría siervos d'a nobleza hongara y fan revolucions dica en 1831. A economía ye controlata por os alemans y chodigos axkenazís.

Dende 1875 os eslovacos son sozmesos a una maguiarización forzata, (como atros pueblos de Trasleitania). O sufrachio fa menor a presencia eslovaca, (3 diputatos en a dieta hongara de 1914). En 25 anyatas a manca d'oportunidatz fa que meyo millón d'eslovacos emigren ta Estatos Unitos. Bi ha dos partitos politicos principals: un partito populista catolico y o partito Hlas, partidario d'a unión con os checos.

Os eslovacos participoron en a primera Guerra Mundial chunto con os alemans y hongaros d'o Imperio Austro-hongaro. Manimenos un eslovaco y dos checos emigratos a lo estranchero creyan en 1916 en París un consello nacional checoslovaco con aduya francesa. 

Os diputatos checos proposaban en mayo de 1917 a creyación d'un estato confederal con Bohemia y Eslovaquia como uno d'os components, a lo que s'oposaban on hongaros.

O Consello nacional reclutó voluntarios y exprisioneros pa creyar un grupo guerrillero checo y eslovaco que luitaba chunto a los aliatos en o frent francés y italián. En chunio de 1918 o gubierno francés reconoixeba a representatividat d'o Consello Nacional Checoslovaco.

O 14 d'octubre de 1918 Masaryk anuncia en Washinton a formación d'un gubierno provisional checoslovaco reconoixito por os aliatos. O 28 d'octubre se proclama a republica en Praga, o 30 d'octubre s'aplega un consello nacional eslovaco y o 31 d'octubre se forma o gubierno provisional d'a Checolovaquia unita.

A creyación d'una muga entre Checoslovaquia y Hongría se fa con criterios etnicos, economicos y estratechicos, por no haber-ie una rechión historica eslovaca deseparata d'Hongría. En o tractato de Trianón o 4 de chunio de 1920 se creya una muga que plega por o sud dica o Danubio, quedando comarcas de mayoría hongara dentro de Checoslovaquia. Amés por este tractato o a zona de mayoría rutena d'os Carpatos (Rutenia Subcarpatica) tamién queda dentro d'Eslovaquia que os aligatos ta heban dixato en 1919 a Eslovaquia con a condición que os rutens tenesen un estatuto d'autonomía.

Checoslovaquia tien un rechimen de democracia parlamentaria. Masaryk ye president dende noviembre de 1918 dica 1935. 

Os eslovacos encomienzan a desconfiar d'os checos porque dende 1919 tienden a dominar en l'administración. O partito populista de Hlinka ye cada vegata més important, prene posicions autonomistas y ye influenciato por o faixismo. 

O 6 d'octubre de 1938 Mosen Josef Tiso, d'o partito populista proclama l'autonomía d'Eslovaquia y Rutenia. O 2 d'octubre o primer arbitrache de Viena atorga a Hongría o sud d'Eslovaquia y Rutenia. O rechimen d'Eslovaquia se torna faixista-clerical baixo a presión de Hitler y o 14 de marzo de 1939 a dieta de Bratislava proclama a independencia baixo a protección d'o tercer Reich.

Mosen Josef Tiso aplicó en Eslovaquia as mesuras antichodigas que dictaba o tercer Reich. Eslovaquia participó en a guerra contra a URSS. En agosto de 1944 i heba una resistencia de partisans eslovacos en a redolata de Banska, y fan esclatar una insurrección por bells meses. O Exercito Royo Sovietico entró en Kosice a fins de marzo de 1945 y en Bratislava en abril.

Un gubierno checoslovaco creyato en o exilio s'estableix en Kosice en marzo-abril de 1945. Este gubierno fa liga con a URSS y tien prevista una reforma agraria y unas nacionalizacions. A Checoslovaquia en paz torna a las mugas de 1937, pero por un alcuerde d'o 29 de chunio de 1945 Checoslovaquia ha de ceder a la URSS a Rutenia Subcarpatica. A conferencia d'os aliatos de Postdam d'agosto de 1945 autoriza a Checoslovaquia a forachitar a los alemans, (en Eslovaquia no i heba que a decima part d'alemans que en Bohemia y Moravia).

En mayo de 1946 bi ha esleccions libres y ganan os comunistas con o 38 % d'os votos, prenendo de tot o poder en 1948. Os eslovacos chunto con os checos y a l'egual que muitos pueblos d'Europa Centro-Oriental pasarán por un periodo estalinista. En a decada de 1960 i habrá unas prebatinas de reformas que serán esclafatas por a intervención sovietica. L'1 de chinero de 1969 Checoslovaquia esdebinió una republica federal formata por a Republica Socialista Checa y a Republica Socialista Eslovaca. En 1989 o partito comunista pierde o control de Checoslovaquia.

En chunio de 1992 bi ha unas esleccions en as que os nacionalistas eslovacos obtienen a mayoría d'os votos en Eslovaquia y votan una declaración de sobiranía. O cabo d'o gubierno eslovaco Vladimir Meciar y o cabo de gubierno Václac Klaus negocian a scisión y a deseparación ye confirmata en l'Asambleya federal en noviembre, de traza que o 1 de chinero de 1993 a Republica Checa y a Republica Eslovaca son estatos independients.

Eslovaquia se subdivide en ueito kraje (en singular kraj, prenunciau krai, traducius como rechión, pero con un significau mas amanau a condau), cadagún d'os quals leva o nombre d'a ciudat prencipal. Dende 2002, Eslovaquia se divide en ueito unidatz territorials (en singular vyšší územný celok y en plural vyššie územné celky, abreviau VÚC) ditas samosprávny kraj, rechions con autogubierno u autonomas:

Os kraje se subdividen en muitos okresy (en singular okres, traduciu como districto). Actualment bi ha 79 districtos.

A Superliga Eslovaca, ye a mas alta d'as categorías de fútbol d'Eslovaquia y por debaixo ye a Primera Liga, organizatas por a Federación de Fútbol d'Eslovaquia.




#Article 154: Hongría (1525 words)


Hongría ( /ˈmɒɟɒɾoɾsaːg/ en hongaro} u a d'antis mas  Republica d'Hongría ( /ˈmɒɟɒɾ ˈkøztaːɾʃɒʃaːg/ en hongaro) ye un país y estato d'Europa Central que fa parte d'a Unión Europea (UE) dende l'1 de mayo de 2004.

Muga con Austria, Eslovaquia, Ucraína, Rumanía, Serbia, Croacia y Eslovenia. Ye clamata localment Tierra d'os Magyar u Magyarország. Chunto con Polonia, Eslovaquia y Chequia, forma o grupo Visegrad de nacions. A suya capital se troba en a ciudat de Budapest, a suya luenga oficial ye l'hongaro y a suya moneda nacional ye o forint.

A suya población ye de 9.930.915 habitants en una superficie de 93.030 km², con una densidat de población de 107 hab/km². Politicament, o país ye una Republica parlamentaria, estando o suyo actual President Pál Schmitt y o suyo actual Primer menistro Viktor Orbán.

Dende o punto de gollata historico, o país ye depositario d'una luenga historia, que s'alazeta dende a plegata en o suyo actual territorio d'os nomadas hongaros, que formoron o suyo primer estato en zaguerías d'o sieglo IX esdevenindo o Reino d'Hongría en l'anyo 1000 un reino cristiano. Dende ixas envueltas dica meyatos d'o sieglo XVI o reino d'Hongría estió una d'as potencias dominants en Europa Central, encara que dende alavez pasó a mans d'os Habsburgo. Deseparato d'xa dinastía, esdevenió une republica (mesmo que con a perduga d'una part important d'o suyo territorio) con o Tractato de Trianon en rematar a Primera Guerra Mundial. País aliato d'o Tercer Reich mientres a Segunda Guerra Mundial, fació parte en a posguerra d'o Pacto de Varsovia dica a disolución d'a Unión Sovietica.

Actualment o país fa parte d'a Unión Europea, d'a OTAN, d'a ONU, d'a OCDE y d'a OSCE, con una ampla presencia internacional.

Os hongaros descienden de pueblos eslavos y talment d'atros orichen como vlacos y pueblos chermanicos sozmesos por una minoría dirichent formata por un pueblo nomada d'as estepas d'Europa oriental de qui prenen o etnonimo d'hongaros u machiars. A denominación de machiar lis vien por a tribu prencipal d'a federación de 10 tribus dita on-gur (as diez tribus u as diez sayetas).

O bisnieto d'o Khan Arpad, Geza, se convirtió a lo catolicismo en 975 y lo suyo fillo Esteban fue declarato rei d'Hongría por o Papa de Roma. A formación d'o Reino d'Hongría como un estato hongaro fuerte con o modelo d'as monarquías cristianas d'Europa occidental aturó a penetración de pueblos nomadas euroasiaticos, que yeran esbarratos enta o Imperio Román d'Orient u bizantín dica o sieglo XIII, ye o caso d'os pazinacos y os cumans.

Os succesors d'Esteban encomenzoron una espansión territorial plegando dica os Carpatos y anexionando-sen Eslovaquia y Transilvania. Croacia s'unió a lo reino d'Hongría en 1102 pero mantenendo a suya autonomía. En 1241 a invasión mongol redució la suya población d'Hongría a quasi a metat, pero os mongols no se quedoron. Si que quedoron poblacions de cumans y alans que se refuchioron d'os mongols.

A dinastía d'Arpad s'estinguió en 1301. Bi habió una dinastía orichinaria d'a baixa nobleza vlaca hongarizata, os Hunyadi, (Iancu de Hunedoara y Matías Corvín) con a que Hongría tenió o suyo mayor espendor. Atras dinastías que reinoron en Hongría estioron os Anchú, os Luxemburgo y os Jagellon. En 1596 Solimán o Magnifico derrotó a l'exercito hongaro en Mohacs. A parte central d'o reino d'Hongría y Croacia quedoron ocupatas por os otomans, Eslovaquia y a parte occidental d'Hongría y Croacia quedoron baixo a poder d'os Habsburgo, Transilvania formó un principato autonomo. O territorio ocupato por os otomans yera dividito en quatre paxaliks y Transilvania yera un estato titere d'o Imperio Otomán.

En o sieglo XVII os Habsburgo consiguioron fer reblar a lo Imperio Otomán y conquerir a mayor parte de l'antigo reino d'Hongría, incluita Transilvania. Os otomans lis cedioron os territorios en a paz de Carlowitz (1699). Hungría esvebinió part d'o estenso Imperio Austriaco d'os Habsburgo, y recibió a plegata de repobladors alemans que serán conoixitos como Suabos d'o Danuvio. En 1828 os hongaros no yeran que o 38 % d'os habitants d'una Hongría tres vegatas més gran que l'actual. A fins d'o sieglo XIX o Imperio Austriaco se reorganizó formando o Imperio Austro-Hongaro, formato por o reino d'a Gran Hongría y o reino d'Austria que compartiban rei.

En o sieglo XIX os nacionalistas hongaros s'enemistoron con os nacionalistas d'atros pueblos que habitaban l'antigo reino d'Hongría, como ye o caso d'os crovates, serbios, eslovacos y rumans. Bi habió represions contra as culturas d'ixos pueblos pa asimilar-los a la fuerza. En 1910 os hongaros yeran ya a mayoría d'a población d'Hongría, més extensa que l'actual. Manimenos a primera Guerra Mundial estió un desastre pa Hongría, que estió en o bando perdedor. Dimpués de perder-ie, os rumans atacoron Hongría y n'ocuporon dica a capital. Hongría fue forzata a reconoixer por o tractato de Trianon a perduga de totas as suyas rechions perifericas, quedando muitos hongaros en territorios de países mugants, en bells casos mayoritarios u en d'atros chicotas minorías. Se producioron movimientos de población. En o territorio rumán os funcionarios hongaros fuoron despeditos y muitos emigroron ta Hongría.

En a segunda Guerra Mundial Hongría s'alinió con l'Eixe y fue recompensata con l'anexión de zonas mugants de Yugoslavia y d'o norte de Transilvania y on encomenzoron a fer limpiezas etnicas con a población rumana. Dimpués d'a guerra as mugas tornoron a estar as mesmas que enantes (de fueras d'a muga con Checoslovaquia) y as tropas sovieticas imposoron un rechimen comunista que duró dica fins d'o sieglo XX.

Hongría ye una republica. O suyo nombre oficial ye Magyar Köztársaság, u Republica Hungara. O país ye dividito en megye u condatos, ciudatz autonomas y a capital.

Hongría se puet dividir en tres zonas prencipals: o norte montanyoso (con tozals y montanyas baixas amán d'a muga eslovena, a mas alta d'as qualas ye o Kékes, con 1.014 m), a gran plana a l'este d'o Danubio (l'Alföld) y a parti occidental, tamién plana con bells tozals, a on destaca o laco Balaton y as montanyas Bakony.

Conta con tres grans ríos, o Danubio y os suyos afluyents Tisza y Dráva, amás amás de lacos de diversa consideración, como o debandito Balaton y o Fertő u Neusiedler, en a muga con Austria.

A superficie ye de 93.030 km².

Hongría celebró as primeras eleccions multipartidistas en 1990, dimpués de quatre decadas de comunismo, transformando con exito a suya economía planificata en una economía de mercato. Tanto a propiedat como a inversión forana se troban prou estendillatas entre as interpresas hongaras. Hongría ha de reducir o gasto publico y fer una mayor reforma d'a suya economía ta mirar de cumplir a suya calenda de dentrata en a zona euro en l'anyo 2020.

Hongría ha continato con o suyo creiximiento exonomico como un d'os nuevos países miembros d'a Unión Europea (dende 2004). O sector privato suposa alto u baixo un 80% d'o PIB. Hongría tien alto u baixo un tercio de toda a inversión forana dreita en Europa Central, con una inversión forana dreita total acumulata de mas de US$185 billons dende 1989. Bi ha grans libertatz comercials, monetarias, d'inversión, comercio y treballo. As tasas sobre a renda son prou altas, pero o impuesto de sociedatz ye baixo. As tasas d'inflación son baixas, habendo-ne puyato en os zaguer anyos, pero trobando-se-ne actualment en situación estable. O capital forano tien virtualment as mesmas proteccions y privilechios que o capital nacional. O estato de dreito ye fuerte, bi ha un poder chudicial profesional que proteche os dreitos d'a propiedat, y o ran de corrupción ye baixo.

A economía d'Hongría ye una economía de grandaria meyana ubierta estructuralment, politica, y institucional en Europa Central y fa parti d'o mercato común d'a UE. Como a mayoría d'economías d'a Europa de l'Este, experimentó una liberalización d'o mercato en primerías d'a decada de 1990 como parti d'a transición dende o sistema comunista.
Hue, Hongría ye un miembro de pleno dreito d'a OCDE y d'a Organización Mundial d'o Comercio.
A OECD estió a primera organización internacional que acceptó a Hongría como miembro de pleno dreito en 1996, dimpués de seis anyos de mutua cooperación.

En Hongría i viven poco mas de diez millons d'habitants (10.006.835, estimación d'o 2005), con un creiximiento anyal negativo (-0,29% en 2003). A mayoría d'os hongaros perteneixen son hongaros etnicos u machiars (89,9%) que parlan hongaro, encara que tamién bi ha una población important de chitans y d'atras minorías europeas, como rumans, alemans, serbios u eslovacos. A capital ye Budapest.

O indice d'alfabetización ye muit alto (99,4% en 2003). Os hungaros han desenvolicato una literatura de buena qualidat a ran mundial, con autors reconoixitos como Imre Kertész, Sándor Petőfi u Sándor Márai.

A capital d'o país ye Budapest, y as ciudatz prencipals son Debrecen, Miskolc, Szeged, Pécs y Győr.

Os esportes mes practicatos son o fútbol, o atletismo (sobretot en as prebas de lanzamiento de martiello y disco), o waterpolo, o natación y l'esgrima.

En o fútbol o suyo equipe nacional estió subcampión d'o mundo en os anyos 1938 y 1954, campión en os chuegos olimpicos de Helsinki 1952, Tokio 1964 y Mexico 1968 amás de medalla d'archent en Múnich 1972 y bronze en Roma 1960. O millor chugador estió Ferenc Puskás, que chugó muitos anyos en o Real Madrid.




#Article 155: Eslovenia (263 words)


A Republica d'Eslovenia ye un país y estato d'Europa Central. Muga con Italia a l'ueste, con a mar Adriana por o sudueste, con Croacia por o sud y l'este, con Hongría por o noreste y con Austria por o norte.

Ye un país d'amplas selvas y con modelato karstico. A mas gran part d'a población ye de nacionalidat etnica eslovena, anque bi ha tamién crovates y serbios. A identidat d'os eslovens ye alazetada en a suya luenga, l'Esloveno, que los fa diferents d'os suyos vecins alemans d'Austria. O idioma eslavo sirvió pa que en o pasato bells eslovens creyesen en o ilirismo, ideyolochía que fracasó con a fin de Yugoslavia. A identidat eslovena ye diferents d'atras identidatz eslavas a causa d'a experiencia historica d'un pueblo eslavo que ha vivito chunto con os alemans (concretament os austriacos, fendo parte d'o Imperio austriaco y d'o Imperio austro-hongaro), compartindo una evolución socioeconomica enta la industrialización y o capitalismo, en un contexto diferent a los pueblos eslavos d'os Balcans, que han tenito influencias griegas y turcas. Simbolo de tot ixo ye l'alfabeto latín que fan servir y a relichión catolica que comparten con os eslavos crovates.

A partecipacion d'Eslovenia como equipe nacional ye recient porque dende 1929, compitioron con o equipe d'o Reino de Yugoslavia dica 1945 y dimpués con o equipe d'a Republica Federal Socialista de Yugoslavia dica 1991.

Os esportes mes practicatos en o país son o fútbol, o baloncesto, o balonmán, l'atletismo (mas que mas en as prebas de lanzamientos), a natación, o remo y os esportes d'hibierno, mas que mas o hockey chelo.




#Article 156: Grecia (1305 words)


Grecia (oficialment Republica Helenica) ye un país d'o sudeste d'Europa que fa parte d'a Unión Europea (UE).

Situato en a parti sud d'a Peninsula Balcanica, muga por tierra con Bulgaria, Macedonia d'o Norte, y Albania a lo norte, a l'este con Turquía y con auguas en a Mar Echea y a l'este y sud en a Chonica y Mediterrania.

A suya población ye de 10.815.197 habitants en una superficie de 131.957 km², con una densidat de población de 81,96 hab/km² (2011). Amás important ciudat de Grecia ye a suya capital, Atenas (encluindo o puerto d'o Pireu), encara que bi ha atras ciudatz importants, como Salonica, Patras, Heraklion u Larisa.

A capital d'o país ye a ciudat d'Atenas; o suyo president ye Karolos Papoulias y o suyo primer menistro ye Lukás Papadimos. Grecia declaró a suya independencia (d'antis más yera territorio d'o Imperio Otomán) o 25 de marzo de 1831, independencia que fue reconoixita o 3 de febrero de 1830.

O país fa parte de quantas organizacions internacionals, como a Unión Europea, a OTAN, a Organización d'as Nacions Unitas, a OCDE u a OSCE.

O país ye formato por una ampla aria continental situata a lo sud d'os Balcans; a peninsula d'o Peloponeso, deseparata d'o continent por a canal de l'istmo de Corinto; y un buen numero d'islas, que incluyen, entre d'atras, Creta, Rodas, Eubea, Lesbos, Quios, Tassos, Samotracia, Lemnos y os archipielagos d'o Dodecaneso, as Cicladas y as Esporadas, totas situatas en a mar Echea, y Corfú, Leucada, Cefalonia y Zante en a mar Chonica. Grecia tien más de 14.880 km de costa y nomás 1.160 km de mugas terrestres, con una superficie total de 131.940 km2 y una población de 10.665.989 habitants (2004).

Un 80% de Grecia ye montanyoso. A mayor parti d'o país ye xuto y rocoso, por lo que nomás un 28% d'o terreno ye cautivable. En a Grecia occidental bi ha lacos y paúls. O Pindo, a sierra central, tien una altaria meyana de 2.650 m. O mont Olimpo ye o punto más alto de Grecia, con 2.911 m sobre a ran d'a mar. 

O clima de Grecia ye mediterranio y presenta hibiernos suaves y humidos y veranos calidos y xutos. As temperaturas no i son extremas, encara que en hibierno a nieu caye en as montanyas y a vegatas tamién en a mesma ciudat d'Atenas.

Grecia estió a primera aria d'Europa a on emerche a primera civilización. A primera apareixió en a isla de Creta, a civilización minoica, y dimpués en a Grecia continental, a civilización micenica. Dimpués, as ciudatz-estato emerchen por tota la peninsula griega y s'estendillan a traviés d'as costas d'a Mar Negra, o sud d'Italia y Asia la Chica gosando tener grans nivels de prosperidat que resultoron en un gran desarrollo cultural, esprisato en l'arquitectura, a literatura, a sciencia y a filosofía, y que leboron a Atenas a un ambient democratico. Atenas y Esparta encapezoron a luita contra o Imperio Persa en as Guerras Medicas refusando-lo. As dos ciudatz s'enfrontinoron tamién entre ellas en a Guerra d'o Peloponeso. Más entaban as dos fuoron eclixatas por Tebas y dimpués por o Reino de Macedonia, que, baixo lo mando d'Aleixandre lo Gran unió y encapezó o mundo griego enta la victoria sobre os persas, establindo lo periodo helenistico que dominó lo mundo civilizato conoixito mientres quasi dos sieglos, dica que os romans s'establioron como dominadors de totas as tierras de parla griega arredol de l'anyo 146 aC.

A posterior mezcla d'as culturas romana y helenica se sintetizoron en establir-se o Imperio Bizantín en l'anyo 330 dC arredol d'a ciutat de Costantinoble (l'antiga Bizanzio griega), a quala tenió la mayor parti d'o poder cultural y melitar mientres os siguients 1.123 anyos, dica la suya cayita a mans d'os turcos otomans en 1453. Mientres os siguients anyos Grecia remanió en a subchección otomana, y muitos intelectuals griegos emigraron a la Europa Occidental portiando con ellos a cultura de l'Antiga Grecia y fendo parti important d'o dito Renaiximiento europeu. De forma paralela, os griegos ortodoxos s'unioron a traviés d'a relichión, desarrollado más tardi un papel fundamental en a formación d'a moderna identidat griega.

Dimpués d'o trunfo en a Guerra d'Independencia griega sobre o Imperio Otomán entre 1821 y 1829, o nuevo estato griego estió a la fin reconoixito en o Protocolo de Londres. En 1827, Ioannis Kapodistrias, un noble griego d'as Islas Chonicas, fue esleito primer gubernador d'a nueva Republica. Con tot y con ixo, dimpués d'o suyo asasinato s'instauró a monarquía con o rei Otón I de Grecia, d'a dinastía Wittelsbach d'orichen baverán. En 1843, o rei fue aforzato a guaranciar a constitución y una asambleya representativa. Pero por a suya vocación autoritaria, fue destronato en 1863 y reemplazato por o prencipe Vilhelm de Dinamarca, qui adoptó lo nombre de Chorche I de Grecia y encluyo con el a lo territorio as Islas Chonicas, regalo de coronación d'o Reino Unito. 

Como resultato d'as Guerras Balcanicas, Grecia consiguió incrementar o suyo territorio y población, ocupando territorios que no yeran de mayoría griega ya en a Primera Guerra Balcanica y forachitando dimpués muitos macedonians eslavos u bulgaros. Os siguients anyos, a luita entre Constantín I de Grecia y o primer menistro Eleftherios Venizelos sobre a política forana en viespras d'a I Guerra Mundial dominó a scena politica griega, y dividió lo país en dos grupos oposatos.

Dimpués d'a I Guerra Mundial se produció a luita que enfrontinó a Grecia con os nacionalistas turcos lideratos por Mustafa Kemal, una guerra que prevocó un intercambeo important de población entre os dos países dimpués d'o Tratato de Lausana. A inestabilidat y os succesivos golpes d'estato marcoron a siguient era, que fue eclixata por a faina d'encorporar más d'un millón y meyo de refuchiatos griegos d'Asia Menor a la sociedat griega. O 28 d'octubre de 1940 a Italia faixista demandó a rendición de Grecia, pero lo dictador griego Ioannis Metaxas se i oposó y prevocó a consiguient Guerra griego-Italiana, a on que Grecia forachitará a las fuerzas italianas a Albania, dando a los aliatos d'a Segunda Guerra Mundial a primera victoria sobre as Potencias de l'Eixe. Posteriorment habió d'enfrontinar-se a las fuerza alemanas mientres a Batalla de Grecia.

Dimpués d'a liberación, Grecia caye en a guerra civil entre as fuerzas monarquicas y as comunistas, que provocó una grieu crisis economica y grieus tensions socials entre as dreitas y as cuchas os siguients 30 anyos. Os siguients 20 anyos se caracterizoron por a marguinación d'a chent de cuchas aintro d'a esfera politica y social gricas, pero con un considerable creiximiento economico, gracias en parti a lo Plan Marshall.

En 1965 prencipia un periodo de turbulencia política que levó a lo golpe d'estato lo 21 d'abril de 1967 d'o Rechimen d'o Coronels, con o refirme d'os Estatos Unitos. En noviembre de 1973 un debantamiento en a Universidat Politecnica d'Atenas prevocó un golpe contrario que instaló a Dimitrios Ioannidis como dictador. O 20 de chulio de 1974, con a invasión turca d'a isla de Chipre o rechimen griego caye.

L'antigo primer menistro Konstantinos Karamanlis retornó de París a on que heba vivito dende o suyo exilio en 1963, prencipia la era dita Metapolitefsi. O 14 d'agosto de 1974 as fuerzas griegas albandonoron a estructura melitar d'a OTAN en protesta por a ocupación turca d'o norte de Chipre. En 1975 s'instauró a constitución d'a republica democratica y s'abolió a monarquía por referendum. Andreas Papandreou fundó lo Movimiento Socialista Panhelenico (PASOK), en respuesta a lo partito Nueva Democracia de Konstantinos Karamanlis, combertindo-sen en as dos fuerzas politicas dominants en a politica griega mientres as decadas siguients. Grecia tornó a la OTAN en 1980.

Grecia se convirtió en o deceno miembro d'a Unión Europea l'1 de chinero de 1981, experimentando dende allora un notable creiximiento economico. O país adoptó l'Euro en 2001 y organizó los Chuegos Olimpicos de verano de 2004 en Atenas.




#Article 157: Países Baixos (1150 words)


Os Países Baixos (en neerlandés: Nederland, en frisón: Nederlân) ye un país europeu, que fa parte d'a Unión Europea (UE). Situato en a desembocadura d'os ríos Rin y Mosa, muga con a Mar d'o Norte, Alemanya e Belchica. 

Os Paísos Baixos fan parti chunto con as islas caribenya d'Aruba, Curaçao y Sint Maarten d'o Reino d'os Países Baixos. Tamién fa parti chunto con os países vecins de Belchica y Luxemburgo d'o Benelux.

Como diz o suyo nombre, o territorio d'o país ye formato por tierras baixas d'as que, alto u baixo, una tercera parti son situatas a o libel d'a mar u por debaixo d'ista. Asobén y de manera no oficial, iste país ye conoixito metonimicament, por o nombre d'a suya rechión historica mas influyent u relevant, Holanda, situata en a parti occidental d'o país. Asinas o suyo idioma tamién ye conoixito tradicionalment como holandés, encara que o suyo nombre oficial ye neerlandés.

O nombre d'o país, Nederlanden «Tierras baixas», se debe a o feito de que una parti d'o norte y ueste d'o territorio d'o país se troba por debaixo d'o libel d'a mar. A o sudeste d'o país s'estendillan os ditos Países Altos Superiors, que se troban una mica por sobre o libel d'a mar. Un complexo sistema de drenache d'augua, a construcción d'o qualo prencipió en a epoca medieval, ha feito que s'haiga puesto incrementar a superficie d'o país en mas d'un 20%. Sin d'un drenache constant a metat d'os Países Baixos serían inundatos por a mar y por os numerosos ríos que trescruzan o suyo territorio, como ye o caso d'o Rin que desemboca en Rotterdam, y que ha feito d'ista ciudat o puerto de mayor movimiento en tot o continent.

O país ye dividito en dos partis prencipals por os suyos tres ríos mas grans, o Rin (en neerlandés Rijn) y o suyo prencipal afluyent, o Waal, asinas como o Mosa (en neerlandés Maas). Istos ríos fan a función de barrera natural entre as tierras d'o norte y as d'o sud.

A parti sudueste d'os Países Baixos ye formata por un gran delta que forman istos ríos y o Escalda (Scheldt), que se divide en dos brazos, o Westerschelde y lOosterschelde. Nomás un brazo d'o Rin, o IJssel, desemboca mas a o noreste en o estanyo d'IJsselmeer, l'antigo Zuiderzee (mar d'o sud).

Con o paso d'os sieglos, a linia de costa d'os Países Baixos han cambiato prou como resultato d'a intervención humana u desastres naturals. A mas notable en termins de perduga de tierra estió a tronada de 1134, que prevocó a creyación de l'archipielago de Zelanda a o sudueste. A inundación de St. Elizabeth de 1421 y a mala chestión posterior destruyó o pólder inundando grans partis d'o centro-sud d'o país. Mas recientment, partis de Zelanda s'inundoron mientres a inundación d'a Mar d'o Norte de 1953, a conseqüencia d'a quala s'executoron os treballos d'o dito Plan Delta.

Istos desastres fuoron potenciatos en parti por a influencia humana. A chent heba drenato as tierras altas paulencas ta poder ser emplegatas como cautivos. Iste drenache prevocó que a torba fértil se comprimise y que o ran d'a tierra baixara. Ta protecher-se d'as inundacions se construyoron una serie d'esfensas en contra de l'augua. Como o ran d'o terreno baixaba, os diques habioron de creixer formando un sistema integrato. En o sieglo XIII, os molins de viento fuoron emplegatos ta quitar augua d'arias por debaixo d'o libel d'a mar. Os molins de viento s'emplegoron dimpués ta drenar lacos, creyando os famosos polders. En l'anyo 1932, l'Afsluitdijk fue rematato, zarrando asinas l'antigo Zuiderzee (mar d'o Sud) d'a Mar d'o Norte, creyando o laco IJsselmeer. Fació parti d'os ditos treballos d'o Zuiderzee a on que quatre pólders fuoron quitatos a la mar con un total de 2.500 km2.

A dirección d'o viento predominant en os Países Baixos ye d'o sudueste, lo que prevoca un clima oceanico moderato, con veranos frescos y hibiernos moderatos. As tablas sigüients son basatas en temperaturas moderatas d'o instituto KNMI en a estación meteorolochica de De Bilt entre 1971 y 2000:

A efectos administrativos os Países Baixos son dividitos en 12 rechions administrativas, ditas provincias, cadaguna baixo un gubernador, ditos Commissaris van de Koning (Comisarios d'o Rei), excepto en a provincia de Limburg a on que o Comisario se diz Gouverneur (Gubernador). Totas as provincias se dividen en municipios (gemeenten), 380 en total (1 de chinero de 2018). O país tamién se divide en districtos aquaticos (waterschap u hoogheemraadschap), cadagún d'os qualos tien autoridat en materia d'augua. A 17 de mayo de 2018 bi'n heba 21. A creyación d'istos organismos data de 1196.

Amás dende o 10 d'octubre de 2010 bi ha tres municipios con o estatus de municipio especial d'os Países Baixos: Bonaire, Saba y Sant Eustaquio, que se troban situatos en as Antillas Neerlandesas. Encara no fan parti de denguna d'as provincias d'os Países Baixos, pero a provincia de Holanda Septentrional ha ofreixito a os municipio fer parti oficialment d'ella.

Os Países Baixos tienen dos luengas oficials: o neerlandés (en tot o territorio) y o frisón (en a provincia de Frisia, amás d'o neerlandés).

Amás, tanto o limburgués como una serie de dialectos d'o baixo saxón (groningués, drentés, stellingwerfés, sallandés, twentés, veluwés y achterhoekés) tienen o reconoiximiento de luenga rechional. 

Bellas 17.500 presonas emplegan a luenga de signos neerlandesa, que encara aspera reconoiximiento oficial.

En o mundo d'a interpresa y a educación l'uso de l'anglés ye muit estendillato. Asinas por eixemplo o segundo ciclo d'a mayoría de carreras universitarias (4eno y 5eno cursos, ditos Master) se fa en anglés y no pas en neerlandés.

D'atra man, a presencia de muitos inmigrants ha levato muitas atras luengas a o país. I son notables o malayo y o criollo sranan, papiamentu (d'entre as luengas provenients d'antigas colonias u actuals territorios asociatos a o Reino d'os Países Baixos), y o turco, o kurdo, l'arabe y o berber (d'entre as luengas trayitas por inmigrants d'o Norte d'Africa u Anatolia).

O esporte ye una parte muito important d'a cultura en os Paises Baixos. Os esportes mes practicatos son o fútbol y o ciclismo. 

En fútbol a suya selección nacional bi ha aconseguito bells exitos internacionals como l'Eurocopa de (1988) y tres medallas de bronce en os Chuegos Olimpicos de Londres de 1908, Estocolmo de 1912 y Anvers de 1920. A suya competición de clubs mes important ye primera división anomenata Eredivisie, y os equipes mes importants estan l'Ajax d'Amsterdam y el PSV Eindhoven. Entre os millors chugador de fútbol bi ha que destacar d'entre d'atros a Johan Cruijff, Marco van Basten, Ruud van Nistelrooy, Edwin van der Sar, Frank de Boer, Ruud Gullit, Ronald Koeman, Johan Neeskens, Frank Rijkaard, y Wesley Sneijder que estioron bells d'os millors chugadors a libel mundial d'a suya epoca.

En atletismo bi ha que destacar a l'atleta Lornah Kiplagat, d'origen keniata pero nacionalizata, que tién en a actualidat o récord d'Europa de meya maratón.




#Article 158: Polonia (6778 words)


Polonia (Polska, oficialmente Rzeczpospolita Polska) ye un país y estato d'Europa Central que fa parte d'a Unión Europea (UE), y tamién d'a OTAN, ONU, OCDE y OSCE.

A capital d'o país ye a ciudat de Varsovia. Polonia ye una republica, y o suyo President ye actualment Andrzej Duda; o suyo primer menistro ye Ewa Kopacz.

A etnochenesi d'o pueblo polaco se troba en a fusión de tres tribus eslavas occidentals d'a cuenca d'o río Vistula: os vislans d'a rechión de Cracovia, os silingos de Silesia y os polans de Posnania, totz en a subchección d'a dinastía Piast, fundata por o rei polán Mieszko I (960-992). Mieszko se convirtió a lo cristianismo en l'anyo 966 pa privar una presión cristiana de signo chermanizador y posó un bispe en Poznan en l'anyo 968.

Boreslau I Chrobry (Boreslau o Valient) (992-1025) siguió ixa mesma politica pro-chermana, teneba buenas relacions con Otón III y casó a la suya filla con o markgraf Hermann I de Meissen. Os polans facioron més fuerte a suya posición hechemonica entre os eslavos occidentals sozmetendo a los vislans y conquerindo a ciudat de Cracovia. En l'anyo 1000 creyó l'arcebispato de Gniezno, con churisdicción sobre os bispatos de Wroclaw, Cracovia y Kolberg, o que fació que Polonia fuese una provincia eclesiastica independient d'as provincias eclesiasticas alemanas, pendendo dreitament de Roma. En l'anyo 1002, Boreslau Chrobry crebó con a ideya universalista d'un imperio d'a cristiandat y cambeyó de politica, defendendo intreses polacos contra l'Imperio y contra Bohemia. En 1025 consiguió o reconoiximiento d'o suyo títol reyal. A conversión d'os polacos a lo cristianismo creyó una falca cristiana que deixó solos a los vendos, que ya no podioron resistir a colonización alemana como antes heban feito con bravura.

En os sieglos XI y XII, os succesors de Boreslau irán repartindo-se o reino. En o sieglo XI os ataques d'os checos, combinatos con una revuelta d'os polacos pagans, obligoron a Casimiro I de Polonia a fuyir d'o país. Casimiro I podió tornar en Polonia con l'aduya d'os alemans, y quan tornó a reinar establió a suya capital en Cracovia, fendo una reorganización d'a ilesia con clero alemán y una reorganización d'o estato, tresladando o centro politico dende Polonia a Gran enta Polonia a Chica, mes enta lo sud, en as antigas tierras d'os crovates blancos. A importancia de Cracovia como centro politico d'os polacos se reflecta en que encara en o sieglo XIV Polonia siga conoixita en bells idiomas occidentals como Reino de Craco, tal y como veyemos en a versión aragonesa d'o Libro d'as Marabillas d'o Mundo.

Pero a fragmentación politica d'os polacos permitió que continase l'abance alemán, acompanyato d'una chermanización d'o territorio (ostsiedlung), sobretot en Silesia. Amés os cristians alemans ocuporon arias luent d'as tierras alemanas a lo norte de Polonia. Se creyó o bispato de Riga en 1201 y s'organizó a Orden d'os Portaespatas, que prenió o control de Livonia y Curlandia. O duque Conrado de Mazovia fació venir a la Orden Teutonica pa que luitase en Kulmerlandia contra os prutens, y en 1224 a Orden se i establió pa convertir-los.

A l'este de Polonia, o estato de Kiev fue esminglanato en 12 prencipatos, beluns d'os quals fuoron atacatos por os pueblos d'as estepas. Os cumans espulloron Kiev en 1203. Dimpués d'os cumans, os duenyos d'as estepas estioron os mongols, que en 1239-1242 devastoron Polonia y redotoron a un exercito polaco-alemán en a batalla de Legnica, antes d'entrar en Hongría.

A fins d'o sieglo XIII a disgregación d'o reino fació que i hese muita anarquía politica. Os mainates polacos (l'alta nobleza) yeran totpoderosos, os szlachta (baixa nobleza) yeran furos. A monarquía s'heba tornato electiva. A ilesia catolica manteneba a unidat nacional y continaba a presión alemana. Silesia fue adhibita a lo Sacro Imperio Román-Chermanico, y en 1308 a Orden Teutonica s'heba anexionato Danzig y Pomerelia y heba tallato a Polonia l'acceso a la mar Baltica.

Os zaguers Piast, Ladislau o breu (1320-1333) y sobretot Casimiro o Gran (1333-1370), consiguioron adrezar a situación. Baixo o reinato de Casimiro o Gran, Polonia recuperó a prosperidat, acullió a inmigrants, especialment chodigos forachitatos d'Alemanya (que esdevendrán un grupo etnico chodigo nuevo con un important papel en Polonia, os asquenazís). En 1349 Polonia s'ixampló con o prencipato rutén d'Halicz u Galitzia. En a capital, Cracovia, s'establió una universidat en 1364.

En 1386 se desvinió o casamiento reyal d'Eudovichis, filla d'o rei de Polonia Loís d'Anchú y lo gran duque Jogaila. Jogaila se convierte a lo catolicismo y fue esleito rei de Polonia con o nombre de Ladislau II Jagellón. Os lituans y os polacos s'heban unito pa fer frent un enemigo común, a Orden Teutonica y teneban como enemigos comuns tamién a os tartres d'a Mar Negra. En 1399 muere Eudovichis y o tractato de Vilna de 1401 establió o mantenimiento indefinito d'a unión personal entre Polonia y Lituania. Ye o prencipio d'a Unión Polaco-Lituana, en a que se respectaban as diferencias entre os dos estatos, que yeran gobernatos por o mesmo rei. Esta nueva entidat representó en a suya epoca una potencia important.

En o reinato de Ladislau II Jagellón (1386-1434) os polacos, lituans y rutens vencen a los caballers teutonicos (que heban ocupato Samotichia) en a Batalla de Tannemberg (1410). Baixo o reinato de Vytautas o Gran Ducato de Lituania s'extendilla dica plegar a la costa d'a Mar Negra.

Casimiro IV reinó dica 1492 y refirmó revueltas contra os caballers teutonicos: d'os nobles polacos en Pomerelia, d'os burgueses de Prusia y d'os marins de Danzig, (1454-1466) a guerra d'as tretze anyatas, que remata por a tractato de Torún, por o que Polonia recupera l'acceso a la Mar Baltica: a Orden Teutonica esdeviene vasalla d'o rei de Polonia y ha de ceder Pomerelia, Danzig y Varmia (Ermland).

L'apocheu d'a Unión Polaco-Lituana contina en o sieglo XVI. En ixe sieglo as amenazas exteriors, (alemans y tartres) son poco importants. A dinastía de Jogaila a sobén reina tamién en Hongría. En o extenso estato Polaco-Lituano bi ha una estabilidat y coexistencia entre catolicos, ortodoxos, protestants y chodigos. En o plan cultural bi ha una florata cultural, con penetración d'influencias d'o renaiximiento italián. A nobleza rutena y lituana se polonizan.

A fins d'o sieglo XVI a Unión Polaco-Lituana encomienza a perder a hechemonía en Europa Centro-Oriental por a presencia en a escena de dos potencias que son puyando: o Imperio Otomán y Moscobia, futuro Imperio Ruso. 

En a zona d'a Baltica a Orden Teutonica remata de desapareixer por a secularización da Orden en 1525, esdevenindo o suyo gran mayestre duque de Prusia y vasallo d'o rei de Polonia. En Livonia a solución se retrasa y Iván lo Terrible la invaden ocupando en 1558 Narva y Dorpat. En 1561 se decide un reparto: o grant mayestre Kettler esdevién duque de Curlandia y vasallo d'o rei de Polonia, o estato polaco-lituán s'anexiona a parte central (dita Livonia), y Suecia fa lo mesmo con Estonia, y Dinamarca con a isla de Osel, quedando pendient forachitar a los ocupants rusos.

Sechismundo-Augusto estió o zaguer d'os Jogaila. En o suyo mandato o contexto cheopolitico d'a Unión Polaco-Lituana yera mes perigloso y caleba reforzar o estato. En 1566 se creya a dieta de Lituania a imachen y semellanza d'as institucions polacas. Tres anyatas mes tarde, as dos dietas se reunen en Lublin pa acordar un nuevo dispositivo. A nobleza de Lituania meridional (a zona poblata por rutens de l'actual Ucraína) crebaba negociacions con a nobleza d'o norte de Lituania (as actuals Lituania y Belarrusia) y demandaba a unión con a dieta polaca, feito que obtienen, y dimpués tamién fan os mainates d'o norte de Lituania. D'esta traza en 1569 se firma a Unión de Lublin, que estableix una unión pa cutio con una sola corona, un sobirán esleito en común, conservando cadagún d'os dos estatos leis, tribunals, trasoro, exercito, dinatarios, etz...pero os ciudadans de cada Estato tienen dreitos en l'atro. En 1596 Varsovia esdevient a capital unica d'o conchunto, sustituindo a Cracovia y Vilna.

En ixas envueltas a reforma luterana s'extendillaba a escape entre as minorías alemanas y en bells medios polacos. Dimpués d'o luteranismo s'extendillaba o calvinismo, plegando a tener como seguidors a una seisena parte d'a nobleza polaca, tanto a catolicos (o canciller Radciwill) como ortodoxos (os Czartoryski). Encara que i heba tolerancia a Ilesia Catolica reaccionó y os chesuitas encabezoron una fuerte contrarreforma. En 1570 creyan un colechio en Vilna que será universidat en 1578 y dedican o suyo esfuerzo a l'amostranza, a predicación y a edición de libros (traducción d'a biblia a lo polaco). Muitos nobles polacos tornan a lo catolicismo como os Radwicill. Entre os ortodoxos d'os países rutens se producen conversions a lo calvinismo y lo catolicismo, lo que fa que en 1596 se reuna una asambleya de lo clero en Brest-Litovsk en a que deciden d'acceptar l'autoridat d'o Papa de Roma pero conservando o rito bizantín. D'esta traza naixe a Ilesia Greco-Catolica u Uniata.

A la muerte de Sechismundo-Augusto, o zaguer d'os Jajellons en 1572, cal trobar atro sobirán. O primato de Polonia ye nombrato interrei mientres miran en o extranchero, (como será costumbre dica meyatos d'o sieglo XVIII). En 1573 esliyen a lo frances Henrique de Vallois, que abandona, por o que dimpués trigan a Esteban Bathory, voivot de Transilvania, que en 1575 vence a lo emperador Maximilián II. Lo sucederá Sechismundo III Vasa (1587-1632), sueco pero fillo d'una mai Jajellón y catolico, y dimpués Ladislau IV (1632-1648).

Os polacos esleyoron a Esteban Bathory. Esteban Bathory aleixa a los rusos en tiempos d' Ivan o Terrible y plega dica a rechión de Moscú. En 1582-1583 os rusos renuncian a Livonia. A la muerte d'Iván o terrible os polacos plegarán a mantener una guarnición en o Kremlin de 1610-1612 y reconquieren Smolensko, Novgorod, Severski y Chernigov, conquiestas confirmatas en 1618 por a tregua de 15 anyatas y Deulino, y reconoixitas por o tractato de Polanovo (1634), dimpués d'una nueva guerra ruso-polaca. Sindembargo contra Suecia no pueden mantener posicion, y dende 1600 os suecos preban de conseguir Livonia. En tiempos de Gustavo II Adolfo de Suecia, dende 1617 dica 1629 i habió una guerra que remató con a tregua de Altmark, en a que Suecia ocupó quasi tota Livonia (no pas a parte sudeste, dita Livonia interior) y posicions en a costa polaco-prusiana.
Dende 1635 dica 1648 Polonia se mantién en paz a la marguin d'a guerra d'as Trenta Anyatas.

Os escayeiximientos de 1648-1676 facioron que Polonia dentrase en un proceso de decadencia irreversible. Primero estioron unas revueltas cosacas, beluns d'os quals se farán independients de Polonia, dimpués as invasions suecas.

En 1637 esclata a lo sud de Kiev una revolución campesina y cosaca que ye esclafata por os polacos, que consiguen reforzar a suya influencia a l'ueste d'o Dniéper, endizcando encara mes a los cosacos, avezatos a autonomía y privilechios. En chinero de 1646 Bogdan Khmelnitsky se fa esleyir hetmán, mira de tener buenas relacions con os tradicionals enemigos tartres y con a suya aduya Khmelnitsky diriche una important revuelta antipolaca en 1648. Lviv ye setiato. En esta revuelta cosaca fan mortaleras de catolicos, (senyal d'identidat polaco debant d'os rutens) y d'asquenazís (que feban parte d'o sistema politico polaco). Dimpués de bellas victorias cosacas o rei de Polonia se vei obligato a fer concesions, pero a guerra contina, se plega a un inte de indefinición, bells cosacos son vencitos y se sozmeten, y Khmelnitski vei que a unica salita pa o estato cosaco independient ye posar-se baixo a protección d'o Imperio Ruso, cosa que demandó en 1652 y acceptó o zar Aleixo I dos anyatas dimpués en 1654 con l'alcuerde de Perejaslav, en o que os zaprogos acceptan a sobiranía d'o Zar y lo Zar reconoixe as libertatz y institucions d'o pueblo cosaco.

Os rusos atacoron Polonia en 1653, y con aduya d'os cosacos prenen Kiev, Smolensko y Vilna. Tres anyatas dimpués a paz de Nimieza de 1656 aturan as hostilidatz porque os suecos, que son enemigos comuns d'os dos bandos, invaden Polonia dende Livonia. En guerra entre Polonia y Suecia yera una luita succesoria entre dos brancas d'a familia Vasa, (o rei de Polonia entre 1648 y 1668 yera Chuan Casimiro, d'a familia Vasa). Os suecos prenen ciudatz importants de tot o país, fueras de Danzig y Lviv. Varsovia ye presa por os suecos y recuperata por os polacos quantas vegatas entre 1656 y 1658. O tractato d'Oliva de 1660 confirma l'abandono de Livonia a Suecia, y posa fin a la guerra d'o norte, pero ixas tres anyatas d’invasión sueca deixan senyal en a memoria colectiva polaca como o diluvio.

Alavez o ducato de Prusia, aligato de Suecia, deixa d'estar baixo sobiranía polaca en 1657 y consigue a cesión de territorios en a muga oriental con Pomerania.

Con tot y con ixo os polacos tornoron a fer a guerra en 1658 contra os rusos, con aduya d'os tartres. Por a tregua de Andrusovo en 1667 os polacos habioron d'abandonar Smolensko, as tierras a l'este d'o Dniéper y Kiev, cedito por dos anyatas a los rusos, pero que ya no tornará a Polonia. O Imperio Otomán invade Polonia en 1672 y asetian Lviv. Por o tractato de Sorawno en 1676 os otomans se quedan con Podolia. Polonia alavez ye un país arruinato y destruito.

Chuan Sobieski (1674-1696) será o zaguer rei polaco con cierta gloria, será un exercito polaco dirichito por Sobieski qui en 1683 creba o setio de Viena y fa fuyir a los otomans, vencitos en Kahlenberg. Dimpués Polonia, Austria y Venecia forman a Santa Liga contra o Imperio Otomán. Os polacos encara intervendrán en Hongría, Vlaquia y Podolia. Fan dentrar a Rusia en a guerra a cambio d'a cesión de Kiev pa cutio. Polonia recupera Podolia en a paz de Karlowitz en 1699.

Chuan Sobieski ye succedito por o elector de Saxonia Frederico Augusto, pa os polacos Augusto II o fuerte (1697-1733). Ye a primera vegata que esleyen a un prencipe alemán, que amés ye un sobirán que ya reina y tien unas tropas bien preparatas.

O zar Per o Gran troba l'inte de fer a guerra contra Suecia con l'aliganza de Dinamarca, Polonia y Saxonia. En 1700 Suecia ye atacata y Carlos XII prene Copenhagen, fa retacular a los rusos dica Narva, y devanta o setio que os polacos y saxons fan en Riga. L'anyata vinient os suecos invaden Polonia, y i serán dica 1709. Amés d'os saqueyos bi ha una epidemia de peste en 1710. En 1704 Carlos XII consigue que a dieta esleiga como rei a Estanislau Leszczynski, y dimpués engalza a Augusto II dica Saxonia, obligando-lo a abdicar en 1706. Dimpués s'adreza contra Rusia y s'aliga con os cosacos de Maceppa, sindembargo os cosacos y suecos chuntos no pueden organizar-sen bien, l'exercito sueco ye esclafato en a batalla de Poltava y Carlos XII se refuchia en o Imperio Otomán.

Pero o Gran ye o solo vencedor d'a segunda guerra d'o norte. En 1709 entra en Varsovia, on torna a meter en o trono a Augusto II. As tropas d'ocupación rusas arbitran entre as faccions polacas. A tutela rusa sobre Polonia dura dica 1733. Por o tractato de Nystad Suecia deixa a Rusia Livonia, Estonia, Ingria y o Itsmo de Carelia. A muga ruso-polaca debuixa un arco de cerclo dende Riga dica Kiev.

A la muerte d'Augusto II en 1733 bi ha dos candidatos Estanislau Leszcynski, a qui refirma Francia, y lo fillo d'Augusto II, a qui refirman Austria y Rusia. O segundo candidato será esleito baixo presión rusa por una dieta marguinal y esdevendrá Augusto III. Estanislau queda rodeyato en Dancig y fuye. A guerra de succesión polaca contina entre Francia y Austria. Por o tractato de Viena en 1738 Estanislau renuncia a Polonia.

En ixos tiempos Polonia yera una camín de penetración en tierras alemanas y una base d'a retaguardia rusa en os combates contra Prusia, por eixemplo en 1748 en zaguerías d'a guerra de Succesión d'Austria y en a guerra d'as siet anyatas (1756-1763). En 1760 l'aragonés Pedro Pablo Abarca de Boleya y Ximénez d'Urreya (o Conte d'Aranda), yera embaixador d'Espanya en Polonia.

Estanislau Augusto Poniatowski, descendient d'os Czartoryski, ye esleito rei de Polonia en 1764 y tien o refirme d'a emperadriz Caterina II. En 1767 os rusos intervienen en Polonia con enchaquia de defender a las poblacions ortodoxas. En 1768 os nobles catolicos forman a confederación de Bar contra o rei, encomenzando una guerra civil, que ye desincusa pa que interviengan as potencias d'arredol: Prusia, Austria y Rusia, que ocupan territorios en prenda, ye o que se conoix como primer reparto, confirmato o 5 de chulio de 1772 con o Tractato de Sant Petersburgo:

En 1773 Estanislau Augusto quiere fer reformas y estableix una comisión d'educación nacional, o primer menisterio d'Instrucción publica d'Europa, a Gran Dieta elabora una Constitución liberal, votata o 3 de mayo de 1791. Os mainates s'i oposan y piden a intervención d'as tropas rusas, cosa que permite o segundo reparto de Polonia, confirmato por o tractato de Grodno o 22 de chulio de 1793:

En marzo de 1794 bi ha una insurrección que resiste tanto a prusians como a rusos pero ye vencita y o 24 d'octubre se produce o tercer reparto:

Estanislau Augusto abdicó o 25 de noviembre de 1795. As tres potencias firman o 26 de chinero de 1797 un tractato que proclama a fin de Polonia, finis Poloniae:

Napolión vence en 1086 a los prusians y en 1807 a los rusos con l'aduya d'as lechions polacas de Friedland. En a paz de Tilsit con o zar Aleixandre I constituye o gran ducato de Varsovia como estato vasallo de Francia con territorios de Prusia habitatos por polacos, (corresponde a las partes prusianas d'o segundo y tercer repartos de fueras d'a redolada de Byalistok y Dancig y una parte d'o primer reparto).

A denominación de Gran Ducato de Varsovia estió porque as denominacions de Polonia u reino de Polonia yeran poco diplomaticas, y molestaban a Rusia, potencia con a que s'heba firmato a paz, y una d'as potencias que s'heban repartito Polonia heban firmato o 26 de chinero de 1797 un tractato que proclamaba a fin de Polonia y aboliban a suya denominación.

En 1809 Austria ye derrotata en Wagram y ye obligata a ceder a lo gran ducato a suya parte en o tercer reparto y una parte d'o primer reparto (Zamosc, car Tarnopol ye cedito a Rusia).

As tropas polacas d'o Gran Ducato de Varsovia son capitaneyatas por o sobrín d'Estanislau Augusto, Joseph Poniatowski (muerto en 1813), y participan en as campanyas napolionicas de Rusia y Espanya. En os Setios de Zaragoza combatió a Lechión d'a Vistula.

En o Congreso de Viena de 1815 se produce o seiseno reparto de Polonia. Aleixandre I ye sinyor d'o Gran Ducato de Varsovia y ye obligato a tornar Posnania y Torún a Prusia, Tarnopol a Austria y fer de Cracovia una ciudat libre. O gran ducato baixo sobiranía rusa recupera a denominación de Reino de Polonia, encara que tamién ye conoixito como Reino d'o Congreso.

Dende 1815 os polacos tienen una historia diferent seguntes dependan d'o Imperio Ruso, d'o Imperio Austriaco u d'o Reino de Prusia. A cultura polaca ye millor tractata en o Imperio Austriaco, mes respectuoso con as minorías y con una monarquía catolica. En o Imperio Ruso y en Prusia a cultura polaca se veyerá menazata por campanyas de rusificación u chermanización.

Os polacos son a mayoría en o Reino de Polonia, y bi ha minorías rutenas en a rechión de Chelm y lituanas a lo norte de Suwalki, pero tamién bi ha polacos en Rusia occidental que antes heban estato d'a Unión Polaco-Lituana: a redolata de Vilna, y polacos ixemenatos por Belarrusia, Volinia y Podolia, on son l'aristocracia d'a tierra.

As primeras anyatas de rechimen ruso son tranquilas. O delegato d'Aleixandre I ye o suyo chirmán Constantín, casato con una polaca. En 1818 se creya una universidat en Varsovia, seguindo funcionando a de Vilna. Bi ha sociedatz secretas d'oposición antirrusa. O movimiento revolucionario d'o sieglo XIX plega t'o reino. A fins de 1830 bi ha una revolución en Varsovia y s'extendilla por tot o país. O 25 de chinero de 1831 a dieta proclama a caita d'o zar Nicolau I y nombra un gubierno nacional de 5 miembros. Dende febrero de 1831 bi ha una guerra entre polacos y rusos, coincidindo con una insurrección en Lituania. Os rusos esclafan a revuelta polaca. O 7 de setiembre o cheneral Paskievitch obliga a Varsovia a capitular. Ye nombrato gobernador de Polonia en 1832, prene mesuras contra os polacos como cerrar a Universidat de Varsovia. Fuera d'o Reino de Polonia fa una represión crudel con execucions, deportacions ta Siberia, traslado d'a nobleza polaca ta o Caucaso, cierre d'a universidat de Vilna y uso d'a luenga rusa en as escuelas y tribunals.

O rechimen autoritario podió evitar o contachio revolucionario de 1845 y duró dica a muerte de Nicolau I en 1855 y de Paskievitch en 1856. Dimpués d'a guerra de Crimea encomienza en o Reino de Polonia una liberalización con o cheneral Gortchakov y dimpués o polaco Wielopokski en en 1861-1862 sindembargo a liberalización creya impaciencia y en 1863 bi ha una insurrección en Varsovia que s'extendilla ta Lituania en mayo. Dimpués d'estar esclafato o movimiento en 1864 bi ha unatra represión, mes dura encara. As reformas de 1861-1862 son anulatas, cambían o nombre de Reino de Polonia por País d'a Vistula, se rusifica a universidat de Varsovia y se persigue l'amostranza d'o polaco. A ilesia catolica tamién ye reprimita, en son confiscatos os biens, os monesterios son cerratos, as asociacions relichiosas son disueltas y os bispes deportatos u encarcelatos (no en queda garra entre 1870 y 1872). En meyo de Varsovia construyen una seu ortodoxa.

Dende 1882 a presión se relaxa, amaneixen partitos politicos: Liga Nacional (1886), Partito Nacionaldemocrata (1897), Partito socialista polaco (1892) y partito socialdemocrata. En as esleccions de 1906 a la primera duma, dimpués d'a revolución rusa de 1905 os 36 escanyos d'os países d'a Vistula van a los nacionaldemocratas y 20 polacos son esleitos en a Rusia occidental.

Os polacos de Prusia son ciudadans prusians y dende 1871 ciudadans d'o Imperio Alemán, esto lis da obligacions melitars y tamién dreito a voto. En o Reichstag bi ha deputatos polacos.

Os gubiernos de Berlín fomentan a chermanización con a escuela y l'exercito y trayen pobladors alemans a los países polacos baixo control alemán, encara que con alto coste. Os polacos son capaces de mantener-se como pueblo diferent mantenendo lurs propiedatz, lur luenga y lur relichión, y tamién tienen mayor creiximiento demografico. En o zaguer tercio d'o sieglo XIX o progreso industrial traye miners polacos ta l'Alta Silesia (on a lo prencipio no se mezclan guaire con os polacos autoctonos) y obrers polacos ta la cuenta d'o Rhur.

A parte de Polonia baixo poder d'o Imperio Austriaco prene o nombre de Galitzia. Cracovia ye proclamata como ciudat libre en o congreso de Viena (a Ciudat libre de Cracovia), y s'organiza como republica. En a Galitzia occidental a mayor parte d'a población ye polaca y catolica. En a Galitzia oriental a mayoría d'a población ye rutena y uniata pero una minoría polaca tien o poder politico, muitos d'os nobles propietarios d'as tierras son polacos.

A nobleza polaca ye bien acollita por os Habsburgo, coinciden en estar catolicos, y os Habsburgo los aprecian por o suyo grau de civilización. Os polacos de Galitzia no tienen tanto deseyo de fer-sen independients como en o Imperio Ruso, y i habrá politicos polacos que plegarán dica cargos altos.

A republica de Cracovia ye ocupata de 1836 a 1841. O 22 de febrero de 1846 un gubierno Cracovián proclama una insurreción cheneral que s'extendilla por tota Galitzia, pero os campesins rutens se rebelan contra os nobles polacos. Os austriacos intervienen, esclafan a sublevación popular, posan fin a las mortaleras y s'anexionan Cracovia. Dos anyatas mes tarde bells polacos de Galitzia participarán en a insurreción hongara de 1848-1849.

En 1860 o polaco de Galitzia genor Goluchowski ye nombrato primer menistro d'o imperio. En 1860 o estatuto de Galitzia reconoix o polaco como luenga oficial. Os polacos dominan a dieta de Galitzia. As universidatz de Cracovia y Lviv atrayen a los polacos de Rusia y Prusia. Dende 1867 Galitzia fa parte de Cisleitania dentro d'o Imperio Austro-hongaro, ye dicir, no pende d'a parte hongara d'o imperio. En o parlamento de Viena os polacos conservadors forman un partito de gubierno.

En 1914 bi ha polacos en os exercitos alemán, austro-hongaro y ruso. En 1915 os imperios centrals ocupan os países d'a Vistula, dependient d'o Imperio Ruso y se'n reparten l'administración: os alemans en Varsovia y os austriacos en Lublin. As potencias centrals quieren fer que os polacos luiten contra os rusos. Pilsudski s'alista en l'exercito austriaco y aduya a la formación d'un exercito polaco pro-austriaco. En 1916 os emperadors austriaco y alemán prometen a los polacos a creyación d'un estato polaco con monarquía herediaria y constitucional. A campanya de reclutamiento de 1917 no tien exito, y o mesmo Pilsudski, desencantato, ye engarcholato en Magdeburgo. En chinero de 1917 s'instituye un consello d'estato polaco, que dimite en chulio. En setiembre lo sucede un Consello de rechencia, encara en vigor en 1918.

En Estatos unitos o president Wilson propone una Polonia independient con acceso a la mar dimpués d'a campanya pro-polaca d'Ignacy Paderewski. En 1917 un Comité nacional polaco s'aplega en París. Dende mayo de 1918 un exercito polaco participa en os combates en Francia. A Revolución Rusa permitió a los polacos obtener a independencia.

Seis meses dimpués a guerra remata y se fa a reconstrucción de Polonia prenendo como base l'antigo reino d'o congreso. O 14 de noviembre de 1918 o consello de rechencia estituito en 1917 transmite os poders a Pilsudski, engarcholato bells días antes, y esdevient o comandant en cap de l'exercito polaco. Mientres aguardan a conclusión d'o tractato de paz os aliatos estableixen l'enlace con Varsovia vía Dancig a traviés de territorio alemán. Unen a lo exreino Polonia a l'inte a Galitzia occidental, esgallata d'Austria con a creyación de Checoslovaquia.

O 19 de chinero de 1919 se constituye un gabinet d'unión nacional baixo a presidencia de Paredewski, con a participación d'os polacos que heban luitato en occident. Dimpués celebran eslecions en o exreino de Polonia y Galitzia occidental que conducen a la formación d'un parlamento u Dieta, completata con os deputatos polacos de l'antigo Reichstag alemán y d'o antigo parlamento de Viena, (encara quedaba en suspensión a situación d'a Galitzia oriental). O 20 de febrero s'adopta a primera Constitución.

Dan como prioridat a formación d'un exercito polaco.

O gubierno bolchevique yera en disposición de recuperar os territorios perditos por Rusia a mesura que se retirasen as tropas alemanas. A retirata d'os alemans yera una imposición de l'armisticio de l'11 de noviembre de 1918. L'11 de febrero de 1919 l'exercito polaco se troba debant de l'Exercito Royo en Brest-Litovsk, y lo refusa ta l'este. Pinsk y Grodno son ocupatos, y o 20 d'abril de 1919 Jócef Piłsudski dentra en Vilna. En agosto os polacos son ya a l'este de Minsk y han conquiesto a Galitzia oriental a los ucranians.

En o tractato de Versalles d'o 28 de chunio de 1919 os aliatos trazan una muga entre Alemanya y Polonia seguindo o prencipio d'as nacionalidatz: o corredor polaco con Pomerelia y a mayor parte de Posnania son ceditas a Polonia, quedando Prusia Oriental aislata. Danzig, que ye una ciudat de mayoría alemana en ixe corredor ye declarata ciudat libre. Quedan dos zonas d'etnicidat problematica en as que celebrarán referendums: O territorio de Marienweder y Allenstein que tienen una población polaca luterana y o l'Alta Silesia, con población chermanizata en a Edat Meya pero on plegoron inmigrants polacos pa treballar en as menas, que se sumoron a los polacos autoctonos.

A parte d'a muga con Alemanya os Aliatos s'encargarán dimpués de debuixar a muga oriental, quedando tamién en suspenso a situación de Teschen, disputato con Checoslovaquia, y que será resuelto por reparto o 28 de chulio de 1920, mientres a guerra polaco-sovietica.

O secretario d'Estato d'o Foreign Office britanico en ixe tiempo, Lord Curzon, recibio o encargo de trazar a muga oriental de Polonia encluindo os territorios historicos de mayoría polaca y indiscutiblement polacos. Fació o suyo treballo en aviento de 1919 (Linia Curzon), pero os suyos resultatos no fuoron acceptatos por os nacionalistas polacos, que reclamaban Galitzia Oriental y Volinia, habitatas por ucranians y atros territorios habitatos por belorrusos, amanando-se a las mugas de 1772.

Dende fins de 1918 en l'Alta Silesia topetan dos organizacions clandestinas, a POW (Polska Ornacicja Wojskowa) y bandas de guerrillers alemans. Dimpués d'enfrentamientos, os Aliatos deciden en febrero de 1920 administrar un plebiscito. Un exercito de 15000 hombres reemplaza a las tropas alemanas. O plebiscito d'o 20 de marzo de 1920 da 707000 votos a Alemanya (fendo votar a 120.000 alemans silesians que viviban fuera), y 478000 pa Polonia. En mayo as tropas regulars polacas preban de prener o control, pero os guerrillers alemans contraatacan. Intervienen os Aliatos y a Sociedat de Nacions o 20 d'octubre de 1921 decide a división de l'Alta Silesia.

En abril de 1920 lanzan una ofensiva con a colaboración d'o ucranián Petliura y prenen Kiev o 6 de mayo. O Exercito Royo reaciona a l'inte y Mijaíl Tujachevsky abanza por Belarrusia y Iegorov y a Caballería de Semyon Budyonny abanza en dirección ta Galitzia. Os polacos retaculan en totz os frents. Os royos deixoron que os lituans ocupasen Vilna. En l'inte que o Exercito Royo ye en a muga de Prusia oriental se celebra o plebiscito d'os districtos de Marienwerder y Allenstein, o 17 de chulio de 1920, y a mayoría prefiere depender d'Alemanya. Tamién se produce o reparto d'o territorio de Teschen entre Polonia y Checoslovaquia y o retoque d'a muga en Zakopane por decisión d'os Aliatos, y encara que os polacos lo acceptan, Checoslovaquia no permite o transporte d'armas ta Polonia quan o 9 d'agosto o Exercito Royo s'amana ta Torún.

Os polacos lanzan una contraofensiva o 12 d'agosto con refirme de Francia y con gran exito, (o miraglo d'a Vistula). O Exercito Royo se bate en retirata. O 9 d'octubre de 1920 o cheneral Lucjan Z.eligowski ocupó Vilna. O 12 d'octubre se firman os alcuerdes previos de paz que conducen a lo Tractato de Riga d'o 18 de marzo de 1921. A nueva muga ruso-polaca ye muito a l'este da Linia Curzon, y ye un poquet mes buena pa os polacos que a d'o reparto de 1793. A metat d'os territorios habitatos por belarrusos son baixo sobiranía polaca y l'atra metat baixo sobiranía sovietica. En chinero de 1922 Vilna queda anexionata a Polonia y os Aliatos lo reconoixen en marzo de 1923.

O mariscal Jósef Pilsudski estió a prencipal fegura politica d'a Polonia d'entreguerras, heba dirichito as operacions melitars contra l'Exercito royo en a Guerra Polaco-Sovietica y yera mariscal dende 1920. A constitución polaca de 17 de marzo de 1921, inspirata en a III Republica Francesa no li pareixeba adequata. A crisis economica en a que caye Polonia en 1926 lo permite fer un golpe de Estato en mayo de 1926. A lo prencipio ye bien recibito por os socialistas y os sindicatos. A presidencia ye acomandata a lo suyo amigo Moscicki, pero en a practica Pilsudski fa de dictador refirmando-se en l'exercito. En 1935 proclama unatra constitución muito autoritaria. A la muerte de Pilsudski lo succede a ditadura melitar d'o mariscal Rydz-Smigly, prencipal dirichent d'os exercitos, y lo coronel Jósef Beck, menistro chermanofilo d'Afers Exteriors, antigos colaboradors de Pilsudski. En 1938 o rechimen melitarista polaco encara teneba buenas relacions con Alemanya, a la que heba aduyato en a desmembración de Checoslovaquia obligando-la a ceder o 30 de setiembre a parte ueste de Teschen.

En marzo de 1939 Alemanya reclama o corredor de Danzig. Hitler proposa que Dancig siga adhibito a lo Reich encara que permaneixendo economicament en Polonia, y tamién reclama un corredor entre Pomerania y Prusia Oriental. O gubierno polaco se niega.

O 23 d'agosto os menistros Molotov y Ribbentrop firman un pacto de no agresión chermano-sovietico en Moscú, con un protocolo secreto que preveye repartir-se Polonia y permitir a la URSS embadir atros países: Finlandia, Estonia, Letonia, y norte de Rumanía pa recuperar Besarabia.

As tropas alemanas trescruzan a muga polaca l'1 de setiembre a las 5:45 d'o maitín, plegando en a linia Narew-Vistula-San o día 16. A l'atro'l día l'exercito sovietico invade as provincias orientals de Vilna, Volinia y Galitzia. Por haber abanzato mes d'o previsto os alemans, se firma unatro protocolo secreto o 23 de setiembre. As mugas se fixan por a linia Curzon, pero con Vialystik y Prcemysl a los sovieticos. Os alemans permiten que os sovieticos invadan tamién Lituania y deixan que amés ocupen Vucovina d'o norte. Varsovia capetula o 27 de setiembre.

As autoridatz sovieticas fan una gran limpieza etnica de polacos en os territorios que controlan: un millón y meyo de polacos de Bielorrusia y Ucraína son deportatos ta Cazaquistán y Siberia, y en primavera de 1940 fan una gran mortalera d'oficials polacos prisioneros (a mortalera de Katyn, con mes de 4.000 asasinatos).

O Reich s'adhibe l'antigo corredor de Posnania que heba estato d'Alemanya dica 1914 pero tamién d'amplas zonas d'o centro de l'actual Polonia. O cantón sudoriental de Polonia forma o general government, administrato dreitament por os alemans. O gobernador cheneral tien a seu en Cracovia.

En os territorios anexionatos os 9 millons de polacos conviven con os alemans venitos d'a URSS y d'os territorios ocupatos por os sovieticos: alemans d'a Mar Baltica y d'a Mar Negra. Os alemans preboron de forachitar a los polacos d'o corredor de Posnania pero no podioron organizar bien a expulsión.

En o Gubierno cheneral viven 12 millons de polacos y os alemans prenen o poder de l'administración y deixan a los polacos funcions subalternas. Os intelectuals, os oficials de l'exercito, os integrants d'a estructura administrativa son ninviatos a campos de concentración. A población chodiga ye obligata a concentrar-se en Guettos, y dende os Guettos será ninviata a Campos d'exterminio. Bi ha una resistencia polaca, AK (Armia Krajowa).

O gubierno polaco en o exilio ye primero en Rumanía y dimpués en Londres, dirichito primero por o cheneral Sikorski, muerto en 1943. Soldados polacos refuchiatos pasan dende Francia dica Anglaterra en 1940 y luitan en l'exercito britanico. En 1941 por un tractato entre Sikorski y Moscú se forma un exercito polaco en a URSS baixo o mando de Wladyslaw Anders, formato por prisioners de guerra y deportatos d'as rechions aneixionatas belorrusas y ucranianas. Dende a URSS pasan ta Irán y dende Irán ta Occident en 1942, y luitarán en Montecassino y Francia.

Atro tercer exercito polaco se formará en a URSS en 1943, a división Kosciuszko, que entra en Polonia antes que os sovieticos estableixcan o 22 de chulio de 1944 o Comité de liberación nacional en Lublin, comité concebito por Moscú como a prefiguración d'o futuro gubierno polaco, diferent d'o gubierno en o exilio que refirman os angleses y americans.

O 1 d’agosto de 1944 os sovieticos plegan a lo vico de Praga, en a marguin dreita d'a Vistula, chusto a lo canto de Varsobia, que ye en a marguin ezquierda. A AK provoca una insurreción cheneral que os alemans tardan 9 días en esclafar, con 250.000 victimas polacas. Os sovieticos no aduyoron a los habitants de Varsovia y no abanzoron pon, preferindo que as fuerzas polacas hostils a ellos en o futuro s'enfeblisen.

En febrero de 1945 Gran Bretanya abandona a Polonia a la suya suerte. A URSS consigue que os aliatos consideren a linia Curzón como muga seria y pa cutio. Por atra part os sovieticos proposan que a muga chermano-polaca se situe en a linia Oder-Neisse.

En chunio de 1945 Stanislas Mikikajczyk, cabo d'o partito campesín polaco y succesor dica noviembre de 1944 accepta participar en un gubierno provisional d'unidat nacional chunto con Boreslaw Vierut. Os puestos clau l'Interior y Defensa son asignatos a los comunistas, como se desveniba en totz os países d'o frent oriental. As esleccions chenerals previstas en a Declaración sobre a Europa liberata no se fan dica chinero de 1947, serán falseyatas y darán a victoria a los comunistas d'o Partito Obrero Polaco.

En chulio i habió discusions mes concretas sobre os cambios de mugas entre Alemanya y Polonia. Os angleses y americans acceptoron que os sovieticos deixasen baixo administración polaca a parte d'a suya zona d'ocupación situata a l'este d'a linia Oder-Neisse, pero sin acceptar que significase que deixase de fer parte d'Alemanya. Si que deixoron que a URSS imposase o suyo criterio en Prusia Oriental.

Dende meyatos de 1945 en os territorios d'Alemanya a l'este d'a linia Oder-Neisse: Stettin, Neumark de Brandemburgo y Baixa Silesia se forachita a los alemans que no heban fuito antes de l'abance sovietico de chinero de 1945. As rechions que heban estato adhibitas a lo Reich tornoron a tener a suya población polaca. A minoría alemana quedó reducita a la de bellas zonas rurals de Silesia, on bi heba una población mezclata que seguntes as circumstancias se consideran alemans u polacos. En os territorios ocupatos a los alemans asientan a polacos repatriatatos que heban estato deportatos ta Siberia u Cazaquistán, u atros polacos forachitatos d'os confins de Bielorrusia u Ucraína, u mesmo treballadors polacos d'Europa Occidental. Tot esto creba as estructuras tradicionals d'a sociedat polaca.

Chusto dimpués d'as esleccions de 1947 Mikolajczyk abandona Polonia temendo por a suya vida. Wladyslaw Gomulka ye alavez en o cobalto d'o Partito Comunista (que, dende 1948 será o Partito Obrero Unificato de Polaco, POUP). As reservas que amuestra enta a colectivización de l'agricultura y a suya concepción d'a vía polaca enta o socialismo fan que Stalin lo acuse de titismo. Por ixo en 1948 Wladyslaw Gomulka ye substituito por Boreslaw Vierut, miembro d'o KCHB que fa tot o que dicen en Moscú. Gomulka será engarcholato a fins de 1951 dica fins de 1954.

O deterioro d'as condicions de vida fa que i haigan revueltas en Poznan en chunio de 1956. Kruschov da lo poder de nuevo a Gomulka en octubre, pero as reformas no sirven, a situación economica contina degradando-se y o rechimen se torna muito autoritario. A fins de 1970 exclatan revueltas en bellas ciudatz. Gomulka ye substituito por Edward Gierek, que será 10 anyatas en o poder. En a decada de 1970 i habrá inversions financiatas por Occident que no servirán y rematarán en un gran endeudamiento. En 1976 as huelgas de Radom y atros puestos conducen a la creyación d'o Comité de defensa d'os treballadors (KOR) primera organización obrera no comunista y que prefigura o que será Solidarnosc. En octubre de 1978 Karol Wojtyla, cardenal-arcebispe de Cracovia, ye esleito Papa y prene o nombre de Chuan-Pavlo II. A ilesia catolica polaca en sale enfortita.

A prencipios de verano de 1980 o pre d'os alimentos puya de sopetón y bi ha huelgas en tot o país. Lech Wałęsa diriche a luita dende os astillers de Gdansk. Gierek dimite en setiembre. Se funda a confederación Solidarnosc y ye reconoixita legalment en octubre. En octubre o lider d'o POUP ye o cheneral Jarucelski. O rechimen comunista pasa por una crisis, y Jarucelski proclama o 13 d'aviento de 1981 o estato de guerra. Se prohibe a confederación Solidaridat y engarcholan a los suyos dirichents. O estato d'emerchencia remata en 1983, bi ha amnistías en 1984 y en 1986. En 1988 as autoridatz encomienzan o dialogo y bi ha mesas redondas en 1989. En as esleccions de chunio d'ixe mesmo anyo, Solidarnosc triunfa con o 35% d’os escanyos d'a Dieta que no yeran reservatos a lo POUP, y 99 escanyos sobre 100 en o senato. Se fa un reparto de poder: Jarucelski ye esleito president d'a República en chulio y se nombra en agosto primer menistro a Tadeus Mazowiecki, conseller de Lech Wałęsa.

O 14 de noviembre Alemanya y Polonia firman un tractato que garantiza a intanchibilidat d'a muga establita en l'Oder-Neisse. O 9 d’aviento resulta esleito president d'a Republica Lech Wałęsa.

En 1993 as esleccions lechislativas dioron mayoría a los excomunistas y a lo Partito campesín polaco.

A suya población ye de 38.633.912 habitants (2004), en una superficie de 312.685 km², con una densidat de población de 123,5 hab/km².

S'estima que en 1990 os polacos etnicos yeran 36.700.000 d'os 37.930.000 habitants de Polonia, y s'estima que as minorías autoctonas no polacas que i heba en 1990 yeran 800.000 alemans, 190.000 belarrusos y 185.000 ucraineses. Os caixubos son bells pocos mils y son consideratos como polacos por o gubierno.

Muga con Alemanya, Chequia, Eslovaquia, Ucraína, Belarrusia, Lituania y Rusia (provincia de Kaliningrado), amás de con a mar Baltica.

Administrativament Polonia se trestalla en 16 rechions clamatas voivodatos, correspondients a territorios historicos:

Os esportes mes practicatos son o fútbol, l'atletismo, o baloncesto, os esportes d'hibierno y os esportes de motor.




#Article 159: Bandera europea (113 words)


A  bandera d'a Unión Europea tien dotze estrelas doratas sobre fundo azul (definición heraldica).

As dotze estrelas son de cinco puntas y son en cerclo, representando a unión d'os pueblos d'Europa. O suyo acomodo equivale a lo d'as horas en a esfera d'un reloch. En distintas tradicions dotze ye un numero simbolico que representa a integridat encara que tamién ye o numero de meses de l'anyo y o numero d'horas que apareixen en a cara d'o reloch. O cerclo ye, entre atras cosas, un simbolo de unidat.

O numero d'estrelas no ye relacionato con o numero de países que forman a Unión. Por ixo a bandera no cambeya quan s'enampla a Unión Europea.




#Article 160: Estonia (1374 words)


A Republica d'Estonia (en estonio Eesti Vabariik u Eesti) ye un país d'o noreste d'Europa y fa parte d'a Unión Europea (UE) dende o 1 de mayo de 2004 y d'a OTAN dende o 25 de marzo de 2004. 

Constituita por una parte en o continent y un archipielago, muga con o Mar Baltico a l'ueste, o Golfo de Finlandia a lo norte, o estau baltico de Letonia a lo sud y Rusia a l'este. O pueblo estonio tien conexión lingüistica y etnica con o pueblo finés y o pueblo sami, y conexions historicas y culturals con os países nordicos (Suecia, Dinamarca y Noruega). Antiparte, o idioma estonio, una luenga fino-ugrica, d'as luengas uralicas, como o finés y l'hongaro.

A suya población ye de 1.328.360 habitants (2020) en una superficie de 45.226 km², con una densidat de población de 28 hab./km². A suya capital ye a ciudat de Tallinn.

Encara que Estonia declaró a suya independencia d'o Imperio ruso o 24 de febrero de 1918 y encara que a independencia fue reconoixita por a comunidat internacional o 2 de febrero de 1920, en 1940, como conseqüencia d'o Pauto Molotov-Ribbentrop entre a Unión Sovietica y o Tercer Reich en a Segunda Guerra Mundial, o país fue ocupato por l'Exercito Royo y esdevenió a Republica Socialista Sovietica d'Estonia dentro d'a URSS. No recobró a suya independencia dica a disolución d'a URSS en 1991. Encara que proclamó a suya independencia o 16 de noviembre de 1988, ista no fue reconoixita por a comunidat internacional dica o 20 d'agosto de 1991. Sindembargo, en a suya historia Estonia estió ocupata por atros países, a qual cosa fa patent a influencia d'Alemanya, Dinamarca, Rusia u Suecia en a Cultura d'Estonia.

Estonia ye un país muit plano, con una altaria meya de 50 metros, y 318 m d'altitut maxima, en a montanya Suur Munamägi, situada en o cabo suroriental. Con un aria de 45.000 km², Estonia ye mayor que qualques países europeus como Dinamarca u Suiza. As suyas dimensions s'extienden 350 km d'este a ueste y 240 km de norte a sud. As islas oceanicas corresponden a 1/10 d'o territorio, y o numero d'islas y islotes ye d'unas 1.500, con dos que son pro grans pa formar os suyos propios condatos: Saaremaa / Ösel y Hiiumaa / Dago, amás d'as Vormsi / Worms y Muhamas / Moon, mientres que os lacos ocupan o 5 % d'a superficie d'o país. 20 Troban uns 1.400 lacos y estanques (beluns muit chicotz, encara que o mas gran, o laco Peipsi, en a buega con Rusia, tien 3.555 km²), numbrosos paúls y 3.794 km de litoral maritimo accidentado por un gran numero de badías, golfos y estreitos. Tamién i hai numbrosos lacos, como que o Peiper, Pihkwa y Võrtsjärv. As selvas cubren un 47 % d'a superficie total. Os prencipals ríos d'o país son os Narva, Virgala, Parnu, Põltsamaa, Halliste, Navesti, Pedja, Emajõgi, Kunda, Loksa, Jaggovel, Keghel y Fickel. 

En contrapartida, a población ye relativament chicota. En l'anyo 2000, solament 1.361.242 personas habitan Estonia, o que da una densidat de solament 30,2 habitants/km². 

A ciudat mas gran d'Estonia, y tamién a suya capital, ye Tallinn, an reside un tercio d'a población (398.434 personas). Atras grans ciudatz son a universitaria Tartu (101.140 habitants), a industrial Narva (68.117 personas) y a de veraneyo Pärnu (45.040 personas). Pärnu ye apreciada en estiu, a causa d'o suyo aire suau y a temperatura de l'augua agradable, que recuerda pro o litoral mediterranio. 

A ciudat gran mas cercana a Tallinn ye Helsinki, capital de Finlandia, que dista 85 kilometros por o golfo de Finlandia. Atras ciudatz cercanas son Riga, a 307 km, Sant Petersburgo, a 395 km y Estocolmo, a 405 km.

O clima en Estonia se divide entre l'oceanico y o continental. O factor prencipal que afecta o clima en Estonia ye l'ocián Atlantico, prencipalment a corrient d'o Golfo, as actividatz ciclicas d'o como en la parti norte d'o ocián provocan variacions repentinas de temperaturas, asinas como l'aparición d'aires fuertes y un gran libel de precipitacions (750 mm / anyo pa o clima maritimo). 

O prencipal factor que caracteriza a diferencia climatica entre o litoral y as planas de l'interior ye a distancia d'a mar Baltica. En hibierno, as corrients d'aire mantienen o litoral mas calient, mientres que l'interior ye amán de 4 ° C, mas fredo. En primavera, ista situación s'invierte. As tierras d'as planas calientan mas rapidament que as auguas d'a mar Baltica, y mantienen a temperatura en l'interior 3,5 ° C mas calient d'o que se da en o litoral, o que no escayeixe en verano.

L'hibierno en Estonia ye rigoroso. A meya en febrero ye de -9 ° C; a primavera ye suau y con pocas plevidas. O verano ye relativament calient, a meya de chulio ye de 16 ° C, y l'agüerro ye larga y suau.

A temperatura meya a lo largo de l'anyo en Estonia queda entre 4,3 ° C y 6,5 ° C. O día mas calient d'a historia se convirtió en Võru, l'11 d'agosto de 1992, con 36,5 ° C. Lo mas frío estió de -43,5 ° C, a Jõgeva, o día 17 de chinero de 1940.

O clima, en cheneral, en Estonia, ye humido, con una meya anyal de humedat relativa entre 80 % y 83 %. A nieu, que ye freqüent, ye present entre 75 y 135 días por anyo, y cubre entre tot l'hibierno as tierras altas de l'interior. Plega, ocasionalment, en as redoladas costeras y en as islas como que Saaremaa.

Estonia se riche por o sistema republicano de gubierno, con un president trigau por cinco anyos por o parlamento unicameral. O gubierno u poder executivo ye exerciu por o primer menistro, designau por o president, de conchunta con atros 14 ministros con cartera. L'actual president d'o país ye Kersti Kaljulaid, y o primer menistro ye Kaja Kallas.

O Poder Lechislativo l'exerce o Riigikogu (u Asembleya d'Estau), componiu por 101 miembros trigaus sobre a base d'o sistema proporcional. Os deputaus son trigaus por un periodo de quatro anyos. Por a suya parti, o Poder Chudicial ye componiu por tribunals de primera y segunda instancia, dencima d'os quals se troba a Riigikohus (u Corte Nacional), con 19 miembros vitalicios trigaus por o Parlamento a propuesta d'o President. 

Estonia s'ha convertiu en un d'os primers países con voto electronico, tanto pa as eslecions presidencials como que pa as parlamentarias.

Estonia se troba trestallada en 15 condatos (en estonio: maakond). Un condato ye endrezau por un gubernador, nombrau por o gubierno nacional y que lo represienta en l'ambito local. O suyo mandato ye de cinco anyadas de durada, asinas como o d'o president y tien como función basica, fer a connexión entre os departamentos d'o suyo estau y os concellos d'o suyo condato con o gubierno nacional. 

O prencipal condato ye o de Harju, an ye a capital, Tallinn, y an reside o 38,8% d'a población d'Estonia.  Atros condados importants son os de Pärnu, Ida-Viru y de Tartu.

Mas d'o 68 % d'o PIB estonio deriva d'o sector de servicios, 29 % d'a industria y amán de 9 % d'o sector primario, agricultura incluida. O sector de servicios practicament no existiba en la yera sovietica, y obtenió un increyible y rapido creiximiento a l'inicio d'os anyos 1990. Hue, a industria ye qui pasa por un buen inte y creixe con taxas superiors a la os servicios.

O PIB d'Estonia, en 2006, quedó en 26,85 billons de dolars, con un creiximiento de l'11,4 % respective a 2005. A renta per capita ye de 20.300 dolars estatounitenses, y o libel de desemplego ye de solament o 4,5 %. O libel d'inversión plega a o 32,4 % d'o PIB y a deuda publica no pasa d'o 3,6 % d'o PIB. 

Os prencipals productos agricolas son: trunfa, vechetals, pescaus y leit. Por lo que fa a os sectors d'a industria estonia, que creixió o 8 % en o 2006, os prencipals estioron os d'incheniería, electronica, fusta y derivaus, textil, TIC y telecomunicacions. 

Estonia exporta 2/3 de tot o que produz, d'os quals solament un tercio ye en servicios, prencipalment turismo. En 2006, as exportacions d'Estonia sumoron 9,68 billons de dolars, tenendo como prencipals productos d'exportación y prencipals socios: Finlandia, Suecia, Alemanya, Letonia, Lituania y Rusia.




#Article 161: Provincia de Teruel (211 words)


Teruel (en catalán Província de Terol) ye una provincia situata a o sud d'a Comunidat Autonoma d'Aragón, con capital en a ciudat de Teruel. A suya superficie ye de 14.809 km², y a suya población ye de 141.091 habitants (2003), d'os qualos a quatrena parti viven en a capital. A suya densidat de población ye de 9,53 hab./km². Tien 236 municipios, d'os qualos a metat son lugars de menos de 200 habitants.

De cheografía monteriza, o suyo clima ye un d'os más duros d'Europa por a suya sequera y por as diferencias termals de 20 graus en pocas horas en bellas epocas de l'anyo. En a capital os records de temperatura son de 39º (3 de chulio de 1994) y -19º (26 d'aviento de 2001).

A suya economía s'alazeta prencipalment en o cautivo de cerials y en o torismo. En o sector industrial no ha tenito un desembolique industrial completo. En tien dos estacions d'esquí: Chabalambre y Valdelinars, as dos en as sierras de Chabalambre y Gúdar a o sud d'a provincia.

Como reyación a la despoblación y a o baixo desembolique economico, existe un movimiento ciudadán clamato «Teruel Existe» ta esbellurciar a provincia.

Baixo Martín, Xiloca, Cuencas Meneras, Andorra-Sierra d'Arcos, Baixo Aragón, Comunidat de Teruel, Mayestrato, Sierra d'Albarrazín, Gúdar-Chabalambre, Matarranya.




#Article 162: Daroca (288 words)


  
Daroca ye una ciudat aragonesa situata en a comarca d'o Campo de Daroca. A suya población ye de 2.274 habitants (2007), en una superficie de 52,24 km² con una densidat de población de 43,81 hab/km².

Daroca ye situata en a fuesa de Daroca, una semifuesa con dirección NW-SE encaixada adintro d'a Depresión de Calatayú y Mont-albán y con o Río Xiloca en lo suyo fondón. Daroca se situa a 797 metros d'altaria sobre o libel d'a mar.

O suyo termin municipal muga con Nombrevilla, Villanueva de Xiloca, Val de Forna, Val de Sant Martín, Val Conchán, Forcallo, Manchons, Retascón y Villarroya.

En o periodo andalusí Daroca feba part d'o districto de Calatayú y fue fortificada por os Tuchibís dende a segunda mitat d'o sieglo IX pa defender-se u estar prevenius d'os Banu Qasi.

La reconquerió Alifonso I d'Aragón o Batallero en 1121 y li dió un primer fuero. Dimpués d'a Batalla de Fraga y a muerte d'o Batallero a zaguera mención d'un tenent ye d'octubre de 1134 y Daroca fue quasi abandonata. Por quasi seis anyadas Daroca quedó despoblata.

Dende mayo de l'anyo 1140 encomienza a ser citato o tenent Sancho Inyiguez, que ya heba estato tenent de Daroca enantes. A febleza d'os almorabetz permitió a los cristians aragoneses de reocupar Daroca. Remón Berenguer IV li dió un segundo fuero en 1142, con este fuero Daroca esdevinió a capital d'a Comunidat de Daroca. En 1294 se concede a Daroca o dreito a celebrar ferias. En 1366 o rei Pero IV li dió o titol de ciudat.

En la Edat Meya i heba diez ilesias: Santa María, Sant Per, Sant Andreu, Sant Chuan, Santo Domingo, Sant Miguel, Sant Chaime, Sant Martín, Sant Lorent y Sant Valero.

Categoría principal: .




#Article 163: Chaca (300 words)


Chaca (Jaca en castellán) ye una ciudat y municipio aragonés de Uesca, capital d'a comarca de Chacetania y d'o partito chudicial de Chaca. 

Tien una población de  habitants en una superficie de 406,3 km².

Ye situata a lo norte d'a provincia, en a dentrata d'a val de l'Aragón, a la uembra d'o mont Uruel, en o Pireneu central, a 818 metros d'altaria sobre o ran d'a mar y a una distancia de 75 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia. 

Iste municipio ye un d'os millors puestos ta practicar os esportes d'hibierno, antimás d'estar una población de gran vitalidat.

O municipio ye dividito en 8 partes a on son distribuitos os vicos rurals de Chaca: a baixa val d'Estarrún, o Campo de Chaca, a Garcipollera, Soduruel, a Val Ancha, a Val Estrecha, a Val d'Avena y a Val d'Atarés.

Claudio Ptolomeu en o Sieglo II nombra Iacca como una d'as 16 ciudatz de los vascons en a suya obra Geographikè Úphégesis, en o capítol 6, 66

En tiempos d'Al-Andalus u dominación musulmana d'a Peninsula Iberica l'antiga Iacca yera despoblata u poco poblata. A principios d'o sieglo sieglo XI Chaca yera un simple castrum y no una ciudat. Un texto de 1020-1030 diz en latín d'o castro que se diz Chaca.

Arredol de 1150, a mayor parte d'os habitants d'a ciudat de Chaca yeran d'orichen franco, ye decir, occitans.

Bi ha un vico con nombre occitán Burnau. Ye intresant o toponimo Llano de Samper, probable castellanización recient de Plano de Sant Per.

Entre as instalacions esportivas de Chaca cal destacar as pistas de chelo, a viella ye una d'as pistas de chelo mas antigas d'Espanya y en l'anyo 2007 se contruyó o nuevo pabellón de chelo de Chaca que prencipió a funcionar en l'anyo 2008.

Categoría principal: . 




#Article 164: Samianigo (900 words)


Samianigo (Sabiñánigo en castellán) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato a 780 metros d'altaria en Sarrablo, en a comarca de l'Alto Galligo, a 52 km de distancia de Uesca y tien una población de  habitants.

A suya economía s'alazeta en as industrias quimicas y en o torismo.

En o suyo termin municipal se troban buena parti d'as ilesias de Sarrablo, o Museu Ángel Orensanz y Artes de Sarrablo y o Museu de Debuixo d'o Castiello de Larrés.

Muga a lo norte con os municipios de Biescas y Yebra de Basa; a l'este con Fiscal y Boltanya; a lo sud con o municipio d'As Penyas de Riglos; a lo sudeste con a comarca d'o Semontano de Balbastro y a l'ueste con os municipios de Candarenas, Chaca y Villanuga.

Samianigo ye situato entre a val d'o río Aurín y a cuenca d'o curso meyo d'o río Galligo en a suya zona norte y entre Vallibasa y a Guarguera en a zona sud, es decir, abarca dende las sierras interiors d'o Pireneu dica las exteriors, pasando por a depresión meya, lo que fa que'n tienga una gran variedat d'ecosistemas y paisaches que se combinan con a rica arquitectura popular y relichiosa d'iste termin municipal.

Ye o mayor termin municipal de Uesca con os suyos 586,8 km² y o tercero d'Aragón dezaga d'os de Zaragoza y Exeya.

A localidat de Samianigo fue fundata por os romans, amán de l'actual ubicación, entre os ríos Galligo (d'as Galias) y Aurín (dAurum, por l'oro que se i trobaba) fa ya más de 2000 anyos, en epoca d'Augusto.

Pareixe que o más probable ye que o suyo nombre vienga d'o cheneral román Calvisio Sabino, a qui acomandoron a a pacificación d'a zona dimpués d'a conquiesta romana. En un documento d'o sieglo II apareixe como Sabiniacum.

Más tardi en 1035 Samianigo s'encorpora a lo reino d'Aragón y ye allora quan apareixe documentato como Savignaneco. Mientres a Edat Meya estió patrimonio d'a Corona y no pas d'un sinyor feudal como atros lugars d'a redolada.

A la fin d'o sieglo XIX, Samianigo encara yera un chicot lugar con bellas 24 casas, qualos habitants viviban d'as suyas tierras y o suyo ganato. Quan a carretera que puyaba ta o balneyario de Pandicosa y ta Biescas s'amilloró en 1881 y prencipioron a construir casas arredol d'ista a lo suyo paso por o lugar de Samianigo. Asinas con a plegata d'a carretera y o ferrocarril en 1893, prencipió a creixer o lugar y esdevinió una ciudat adedicata a los servicios.

En 1918 prencipioron a instalar-sen en o lugar industrias quimicas y de l'aluminio aduyatas por a presencia d'o ferrocarril, as centrals electricas y a situación cheografica. Gracias a istas empresas a población d'o lugar puyó dende 100 habitants dica quasi 10.000 en menos de 100 anyadas.

A lo prencipio d'o sieglo XX Samianigo yera un chicot lugar que nomás teneba 280 habitants. Con a plegata d'o ferrocarril y d'as industrias instalatas en o lugar a población puyó muito debito a la plegata d'inmigrants venitos d'a resta d'a val y sobretot de difuera d'Aragón.

(1) En iste censo se denominaba Saviñánigo y El Puente.
(2) Entre o censo de 1960 y o anterior, crexe o termin d'o municipio porque incorpora a Sardas y recibe una parti de Cartirana.
(3) Entre o censo de 1970 y o anterior, crexe o termin d'o municipio porque incorpora a Acumuer, Cartirana, Chesera, una parti de Ena, una parti de Guasa, una parte de Oliván, Orna de Galligo, Senegüé y Sorripas y Xabarrella.
(4) Entre o censo de 1981 y o anterior, crexe o termin d'o municipio porque incorpora a una parti de A Guarta.

A economía de Samianigo s'alazeta en os servicios, o torismo, as industrias metalurchica, quimica y farmaceutica y a enerchía.

A industria electroquimica Aragonesas, establita en 1918 y a fabrica d'aluminio Alcoa, establita en 1927 son encara hue dos d'os pilars d'a economia d'a capital sarrablesa.

Ya en os años 90 s'establió tamién a empresa farmaceutica Bieffe Medital en o municipio chunto a lo lugar de Sorripas, creyando tamién atra fuent de treballo ta la val.

Por atra parti tamién ye important o sector d'a enerchía por meyo d'a producción d'electricidat y gas natural.

A casa d'o sieglo XIX (1810-1830), conoixita como Casa Batanero, ye a seu d'o Museu d'Artes de Sarrablo. Iste museu fue inagurato en 1979. A planta baixa reproduce as diferents cambras d'una casa pirenenca con totz os suyos trastes. En o segundo piso bi ha salas adedicatas a las fainas artesanals que se feban d'antes más. En l'antigo granero s'ha instalato un espacio ludico adedicato a Pedrón, o famoso diaplet de Sarrablo.

En Samianigo se troba tamién Pirenarium, o parque d'os Pireneus. Ye un parque tematico con maquetas d'o Pireneo y d'a resta d'Aragón en miniatura, y ye situato en os viellos cuartels de l'exercito.

A ciudat ye mui ligata a lo esporte en cheneral y especialment a lo ciclismo, ye famosa por estar o scenario d'una d'as pruebas ciclistas amateurs más importants d'o mundo, dita Quebrantahuesos, a quala sería una etapa Tour de Categoría Especial, por os puertos de montanya que se i pasan. A sobén etapas d'a Vuelta a Espanya, rematan, prencipian u pasan por a localidat, s'han feito incluso campionatos d'Espanya de profesionals, pasando los millors ciclistas d'o mundo como Miguel Induráin entre atros.

O fútbol ye representato por o Agrupación Deportiva Sabiñánigo

Categoría principal: .




#Article 165: Irlanda (1415 words)


Irlanda ye un país d'o norueste d'Europa que fa parte d'a Unión Europea (UE), d'as Nacions Unitas, d'a OSCE e d'a OCDE. A suya constitución dice que o nombre d'o estau ye Éire en irlandés, u bien Ireland, en anglés.

O suyo territorio albarca alto u baixo cinco seisenos d'a isla d'Irlanda (l'occidental d'as clamadas Islas Britanicas), contra la costa d'o norueste de Europa. L'atro seiseno pertoca a Irlanda d'o Norte, una rechión administrativa d'o Reino Unito y parti d'a provincia irlandesa historica de Ulster.

A población d'Irlanda ye de 4.239.848 (2006) en una superficie de 70.273 km², con una densidat de población de 60,33 hab/km².

A capital d'o país ye a ciudat de Dublín, dende a declaración d'independencia d'o país (d'antis más estió una colonia britanica) o 24 d'abril de 1916. L'actual presidenta d'Irlanda ye Michael D. Higgins, y o primer menistro ye Micheál Martin, dende chunio de 2020.

L'articlo quatreno d'a Constitución irlandesa, adoptata en l'anyo 1937, diz que o nombre d'o estato ye Éire, u en anglés, Ireland. Ta totz os propositos oficials incluindo as relacions internacionals y atros documentos legals, o gubierno irlandés fa servir o nombre dIreland, amás d'emplegar Éire ta os documentos escritos en luenga irlandesa.

As institucions d'a Unión Europea siguen o mesmo patrón dende que o irlandés fue acceptato como luenga oficial d'a Unión l'1 de chinero de 2007 y dicen a l'estato Éire - Ireland, como os nombres oficials que emplegan ta o pasaporte irlandés.

O nombre d'a isla tien o suyo orichen en o irlandés antigo Ériu (en irlandés moderno Éire), que significa o mesmo que o termin chermanico land. Ériu, d'o protocelta *Īwerjū (que tamién cheneró lo galés Iwerd, Mar d'Irlanda), orichinalment significaba gordaria, relacionato con a fertilidat.

Os celtas deciban Éire a la población irlandesa, y asinas a tierra principió a ser conoixita como tierra de l'Éire u Éireland, que ﻿derivó en l'actual Ireland (Irlanda).

Hue en día, o nombre oficial d'o estato ye Irlanda, Ireland (en anglés) y Éire en luenga irlandesa. Republica d'Irlanda, Republic of Ireland u Poblacht na hÉireann ye como apareixe en os textos oficials.

Bi ha una leyenda toponimica que relaciona o nombre d'os irlandeses y Irlanda con os ibers y que curiosament se troba en a Grant Cronica d'Espanya, compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia:

A isla d'Irlanda tien una superficie de 84.421 km² d'os qualos un 83% corresponden a la Republica (70.280 km²) y a resta a Irlanda d'o Norte. Muga a l'ueste con l'ocián Atlantico, a lo noreste con a Canal d'o Norte, a l'este con a Mar Irlandesa que se conecta a l'ocián por meyo d'a Canal de Sant Chorche y d'a Mar Celta. O relieu d'Irlanda ye suaument accidentato por diversos monts. O punto más alto ye Carrauntoohil, con 1.041 m.

Por o suyo aislamiento dende a fin d'o Würm respecto a las arias continental y incluso respecto a la Gran Bretanya, a fauna terrestre autoctona ye pobra: rabosas, furons, liebres y poquetz ciervos constituyen as prencipals especies; bi ha un escaso numero de reptils, nomás existe un reptil actoctono, a sargantana Zootoca vivipara. A fauna d'aus y mamifers anfibios tamién se troba redueita por a depredación. L'alca chigant —l'au que en un primer inte yera dita pingüín, encara que no perteneixeba a la família d'os pingüins australs— s'extinguió en o sieglo XVII.

Debito a lo clima templato ocianico moderato por a corrient d'o Golfo, o clima relativament templato y l'alta humidat (reforzata por la presencia d'abundants torbas) a isla ye quasi cubierta de tot por praus a on predomina a tefla (simbolo nacional y tradicional d'a cultura irlandesa), a torba se forma a partir d'a descomposición de plantas como a molsa; os praus irlandees poseyen una color verda intensa que ha feito que Irlanda a sobén se diga O verde Erin.

Actualment, quedan poquetas selvas en Irlanda; dica la Edat meya gran parti d'Éire yera igual que as atras islas britanicas cubierta de selvas caducifolias d'especies como os caixicos, carrascas, albernices y urmos; gran parti d'aquellas selvas fuoron tallatas por os invasors angleses ta a estendillar os pastos d'ovín y a construcción de vaixiellos; con a Revolución Industrial os angleses accentugaron a deforestación en emplegar a fusta tamién como carbón vechetal.

A Republica d'Irlanda se subdivide en 26 condatos. Istas divisions s'emplegan en contextos politicos, culturals y esportivos. As circumscripcions d'o Dáil se somenten a las mugas d'os condatos, y por tanto, os condatos con más población tienen más circumscripcions electorals, pero, as circumscripcions no han de crebar as mugas contals. 

Os irlandeses son o pueblo autoctono d'Irlanda, y son un pueblo celta d'a branca gaelica, encara que a mayoría d'os irlandeses actuals sigan alofonicos y parlen o dialecto irlandés d'a luenga anglesa. Historicament os gaels irlandeses han asimilato a pueblos celtas britonicos, a pictos, a invasors vikingos y anglo-normandos. Bi ha una minoría protestant que va desapareixendo poquet a poquet y que ye d'orichen anglés u escocés como os protestants de l'Ulster.

Irlanda ha tenito un gran fluxo d'inmigrants d'os nuevos estatos d'a Unión Europea. S'estima que 210.000 inmigrants han plegato dende Polonia, Lituania, Letonia y Estonia. A comunidat asiatica ye d'alto u baixo 22.000 presonas y a nicheriana de bellas 9.000 presonas.

O irlandés, una luenga d'a branca goidelica d'as luengas celticas, yera o solo idioma parlato en a isla dica la imposición de l'anglés en os ambitos oficials y la perduga de prestichio d'o gaelico, convertito en una parla popular. Hue en día, dende a proclamación d'a Republica, ye cooficial con l'anglés en tot o territorio, y contina estando a luenga mayoritaria d'os territorios conoixitos como Gaeltachtaí, plural de Gaeltacht, encara que se troba en situación de retacule, a tamas d'os esfuerzos d'o gubierno ta fomentar-la. En as atras zonas, o ran de conoiximiento varía muito seguntes as estatisticas, pero en cheneral se puet decir que l'anglés ye mayoritario en quasi tota la isla. L'aprendizache d'o irlandés ye obligatorio en a educación primaria y segundaria d'o Estato.

En zaguerías de 1920 o parlamento britanico vota una lei (Acta de Gubierno d'Irlanda de 1920 de Lloyd George), que divide a isla en dos partz, cadaguna autonoma y con estructura confederal. Pa asegurar a supremacía d'os protestants a delimitación d'Irlanda d'o Norte de 1920 no incluye os tres condatos de l'Ulster mes catolicos (Donegal, Monaghan y Cavan). Manimenos os grans terratenients consiguen que os condatos de Fermanagh y Tyrone de mayoría catolica queden en Irlanda d'o Norte chunto con os quatre de mayoría protestant de Antrim, Down, Armagh y Londonderry pa dar-lis una viabilidat economica.

As eleccions dan una mayoría a los unionistas en o norte y a lo Sinn Fein en o sud. Os miembros d'o Sinn Fein esleitos se constituyoron en Asambleya d'Irlanda u Dail Eireann y negocioron con o gobierno de Londres y en zaguerías de 1921 se concede una quasi independencia a un Irish Free State u Estato Libre d'Irlanda formau por 26 condatos de mayoría catolica, acceptando que os condatos protestants d'Irlanda d'o Norte sigan unius a lo Reino Unito y a existencia d'un vinclo d'o Estato Libre d'Irlanda con a corona. Os republicans protestan pero en l'anyo 1922 os votants dan mayoría a los qui son partidarios d'o tractato.

Una part de l'IRA y De Valera se niegan a acceptar o tractato en en chunio de 1922 esclata una guerra civil. O 6 d'aviento de 1922 o Estato Libre d'Irlanda se secesionó d'o Reino Unito. O nuevo estato teneba o status de dominio d'a Commonwealth. A secesión se produció d'alcuerdo con o Tractato. O 7 d'aviento o parlamento d'Irlanda d'o Norte demanda a Chorche V de seguir dependendo d'o Reino Unito, despartindo-se oficialment d'o Estato Libre d'Irlanda. Os partidarios d'o tractato vencen, y en l'anyo 1923 De Valera deposa as armas, preferindo actual adintro d'o rechimen politico, plegando a estar chefe de gubierno en 1932.

En l'anyo 1937 una nueva Constitución instaura un estato republicán de facto dito Eire, encara que se concede a la Ilesia catolica un puesto privilechiau. En esta Constitución se contempla una futura posible unificación con Irlanda d'o Norte, pero dica ixe inte se precisa que as leis votadas en o parlamento de Dublín s'aplican en o territorio que controla, ye dicir, l'anterior Estato Libre d'Irlanda. Eire se mantenió neutral en a Segunda Guerra Mundial. En abril de 1949 fue proclamada la Republica d'Irlanda y en o mesmo anyo o Parlamento de Westminster la reconoixió, comprometendo-se tamién a no cambiar o estatuto d'Irlanda d'o Norte sin o consentimiento d'os suyos habitants.




#Article 166: Finlandia (2153 words)


Finlandia, oficialment Republica de Finlandia (en finés: Suomi u Suomen Tasavalta; en sueco: Finland u Republiken Finland), ye un país miembro d'a Unión Europea dende 1995 y situau en o nordeste d'Europa. Tiene buegas a o ueste con Suecia, a o este con Rusia y a o norte con Noruega. Por o ueste y o sud ye rodiada por o mar Baltico, que la desepara de Suecia y Estonia, cruciando os golfos de Botnia y Finlandia, respectivament. A capital y ciudat mas important d'o país ye Helsinki.

En 2011, Finlandia contaba con una población de 5,4 millons d'habitants en un aria de 303 899 km². A más gran parte d'a población d'o país se concentra en l'extremo sud, en a costa d'o golfo de Finlandia y a suya redolada (incluindo l'Aria Metropolitana d'Helsinki). Finlandia ye o sexto país mas extenso d'Europa y cuenta con una densidat poblacional baixa de 15,5 habitants por km², o que convierte a o país en o segundo de menor densidat poblacional d'a Unión Europea. A más gran parte d'os fineses charran finés (u finlandés) como a suya luenga materna, a quala ye una d'as pocas luengas oficials d'a Unión Europea que no descienden d'a familia indoeuropea. A segunda luenga oficial de Finlandia ye o sueco, charrau como luenga materna por un 5,6 % d'a población.

Finlandia estió parte de Suecia dica que en 1809 estió anexionada por a Rusia Imperial, pasando a estar o Gran Ducau de Finlandia autonomo dica 1917, quan obtenió a independencia. Actualment, Finlandia ye una republica parlamentaria y democratica, y ye miembro d'as Nacions Unidas dende 1955, asinas como d'a Unión Europea dende 1995. A economía de Finlandia ye una d'as mas prosperas en o continent, basando-se en os importants sectors de servicios, asinas como de manufactura. En o país existe un estau de buenpasar, asinas como una politica altament democratica y con libels sumament baixos de corrupción.

L'orichen d'o nombre Suomi ('Finlandia') ye incierto, pero una d'as propuestas mas acceptadas ye que deriva d'a parola proto-baltica žemē, 'tierra'. A suya ortografía ye muit semellant a o termin saami, forma en a quala se denomina o pueblo lapón. Amás d'os parients mas proximos d'o finés —estonio Soome—, iste nombre s'utiliza asinasmesmo por qualques idiomas balticos como o letón y o lituano —Somija y Suomija, respectivament—.

Situada aproximadament entre as latitutz 60 ° y 70 ° N, y as longarias 20 ° y 32 ° E, Finlandia ye un d'os países mas septentrionals d'o mundo. D'as capitals mundials, solament Reykjavík se troba mas a o norte que Helsinki. A distancia dende o punto mas a o sud, Hanko en Uusimaa, a o mas a o norte, Nuorgam en Laponia, ye d'1.160 kilometros.

Finlandia tiene uns 168.000 lacos y 179.000 islas. O suyo laco mas gran, Saimaa, ye o quarto mas gran d'Europa. A Rechión d'os Lagos de Finlandia ye l'aria con mas lacos d'o país; muitas d'as prencipals ciudatz d'a zona, sobre tot Tampere, Jyväskylä y Kuopio, se troban amán d'os grans lacos. A mayor concentración d'islas se troba en o sudueste.

Gran parti d'a cheografía de Finlandia ye o resultau d'a Edat de Chelo. Os glaciars yeran mas gruesos y duroron mas astí en comparanza con a resta d'Europa. Os suyos efectos d'erosión han deixau o paisache finés en a suya mayor parti plano con pocos pueyos y menos montanyas. O suyo punto mas alto, l'Halti a 1.324 metros, se troba en l'extremo norte de Laponia en a buega entre Finlandia y Noruega. A montanya mas alta que o suyo pico ye enterament en Finlandia ye Ridnitšohkka a 1.316 m , dreitament adchacent a Halti.

Habendo estau comprimiu baixo l'enorme peso d'os glaciars, o terreno en Finlandia ye aumentando a causa d'o rebote post-glacial. L'efecto ye mas fuerte arredol d'o Golfo de Botnia, an a tierra s'eleva constantment arredol d'1 cm por anyada. Como que resultau, o viello fondo marino se convierte poco a poco en tierra ixuta: a superficie d'o país s'expande en uns 7 kilometros quadraus per anyada. En termins relativos, Finlandia s'eleva dende a mar. 

O prencipal factor que influye en o clima de Finlandia ye a posición cheografica d'o país entre os paralelos norte 60 y 70 en a zona costera d'o continent euroasiatico. En a clasificación climatica de Köppen, toda Finlandia se troba en a zona boreal, caracterizada por veranos calidos y hibiernos chelaus. Dentro d'o país, a temperatura vareya considerablement entre as rechions costeras d'o sud y l'extremo norte, amostrando caracteristicas tanto de clima maritimo como continental. Finlandia ye pro amán de l'Ocián Atlantico como pa estar calentada de contino por a Corrient d'o Golfo. A Corrient d'o Golfo se combina con os efectos moderadors d'a Mar Baltica y numerosos lacos interiors pa explicar o clima inusualment calido en comparanza con atras rechions que comparten a mesma latitut, como Alaska, Siberia y o sud de Gronlandia. 

Os hibiernos en o sud de Finlandia (quan a temperatura meya diaria remaneix por baixo de 0 ° C) gosan durar uns 100 días, y en l'interior a nieu gosa cubrir a tierra dende finals de noviembre dica abril, y en as zonas costeras como Helsinki, a nieu a ormino cubre a tierra dende finals d'aviento dica finals de marzo.  Mesmo en o sud, as nueitz d'hibierno mas duras pueden fer que as temperaturas baixen a -30 ° C , encara que en arias costeras como Helsinki, as temperaturas por baixo de -30 ° C  son raras. Os veranos climaticos (quan a temperatura meya diaria remaneix por alto de 10 ° C ) en o sud de Finlandia duran aproximadament dende fins de mayo dica meyaus de setiembre, y en l'interior, os días mas calidos de chulio pueden aconseguir mas de 35 ° C. 

En o norte de Finlandia, particularment en Laponia, os hibiernos son largos y fredos, mientres que os veranos son relativament calidos pero curtos. Os días d'hibierno mas severs en Laponia pueden fer que a temperatura baixe a -45 ° C. L'hibierno d'o norte dura uns 200 días con una capa de nieu permanent dende meyaus d'octubre dica prencipios de mayo. Os veranos en o norte son pro curtos, solament de dos a tres meses, pero encara se pueden veyer temperaturas maximas diarias por alto d'os 25 ° C entre as ondas de calor. 

O clima finés ye adequau pa o cautivo de cerials solament en as rechions mas meridionals, mientres que as rechions septentrionals son adequadas pa la cría d'animals. 

Una quatrena parti d'o territorio de Finlandia se troba dentro d'o Cerclo Polar Arctico y o sol de meyanueit se puede experimentar entre mas días quanto mas a o norte se viacheya. En o puesto mas septentrional de Finlandia, o sol no se mete entre 73 días consecutivos entre o verano y no sale en absoluto entre 51 días entre l'hibierno. 

Finlandia conta con arredol de 5,3 millons d'habitants y tiene un promeyo de densidat de población de 17 habitants por kilometro quadrau. Isto la fa, dimpués de Noruega y Islandia, o país con a población mas espardida en Europa. A distribución d'a población ye muit desigual, ya que a población se concentra en a plana costera d'o sudueste. Arredol d'un 60% vive en lugars y ciudatz, estando 1,2 millons qui viven en l'aria metropolitana d'Helsinki. En Laponia, en cambeo, a densidat de población ye de solament 2 personas por kilometro quadrau.

Os quasi 700 anyos d'asociación de Finlandia con o Reino de Suecia prencipioron en 1154 con a introducción d'o cristianismo por o rei Erik IX de Suecia. Encara que orichinalment estió o sueco a luenga dominant de l'administración, o finés recuperó a suya relevancia entre o resurtimiento nacionalista de 1842, dimpués d'a publicación d'a epopeya nacional de Finlandia, o Kalevala, por Elias Lönnrot (1802-1884).

A guerra civil finesa (1918) contina estando l'evento mas controvertiu y emocional en a historia d'a Finlandia moderna.

Dica o sieglo XIV, o territorio finés estió disputau por o Reino de Suecia y a Republica de Nóvgorod en as guerras sueco-novgorodenses, quedando o territorio finés dividiu entre todas dos potencias.

En o sieglo XV, Nóvgorod fue anexionau a o principau de Moscú y nuevament esclató o conflicto con o Reino de Suecia, clamau «guerra ingria» (1610-1617), y que deixó a Suecia como potencia dominant d'o territorio finés.

Entre 1700 y 1721 se desembolicó a clamada Gran Guerra d'o Norte, en a quala Suecia perdió territorios y influencia en o territorio finés, que pasó a formar parte d'a Rusia Imperial. Manimenos, os conflictos militars con Suecia continoron.

En 1808 esclató a clamada Guerra finesa, que dio como resultau l'anexión de Finlandia por o zar Aleixandre I, creyando o Gran Ducau y asumindo o mandato como o primer duc. O Ducau de Finlandia duró dica finals de 1917.

O 6 d'aviento d'ixe anyo, poco dimpués d'a Revolución Bolchevique en Rusia, Finlandia declaró a suya independencia. En 1918 o país experimentó una breu pero amarga Guerra Civil que conmocionó a suya scena politica entre anyos.
Finlandia 1920-1940.
En a segunda guerra mundial (1939-45) Finlandia libró tres guerras:
a Guerra d'Hibierno (1939-1940), a Guerra de Continación (1941-1944) y a Guerra de Laponia (1944-1945). As dos primeras estioron contra a URSS y a tercera contra l'Alemanya nazi.

Entre a Segunda Guerra Mundial, Finlandia luitó contra a Unión Sovietica en dos ocasions: a Guerra d'Hibierno (1939-1940) —emparada en chicota medida por voluntarios de Suecia—, como respuesta a l'agresión y invasión por parte d'a Unión Sovietica, que buscaba expandir-se dimpués d'invadir as republicas balticas, y de nuevo en a Guerra de Continación de (1941-1944) —con emparo considerable de l'Alemanya nazi—, dimpués d'haber estau abandonada por os países Aliaus d'a Segunda Guerra Mundial en a suya luita contra a Unión Sovietica. A iste conflicto siguió a Guerra de Laponia (1944-1945), en a quala Finlandia fació fuera a os alemans d'o norte de Finlandia.

Os tractaus sinyaus en 1947 y 1948 con a Unión Sovietica tenioron como conseqüencia una serie de compromisos politicos, asinas como concesions territorials. Finlandia perdió mas d'o 10 % d'o suyo territorio y a suya segunda ciudat, Viipuri. Amás, un numero considerable de personas habió d'estar evacuau y realochau en atras partes d'o país (veyer Republica Socialista Sovietica Carelo-Finesa). Manimenos as concesions politicas y territorials, asinas como d'as indemnizacions de guerra imposadas, Finlandia nunca estió ocupada por os sovieticos y remanió a o ueste d'o clamau Telón d'acero (se veiga finlandización). Finlandia no prenió parte en a Guerra fría en garra d'os dos bandos, estando neutral entre tot o conflicto dica a extinción d'a URSS y a suya partición en 15 republicas en 1991. Porkkala, una base cedida en virtut d'as clausulas d'o tractau de paz, estió tornada por a Unión Sovietica en 1956.

A disolución d'a Unión Sovietica y a suya partición en quince republicas en 1991 cambió a situación cheopolitica de Finlandia, deixando sin efecto os compromisos politicos contraitos con a URSS, o que tenió como conseqüencia una mayor integración de Finlandia en Europa. D'iste modo dentró en a Unión Europea en 1995.

Finlandia se trestalla en 19 rechions (clamadas en finlandés maakunta y en sueco landskap). 

As diez ciudatz mas importants son:

O esporte nacional ye o Pesäpallo, pero os mes practicatos son os esportes d'hibierno, o fútbol, y l'atletismo an que estioron famosos os fineses voladors (Hannes Kolehmainen, Paavo Nurmi, Ville Ritola, Volmari Iso-Hollo y Albin Stenroos) y Lasse Viren, antimás tien una gran tradición en prebas de lanzamiento sobretot en tirada de chavalina con siet medallas d'oro en os Chuegos Olimpicos y muitos atletas campions d'o mundo y d'Europa entre os que destacan Tero Pitkämäki, Tapio Korjus, Arto Härkönen, Aki Parviainen, Seppo Räty y Kimmo Kinnunen entre d'atros.

A gastronomía de Finlandia ye conoixida por combinar os productos tradicionals d'o país con as tecnicas y o estilo de la cocina continental contemporania, con una creixent presencia de l'alta cocina. Por a situación y a historia d'o país, o suyo cocina ha recibiu influencias de las cocinas sueca y rusa y en o sieglo XX recibió l'aportación que trayioron os refuchiaus de Carelia. As carnes de cochín y vacuno -y de reno en o Norte-, asinas como o pescau d'augua dulza y d'a costa tienen un paper important en os platos tradicionals, mientres que seguntes as rechions se puede rechistrar amás a presencia de distintos vechetals, tuberclos y fongos. I hai una considerable afición a las carnes de la caza: alce, ciervo y aus. Con freqüencia s'utilizan cerials integrals (mestura, hordio, cibada). Tamién s'emplegan distintos lulos (anayons, anayons royos, anayons agros, moras arcticas y arto amariello) pa acompanyamiento d'a minchada prencipal u pa la elaboración de postres. A leit y os suyos derivaus s'utilizan no solament como bebida sino tamién en numerosas recetas. En la cocina tradicional s'usaban napos y atros tuberclos europeus, que siguen consumindo-se, pero, igual que en atros países europeus, a trunfa se convirtió en l'alimento basico preferiu dimpués d'a suya introducción a partir d'o sieglo XVI.

Virollas tipicas son:




#Article 167: Malta (216 words)


A Republica de Malta ye un chicot país y estato islenco densament poblato d'o sud d'a Unión Europea. Ye formato por un archipielago situato en a mar Mediterrania a o sud d'Italia, entre a isla de Secilia y o país africán de Tunicia. Debito a la suya situación estratechica, as islas han estato gubernatas y letigatas por diversas potencias mientres os sieglos.

En 1530, o rei Carlos I d'Espanya donó istas islas a os caballers Hespitalers, en ixe inte conoixitos como Orden de Sant Chuan de Cherusalem y Rodas, ya que Solimán I o Magnifico los heba expulsato de lurs fortificacions en Rodas. Por ixo a orden d'o Hespital tamién se clama Orden de Malta. O Papa Climent VII cedió a os hespitalers de Malta tamién Tripoli a condición d'estar neutrals en os conflictos entre nacions cristianas.

En 1565, 40.000 soldatos otomans de Solimán I o Magnifico sitioron Malta pa anexionar-la a o Imperio Otomán. Dimpués d'a derrota turca, os espanyols y os turcos dixoron de prebar controlar tota a mar Mediterrania. Pa protecher a isla d'atros desembarcos turcos se costruyó una ciudat fortificata en a peninsula d'o mont Sceberras, baptizata como La Valetta, en honor a o Gran Mayestre Jean Parison de la Valette.

A presencia hespitalera remató quan Napolión conquerió a isla en 1798.




#Article 168: Lituania (169 words)


A Republica de Lituania, u Lituania ye un país a lo Norte d'Europa que fa parte d'a Unión Europea (UE).

Situato chunto a lo Baltico, muga a lo norte con Letonia, a l'este con Belarrusia y a lo sudueste con Polonia y la provincia (oblast) rusa de Kaliningrad.

Os lituans etnicos son a mayoría d'a población. Tamién bi ha polacos, rusos y chodigos asquenazís. Os polacos se distribuyen por a zona sureste mugant con Bielorrusia y por a redolata d'a capital Vilnius; manimenos en Vilnius a suya redolata bi ha chent que parla polaco dende muitas cheneracions pero que se consideran lituans. A población chodiga asquenazí se veyó reducita a pocos mils por as mortaleras d'a segunda Guerra Mundial.

Administrativament Lituania se divide en 10 condatos, corresponents a territorios historicos:

L'esporte mes popular de Lituania ye o baloncesto.

Lituania estió a seu d'o Eurobasket 2011, disputando-se hi partitos dende o 31 d'agosto dica o 18 de setiembre en as ciudatz de Klaipėda, Šiauliai, Panevėžys, Alytus, Vilna y en Kaunas.




#Article 169: Suecia (762 words)


O Reino de Suecia, u Suecia ye un país d'Europa que fa parti d'a Unión Europea (UE).
Muga con Noruega en o norte, Dinamarca en o sudueste y Finlandia en l'este.

Ye un toponimo derivau d'o etnonimo d'o pueblo chermanico que i predominó quan forachitoron a los godos, los suecos. O toponimo ye documentau en aragonés por primera vegada en a Grant Cronica d'Espanya, compilación historica empentada por Chuan Ferrández d'Heredia:

Situau en o norte d'Europa, Suecia limita a o este con a mar Baltica y o golfo de Botnia, dando-le a o país una larga linia costera, que forma a parti iste d'a peninsula Escandinava. A o ueste se troban os Alpes escandinavos (Skaderna), os quals forman una buega natural con Noruega. A o nordeste limita con Finlandia, a o sudueste con os estreitos de Skagerrak, Kattegat y Öresund, que lo deseparan de Dinamarca, Alemanya, Polonia, Rusia, Lituania, Letonia y Estonia. Amás, ye connectau con Dinamarca por o puent d'Öresund.

Con una superficie de 450 295 km²,​ Suecia ye o 57° país mas gran d'o mundo. Ye o cinqueno mas gran d'o continent y o mas gran d'Europa d'o Norte. A suya grandaria ye un poquet mas gran que o estato de California y semellant a o d'Uzbekistán, con una población de mas de 10 millons d'habitants.

L'altitut minima de Suecia se troba en a badía d'o laco Hammarsjön, amán de Kristianstad con 2,41 metros baixo o libel d'o mar. L'altitut maxima d'o país ye en o mont Kebnekaise con 2.111 m.O territorio sueco tamién comprende unas 221 800 islas, d'as qualas 1085 contan con una población permanent.​ Gotland, Öland, Orust, Hisingen y Värmdö son as islas mas grans d'o país.

En a suya mayoría, o territorio sueco ye plano, con excepción d'a zona ueste an surten os Alpes escandinavos.

A mayor parti de Suecia tiene un clima atemperau, manimenos a suya latitut norte, con quatro estacions distintas y temperaturas suaus entre tot l'anyo. L'hibierno en l'extremo sud gosa estar feble y se manifiesta solament a traviés de qualques periodos mas curtos con nieu y temperaturas baixo zero, l'agüerro bien puede convertir-se en primavera allí, sin un periodo definiu d'hibierno. O país se puede dividir en tres tipos de clima: a parti mas a o sud tiene un clima oceanico, a parte central tiene un clima continental humido y a parte mas a o norte tiene un clima subarctico. Manimenos, Suecia ye muito mas calida y ixuga que atros puestos en una latitut semellant, y mesmo bella cosa mas a o sud, prencipalment a causa d'a combinación d'a Corrient d'o Golfo.

A temperatura mas alta nunca rechistrada en Suecia estió de 38 ° C  en Målilla en 1947, mientres que a temperatura mas freda nunca rechistrada estió de -52,6 ° C  en Vuoggatjålme o 2 de febrero de 1966.

A causa d'a gran latitut de Suecia, a duración d'a luz d'o día vareya muito. A o norte d'o Cerclo Polar Arctico, o sol nunca se mete en verano y nunca sale en hibierno. Manimenos, en a capital Estocolmo,que se troba mas a o sud, a luz d'o diya dura mas de 18 horas a fins de chunio, pero solament arredol de 6 horas a fins d'aviento.

Suecia naixió como país independient y unificau entre a Edat Meya. Desembolicó una administración moderna centralizada dende o reinau d'o rei Gustavo I en o sieglo XVI. En o sieglo XVII o país extendió os suyos territorios y formó l'Imperio Sueco. A mayoría d'os territorios conquerius difuera d'a peninsula escandinava los perdió entre os sieglos XVIII y XIX. A rechión oriental de Suecia, l'actual Finlandia, estió conquerida por Rusia en 1809. A zaguera guerra en que Suecia s'embrecó ocurrió en 1814, quan Suecia obligó Noruega a formar a unión personal con Suecia, que disolvió en 1905. Dende 1814, Suecia ha estau en paz y ha adoptau una politica exterior de neutralidat en tiempo de guerra.

Suecia se trestalla en 21 condatos clamaus län.

As diez ciudatz mas importants son:

A gastronomía sueca siempre ha estau baixo a influencia d'o clima y os recursos disponibles en as diferents rechions d'o país. Como que a d'atros países escandinavos (Dinamarca, Finlandia y Noruega), ye tradicionalment sencilla. O pescau, a carne y as trunfas son os ingredients basicos pa elaborar a mayoría d'as tipicas recetas suecas.

Entre os platos mas famosos d'o país destacan as mondonguillas suecas (Köttbullar), tradicionalment servidas con salsa, trunfas bullidas y con mermelada d'anayons royos. Tamién o lutfisk y o smörgåsbord.  O knäckebröd ye o pan tradicional sueco y s'ha desembolicau en muitas variants contemporanias.




#Article 170: Noruega (635 words)


O Reino de Noruega u Noruega (en bokmal Kongeriket Norge, en nynorsk Kongeriket Noreg), ye un país d'Europa, situato a lo norte d'a peninsula escandinava. Muga con Suecia, Rusia y Finlandia.

Se crei que o toponimo se puet interpretar dende o norrén antigo y significaría a ruta d'o norte. A forma Noruega ya se puet leyer en aragonés en o Libro d'el Trasoro:

En atra part d'o mesmo libro parlan de Norue como una tierra a continación d'Armagh, de Dublín y de Caiseal que bell autor ha interpretau como Noruega:

O clima costero de Noruega ye excepcionalment suau en comparanza con arias en latitutz semellants en atras partes d'o mundo, con a Corrient d'o Golfo pasando dreitament frent a las arias d'o norte d'a costa atlantica, calentando de contino a rechión en l'hibierno.

A causa de l'alta latitut de Noruega, i hai grans variacions estacionals d'a luz d'o día. Dende finals de mayo dica finals de chulio, o sol nunca baixa d'o tot debaixo de l'horizont en as arias a o norte d'o cerclo polar arctico —d'astí a descripción de Noruega como a «Tierra d'o Sol de medyanueit»—, y a resta d'o país experimenta un maximo de 20 horas de luz por diya. Por contra, dende zaguerías de noviembre dica zaguerías de chinero, o sol nunca s'eleva por alto de l'horizont en o norte, y as horas de luz son muit curtas en a resta d'o país.

A temperatura meya mensual de chinero oscila entre os -17 ℃ en Finnmarksvidda y os +3 ℃ en as zonas costeras exteriors de Sørlandet y Vestlandet. En chulio, a temperatura meya vareya de 17 ℃ arredol d'o fiordo d'Oslo a 0 ℃ en as tucas mas granizas de Jotunheimen.

A temperatura mas alta medida en Noruega ye 35,6 ℃ en Nesbyen, y a temperatura mas baixa ye -51,4 ℃ en Karasjok. A temperatura meya mensual mas alta se midió en Oslo en chulio de 1901 y aconsiguió os 22,7 ℃, mientres que a temperatura meya mensual mas baixa se rechistró en Karasjok en febrero de 1966 con -27,1 ℃.

A demografía de Noruega comprende una población de 5.137.679 habitants (a l'1 de chulio de 2014), chicota en termins absolutos y relativos: ocupa o 118º puesto entre os países por grandaria de población y o 209º entre os países por densidat demografica). 
Por causas climatolochicas y por a particular configuración orografica d'o país, as mayors densidatz demograficas se dan en a costa y a o sud d'o territorio, an as condicions ambientals son mas benignas pa o habitat humano.

Arredol d'o 40% d'a población noruega s'ubica arredol d'Oslo, mientres vastas zonas d'o país no son habitables. A densidat meya ye de tasament 15,5 hab/km², una d'as mas baixas d'o continent europeu (solament superando a Islandia). 

Noruega se trestalla en once condatos clamaus fylke.

As diez ciudatz mas importants son:

Os esportes mes populars en Noruega son os esportes d'hibierno, o fútbol y o balonmán.
Noruega partecipa en os Chuegos Olimpicos de verano dende París 1900 y en os Chuegos Olimpicos d'hibierno dende a primera edición en 1924.

L'atletismo ye también muit popular y destaca actualment Andreas Thorkildsen, dos vegatas campión olimpico y d'Europa, amás d'una vegata campión d'o mundo, en lanzamiento de chavalina. D'antis mas destacaron en a prebas de larga distancia Ingrid Kristiansen y Grete Waitz y en o meyo fundo Vebjørn Rodal, qui estió campión olimpico en Atlanta 1996 en os 800 metros lisos.

A cocina noruega en a suya forma tradicional se basa prencipalment en as materias primas disponibles en Noruega y as suyas montanyas, naturaleza y costa. Se diferencia en muitos aspectos d'a cocina continental por o mayor enfasis en a cazata y o pescau. Muitos d'os platos tradicionals son o resultau de l'uso de materials conservaus, necesarios por os largos hibiernos.
Virollas tipicas son:




#Article 171: Rusia (5273 words)


A Federación Rusa u simplament Rusia (en ruso: Россия, Rossiya), ye o país más gran d'o mundo, estendillando-se entre Europa y Asia. Ye una republica semipresidencialista integrata por subchectos federals. Rusia muga con los siguients países (empecipiando por a parti noroccidental y seguindo lo sentito contrario a las sayetas d'o reloch): Noruega, Finlandia, Estonia, Letonia, Belarrusia, Lituania, Polonia, Ucraína, Cheorchia, Azerbaichán, Cazaquistán, China, Mongolia y Coreya d'o Norte. A suya costa s'estendilla dende l'Ocián Arctico dica l'Ocián Pacifico d'o Norte, y tien amás costa en mars interiors como a mar Baltica, mar Negra y mar Caspia. Como succesor prencipal d'a Unión Sovietica, Rusia contina estando un país influyent, en particular en a Comunidat d'Estatos Independients, integrata por muitos atros estatos de l'antiga Unión Sovietica.

A historia de Rusia prencipia con os eslavos orientals. Os pueblos eslavos apareixioron como grupo etnico en Europa entre os sieglos III y IV. Establito y gubernato por os vikingos y os suyos descendients, o primer estato eslavo-oriental, a Rus de Kiev, surtió en o sieglo IX, y adoptó lo cristianismo d'o Imperio Bizantín en 988, prencipiando asinas a sintesi d'as culturas bizantina y eslava que definirba la cultura rusa d'os siguients mil anyos. A Rus de Kiev se desintegró y as tierras fuoron dividitas entre chicotz estatos feudals. O succesor más poderoso estió lo Gran Ducato de Moscú, que estió a fuerza prencipal d'o proceso de reunificación rusa en a suya luita d'independencia en contra d'a Horda d'Oro. Moscú reunificó, china chana, os prencipatos rusos que la rodiaban y a la fin dominó lo legato cultural y politico d'a Rus de Kiev. En o sieglo XVIII, ya s'heba estendillato por meyo d'as conquiestas, as anexions y as exploracions y se transformó en o Imperio Ruso, que s'estendillaba dende Polonia dica l'ueste a l'ocián Pacifico. Rusia se convirtió en o país constituyent más gran d'a Unión Sovietica, o Estato socialista constitucional más gran d'o mundo y superpotencia mundial, dica la suya desaparición a la fin d'a Guerra Fría.

Con a disolución d'a Unión Sovietica en 1991, s'establió a Federación Rusa, pero ye reconoixita como a personalidat legal de continidat d'a Unión Sovietica. Asinas, Rusia ye miembro permanent d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas y miembro prencipal d'a Comunidat d'Estatos Independients. Rusia ye un país con armamento nucleyar y tien a reserva d'armas de destrucción masiva más gran d'o mundo.

Rusia ye situata entre Europa oriental y Asia septentrional (chusto a divisoria entre os dos continents, a cordelera d'os Urals, se troba en territorio ruso), y en o estremo oriental ye deseparata d'o estato estatounitense d'Alaska por o estreito de Bering.

Muga a lo norte con l'ocián Arctico a traviés d'a mar de Barents, a mar de Kara, a mar de Laptev, a mar d'a Siberia Oriental y a mar de Chukchi. Astí se troban os archipielagos de Nueva Zembla, Tierra de Francisco Chusé, Tierra d'o Norte y Nueva Siberia y a isla de Wrangel.

A l'este, muga con o estreito de Bering que a desepara d'America y con l'ocián Pacifico a traviés d'o estreito de Bering, a mar d'Okhotsk y a mar de Chapón. Astí se troban a isla de Sakhalin y as islas Kurils; y a lo sud d'istas bi ha a isla chaponesa de Hokkaido.

A lo sud, tien mugas terrestres con Coreya d'o Norte, a Republica Popular de China, Mongolia y Cazaquistán. A lo sudueste muga con a mar Caspia y as montanyas d'o Caucas, que deseparan Rusia d'Azerbaichán y Cheorchia.

A l'ueste, as suyas mugas son a mar Negra y a mar d'Azov, Ucraína, Belarrusia, Letonia, Estonia, a mar Baltica a traviés d'o golfo de Finlandia, Finlandia y Noruega. Deseparato de Rusia se troba loblast u provincia de Kaliningrad, que muga a lo norte y a l'este con Lituania, a lo sud con Polonia y a l'ueste con a mar Baltica.

Rusia s'estendilla a traviés d'a mayor parti d'o norte d'Eurasia y, por tanto, existen una gran variedat de paisaches y climas. A mayor parti d'o paisache consiste en planas granizas, tanto en a parti europea como en a parti asiatica que son amplament conoixitas como, por eixemplo, Siberia. Istas planas son, más que más, estepa a lo sud y selvas densas a lo norte, con a tundra a lo largo d'a costa d'o norte. Se troban cadenas montanyosas a lo largo d'as mugas d'o sud, como lo Caucas (a on que se troba o Elbrús, o punto más alto de Rusia con 5.633 metros d'altaria) y l'Altai. A l'este bi ha la sierra de Verkhoiansk y os vulcans d'a peninsula de Kamtchatka. En a parti central i son os Urals, que son a división prencipal entre Europa y Asia.

Rusia tien una luenga linia de costa de más de 37.000 kilometros a lo largo d'os ocians Arctico y Pacifico, asinas como mars interiors com a mar Baltica, a mar Negra y a mar Caspia. As mars más chicotas fan parti d'os ocians; a mar de Barents, a mar Blanca, a mar de Kara, a mar de Laptev, a mar de la Siberia Oriental y a mar de Chukchi fa parti de l'Arctico, mientres que o estreito de Bering, a mar d'Okhotsk y a mar de Chapón perteneixen a l'Ocián Pacifico. As islas prencipals que se i troban encluyen Nueva Zembla, a Tierra de Francisco Chusé, a Tierra d'o Norte, as islas de Nueva Siberia, a isla de Wrangel, as islas Kurils y a isla de Sakhalin.

Rusia ye trescruzata por grans ríos. Os d'a parti europea que desembocan en as mesmas costas rusas son o Volga, o Don, o Kama, l'Oka y o Dvina Septentrional, mientres que os que desembocan en atros países son o Dnieper y o Dvina Occidental. En Asia se i troban l'Obi, o Irtix, o Yenisei, l'Angara, o río Lena y l'Amur. Os lacos prencipals encluyen o laco Baikal, o laco Ladoga y o laco Onega.

Seguntes as estimacions preliminars, a población rusa l'1 de chinero de 2007 yera de bells 142 millons de presonas. En 2007, a población heba baixato un 0,17% y en 2006 un 0,37%. Rusia ye una sociedat diversa y multietnica, bi ha más de 120 grupos etnicos y indichenas. En 2006 186.380 inmigrants plegoron a Rusia, d'os qualos un 95% proveniban d'os paises d'a Comunidat d'Estatos Independients, muitos d'els de parla rusa. Encara que a población rusa ye relativament gran, a densidat de población ye muit baixa, debito a la extensión territorial d'o país. A mayor parti d'a población se concentra en a Rusia europea amán d'os Urals y a lo sudueste de Siberia. Un 73% d'a población ye urbana. Seguntes os datos d'o censo de 2002, as ciudatz más grans d'o país son Moscú (10,1 millons) y Sant Petersburgo (4,7 millons). Once ciudatz más tienen una población d'entre 1 y 2 millons d'habitants: Chelyabinsk, Kazan, Novosibirsk, Nizhny Novgorod, Omsk, Perm, Rostov d'o Don, Samara, Ufa, Volgograd y Yekaterinburg.

O maximo de población rusa goso estar de 148,7 millons d'habitants en 1991, pero dende allora la población ha ito baxando; de feito en 2007, o numero de muertos estió superior a lo numero de naixencias. A tasa de creiximiento poblacional estimata ta 2008 ye de –0,474%. As causas prencipals d'o creiximiento negativo d'a poblavión son una alta tasa de mortalidat y una baixa tasa de natalidat (de 16 por cada mil habitants y d'11 por cada mil habitants respectivament). Manimenos, o Menisterio de Salut de Rusia preveye que en 2011 as tasas de natalidat y mortalidat serán iguals.

Se parlan en Rusia quasi 100 luengas diferents. Seguntes o censo de 2002, amás d'o ruso, luenga oficial parlata en totz os subchectos federals, se i parlan tamién o tartre (5,3 millons de presonas) y l'alemán (2,9 millons). O ruso ye a unica luenga oficial d'o Estato, pero a Constitución atorga a las republicas o dreito a escullir lur luenga propia cooficial con o ruso. A tamas d'a suya extensión (o ruso ye a luenga más estendillata cheograficament d'Eurasia) a luenga ye relativament homochenia. O ruso ye a luenga eslava con o numero más gran de parlants. O ruso ye una d'as seis luengas oficials d'as Nacions Unitas.

Rusia ye una sociedat diversa y multietnica. Os rusos forman un 80% d'a población total d'a Federación Rusa. Con tot y con ixo, i viven más de 120 grupos etnicos. Belluns d'istos pueblos son muit chicotz, con menos de 1000 individuos; de feito, amás d'os rusos nomás os tartres, os ucraineses, os chuvaixes, os baixkirs, os chechens y os armenios superan o millón de presonas. A Federación Rusa reconoixe a diversidat etnica en estar formata por 21 republicas de minorías, 10 districtos autonomos y una rechión autonoma. En istas rechions, a nacionalidat eponima, manimenos, ye inferior, en numero, a los rusos que i viven. Bellas minorías nacionals demandan mayor autonomía u y incluso a independencia.

O Cristianismo, o Islam, o Budismo y o Chudaísmo son as relichions tradicionals de Rusia y consideratas, seguntes una lei aprobata en 1997, como parti d'o herencio cultural d'o Estato. A Ilesia Ortodoxa Rusa ye a relichión dominant. Seguntes una enqüesta realizata por o Centro d'Investigación d'Opinión Publica Ruso, un 63% d'os enqüestatos se consideraban rusos ortodoxos. Manimenos, nomás un 15-20% ye practicant; unatro 10-15% practica o Islam. Un gran porcentache d'a población rusa no ye practicant u ye atea u agnostica, un legato d'o suyo pasato sovietico.

Antes d'o sieglo I, as vastas tierras de Rusia meridional estioron pobladas por quantas tribus, muit dispersas por l'immenso territorio, como os proto-indoeuropeus y scitas. Entre o sieglo III y sieglo VI as estepas estioron asolatas por ondadas succesivas d'invasions nomadas, dirichidas por tribus que a ormino continarían a suya abance dica Europa, como estió o caso d'os hunnos y avaros.

Entre o periodo d'o sieglo V a o sieglo VII los abances humans son representaus por a cultura de Dyakovo, en plena edat de fierro, que ocupaba a zona d'o Volga Superior, o Valday y l'aria de río de Oká. A cultura de Dyakovo yera formada por a chent ugrofinesa, os denantpasaus d'as tribus Merya, Muroma, Meshchera y Vepsos. Toda a toponimia rechional ugrofinesa y o suyo caracter hidronimo nos transporta a ista cultura, un eixemplo ye o río Yauza, afluent d'o Moscova, y probablement o mesmo río Moscova tamién.

Os turcos y os cazacos reinoron as estepas mas baixas d'a cuenca d'a Volga entre os mars Caspia y Negro ent'o sieglo VIII. Destacoron por as suyas notorias leis de tolerancia cosmopolita. Os gazaros estioron a connexión comercial prencipal entre o Baltico y l'imperio musulmán Abbasí radicaus en Bagdad. Se convirtioron en importants aliatos d'o Imperio bizantino y emprendioron una serie de guerras exitosas contra os Califatos arabes.

En ista yera, o termin Rhos u Rus estió primer aplicau a os varegos y dimpués tamién a os eslavos que habitaban a rechión. En o periodo d'o sieglo X a XI a Rus de Kiev u Rusia medieval plegó a estar o prencipato mas gran en Europa y un d'os mas prospers, a causa d'o comercio diversificau tanto con Europa como con Asia. a obridura de nuevas rutas d'o comercio con Oriente en o tiempo de As Cruzadas contribuyó a la decadencia y a la fragmentación d'o prencipato a fins d'o sieglo XII.

En o periodo d'o sieglo XI y XII, as incursions constants d'as tribus turcas nomadas, como os polovtsy y os pazinacos, levoron a la migración masiva d'as poblacions eslavas, d'o sud fertil a las rechions d'o norte, conoixius como Zales'e. Os estaus medievals d'a Republica de Novgorod y o Prencipato de Vladímir-Súzdal surtioron como sucesors d'o Rus de Kiev. Mientres, o curso mediano d'o río Volga yera dominau por o estau musulmán de Bulgaria d'o Volga. Como muitas atras partes de Eurasia, istes territorios fuoron invadius por os mongols, formando o estau d'a Horda Dorada que saqueyaría os prencipatos rusos entre mas de tres sieglos. Amán d'a metat d'a población rusa morirá entre a invasión mongola; posteriorment conoixius como os tartres, gubernarán as extensions meridionals y centrals de Rusia mientres que os territorios actuals de Ucraína y Belarrusia serán incorporaus a o Gran Ducato de Lituania y Polonia, dividindo asinas a os eslavos orientals entre belarrusos a o norte y ucraineses a l'ueste.

Igual que en os Balcans, o movimiento nomada retrasó o desembolique economico y social d'o país. Manimenos, a Republica de Nóvgorod de conchunta con a ciudat de Pskov retenioron bell grau d'autonomía entre o tiempo d'a yunta mongola y podioron en gran parte privar as atrocidatz que afectoron a la resta d'o país. En l'anyo 1240, a Republica de Novgorod, dirichida por Alexánder Nevsky (1220-1263), refusó os intentos d'os cruzaus chermanicos d'a Orden Teutonica de colonizar a rechión.

A diferencia d'o suyo lider espiritual, o Imperio bizantín, Rusia, baixo o liderache de Moscú, podió revivir y organizar a suya propia guerra de la reconquiere, subchugando finalment a os suyos enemigos y anexando os suyos territorios perdius. Dimpués d'a caita de Constantinoble en 1453, a Rusia moscovita queda como o solo estau cristiano funcional en a buega d'Europa Oriental, adquirindo asinas o dreito de reclamar a succesión a o legato d'o Imperio romano d'Oriente. Encara baixo o dominio d'os mongol-tartres, o ducato de Moscú prencipió a afirmar a suya influencia en Rusia Occidental en o prencipio d'o sieglo XIV. O resurchimiento espiritual, emparau por a Ilesia Ortodoxa y santo Sergio de Rádonezh, aduyó a o ducato de Moscú a redotar a os mongolo-tartres en a Batalla de Kulikovo en 1380.

Ivan IV O Terrible (1530-1584) mete fin a o control d'os invasors, consolidando rechions cercanas baixo o dominio de Moscú. Ye o primer en tomar o titol de Gran Duque de Todas as Rusias.

A'l prencipio d'o sieglo XVI, o Estau ruso prenió como fiques prencipals recuperar totz os territorios perdius a conseqüencia d'a invasión mongolo-tartra y protecher a zona fronteriza meridional contra os ataques d'os tartres de Crimea (As Guerras Ruso-De Crimea) y de qualques lugars turcos. Os fidalgos, recibindo una senyoría d'o sobirán, estioron obligaus a servir en l'exercito. O sistema d'a senyoría plegó a estar la base t'a caballería noble. En 1547, Ivan IV fue coronau oficialment como o primer Zar de Rusia. Entre o suyo reinau, Ivan IV anexionó rechions de Kazán y Astracán entre atras y transformó Rusia en un estau multietnico. Iván IV promulgó un nuevo codigo de leis (Sudebnik de 1550), establindo o primer cuerpo representativo feudal (Zemsky Sobor) y introdució a autochestión local en as rechions rurals. A zaguers d'o sieglo, cosacos rusos fundoron os primers establimientos en Siberia Occidental. O suyo reinau tamién estió marcau por a larga y fracasada guerra contra a coalición de Polonia, Lituania y Suecia ta l'acceso a o comercio a traviés d'a mar Baltica.

Iván levó a cabo una serie de porgaduras en a aristocracia feudal, probablement provocadas por a traiduría por parte de principe Kurbsky, por as qualas dentró en a historia como O Terrible. Dimpués d'a suya muerte os fracasos melitars, as epidemias y as pobras cullitas debilitoron o Estau, os tartres de Crimea creman a ciudat de Moscú. a muerte d'os fillos d'Iván combinau con o fame de 1601-1603 levan a la guerra civil y a la intervención extranchera.

A meyaus d'o sieglo XVII i heba establimientos rusos en Siberia Oriental y en a peninsula de Chukchi a traviés d'o río Amur. En 1648 o navegant ruso Semión Dezhniov descubre o estreito que desepara Siberia de Alaska. Mas tarde, en 1728 será explorau por o navegant danés Vitus Bering, y levará o suyo nombre (estreito de Bering).

O control moscovita d'a nación naixient continó dimpués d'a intervención polaca baixo a dinastía subsiguient de Romanov, empecipiando con o Zar Miguel I de Rusia en 1613. Pero I o Gran, qui gubernó o Zarato Ruso, redotó a o Imperio sueco entre a Gran Guerra d'o Norte, forzando-lo a ceder Karelia Occidental y Ingria (dos rechions perdidas por Rusia en o Tiempo de Dificultatz), y de Livonia (actuals Estonia meridional y Letonia septentrional). Isto aseguró l'acceso d'o Imperio ruso a o mar y o comercio maritimo, en Ingria. Fundó en 1703 una nueva capital, San Petersburgo y estió, en gran parte, responsable de levar a cultura d'Europa Occidental a Rusia, a resultas d'as suyas reformas.

Dimpués de ditas reformas, Rusia obtenió poder en Europa. Catarina a Gran, que gubernó entre 1762 a 1796, continó os esfuerzos de Pero I ubicando a Rusia como un d'os grans poders europeus. Como eixemplos d'a participación europea en o sieglo XVIII, se destacan a Guerra de Succesión Polaca y a Guerra d'os Siet Anyos. Dimpués d'a división de Polonia, Rusia adquirió os significativos territorios d'o ueste, os quals se trobaban poblaus prencipalment por personas de relichión ortodoxa. A conseqüencia d'as guerras contra o Imperio otomán, Rusia aumentó as suyas buegas dica o mar Negro tenendo como objetivo a protección d'a rechión cristiana d'os Balcanes contra os turcos. En 1783, Rusia y o Reino cheorchián (que fue devastau quasi totalment por as invasions persas y por os turcos) sinyoron o tractau de Georgievsk seguntes o qual Cheorchia (Kartl-Kakheti) recibió a protección de Rusia.

En 1812, habendo reuniu quasi meyo millón de soldaus franceses y provenients d'os suyos atros estaus conquerius en Europa, Napoleón invadió Rusia. Manimenos, dimpués de tomar Moscú, fue forzau a retirar-se enta Francia. Quasi o 90% d'as fuerzas invasoras murioron en as batallas con l'exercito ruso, a causa d'os guerrillers, y o crudo hibierno. Os exercitos rusos rematoron a persecución de l'enemigo tomando a suya capital, París.

Os oficials d'as guerras napoleonicas levoron a Rusia las ideyas d'o liberalismo y mesmo procuroron reducir os poders d'o zar entre a rebelión frustrada d'os dekabristas en 1825, a quala fue seguida por quantos decenios de represión politica. Unatro d'os resultaus d'as guerras napoleonicas, estió a constitución de Besarabia, y de Finlandia en l'Imperio ruso, y a creyación d'o Congreso Polonia. a permanencia d'a servitut y as politicas conservaderas de Nicolau I de Rusia estorboron o desembolique de l'Imperio ruso a meyaus d'o sieglo XIX. Como resultau, o país fue redotau en a Guerra de Crimea (1853-1856) por una alianza de poders europeus mayors que incluiban a Gran Bretanya, Francia, l'Imperio Otomán y Piamonte-Cerdenya.

L'actividat revolucionaria moderna en o Imperio ruso prencipió con a Rebelión Decembrista de 1825, y encara que a servitut fue abolida en 1861, lo fuo en termins desfavorables t'os labradors y sirvió ta animar a os revolucionarios. Un parlamento, a Duma estatal, fue establiu en 1906, dimpués d'a Revolución de 1905, pero o malestar politico y social siguió. Estando agravau entre a Primera Guerra Mundial por o fracaso melitar y a escaseza d'alimento en as ciudatz prencipals.

O succesor de Nicolau I de Rusia, Aleixandre II (1855-1881) fue forzau a emprender una serie de reformas completas y publicó un decreto abolindo a servitut, en 1861. As grans reformas d'o reinau d'Aleixandre II dirichioron cada vez mas rapido o desembolique y as tentativas d'o capitalista Serguéi Witte ent'a industrialización. Una atmosfera de eslavofilia yera en aumento, liderata por a victoria de Rusia en a Guerra Ruso-Turca, a quala forzó a l'Imperio Otomán a reconoixer a independencia de Rumanía, de Serbia y Montenegro, y l'autonomía de Bulgaria.

O fracaso de las reformas y a supresión de lo agrario a conseqüencia d'o creiximiento d'a intelectualidat liberal, fomentó a continuidat d'os problemas. En a vispra de Primera Guerra Mundial, a posición d'o Zar Nicolau II y a suya dinastía pareixió precaria.

O gubierno ruso no querió participar en a Primera Guerra Mundial, pero sentiba que a sola alternativa yera l'acceptación d'a dominación alemana d'Europa. Rusos de clase alta y burgueses aduyoron en o esfuerzo de guerra d'o rechimen. Labradors y treballadors, en cambeo participoron con muito menos entusiasmo debant d'a situación. Alemanya teneba un exercito que levaba a debantera en Europa y un enorme poder industrial, tenendo amás a Austria y l'Imperio Otomán como os suyos aliatos en a guerra. Conseqüentment, Rusia fue forzada a luitar en atras tres guerras y en a guerra anglesa simultaniament. Baixo istas circumstancias o esfuerzo ruso en a guerra estió impresionant. Habendo ganau quantas grans batallas en 1916, l'exercito guardó distancia quan esclató a Revolución rusa de 1917, en parte por razons economicas, pero prencipalment porque a desconfianza publica ya existent ent'o rechimen creixió por a corrupción y a traiduría. Muitas historias estioron inventadas u enormement exacheradas, tal como a creyencia que un mistico, Grigori Rasputín, tenió gran influencia politica dentro d'o Gubierno. O que importó, manimenos, fuo que se creyoron as remors.

Tot y que Rusia se industrializaba rapidament, tasament una chicota parte d'a población, mas que mas nobles y qualques industrials, teneban buenas condicions de vida. Os labradors yeran pobres y, encara que Aleixandre II heba feito una chicota la reforma agraria, lis yera muit dificil d'acceder a la propiedat d'a tierra. As succesivas redotas en as batallas mientres a I Guerra Mundial y o descontento cheneralizau d'a población levoron a que a economía interna prencipiase a deteriorar-se, la qual cosa condució a o caos social y a quantas rechiradas y intentos revolucionarios. Istas revolucions tienen dos calendatas: 1905 y 1917. En a revolución de 1905 prencipió a fin d'a era zarista, quan Rusia fue redotada inasperadament por Chapón en una guerra entre istos dos países, a Guerra Ruso-Chaponesa. Chapón yera un país chicot y feble a ran tecnolochico, y isto espantó a o zar Nicolau II y afectó a la suya popularidat. Asinasmesmo, en 1905 un grupo de treballadors elaboró una petición a o zar exichindo reformas economicas y socials. O movimiento fue violentament reprimiu por as tropas d'o zar, qui dioron muerte a alto u baxo 1.000 d'os treballadors. Ixe episodio fue conoixiu como Domingo Sangriento, a partir d'ell se formoron os primers Soviets.

O poder d'os sovieticos y a influencia d'a revolución de 1905 se fue feblando en os anyos siguients; manimenos, con a dentrada de Rusia en a Primera Guerra Mundial, as condicions de vida de gran parte d'a población empiororon drasticament, chenerando as condicions ta nuevas rechiradas que darían orichen a la Revolución de febrero de 1917, a on social-revolucionarios, mencheviques, cadets y bolcheviques intentoron dar -por separau- con nuevas formulas de gubierno ta Rusia, dando puesto a una breu Republica d'inspiración occidental, estando-ne o suyo maximo lider Alexander Kerensky. Iste nuevo orden no prosperó, prencipalment, a la oposición d'os liders rusos d'a nueva republica a la marcha de Rusia d'a guerra, la qual cosa favoreixió a os bolcheviques que, encara que yeran una minoría politica entre os partitos d'a epoca, yeran os solos que esfendeban a salida d'a guerra de traza intransichent; d'ista traza se dio orichen a la revolución d'octubre de 1917, d'inspiración bolchevique, y a la posterior conquiesta d'o poder por parte d'os soviets lideratos por Lenin y Trotsky, que creyoron o Partiu Comunista dando asinas os primers trangos t'a formación d'a Unión Sovietica.

Con a vistoria d'a revolución de febrero, s'establió un Gubierno provisional liderato por Alexander Kerensky, que teneba o refirme d'una man de liberals y democratas y mesmo teneba a colaboración d'os soviets; sindembargo, a cucha y a dreita teneban fundas diferencias en quantos temas, mas que mas respective d'a conducción d'a politica de guerra: a dreita quereba continar fendo parte d'o bando aliato y a cucha quereba albandonar a guerra. En chulio de 1917 principió a Ofensiva Kerensky en Galitzia, en o Frent Oriental, que remató en un fracaso (mesmo que l'Ofensiva Brusilov en 1916) orichinando asinas un abance de l'exercito alemán que anunciaba o esboldregamiento d'o frent, feito agravato por l'alto indice de desercions en as filas de l'exercito ruso.

Dimpués d'una sublevación bolchevique fracasata en chulio de 1917, o suyo lider, Vladimir Ilich Lenin (naixiu Vladimir Ilich Ulianov), fuyó a Finlandia por seguranza. Allí escribió O Estato y a Revolución, clamando a una nueva forma de gubierno basata en consellos d'os treballadors u soviets y instituindo a o poder sovietico esleito, como revocable en tot momento por os treballadors. Entre agosto y setiembre, o cheneral Lavr Kornilov prebó de derrocar a o Gubierno menchevique d'Alexander Kerensky en o dito golpe de Kornilov y Kerensky demanó aduya y refirme a os bloqueviques, en cedindo-lis armas y salvando asinas a situación en a capital, Petrogrado, encara que Kerensky perdió asinas o refirme d'os liberals rusos; antiparte, os bolcheviques plegaron a estar mayoría en Petrogrado y en Moscú.

Lenin tornó a Petrograu en octubre, inspirando a Revolución d'octubre con o lema Tot o poder t'os soviets!. Trotsky, president d'o Soviet de Petrogrado, dirichió o derrocamiento d'o Gubierno Provisional dende l'Instituto de Smolny, dende o 6 a o 8 de noviembre de 1917. A la fin d'a Revolución rusa de 1917, una facción politica marxista clamó a os bolcheviques a tomar o poder en Petrogrado y Moscú baixo o liderache de Lenin. Os bolcheviques cambeoron o suyo nombre enta Partito Comunista. L'asalto y a capitulación d'o Palacio d'Hibierno en a nueit d'o 7 a o 8 de noviembre marcoron o prencipio d'o gubierno sovietico. Kerenski, redotato, albndonó a ciudat y marchó enta o exilio.

O zar Nicolau II y familia reyal fuoron asasinatos en Yekaterimburgo y con ixo remató a zaguera dinastía rusa. Entre un tiempo se creyó en a remor que a filla menor d'a familia, a princesa Anastasia, heba sobrevivito, remor que investigacions recients han desmentito.

Dimpués d'a victoria d'os bolcheviques, Rusia sufre una Guerra Civil (1918-1922) entre os partidarios d'a revolución bolchevique (Exercito Royo) y os suyos opositors (Exercito Blanco), istos zaguers, emparatos en qualques momentos d'a guerra, por diversas potencias foranas. Ta ganar, Lenin adoptó o lema d'o Comunismo de Guerra, en drenando recursos d'a producción agricola ta proveyer a os soldatos. Con a victoria de l'Exercito Royo grans companyías privadas fuoron zarradas como, por eixemplo, a interpresa Smirnoff.

En plegar os bolcheviques en o Gubierno, teneban dos temas importants ta solventar: o primero, l'amenaza exterior a traviés de l'abance d'as tropas alemanas en o Frent Oriental; y o segundo, l'amenaza interior d'a oposición armata que lis feban atros movimientos politicos, mas que mas l'Exercito blanco contra-revolucionario.

Ta solventar o primero d'istos problemas, Lenin sinyó a paz con as Potencias Centrals en o Tractato de Brest-Litovsk, encara que acceptó importants perdugas territorials a favor d'as Potencias Centrals y tamién acceptó a independencia de quantos territorios que d'antis mas feban parte d'a Rusia zarista. Salvava asinas a supervivencia d'o mesmo rechimen revolucionario, con a quala cosa chustificó l'acceptación d'ixe tractato.

Respective d'o segundo d'ixos problemas, se simplificoron a traviés de quantos golpes d'estato executatos por melitars de dreita y refirmatos por l'almirante Aleksandr Kolchak que rematoron con bellos gubiernos d'os socialistas revolucionarios, oposatos a os bolcheviques y partidarios de Kerensky. Prencipió asinas una contraofensiva d'os contra-revolucionarios a traviés de tot o país, esclatando asinas a Guerra civil rusa con aduya melitar d'os Aliatos, encluyendo-ie a os chaponeses que dentroron por Siberia a traviés de Vladivostok; sindembargo, l'Exercito Royo establito por Trotsky redotó y fació fuera a las tropas aliatas y a os contra-revolucionarios, dixando asinas a Lenin con as mans libres t'acotolar a os campesins aliatos con os social-revolucionarios que prebaban tamién de derrocar a o rechimen bolchevique. En abril de 1921 bi heba 165 exercitos en Rusia debantatos en armas contra os bolcheviques, d'os quals os social-revolucionarios refirmaban 140. A tamas d'os exitos melitars y politicos bolqueviques, un elemento que estió clau en a suya victoria estió l'albandono d'a politica de confiscación d'alimentos y a suya sustitución por a dita Nueva Politica Economica en ixe mesmo 1921.

A victoria tenió un pre altismo: a Guerra civil rusa estió, dezaga d'a rebelión taiping en China en o sieglo XIX, a mas destructiva d'a historia, con mesmo mas victimas que en totz os frents d'a Primera Guerra Mundial, con 900.000 soldatos bolcheviques, 1.000.000 de soldatos d'os exercitos campesins y 8.200.000 victimas civils, amás d'os soldatos blancos, en numero encara desconoixito.

A Unión Sovietica fue establida en aviento de 1922 como a Unión d'as Republicas Sovieticas de Rusia (familiarment conoixida como Rusia Bolchevique), Ucraína, Belarrusia y Transcaucasia gubernadas, as tres primeras, por partitos bolcheviques y a zaguera por o menchevique.

O levantamiento popular espontanio en Petrograu, en respuesta d'a caita d'a economía y a moral en tiempo de guerra, acabó con o derrocamiento d'o gubierno imperial en marzo de 1917 (veyetz Revolución de Febrero). A autocracia zarista fue reemplazada por o Gubierno Provisional Ruso, que os suyos liders pensoron en establir una democracia liberal en Rusia y continar participando en o costau d'a Triple Entente en a Primera Guerra Mundial. Al mesmo tiempo, ta asegurar os dreitos d'a clase obrera, as asambleyas de treballadors, conoixidas como Soviets, naixen a lo largo de tot o país. Os bolcheviques, dirichius por Lenin, presionoron a favor d'una revolución socialista tanto en ditas asambleyas como en as carreras, tomando o poder en o Gubierno Provisional en noviembre de 1917 (veyer Revolución d'octubre). Solament dimpués d'a larga y sangrienta Guerra civil rusa de 1918-1921, entre a qual s'aprebó a primera Constitución sovietica de 1918 y que incluyó intervención extranchera en quantas rechions de Rusia se afirmó o nuevo poder sovietico. Dimpués d'a Guerra Polaco-Sovietica de 1919-1921, a Paz de Riga a prencipios de l'anyo 1921 dividió os territorios disputaus de Belarrusia y Ucraína entre Polonia y a RSFS de Rusia.

Lenin esdevenió o maximo lider d'o nuevo estato, a Unión Sovietica, en establindo-ie una dictadura. Sindembargo, en 1922 principioron os suyos problemas de salut, y o problema d'a suya succesión en o liderache d'o país prencipió a estar obchecto d debat. En o suyo testamento d'aviento de 1922 desaconsellaba que lo succedese Stalin, en decindo que:

En chinero de 1923 Lenin demanaba que o partito emprenese accions ta fer fuera a Stalin d'o cargo de secretario cheneral y que lo sustituise qualsiquiera atra presona que sía superior a Stalin mas que mas en un aspecto: que sía mas tolerant, mas leyal, mas educato y mas atento con os suyos camaradas. Sindembargo, Lenin morió en chinero de 1924 sin que hese podiu fer fuera a Stalin. Stalin recibió o refirme de Lev Kamenev y Grigori Zinoviev, que pensaban que o posible problema t'o nuevo estato sovietico yera Trotsky y no pas Stalin; os tres establioron un triunvirato ta gubernar a Unión Sovietica.

Entre 1923 y 1925 o triunvirato luitó de conchunto t'aislar a Trotsky y privar-lo d'a suyas influencias en o partito y en o estato, pero dimpués de lograr iste obchectivo, dende 1925 Stalin s'alió on os elementos mas dretans d'o partito (Nikolai Bukharin, Alexei Rykov y Mikhail Tomsky) ta fer fuera a Kamenev y Zinoniev; ta rematar por expulsar a ixos elementos mas dretans en 1929 y establir un control absoluto por parte de Stalin.

En consolidar o suyo poder dende 1929, Stlin establió en a Unión Sovietica o dito stalinismo, una dictadura totalitaria basata en o rechimen de terror ta mantener-se en os suyos cargos, fendo emplegos masivos d'a policia politica d'o rechimen (a NKVD) y d'un sistema de purgas ta suprimir (mesmo fisicament) a os suyos opositors, en un sistema que s'estendilló d'alto en baixo a traviés de tot o sistema politico sovietico.

Como a gran succesor d'a Unión Sovietica, l'esporte continua estando una parti muito important d'a sociedat Rusa. Entre os esportes practicatos y mes populars estan os esportes d'hibierno, a chimnasia, l'atletismo, o baloncesto, l'aixedrez, o tenis y o fútbol iste zaguer con mes importancia dende a desaparición d'a Unión Soviética.

Rusia tién una gran tradicción esportiva y bi ha organizato belunas d'as competicions esportivas mes importants d'o mundo entre as que destacan os Chuegos Olimpicos en a suya XXII edición d'a era moderna celebratos en Moscú en 1980, ciudat que tamién será a seu d'o Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2013.




#Article 172: Ciudat d'o Vaticano (1677 words)


O Estato d'a Ciudat d'o Vaticano ye, con os suyos 0,44 km2 de superficie y a suya población de 932 habitants, o estato menos amplo y poblato d'o mundo. Ye situato en a ciudat italiana de Roma, con a que tien 4 km de muga. Se troba en a zona ueste d'a ciudat, sobre a marguin dreita d'o río Tíber.

O edificio más destacato ye a Basilica de Sant Pietro. Incluye tamién, en rechimen de extraterritorialidat, as basilicas de Sant Chuan de Letrán, Sant Pavlo Extramuros y Santa María la Mayor, y difuera d'a ciudat, o Palacio de Castelgandolfo. O estato ye tan chicot que nomás a Basilica de Sant Pietro ya en ye o 7% d'a suya superficie; a basilica y a Plaza de Sant Pietro ocupan un 20% d'o territorio, ixo li fa estar o territorio independient más urbanizato d'o mundo.

A Ciudat d'o Vaticano alberga la Santa Seu, maxima institución d'a Ilesia Catolica. Encara que os dos nombres «Ciudat d'o Vaticano» y «Santa Seu» s'emplegan a sobén com si fuesen equivalents, o primero se refiere a la Ciutat y a lo suyo territorio, mientres que o segundo se refiere a la institución que diriche a Ilesia y que tien personalidat churidica propia (como subchecto de Dreito internacional). Rigurosament, ye a Santa Seu, y no lo Estato d'o Vaticano, la que mantiene relacions diplomaticas con a resta d'estatos d'o mundo. D'atra man, o Vaticano ye qui da o soporte temporal y sobirán (sustrato territorial) a l'actividat d'a Santa Seu.

Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

A esencia mesma d'o Estato d'a Ciudat d'o Vaticano se basa en a doctrina y en a lechislación d'a Ilesia Catolica, de manera que o Papa ye allora Chefe Supremo d'a Ilesia y Chefe d'o Estato d'o Vaticano. Como en a propia Ilesia Catolica, os centenars de millons de miembros d'ista no tienen dreito de voto u decisión sobre a organización, o Vaticano ye l'unico estato europeu que amás de no estar formalment una democracia, esfensa explicitament o suyo caracter de dictadura teocratica. A esleción d'o Papa corresponde a lo Sacro Colechio Cardenalicio (institución no esleita, os miembros d'a quala son designatos por o propio Pontifice), reunitos en Conclau, seguntes as disposicions d'a Constitución Apostolica Universi Dominici Gregis, promulgata por Chuan-Pavlo II o 22 de febrero de 1996. Ista Constitución Apostolica restrinche o metodo d'esleción eliminando a posibilidat d'aclamación y de compromís y desichindo que a mesma se verifique por escrutinio. 

O escullito se torna en Papa quan manifiesta a suya aceptación, siempre que se tracte d'una persona que tenese ya o caracter de Bispe. En caso contrario, o trigato ha d'estar ordenato Bispe a l'inte. En qualsiquiera d'os dos casos, o Papa esleito adquiere dende o mesmo momento d'a suya aceptación, y ordenación si ye o caso, a plena y suprema potestat en a Ilesia Catolica y en o Estato d'a Ciudat d'o Vaticano.

Tampoco no existe a división de Poders propia de qualsiquier democracia: o Papa concentra en a suya presona totz os tres poders lechislativo, executivo y chudicial, encara que no gosa exercer-los de forma dreita en a mayoría d'os casos. Ta asistir a lo Papa en o gubierno d'o Estato d'a Ciudat d'o Vaticano esiste una administración dita Curia Pontificia Romana, que s'encarga d'os asuntos ordinarios d'o gubierno eclesial y vaticano.
 
Os idiomas oficials son o latín y o italián. A moneda d'o país, seguntes un alcuerdo suscrito con a Unión Europea (UE), ye l'euro. Ye o solo estato sobirán d'o mundo que ye reconoixito por a Organización d'as Nacions Unitas y que no i perteneixe.

A Ciudat d'o Vaticano constituye un enclau adintro d'a ciudat italiana de Roma, con a qual tien una muga de 4 km. Se troba situata en a zona uest de Roma, en un chicot tozar en a marguin dreita d'o río Tíber. O prencipal edificio d'o estato ye a basilica de Sant Pietro que se troba en a plaza d'o mesmo nombre. Adintro d'as murallas se troban atros edificios importants como el Palacio d'o Gubierno, os Museus Vaticanos y os Chardins Vaticanos.

Os hibiernos son suaus y, encara que as temperaturas son altas mientres o día, as nueitz son fredas. A temperatura meyana en chinero ye de 7 °C, mientres que en chulio ye de 24 °C. I plebe poco entre mayo y setiembre. Octubre y noviembre son os meses mas umedos.

O Vaticano no puet mantener-se gracias a l'actividat productiva d'o suyo propio territorio, limitata a la venda d'obchectos toristicos, libres d'impuestos, estampetas y dentratas a museus. Pero cuenta amás con os grans ingresos d'a Ilesia Catolica en tot o mundo, provenients de: as aportacions economicas d'os Estatos a on cuenta con alcuerdos de financiamiento (por a suya tradición catolica u por a presión de partitos politicos afins), as donacions d'os catolicos u d'interpresas vinclatas a ells; os beneficios d'as interpresas propiedat d'a Ilesia y d'as suyas actividatz financieras de banca y bolsa a nivel internacional. A economía yera muit danyata en 1979, y tres anyos dimpués se produce a caita d'un d'os bancos más ilustres de Italia, o Banco Ambrosiano, que levaba as finanzas internacionals d'o Vaticano. Dimpués o Papa tresladó a responsabilidat d'a economia vaticana a lo Estato, que, a partir de 1984, s'encargarba d'as finanzas. Cinco anyos dimpués, o Papa fa una reestructuración d'a organización economica y a economía estatal s'encargó a cinco financiers reconoixitos internacionalment (encara que baixo lo control d'una comisión formata por cinco cardenals).

Debito a un alcuerdo con Italia, en representación d'a Unión Europea, a moneda vaticana ye l'euro. A ciudat tien euros con disenyo propio, que son acceptatos en Italia y a resta de países d'a zona euro. A Ciudat d'o Vaticano no tien un banco que pueda emitir istas monedas, por ixo tien un alcuerdo con Italia ta la suya fabricación, que no puet estar de más d'un millón d'euros anyals.

A Ciudat d'o Vaticano emite as suyas propias estampetas postals y monedas, tien una estación de ferrocarril y un periodico (L'Osservatore Romano), una emisora, (Radio Vaticano) y una televisión (Centro televisivo vaticano), amás de diferents fundacions, como Latinitas, ta o estudio d'o latín, academias y universidatz pontificias.

O estato d'a Ciudat d'o Vaticano tien un servicio de telefons que disposa de modernas instalacions ta la comunicación tanto interna como externa d'a ciudat  tamién disposa de presonal altament capacitato. S'ha de tener en cuenta que no existe o dreito a la confidencialidat d'as comunicacions telefonicas u d'unatro tipo.
A ciudat estato tien una complexa infraestructura de retz, por lo que tien una autonomía completa.

A ciudat tien una gara que recorre o trachecto dende o Vaticano dica Italia. Amás, tamién tien un helipuerto. Os servicios d'autocar dende a ciudat de Roma son freqüents.

O Vaticano atorga a traviés d'o rechistro de vehíclos vaticanos una matricla a los automóbils d'ista ciudat-estato. Os automóbils que son d'o gubierno portían as sieglas RVV y os que son d'os ciudadans, SCV.

A Guardia Suiza ye o cuerpo melitar encargato d'a seguridat d'a Ciudat d'o Vaticano. Ye composata por bells cient soldatos (totz hombres): quatre oficials, 23 comandants intermedios, 70 alabarders, 2 tamboriners y un capellán. Son entrenatos en procedimientos y maneyo d'armas modernas (com o fusil suizo Sig 550), encara que tamién s'amostra a maniar a espata y l'alabarda.

A Guardia Suiza tien a suya seu debant d'o Palacio Apostolico Pontificio.

Seguntes os Pactos de Letrán sinyatos con o gubierno faixista italián de Benito Mussolini, s'establió que a Policía italiana ha de cusirar, en chunto con a Guardia Suiza y os Servivios Vaticanos de Seguridat (servicios secretos), a Plaza de Sant Pietro.

A esfensa d'a Ciudat d'o Vaticano ye proporcionata por Italia.

A nacionalidat vaticana no s'obtién por naiximiento, sino por o sistema de iure officii u concesión, a aquellas presonas que treballan ta o Vaticano. Tamién pueden obtener a nacionalidat os conchuches (que s'anula, en caso de deseparación) y fillos (que se anula si son treballadors, tienen más de 25 anyos u en o caso d'as fillas si se casan) d'os treballadors vaticanos.

Seguntes as leis italianas, si una presona pierde a ciudadanía vaticana y no tiene denguna atra ciudadanía automaticament esdevién ciudadán d'Italia.

O 31 d'aviento de 2005, yeran 558 as presonas con nacionalidat vaticana, d'as qualas 246 teneban dople nacionalidat.

Istas 558 presonas yeran:

Asinas, d'as presonas que tienen a nacionalidat vaticana, un 80% fan parti d'o clero d'a Ilesia Catolica, y a mayor parti d'a resta son guardias suizos, que tamién son catolicos, estando amás iste un d'os prencipals regles ta dentrar en a Guardia Suiza. No se diz a relichión d'as atras 43 presonas.

Istas cifras se refieren a presonas con nacionalidat vaticana, pero no totz son residents en a Ciudat. Os ciudadans que treballan en misions diplomaticas, a gran mayoría d'os cardenals y una gran proporción d'os miembros d'o clero y laicos que treballan en o Vaticano viven fuera d'o Estato.

A cultura d'o Vaticano, como ye platero, se corresponde con a cultura d'a Ilesia Catolica, encara que s'ubre tamién a l'arte d'atras culturas, y o suyo mayor exponent son as obras d'arquitectura, como a Basilica de Sant Pietro, a Plaza de Sant Pietro, a Capiella Sixtina y os Museus Vaticanos.

Entre os Museus Vaticanos se troban: o Museu Gregorián d'arte echipcio y d'arte etrusco, o Museu Pío Clementín, o museu Chiaramonti y a Pinacoteca Vaticana.

Muitos artistas y arquitectos famosos como Bramante, Michelangelo y Bernini treballoron en importantismas obras artisticas que hue se pueden admirar en os edificios vaticanos.

O Vaticano tien una selección de fútbol, a Selección de fútbol d'a Ciudat d'o Vaticano, que no ye asociata ni a la NF-Board ni a la FIFA. Ista selección s'enfrontinó a Sant Marino y Mónegue, quedando 0-0 contra os dos equipes. O equipe ye composato por voluntarios d'a Guardia Suiza, miembros d'o Consello Papal y por guardias d'os museus.

En febrero de 2007 sacerdotz y seminaristas d'a Ciudat d'o Vaticano y Roma chugoron a primera «Copa Clerical». Ye o primer campionato d'equipes formatos por clerigos, una ideya d'o Secretario d'Estato, o cardenal Tarcisio Bertone.




#Article 173: Espanya (962 words)


O Reino d'Espanya ye un estato miembro d'a Unión Europea (UE) situato en o sudueste d'Europa, aon que ocupa 6 setenas partis d'a Peninsula Iberica, que comparte con Portugal. Tamién poseye partis d'o suyo territorio en a mar Mediterrania (as islas Balears), en l'Ocián Atlantico (as islas Canarias), asinas como dos enclaus en o norte d'o continent africán (as ciudatz autonomas de Ceuta y Melilla) y o enclau de Llívia en os Pireneus franceses.

En o suyo territorio peninsular tien mugas terrestres con Francia, a on se troba o enclau de Llívia y o Prencipato d'Andorra en o norte, con Portugal en l'ueste, asinas como con a colonia britanica de Chibraltar en o sud. En os suyos territorios africans, muga por tierra y mar con Marruecos.

Antimás, tien atra serie de distritos y posesions menors no continentals como as islas Chafarinas, o Penyón de Vélez d'a Gomera y as islas d'o Penyón d'Alhucemas, totz debant d'a costa de Marruecos; asinas mesmo, reclama a soberanía d'o isleta Prexil, hue litigato con Marruecos, sin estar posesión oficial de denguno d'os dos. A isla d'Alborán, as islas Columbretz y una serie d'islas y isletas debant d'a as suyas costas completan os suyos territorios.

Se mantién tamién o pleito por a soberanía d'o penyón de Chibraltar con o Reino Unito, de vez que Portugal no reconoixe a soberanía espanyola sobre a comarca pacense d'Olivença.

O nombre d'Espanya deriva dHispania, nombre latín con que os romans designaban cheograficament a o conchunto d'a Peninsula Iberica. Hispania ye alavez una adaptación d'o nombre en griego emplegato por Artemidoro d'Efeso (sieglo I aC), autor d'o más antigo mapa d'occident en que se describe a Hispania romana.

Os ibers estioron os primers pueblos de qualos se sabe que ocuporon a peninsula Iberica. Se sabe que heba poblacions proto-iberas, por restos arqueolochicos. Os griegos y fenicios estioron os que deixoron os primers escritos, anque no nunca tenioron contacto con ells. Os vascons serían d'ista categoría. Actualment, os ibers son definitos por os suyos rasgos culturals.

Espanya ye establita como una monarquía parlamentaria dende a fundación d'a suya Constitución en 1978. As ditas Altas Institucions d'o Estato son:

A suya función ye d'articular os poders d'o Estato (executivo, lechislativo y chudicial) y equilibrar-ne as relacions de poder.

Os partitos politicos y coalicions que actualment tienen representación en o Congreso u o Senato son, por orden alfabetico:

Os partitos politicos y coalicions presents nomás en concellos u parlamentos autonomicos en l'actualidat, antiparte d'os debant ditos son:

O estato, seguntes a Constitución vichent en l'actualidat (Constitución espanyola de 1978) , ye una nación, formada devez por nacionalidatz y rechions. Os oríchens d'o estato espanyol pueden trobar-se en a unión matrimonial d'os reinos medievals de Castiella y Aragón —formatos por a unión dinastica u conquiesta d'atros reinos anteriors— en zaguerías d'o sieglo XV en tiempos d'o reinato d'os Reis Catolicos, quan se produz a unificación politica, que remata con a unión d'o Reino de Navarra, o Reino Nazarí de Granada y atros territorios. Un prencipio d'unificación institucional posterior ocurre en o reinato de Felipe V, que creya una forma d'estato centralizata que se mantién dica la vichent Constitución.

O estato se divide en 17 Comunidatz Autonomas y 2 Ciudatz Autonomas que ye una organización analoga a la d'os estatos federals. Poseyen un amplo ran d'autonomía, poders lechislativos, de presupuesto, administrativos y executivos en as competencias exclusivas que o estato central guarancia a cada comunidat a traviés d'un Estatuto d'autonomía.

Cada comunidat autonoma se divide en una u quantas provincias, fendo un total de 52.

Situata en Europa Occidental, ocupa la mayor parti d'a Peninsula Iberica y, difuera d'ella, dos archipielagos (o d'as Islas Canarias en l'Ocián Atlantico y o d'as Islas Balears en a Mar Mediterrania) y dos ciudatz, Ceuta y Melilla, en o norte d'Africa.

En amplaria territorial (superficie) ye o tercer país d'Europa (excluita Rusia), por dezaga d'Ucraína y Francia, y o segundo mayor d'a Unión Europea.

As mugas fisicas d'Espanya son, prencipalment, as d'a Peninsula Iberica, adintro d'a que muga con Portugal: iste estato y l'Ocián Atlantico a l'ueste, a Mar Mediterrania a l'este, o estreito de Chibraltar a lo sud y os Pireneus, chunto con o Golfo de Vizcaya y o Mar Cantabrico a lo norte.

Os prencipals sistemas monterizos son: Pireneus, Sistema Iberico, Carpetana, Oretana ye Cordeleras Beticas (Sozbetica y Penibetica). O Teide ye o pico mas alto d'Espanya, estando-ne a suya altaria de 3.718 metros.

Con un PIB de 798.672 millons d'euros (2004) y una renta per capita de 22.690 dólars estatounitenses (2004), Espanya ye una d'as grans economías europeas y a ueitena mundial. L'asperanza de vida d'a suya población ye entre as 3 mas altas d'o mundo y a mortalidat infantil se troba entre as mas baixas.

Espanya contaba con una población humana de 40.499.791 habitants a l'1 de chinero de 2000, 45.116.894 habitants a l'1 de chinero de 2007. En 2003 acullió lo 50% d'a inmigración extracomunitaria enta la UE, sobretot de ciudadans en situación ilegal magrebís, subsaharianos y latinoamericáns. A sociedat espanyola concara en l'inte os desafíos cheneratos por as dificultatz d'asimilación y integración d'ixos treballadors.

As arias metropolitanas que teneban más de 300.000 habitants en 2003 son as siguients:

Antiparte d'as festividatz nacionals, cada Comunidat Autonoma tien dos dias festivos, y cada municipio, atros dos más, estando en total 15 as fiestas oficials en Espanya.

O esporte mes popular ye o futbol, a suya selección de futbol estió campiona en 2010 d´a copa d´o mundo. A liga espanyola ye clamata por motivos comercials liga BBVA y os suyos equipes mes importants son o Real Madrit y o Barça.

Tamién ye popular a suya liga de baloncesto mes important, a liga ACB. Os suyos equipes mes importants son Real Madrid, Regal Barça y Laboral Kutxa entre atros.




#Article 174: José Antonio Labordeta (1851 words)


José Antonio Labordeta (Zaragoza, 10 de marzo de 1935 - † Zaragoza, 19 de setiembre de 2010) estió un profesor, cantautor, escritor y politico aragonés.

Chirman d'o poeta Miguel Labordeta, estió considerau un d'os prencipals exponents d'a canta d'autor espanyola. Encetó a suya carrera musical en 1963, destacando os suyos albuns Cantar i callar (1974), Tiempo de espera (Tiempo d'Aspera, 1975) y Las cuatro estaciones (As quatre estacions, 1981).

Participó en o establimiento d'o semanario Andalán, ye autor de quantos libros de poemas, una novela (Cada cual que aprenda su juego, 1974) y unas recordanzas (Con la voz a cuestas, 1982). Entre os suyos zaguers títols destaca Aragón en a muchila (1983), Os amigos contatos (1994), Un país en a muchila (1995) u Banderas rotas (2001). Enfiló y presentó o programa de Televisión Espanyola Un país en a muchila.

Miembro d'a Chunta Aragonesista (CHA) estió esleito deputato por Zaragoza en 2000 y 2004, estando o portavoz d'iste partito aragonés en o Congreso d'os Deputatos.

O Rolde de Estudios Aragoneses reeditó o disco Cantar i callar de 1974, encara inedito en CD, con a ocasión d'a publicación d'o libro colectivo José Antonio Labordeta: creación, compromiso, memoria (con més de sixanta colaboracions d'a suya fegura y a suya trachectoria), presentato o 26 de noviembre de 2008 en una fiesta feita en o Teatro Principal de Zaragoza.

José Antonio Labordeta feneixió o 19 de setiembre de 2010 de maitinada en o Hespital Miguel Servet de Zaragoza a causa d'un cáncer de prostata que li diagnosticón en l'anyo 2006.

José Antonio Labordeta Subías naixió o 10 de marzo de 1935 en l'antigo palacio d'os Lanuza en o numero 1 d'a carrera Buen Pastor, en o centro de Zaragoza, a on que a suya familia rechentaba a escuela-internato Santo Tomás de Aquino, a la que asistirían personalidatz como Jesús Moncada. Quatreno fillo (d'entre siet chirmans) de Sara Subías y Miguel Labordeta, un catedratico de latín y melitant d'Izquierda Republicana que, en prencipiar a guerra a l'anyo siguient, fue preso por ateu, comunista y masón y, en rematar ista, se le retiró a catedra.

Por miedo amás represalias, a familia escolarizó o choven José Antonio en o Colechio Alemán de Zaragoza dica que zarró en 1943, anyo en que l'Alemanya nazi prencipiaba a perder a guerra. Alavez continó os estudeyos en a escuela paterna, a on que fació o bachillerato chunto a futuras personalidatz como Emilio Gastón y, en rematar, prencipió a carrera de dreito; en 1953, mientres o tercer curso, su pai morió y Labordeta se'n pasó a letras. A escuela familiar pasó a mans d'o suyo chirman poeta, catorce anyos mayor que ell, qui pasaría a exercer un rol paternal sobre o suyo chirman chicot.

En l'anyo 1957 le tocoron trenta mil pecetas en a lotería i se'n fue un mes entero a o Parador de Torismo de Sant Chuan d'a Penya a leyer-se l'Ulises de James Joyce: enfluyito por Miguel, fundó y dirichió a revista Orejudín (1958–59) y publicó en a Papageno (1958–60), con dos publicacions sutitas arredol d'a tertulia Niké y d'a Oficina Poetica Internacional. Finalment, se licenció en Filosofía en 1960 y se'n fue a treballar de lector de castellán en Ais de Provença, en os zaguers anyos d'a Quatrena Republica, a on daba clase a os pied-noirs: astí ascuitó por primera vegata os discos de Brassens, Brel y Léo Ferré y escribió Sonata ibérica, un poemario enfluyito por Machado que encara contina inedito.

Dos anyos dimpués se'n tornó ta Aragón y, en casar-se con Juana de Grandes o 29 de setiembre de 1963, os dos se treladaron a Teruel ta treballar de mayestros en una escuela laica establita por un amigo d'ell: astí, ella exerceba de mayestra de griego y ell, d'historia. Entre os alumnos que tenió Labordeta mientres ista epoca feguran o president d'Endesa Manuel Pizarro, o polemista Jiménez Losantos u o polifacetico Joaquín Carbonell: chunto con iste zaguero y Cesáreo Hernández prencipió a cantar, con trenta y tres anyos, en noviembre d'o 68. A suyaa primera aparición en publico estió en Belchit (o lugar d'a mai de Serrat). Mientres os ueito anyos d'estacha en Teruel naixioron as suyas primeras dos fillas, Ana y Ángela; a tercera, Paula, naixió en tornar a Zaragoza. En l'anyo 1985 demandó a excedencia y ya no tornó a exercer de mayestro.

Ixe mesmo anyo, dimpués de veyer un anuncio en prensa, ninvió unas cintas a Madrit que se convirtioron en o suyo primer disco, Andros, vol. II, un EP de quatre cantas editato por Edumsa que fue retirato a l'anyo siguient por as autoridatz; se reeditó en 1971 como complemento de Cantar y callar, un d'os primers librodiscos d'a epoca. Dos anyos dimpués, o 13 de noviembre de 1973 se celebró o Primer Encuentro de la Música Popular en Aragón en o Teatro Prencipal de Zaragoza con as actuacions de Boira, La Bullonera, Renaxer, Pilar Garzón, Tierra Húmeda, Tomàs Bosque (d'a Francha) y o mesmo Labordeta, que alavez ya yera a cabeza visible d'a emerchent «canta popular aragonesa». A l'anyo siguient, Edigsa le publicó o suyo primer disco de luega durata, Cantar i callar (sic), que contaba con notas preliminars (en valencián) d'Ovidi Montllor.

En 1975 publicó Tiempo de espera, que encluye a suya canta mas conoixita, Canto a la libertad, escrita en o suyo retiro de Villanuga: ya en democracia, a suya canta fue proposata por o Partido Aragonés como himno oficial d'Aragó, pero o PSOE y o PCE votaron en contra. Se retiró parcialment de l'oficio de cantautor, con un concierto en a Plaza d'o Pilar o 4 d'octubre de 1991, encara que dimpués ha feito conciertos puntualment, en solitario u chunto con Carbonell y Eduardo Paz en o espectaclo Cantautores aragoneses, que les tornó a achuntar en un concierto historico retransmeso por Aragón TV l'11 d'octubre de 2006 que, en rematando, han feito chiras por ciudatz como Fraga y Uesca (en o festival Periferias).

Co-fundador d'a revista Andalán, d'o Partito Socialista Aragonés, creyador d'un partito imachinario dito Izquierda Depresiva Aragonesa y candidato en a lista a o Senato espanyol por Ezquierda Unida, en zaguerías estió deputato electo por Chunta Aragonesista en as Cortz entre 1999 y 2000 y en o Congreso d'os Deputatos os anyos 2000 y 2004 (por dos lechislaturas seguitas) dica l'anyo 2008, en que se chubiló. En a etapa en Madrit destacó aintro d'o grupo mixto, como l'unico representant de l'aragonesismo, por o suyo estilo radicalment oposato a lo d'a resta de congresistas: mientres o debate sobre a envasión d'Iraq recitó un poema d'o suyo chirmán Miguel; en una atro debate respondió a os deputatos d'o PP que le feban a mofla con un «¡A la mierda!» u insultando-los; tamién participó activament en o debate sobre o Estatuto d'Autonomía d'Aragón, en a comisión d'investigación de l'11-M y, en zaguerías, anunció a suya retirata mientres a intervención en o debate sobre o estato d'a nación de 2007. Mientres a suya trachectoria como deputato s'oposó a o trescole de l'Ebro, votó en contra d'a Lei de Partitos y en favor d'a Constitución europea, defendeba a co-oficialidat d'as luengas d'Aragón y o software libre y parlaba d'Espanya como «una gran federación». En recullir o premio de l'Asociación de Periodistas Parlamentarios, compartito con Agustí Cerdà, Labordeta se despidió con una hota aragonesa.

En retirar-se d'a política «por cansancio ideyolochico», ocasionalment residiba en Altafulla, escribió a novela Memorias de un beduino en el Congreso de los Diputados (2009), actuó en a Expo de Zaragoza y en 2006 se le diagnosticó un cáncer de prostata, que le levó a la muerte en 2010. 

O Rolde de Estudios Aragoneses ha reeditato el Cantar i callar de 1968, encara inedito en CD, con ocasión d'a publicación d'o libro colectivo José Antonio Labordeta: creación, compromiso, memoria (con mas de seixanta colaboracions sobre a fegura y a trachectoria de l'homenacheato), presentato o 26 de noviembre en una fiesta en o Teatro Prencipal de Zaragoza.

Murió en a maitinada d'o 19 de setiembre de 2010, en l'Hospital Miguel Servet de Zaragoza, a la edat de 75 anyos, debito a o cáncer de prostata que se l'heba diagnosticato en l'anyo 2006, y que le obligó a permaneixer en casa os zaguers meses d'a suya vida.

O zaguer acto publico que protagonizó se produció o día 6 de setiembre de 2010, quan os menistros d'Esfensa, Carme Chacón, y Educación, Ángel Gabilondo, le entregoron en a suya casa a Gran Cruz d'a Orden d'Alifonso X o Sabio; un reconoiximiento que o Gubierno le concedió por a su sabiduría, a suya pasión, as suyas conviccions y a suya esfensa d'a libertat y o pueblo, motivos por los que tamién l'atorgó a medalla a o Treballo.

En as calendatas posteriors a la suya muerte bi habioron numerosos actos en remeranza a Labordeta en toda a cheografía aragonesa. Más de 20.000 aragoneses o primer día y de 40.000 en total, dioron o zaguer adios a o cantautor en o veilatorio que s'instaló en o Palacio de l'Alchafaría, vesitato amás por diversas personalidatz d'a politica y a cultura aragonesa y espanyola como Joan Manuel Serrat, Manuel Pizarro, Gaspar Llamazares, Carmen París, José Luis Borau u Miguel Ángel Berna entre muitos atros. O president d'Aragón, Marcelino Iglesias colocó a Medalla d'Aragón a títol postumo sobre l'atabul cubierto con a quatribarrata. 

Manimenos no estioron menos emotivos os homenaches populars convocatos en diferents puestos d'Aragón. En a plaza Sant Felipe de Zaragoza, 2.000 personas se reunioron de nueitz ta cantar totz chuntos o Canto a la libertad, una d'as cantas mas conoixitas y simbolicas de Labordeta Feito que se repitió tamién en rematar o veilatorio en l'Alchafaría, a on que a multitut demandaba a oficialidat d'a canta como himno nacional d'Aragón. En atras ciudatz como Uesca y Teruel tamién se facioron actos d'ista mena. 

Entre os reconoiximientos d'as institucions dimpués d'a suya muerte cal destacar a nueva denominación d'o Parque Gran de Zaragoza, que dende alavez pasó a decir-se oficialment Parque Gran José Antonio Labordeta. y ye tamién se quiere dar ista denominación en o futuro a l'Auditorio. Tamién en atras ciudatz s'han feito homenaches parellans, asinas en Chaca l'Auditorio-Palacio de Congresos pasará a decir-se tamién José Antonio Labordeta

A producción literaria de Labordeta ye a mayor de totas as suyas aficions por l'antigüitat y a constancia d'o ritmo de publicación; manimenos, puet estar que sía a suya faceta menos conoixita, a la que caldría adhibir os numerosos articlos en prensa u o poemario inedito debandito.

A mayor parti d'a suya discografía fue replegata en l'anyo 2004 en Cantar y no callar (1975-1995), una caixa de tretze compactos reeditatos por Dro: basicament, totz os discos editatos por Fonomusic, con a notable ausencia d'o Cantar i callar, que encara ye inedito en CD.

A versant actoral de Labordeta ye amás tardana d'as suyas actividats: amás d'os papels protagonistas que apareixen a continación, Labordeta tamién treballó en 1988 como anfitrión d'o programa En la cadiera ta TVE en Aragón, por a on pasaron os cantautors mas importants d'o momento, amás d'as suyas incursions puntuals de contertulio en quantos programas de debate u como actor convidato en series televisivas como 7 vidas.




#Article 175: President d'a Cheneralidat de Catalunya (673 words)


L'actual president és Quim Torra.
Ista ye una lista d'os presidents d'a Cheneralidat de Catalunya (en catalán President de la Generalitat de Catalunya)

Berenguer de Cruïlles 1359-1362
Romeu Sescomes 1363-1364
Ramon Gener 1364-1365
Bernat Vallès 1365
Bernat Vallès 1365-1367
Romeu Sescomes 1375-1376
Joan I d'Empúries 1376
Guillem de Guimerà 1376-1377
Galceran de Besora 1377-1378
Ramon Gener 1379-1380
Felip d'Anglesola 1380
Pere de Santamans 1381-1383
Arnau Descolomer 1384-1389
Miquel de Santjoan 1389-1396
Alfons de Tous 1396-1413
Marc de Vilalba 1413-1416
Andreu Bertran 1416-1419
Joan Desgarrigues 1419-1422
Dalmau de Cartellà 1422-1425
Felip de Malla 1425-1428
Domènec Ram 1428-1431
Marc de Vilalba 1431-1434
Pere de Palou 1434-1437
Pere de Darnius 1437-1440
Antoni d'Avinyó i de Moles 1440-1443
Jaume de Cardona i de Gandia 1443-1446
Pero Ximénez de Urreya 1446-1449
Bertran Samasó 1449-1452
Bernat Guillem Samasó 1452-1455
Nicolau Pujades 1455-1458
Antoni Pere Ferrer 1458-1461
Manuel de Montsuar 1461-1464
Francesc Colom 1464-1467
Ponç Andreu de Vilar 1467-1470
Miquel Samsó 1470-1473
Joan Maurici de Ribes 1473-1476
Miquel Delgado 1476-1478
Pere Joan Llobera 1478-1479
Berenguer de Sos 1479-1482
Pere de Cardona 1482-1485
Ponç Andreu de Vilar 1485-1488
Juan Payo Coello 1488-1491
Joan de Peralta 1491-1494
Francí Vicenç 1494-1497
Pedro de Mendoza 1497-1500
Alfons d'Aragó 1500-1503
Ferrer Nicolau de Gualbes i Desvalls 1503-1504
Gonzalo Fernández de Heredia 1504-1506
Lluís Desplà i d'Oms 1506-1509
Jordi Sanç 1509-1512
Joan d'Aragó 1512-1514
Jaume Fiella 1514-1515
Esteve de Garret 1515-1518
Bernat de Corbera 1518-1521
Joan Margarit i de Requesens 1521-1524
Lluís de Cardona i Enríquez 1524-1527
Francesc de Solsona 1527-1530
Francesc Oliver de Boteller 1530-1533
Dionís de Carcassona 1533-1536
Joan Pasqual 1536-1539
Jeroni de Requesens i Roís de Liori 1539-1542
Miquel Puig 1542-1545
Jaume Caçador 1545-1548
Miquel d'Oms i de Sentmenat 1548-1551
Onofre de Copons i de Vilafranca 1551-1552
Miquel de Ferrer i de Marimon 1552
Joan de Tormo 1552-1553
Miquel de Tormo 1553-1554
Francesc Jeroni Benet Franc 1554-1557
Pere Àngel Ferrer i Despuig 1557-1559
Ferran de Lloances i Peres 1559-1560
Miquel d'Oms i de Sentmenat 1560-1563
Onofre Gomis 1563-1566
Francesc Giginta 1566-1569
Benet de Tocco 1569-1572
Jaume Cerveró 1572-1575
Pere Oliver de Boteller i de Riquer 1575-1578
Benet de Tocco 1578-1581
Rafael d'Oms 1581-1584
Jaume Beuló 1584
Pere Oliver de Boteller i de Riquer 1584-1587
Martí Joan de Calders 1587
Francesc Oliver de Boteller 1587-1588
Jaume Caçador i Claret 1590-1593
Miquel d'Agullana 1593-1596
Francesc Oliver de Boteller 1596-1598
Francesc Oliveres 1598-1599
Jaume Cordelles i Oms 1599-1602
Bernat de Cardona i de Queralt 1602-1605
Pere Pau Caçador i d'Aguilar-Dusai 1605-1608
Onofre d'Alentorn i de Botella 1608-1611
Francesc de Sentjust i de Castre 1611-1614
Ramon d'Olmera i d'Alemany 1614-1616
Miquel d'Aimeric 1616-1617
Lluís de Tena 1617-1620
Benet Fontanella 1620-1623
Pere de Magarola i Fontanet 1623-1626
Francesc Morillo 1626-1629
Pere Antoni Serra 1629-1632
Esteve Salacruz 1632
García Gil de Manrique y Maldonado 1632-1635
Miquel d'Alentorn i de Salbà 1635-1638
Pau Claris i Casademunt 1638-1641
Josep Soler 1641
Bernat de Cardona i de Raset 1641-1644
Gispert d'Amat i Desbosc de Sant Vicenç 1644-1647
Andreu Pont 1647-1650
Pau del Rosso 1650-1654
Francesc Pijoan 1654-1656
Joan Jeroni Besora 1656-1659
Pau d'Àger 1659-1662
Jaume de Copons i de Tamarit 1662-1665
Josep de Magarola i de Grau 1665-1668
Joan Pagès i Vallgornera 1668-1671
Josep de Camporrells i de Sabater 1671-1674
Esteve Mercadal i Dou 1674-1677
Alfonso de Sotomayor 1677-1680
Josep Sastre i Prats 1680-1683
Baltasar de Muntaner i de Sacosta 1683-1686
Antoni de Saiol i de Quarteroni 1686-1689
Benet Ignasi de Salazar 1689-1692
Antoni de Planella i de Cruïlles 1692-1695
Rafael de Pinyana i Galvany 1695-1698
Climent de Solanell i de Foix 1698-1701
Josep Antoni Valls i Pandutxo 1701
Antoni de Planella i de Cruïlles 1701-1704
Francesc de Valls i Freixa 1704-1705
Josep Grau 1706-1707
Manuel de Copons i d'Esquerrer 1707-1710
Francesc Antoni de Solanell i de Montellà 1710-1713
Josep de Vilamala 1713-1714
Francesc Macià i Llussà (ERC) 1932-1933
Lluís Companys i Jover (ERC) 1933-1940
Josep Irla i Bosch (ERC) 1940-1954
Josep Tarradellas i Joan (ERC) 1954-1980
Jordi Pujol i Soley (CiU) 1980-2003
Pasqual Maragall i Mira (PSC) 2003-2006
José Montilla Aguilera (PSC) 2006-2010
Artur Mas (CiU) 2010-2016
Carles Puigdemont (CDC) 2016-2017




#Article 176: Republica Turca d'o Norte de Chipre (164 words)


A Republica Turca d'o Norte de Chipre (RTNC) (en turco: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti KKTC) ye un estato de facto, que controla o tercio norte d'a isla de Chipre, en o Mediterranio oriental. Turquía ye o solo país que la reconoixe; totz os atros gubiernos y as Nacions Unitas reconoixen a sobiranía d'a republica de Chipre sobre tota la isla. A Organización d'a Conferencia Islamica reconoixe a la RTNC como un estato, baixo lo nombre dEstato Turco Chipriota.

A RTNC tien una población d'alto u baixo 190.000 habitants e un aria de 3.355 kilometros quadratos. A población d'o norte ye quasi de tot turcofablant (Chipriotas turcos y turcos d'o continent) con chicotas poblacions de griegos y libaneses. A RTNC encluye a parti norte d'a ciudat de Nicosia, que sirve como a suya capital. En l'aspecto relichioso, o 99% d'a población profesa la fe musulmana sunni, y l'1% se divide en chicotas comunidatz cristianas; principalment ortodoxas, pero tamién con presencia de protestants y catolicos romans.




#Article 177: Rivendell (426 words)


Rivendell (en sindarin Imladris) ye o nombre en anglés d'un puesto d'abanzata d'os Elfos en a Middle-Earth (Tierra Meya u Tierra d'o Meyo), un mundo imachinario creyato per J.R.R. Tolkien. Tamién se i refiere bella vegata como a zaguer casa acullidora a l'Este d'o mar. Fue fundato per Elrond en tiempos d'a Segunda Era d'a Tierra Meya, quatre u cinco mil anyos antis d'o desvenito en O sinyor d'os Aniellos. Amás d'Elrond, d'altros elfos de renombre que i habitan son Arwen y Glorfindel. 

O nombre de Rivendell en anglés significa val profundament sarrallata, de riven sarrallato, fendito y dell val. Bellas traduccions como as feitas ta las versions castellana y catalana d'o libro, Rivendel y Rivendell respectivament, no traducen o concepto, eliminando sólo que a le final en castellán ta acomodar o nombre foneticament, y conservando-la o catalán, probablemen ta amanar-lo a la toponimia catalana, como en Sabadell. Manimenos, son muitas as luengas que miran de traducir u adaptar o toponimo. Asinas, a denominación francesa ye Fondcombe Coma fonda; a italiana, Gran Burrone Gran fueva u Forraspaccata Galacho rallato; l'alemana, Bruchtal Val fendita; ecetra. En altros casos, se dan doples versions, como en a luenga portuguesa, an se conserva Rivendell en a traducción ta Portugal pero se traduz como Valfenda en a brasilenya. O libro no ye estato tradueito encara ta l'aragonés, an que una simple adaptación fonetica podría dar Rivendel. Con tot, pareix preferible una traducción d'o concepto. Muitas podrían estar as opcions posibles: Coma Fonda, Coma Rallata, Val d'a Ripa, Val d'o Sarrato, Vallifonda...

En O Hobbit, Bilbo Baggins fa estacha en Rivendell chunto con os nanos de camín ta o Lonely Mountain (Mon Solitario) y chunto con Gandalf de tornata ta la Shire (Comarca).

En O sinyor d'os Aniellos, Frodo Baggins y os suyos companyers hobbits viachan ta Rivendell, an se troban con Bilbo, que se i yera retirato dimpués d'a suya fiesta de cabodanyo. Tamién complegan en Rivendell bells elfos, nanos y hombres con diferens comandas, si bien en o Concello d'Elrond aprenden que totas as comandas son relacionatas con o destín de l'aniello unico y deben de decidir qué ferán con éll. A la fin, son os hobbits os que influirán en a decisión.  

Rivendell ye situata a la marguin d'una estreita foz d'o río Bruinen (un d'os camins prencipals enta Rivendell viene d'un rasal amanato d'o Bruinen), pero prou amagato en os tremedals y baixants d'os Hithaeglir (Monts de boira).

O nombre sindarin ta Rivendell (d'o qual no ye que una traducción) ye Imladris, que significa val fonda d'a ralla.




#Article 178: Palestina (119 words)


Palestina (Latín: Syria Palæstina; hebreu: Palestina, פלשתינה; arabe: Filastín, فلسطين) ye una rechión situata entre la Mar Mediterrania y o Río Chordán. Se corresponde con a parti sud de l'antigo Canaán. Dimpués de conquerir-la o Imperio Román, arredol de l'anyo 70 aC, li posoron o nombre de Palestina por un d'os pueblos que la habitoron, os filisteus. Huei en día lo nombre de Palestina s'emplega, en sentito historico, ta referir-se a lo territorio en o que s'estatuyó o Mandato Britanico (1917-1948) y, en sentito actual, ta referir-se a l'estato que los arabes pretenden declarar sobre los territorios ocupatos de Cischordania, incluindo Cherusalem este, y a Faixa de Gaza. A mayoría d'os suyos habitants chodigos la claman Éretz Israel (ארץ־ישראל).




#Article 179: Mónegue (268 words)


O Prencipato de Mónegue (en ligur monegasco Múnegu, en occitán Mónegue, , en francés y oficialment Monaco), ye o segundo estato más chicot d'o mundo y o más densament poblato. Tamién ye una ciudat. Ye localizato en Occitania sobre a Mar Mediterrania, en a Costa Azul, y forma un enclau que muga con o estato francés.

Mónegue ye o prencipato mas chicot d'Europa asinas como tamién o segundo estato independient mas chicot d'o mundo, por dezaga d'o Vaticano. O estato ye formato por una sola municipalidat (en francés commune). No bi ha distinción cheografica entre o Estato y a Ciudat de Mónegue, manimenos as responsabilidatz d'o Gubierno (ran estatal) y as d'a Municipalidat (ran municipal) son diferents. D'alcuerdo a la constitución de 1911, o prencipato se subdividiría en tres municipalidatz:

As tres municipalidatz fuoron fusionatas en 1954 (dimpués de quantas acusacions que deciban que o Gubierno yera actuando d'alcuerdo con o lema «Divide y vencerás»), manimenos tornoron a deseparar-se dimpués, encara que ista vegata con a categoría de vicos:

Dimpués, se creyoron os 3 zaguers vicos:

Un vico adicional fue planyeato en nuevas tierras obtenitas a la mar, que serían rematatas ta o 2014. O prencipe Alberto II anunció en o suyo discurso de cabo d'anyo en 2009 que istos plans han quedato en suspenso debito a la situación economica actual.

Actualment, o prencipato ye dividito en 10 vicos (con os suyos respectives numeros oficials: a Le Portier, o vico proposato, le fue asignato o numero 11.

Por motivos estatisticos, os vicos de Mónegue son dividitos en 173 manzanas (îlots), comparables con os bloques censals en Estatos Unitos.




#Article 180: Cuba (1199 words)


A Republica de Cuba ye un país d'America asentato en un archipielago d'o mar d'as Antillas, tamién conoixiu como mar Caribe, en a confluencia entre o golfo de Mexico y l'Ocián Atlantico. A lo norte se troban Estatos Unitos y Bahamas, a l'ueste Mexico, a lo sud as Islas Caimán y Chamaica y a lo sudeste Haití, en l'occident d'a isla La Española, que comparte con a Republica Dominicana.

A población d'o país ye de 11.308.764 habitants (2004) en una superficie de 110.860 km², con una densidat de población de 101 hab/km². Ye asinas a segunda isla más poblata d'as Antillas, dezaga de La Española.

Politicament, Cuba ye una Republica dende a suya independencia d'Espanya, reconoixita o 20 de mayo de 1902 (encara que a luita por a suya independencia prencipió en 1868), con capital en a ciudat de La Habana, estando l'actual President d'o Consello d'Estato Miguel Díaz-Canel. En a vichent Constitución de Cuba, o suyo articlo 1 define a o país como un Estato socialista de treballadors, dende a victoria de Fidel Castro Ruz en a Revolución Cubana en 1960. L'idioma oficial de Cuba ye o castellán, y a suya moneda o peso cubano (encara que tamién bi ha o peso cubano convertible).

As prencipals ciudatz d'o país son a suya capital, La Habana, con más de 2 millons d'habitants, Santiago de Cuba, con más de meyo millón, y Camagüey y Holguín, ciudatz con una población de más de 300.000 habitants. Sindembargo, en o país bi ha 11 ciudatz más con una población superior a los 100.000 habitants.

Encara que en plegar os colonizadors espanyols a Cuba en 1492 a población yera formata por amerindios, as malautías y a propia colonización facioron desapareixer a mayor parte d'a suya población nativa, que fue sustituita por esclavos de raza negra portiatos dende Africa, estando asinas a población actual d'o país una suma de descendients d'istas razas, amás d'una chicota immigración d'orichen asiatico vinclata a la presencia colonizadora espanyola en as islas Filipinas.

Antiga colonia espanyola dende o sieglo XVI, a luita por a independencia prencipió en 1868 y continó mientres tot o sieglo XIX dica la Guerra de Cuba de 1898 entre Espanya y os Estatos Unitos. O desencadenant d'a guerra estió lo esclatito d'o vaixiello USS Maine d'os Estatos Unitos, atracato en o puerto de la Habana, o 15 de febrero de 1898. A prensa nordamericana fació una fuerte presión ta culpar a Espanya d'o esclatito en a nau, declarando Estatos Unitos a guerra a Espanya con ixa enchaquia. O president William McKinley desichió a immediata retirata espanyola de Cuba, ninviando tropas americanas a la isla.

Dimpués d'a ocupación nordamericana, a isla obtenió a independencia en 1902, encara que os Estatos Unitos continoron tenendo bells privilechios en Cuba. A revuelta guerrillera (Revolución Cubana) contra la dictadura de Fulgencio Batista levó a lo establimiento d'o rechimen revolucionario castrista a partir de 1959.

Diversos grupos de terratenients exiliatos en Miami, armatos y entrenatos por o gubierno d'os Estatos Unitos y con o refirme d'a CIA, prencipioron una invasión melitar sobre a isla o 17 d'abril de 1961 en a zona de Playa Girón, estando rapedament redotatos en poquetas horas. Iste feito fació que o gubierno, a lo prencipio nacionalista, de Fidel Castro declarase o caracter socialista d'a Revolución Cubana, y que s'intensificasen as relacions de Cuba con a URSS, que podió veyer-se en a dita Crisi d'os misils de Cuba, en 1962.

Istos feitos creyoron una situación prebelica entre os gubiernos de Cuba y os Estatos Unitos, que s'ha mantenito dica l'actualidat, un bloqueyo economico, d'alimentos y medicamentos sobre a isla; bloqueyo que ha estato reiteradament denunciato por a Organización d'as Nacions Unitas y que, manimenos, s'ha visto intensificato dende 1996 con l'aprobación d'a Lai Helms-Burton por parti d'os Estatos Unitos.

Iste bloqueyo, acompanyato d'a cayita d'a Unión Sovietica a prencipios d'os anyos 1990, ha creyato una important crisi economica en a isla, fendo que se desarrollase a metat d'ista decada un movimiento migratorio enta las costas de Florida protagonizato por os balseros.

Recientment, o incremento d'os ingresos toristicos y os convenios de colaboración con o gubierno de Venezuela (desplazamiento de medicos cubans voluntarios a Venezuela a cambeyo de pres preferencials en o petrolio venezolán ta Cuba) han contribuito a una cierta recuperación d'a economía cubana.

Cuba se divide, politicament y administrativa, en 14 provincias y un municipio especial. Amás, totas as provincias se trestallan en municipios; en total en son 169.

Cuba ye un archipielago constituito por a mayor isla d'as Antillas dita isla de Cuba, a isla de la Juventud (en aragonés isla d'a Choventut, d'antis más dita Isla de Pinos) y atras 4.195 islas. Ye situata en o mar d'as Antillas, a man d'as costas d'os Estatos Unitos y Mexico.

A isla prencipal de Cuba ye a más gran en superficie, con 105.006 km², y a setena más gran d'o mundo. A segunda isla más gran de Cuba ye a isla de la Juventud, a lo suduest, con un aria de nomás 3.056 km². A superficie total de Cuba ye de 110.860 km². 

A lo sudeste bi ha la Sierra Maestra, una cordelera de montanyas a on o punto más alto se troba en o Pico Real de Turquino, con 2.005 m. A l'ueste bi ha la Sierra de los Órganos, con una altaria maxima de 800 m. A lo sud se troba la Sierra de la Trinidad, u as montanyas d'Escambray; o punto más alto en ye de 1.1.50 m. Arredol d'o 75% d'o territorio ye fértil; ya que a mayoría d'a tierra ye arable y accesible dende a mar, Cuba tien una posición unica en o Caribe.

O clima de Cuba ye tropical, más que más en a rechión occidental, pero l'aire fredo d'o norte produce una oscilación termica anyal, más evident en a rechión oriental. L'amplaria cheografica de Cuba y a variedat d'as montanyas, sabanas, paúls, plachas y selvas tropicals que producen microclimas y diferencias en temperatura, precipitación, fauna y flora. A temperatura meyana ye de 25 °C. A precipitación anyal meyana ye de 1.320 mm; a temporada de plevias ye de mayo a octubre.

Cuba tien más de 200 rius, pero nomás dos en son navegables. O Cauto, a lo sudeste d'o país tien una longaria de 343 km; o Tao ye más curto, pero más cabaloso. O Sagua la Grande, en o centro de Cuba, s'emplega ta producir enerchía hidroelectrica, asinas como diversos saltos d'augua situatos en diversas rechions d'o territorio.

Belunas d'as especies d'a fauna que destacan en Cuba son os mamifers como os uties, diversos quiropteros, reptils (Cuba poseye una población important de cocodrilos), anfibios (como por eixemplo, belunas d'as especies más chicotas de ranas d'o mundo), peixes y animals marins. A flora cuenta con más de 6.500 especies de plantas de simient, de selvas, de plantas tropicals, de río y árbols ﻿fruitals.

En os suelo abundan os insectos que fan proliferar en bellas zonas os mamífers insectivoros como l'almiquí. Amás, bi ha presencia de diversas aus endemicas como lo tocororo, o Chlorostilbon ricordii y lAratinga euops. En as paúls i habitan especies caracteristicas d'o país como los cocodrilos , Agelaius assimilis, Ferminia cerverai, Cyanolimnas cerverai y o Bubulcus ibis.




#Article 181: Ficedula hypoleuca (183 words)


L' aleta blanca (Ficedula hypoleuca), tamién clamata chapeta, ye un paseriforme chicotón d'a familia d'os muscicapidos u cazamoscas. Habita per un regular en buena parte d'Europa y de l'Asia occidental, pero ye un au migratoria que acostumbra a pasar los hibiernos en Africa. 

La suya largaria ye d'entre 12 e 13,5 centimetros. Lo masclo reprodutor ye reconoixible per lo suyo plumache negro per dalto, con malla blanca en a frent, y blanco per debaixo, con randeta blanca tamién en l'ala. Lo plumache d'a fembra ye más d'un pardo claro. Ta d'agüerro, encambio, los dos sexos comparten la mesma color pardisca, lo que fa difícil diferenciar-los d'altros cazamoscas d'o mesmo chenero. Ista diferiencia sexual fa que se distinga de l'aleta parda. 

Lo bieco u pipón ye negro. Amás d'os insectos cazatos de revolata (mosquitos, palometas...), ista especie s'alimenta tamién de lulos y d'as tenyas que atrapa en as fuellas d'os caixicos. Ye sobretot en os caixicars an puede sentir-se lo melodioso canto suyo ta de primavera, anque puede trobar-se en altras arboleras y selvas caducifolias, an aproveitan los foratos d'os árbols ta fer niedo.




#Article 182: Republica Popular de China (1121 words)


A Republica Popular de China (en chinés 中华人民共和国 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) ye un país situato en l'este d'Asia, o quatreno mas gran d'o mundo en quanto a amplaria territorial.

A suya población ye de 1.325.992.000 habitants (estimación de 2008) en una superficie de 9.596.960 km², con una densidat de población de 138 hab/km². Ye o país con mayor numero d'habitans d'o mundo.

As ciudatz mas importants son Pekín (a capital), Xangai, y Hong Kong, totas con mas de 10 millons d'habitants, y bi ha arredol de 40 ciudatz de mas d'1 millón.

Os chineses d'etnia han dicen a la suya tierra Zhongguo, que significa país u estato y etimolochicament se relaciona con Zhong, a civilización, en oposición a los países y pueblos barbaros. 

O toponimo China provién d'o nombre d'a dinastía Qin, y s'introdució en Occident por a conoixencia que os europeus teneban d'as sederías que bi heba en ixas envueltas en China.

Marco Polo nombra lo norte de China en o suyo libro Cathay, y mientres bell tiempo asinas diciban os europeus a China, tal y como veyemos en a traducción aragonesa de La Flor de las Ystorias d'Orient y Libro d'as Marabillas d'o Mundo. A denominación Cathay se remonta a los khitan, un pueblo mongol que dominó o norte de China y que fue forachitato por os churchetz ta Asia Central enta l'anyo 1225, esdevenindo os Kara Khitai.

Marco Polo nombra o sud de China que Kublai Khan habió de conquerir como Mangi, y en a traducción aragonesa d'o Libro de Marco Polo s'estribe Mangui u Daumangui:

En o Manuscrito alchamiau d'Urreya de Xalón nombran China como Assin:

En idioma aragonés actual, en proceso de desaparición, predomina l'uso d'o mesmo chentilicio que se fa servir en castellán, ye dicir chino, que tamién se troba como barbarismo en idiomas vecins como ye o catalán, y que representa una tendencia que tien o castellán de fer chentilicios heredata d'o latín cambeando a a d'o toponimo por a o (Dacia-Dacio, Estonia-Estonio). L'uso de chino como chentilicio en aragonés lo documentamos en A Lueca y en Continazión (1922-1983), de Chuana Coscujuela:

Manimenos fendo uso d'a derivación a partir d'un sufixo pa creyar chentilicios en aragonés se puet adaptar chinés coincidindo con o francés chinois y o catalán xinès.

A Republica Popular de China (RPCh) ye o segundo país mas amplo d'Asia, dimpués de Rusia, y o tercero u quatreno mas gran d'o mundo. No se puet calcular prou bien a suya superficie debito a las disputas territorials entre China y a India, en concreto Askai Chinés y Trans-Karakoram, y tamién os diferents metodos emplegatos ta calcular a superficie d'os Estatos Unitos fan que pueda estar qualsiquiera d'istos dos o terzer país mas amplo. China tien mugas con 14 países: Afganistán, Vietnam, Bután, Cazaquistán, Coreya d'o Norte, India, Laos, Mongolia, Myanmar, Nepal, Pakistán (en o territorio desputato por a India d'o Caixmir), Kirguizistán, Rusia y Tachikistán. Tamién muga con a mar Amariella, a mar de China Oriental y a mar de China Meridional.

Debito a la suya amplaria territorial bi ha una ripa de paisaches y zonas climaticas en China. A l'este, a lo largo d'a costa d'a mar Amariella y d'a mar d'a China Oriental, bi ha planas aluvials con una alta densidat de población. A zona costera d'a mar d'a China Meridional ye mas montanyosa y a lo sud de China domina a orografía de chicotas sierras. En o centro de l'aria oriental bi son os deltas d'os ríos mas grans: o río Amariello y o Yangtze. Atros ríos importants son o río d'as Perlas, o Mekong, o Brahmputra, l'Amur, o Huai He y o Xi Jiang. 

A l'ueste mandan as grans cordeleras, mas que mas o Himalaya, a mayor altaria d'a quala ye o mont Everest, y os altiplans que caracterizan a mayor parti d'o paisache arido d'os disiertos d'o Takla-Makan y o Gobi. Debito a la sequera y as practicas agricolas perchudiciosas, as tronatas d'arena son comunas mientres a primavera. A expansión d'o disierto de Gobi ye a causa prencipal d'istas tronatas que afectan a lo noreste chinés, y mesmo a Coreya y Chapón.

Encara que s'han aprobato politicas y regulacions ambientals dende 1979, o medio ambient en a China contina deteriorando-se, ya que muito a sobén se mira mas por o desembolique economico que por o medio ambient. Amás, encara que China ha ratificato lo Protocolo de Kyoto, como país en vías de desarrollo no tien denguna limitación a las suyas emisions de dioxido de carbonio. Debito a la suya rapeda industrialización, China se ye convertindo en un d'os emisors mas grans de gases de carbonio que contribuyen a lo escalfamiento global.

A Republica Popular China tien un sistema politico unipartidista, con predominancia d'o Partito Comunista Chinés, sistema de tipo autoritario y restrictivo con as Libertatz como a libertat d'expresión, a libertat d'asociación u a libertat de reunión. Dende os anyos 1970, sindembargo, o rechimen chinés ha feito una chicota evolución, encara que con muitos procesos involutivos.

Asinas, en 1982 se proclamó una nueva Constitución, que dá o poder lechislativo a o Congreso Nacional Popular de China, formato por 3.000 miembros, esleitos indreitament por os diferents nivels administrativos chineses, con un mandato d'una duración de 5 anyadas; bi ha un Comité Permanent. O poder executivo ye d'un Consello de Gubierno formato por un president de Gubierno y os suyos menistros, y por un president de China. Sindembargo, a propia Constitución reconoixe y asegura la predominancia d'o Partito Comunista Chinés, que ye quien nombra a los candidatos a ocupar os cargos politicos en o país.

Articlo prencipal: Organización politico-administrativa de China

A Republica Popular China se divide oficialment en tres nivels:

Asinas os nivels provincial, districto y cantonal se flexibilizan ta adaptar-se a las particularidatz etnicas u economicas d'o territorio: as rechions autonomas, prefecturas autonomas y districtos autonomos son divisions de 1er u 2º nivel habitatas por as 55 etnias minoritarias que tienen a suya propia autonomía ta fer leis especificas. As municipalidatz de Pekín, Tianjin, Xangai y Chongqing incluyen belunas d'as mayors ciudatz d'o mundo y son baixo administración dreita. A la fin, as antigas colonias europeas de Hong Kong y Macau mantienen una gran autonomía como rechions administrativas especials, conservando o suyo propio sistema economico y chudicial, amás de muitas caracteristicas propias d'estatos independients, como a suya propia moneda, dominio d'Internet, prefixo telefonico, bandera, ecetra. Baixo iste modelo Taiwán se considera una d'as 23 provincias d'a Republica Popular China, encara que en la practica la isla ye independient, y se troba administrata por o rechimen d'a Republica de China dende a fin d'a Guerra Civil de 1949. 

Amás de reclamar o territorio d'a Republica de China, a Republica Popular de China tien bellas desputas territorials con atras nacions:




#Article 183: Brasil (479 words)


A República Federativa do Brasil ye o país mas gran de Sudamerica y o cinqueno estato mas gran d'o mundo en termins d'amplaria territorial. A suya población ye de 205.002.000 habitants en una superficie de 8.514.876 km² (ye decir, o 47% d'a superficie total d'America d'o Sud), con una densidat de población de 22 hab/km². Encara que Brasil ye o cinqueno país mas poblato d'o mundo, ye tamién uno d'os países con menor densidat de población, en estar semidesertica a mayor parte d'o país.

Brasil tien zonas mugants con totz menos dos d'os países sudamericans, Chile y Ecuador. Muga: a o norte con Venezuela, Colombia, Guyana, Surinam y Guayana Francesa; a o sud con Archentina, Uruguai y Paraguai; a l'este con l'Ocián Atlantico; y a l'ueste con Bolivia y Perú.

A capital nacional ye Brasilia, que sustituyó a Río de Janeiro en 1960. Politicament, Brasil ye una Republica, estando l'actual president d'o país Dilma Rousseff. Brasil declaró a suya independencia de Portugal o 7 de setiembre de 1822 formando o Imperio de Brasil, y Portugal reconoixió ista declaración d'independencia o 29 d'agosto de 1825.

En estar una antiga colonia portuguesa, Brasil ye l'unico país d'America d'o sud a on se charra o portugués, encara que tamién se charran luengas indichenas, trobando-se muitas en situación de periglo. A relichión d'a mayor parte d'os brasilenyos ye o Cristianismo catolico (ye o país con mayor porcentache d'habitants catolicos d'o mundo), encara que tamién bi ha una important presencia d'a Ilesia Evanchelica.

A ciudat brasilenya con mayor nomero d'habitants ye São Paulo, con una población total de mas de 10 millons d'habitants; Rio de Janeiro, con mas de 6 millons; Salvador, Belo Horizonte y Fortaleza, con mas de 2 millons; y Recife, Curitiba, Belém, Porto Alegre, Manaus y Goiânia, totas con mas d'1 millón d'habitants.

A metat norte d'o país ye formata por a cuenca hidrografica d'o río Amazonas, encara que a parte sud de Brasil fa parte d'a cuenca hidrografica d'o Río d'a Plata, con os ríos Paraguai, Paraná y Uruguai. Antiparte, una parte d'as suyas auguas fluvials desauguan en l'ocián Atlantico, que ye a muga oriental de Brasil. A mayor altaria de Brasil ye o Pico da Neblina, con 2.993 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.

O territorio de Brasil se troba dividito administrativament en 26 estatos, amás d'un Districto Federal.

As prencipals arias metropolitanas de Brasil son:

L'esporte mes popular y practicato por a población de Brasil ye o fútbol, atros esportes como o baloncesto, o voleibol, o futbol sala y l'automovilismo son tamiém populars.

Brasil estió a seu d'a Copa Mundial de Fútbol de 1950 y a Copa Mundial de Fútbol de 2014 y d'a Copa America de Futbol en as anyadas 1919, 1922, 1949, 1989 y será a seu en o 2015.

A ciudat brasilenya de Rio de Janeiro será a seu d'os Chuegos Olimpicos de 2016.




#Article 184: Sudán (349 words)


Sudán (en arabe السودان, as-Sūdān) ye un país africán, situato en a parti nororiental d'o continent. Muga con Echipto a o norte, con Eritrea y Etiopia a l'este, con Sudán d'o Sud a o sud, con a Republica Centroafricana a o sudueste, con o Chad a l'ueste y con Libia a o norueste. A o noreste tien costa en a mar Roya. A suya capital ye Khartum.

A suya población ye de 30.894.000 habitants (2008) en una superficie de 1.886.068 km², con una densidat de población de 16,4 hab/km².

Politicament, Sudán ye una Republica presidencialista, estando l'actual President d'o país Omar Hasan Hajmad al-Bashir. Sudán fa parte d'a Liga Arabe, d'a Unión Africana y d'a ONU.

Sudán ye o país d'una d'as civilizacions prencipals continas mas antiga d'o mundo, con asentamientos historicos y urbans que se remontan a l'anyo 3000 aC. Os sudaneses tienen una luenga historia que s'estendilla dende l'antigüidat, que s'entrellaza con a historia d'Echipto, con o que estió unito politicament en diversos periodos. Dimpués d'independizar-se d'o Reino Unito en 1956, Sudán sufrió una guerra civil que duró 17 anyos y que fue seguita por conflictos etnicos, relichiosos y economicos entre os sudaneses d'o norte (con radices arabes y núbias) y os niloticos cristians y animistas de Sudán d'o Sud. Asinas se plegó a una segunda guerra civil en 1983, y debito a os continos conflictos politicos y melitars, Sudán fue chusmeso por un golpe d'estato sin muertos feito por o coronel Omar al-Bashir en 1989, que de contino se proclamó President de Sudán.

Alavez, Sudán experimentó un gran creiximiento economico, implementando reformas macroeconomicas y rematando a la fin a guerra civil con l'adopción d'una nueva constitución l'anyo 2005, que dió a os grupos rebeldes d'o sud una autonomía limitata que finalment condució a la suya independencia en 2011, dimpués d'un referendum por a independencia. Estando rico en recursos naturals entre os que destaca o petrolio, a economía de Sudán ye actualment una d'as economías con o creiximiento mas rapido d'o mundo. A Republica Popular de China y Rusia son os socios comercials mas grans de Sudán.




#Article 185: Republica Democratica d'o Congo (2089 words)


A Republica Democratica d'o Congo ye un país d'Africa, conoixito como Zaire entre os anyos 1971 y 1999. Situato en l'Africa central ye o tercer país más gran d'o continent. Muga con a Republica Centroafricana y Sudán a lo norte, Uganda, Ruanda, Burundi, y Tanzania a l'este, Zambia y Angola a lo sur, y a Republica d'o Congo a l'ueste. Tien dentrada a lo mar a traviés d'una estreita faixa de 40 km de costa, siguindo lo Río Congo dic'o Golfo de Guinea.

A suya población ye de 71.712.867 habitants (2011), en una superficie de 2.344.858 km², con una densidat de población de 31 hab/km².

A capital d'o país ye a ciudat de Kinshasa; o president ye Joseph Kabila y o primer menistro ye Adolphe Muzito.

Administrativament, a Republica Democratica d'o Congo ye dividita en provincias, encara que Kinshasa, a suya capital, tien un estatuto especial.

D'a suya luenga historia fan parte escaicimientos destacatos, como a plegata d'os bantús en a dita expansión bantú, que dimpués i establioron o Reino d'o Congo en o sieglo XIV. En zaguerías d'o sieglo XIX, o territorio de l'actual Republica Democratica d'o Congo esdevenió una propiedat presonal de Leopoldo II de Belchica, qui dimpués lo traspasó a o reino de Belchica, dica a suya descolonización en primerías d'os anyos 1960, en meyo d'una guerra civil que remató con o establimiento d'a dictadura de Mobutu Sese Seko, prencipiando a la suya cayita una atra guerra civil.

D'a luenga historia d'a Republica Democratica d'o Congo fan parte escaicimientos destacatos, como a plegata d'os bantús a o territorio dende 2000 aC dica 500 dC en a dita expansión bantú, que dimpués i establioron o Reino Luba y encara dimpués o Reino d'o Congo en o sieglo XIV; en ixas envueltas s'establió un denso rete comercial que plegaba dica l'Ocián Indico. 

En zaguerías d'o sieglo XIX, sindembargo, como conseqüencia d'a Conferencia de Berlín, o territorio de l'actual Republica Democratica d'o Congo esdevenió una propiedat presonal d'o rei Leopoldo II de Belchica, qui dimpués lo traspasó en 1908 a o reino de Belchica, prencipiando asinas una intensa explotación colonial en condicions d'autentica esclavitud, dica a suya descolonización en primerías d'os anyos 1960, en meyo d'una guerra civil (a dita Crisi d'o Congo) entre Patrice Lumumba y Moise Tshombe, que remató con o establimiento d'a dictadura de Mobutu Sese Seko, prencipiando a la suya cayita una atra guerra civil con aduya forana, guerra a on venció Laurent-Désiré Kabila, asasinato y succeito dimpués por o suyo fillo Joseph Kabila, qui venció en as primeras eleccions democraticas celebratas en o país dende a suya independencia..

Os primers pobladors bantús plegoron a l'actual territorio d'a Republica Democratica d'o Congo entre 2000 aC y 500 dC, desplazando a los suyos anteriors pobladors pigmeus enta o sud (y con bells repuis ixeminatos por tot o territorio); antiparte, grupos de pobladors orichinarios d'o Sudán y de l'Africa oriental tamién s'instaloron en a parte oriental d'o territorio. Os nuevos habitadors, os bantús, yeran mas que mas agricultors, a diferencia d'os pigmeus, que yeran cazataires-recolectors, y charraban as luengas bantús, que dende ixe inte esdevenioron as luengas predominants en o territorio.

Dende o sieglo III, os pobladors bantús en as marguins d'o río Lualaba (en l'actual Katanga) establioron os alazetz d'un desembolique social complexo, a cultura Upemba, que dimpués esdevenió un estato consolidato, o reino Luba, que posteriorment se transformó enta o reino Congo. En ixe inte se desembolicó a tecnolochía d'o fierro y d'o cobre, dentrando asinas o territorio en a Edat d'o Fierro. Amás de l'agricultura, practicaban o comercio, plegando os suyos retz comercials mesmo a o canto de l'Ocián Indico.

Dende a independencia d'o país a Republica Democratica d'o Congo estió tradicionalment dividita en diez provincias. Istas yeran de distinta grandaria y historicament constituyoron en si mesmas focos de seccesionismo debito a la escasa fuerza d'o gubierno de Kinshasa ta mantener o control en tot o país. Asinas, por eixemplo, en a decada de 1960 o estato de Katanga proclamó a suya independencia, encara que dita situación fue revertita con posterioridat. A constitución de 2005 establió un cambeo en a organización territorial d'o Congo, creyando 26 provincias y sustituindo a las tradicionals 10. Istas, seguntes o texto constitucional, habrían de prencipiar a funcionar en febrero de l'anyo 2009, encara que dica hue o debandito cambeo constitucional encara no s'ha levato a la practica.

A Republica Democratica d'o Congo se sitúa en o corazón d'o sector centro-occidental de l'Africa Sub-sahariana y muga (seguindo o sentito d'as manetas d'o reloch, dende l'ueste) con Angola, a Republica d'o Congo, a Republica Centroafricana, Sudán, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzania (mugando con o laco Tanganica) y Zambia. O territorio ye trescruzato por o equador, con un tercio d'o país en o Hemisferio Norte y dos tercios en o Hemisferio Sud

Como resultato d'a suya localización equatorial, o Congo, RD. poseye altismos endices pluvials (Se veiga Clima Tropical), a meyana anyal d'o país ye de 1.070 mm. Tota ista plevia creya a segunda pluvisilva mas gran d'o mundo. A exuberant vechetación cubre gran parti d'a compleganza d'o río Congo, dica a suya desembocadura en l'Atlantico a l'ueste. Ista aria ye rodiada por sabanas a o sud y sudueste, por terrenos montanyosos a l'ueste y densos pastizals que s'estendillan dillá d'o río Congo a o norte. Altas montanyas pueden trobar-se en a rechión mas enta l'este d'o país, estando o punto mas alto d'o país se troba en o Mont Ngaliema en a muga con Uganda (5110 metros).

A compleganza d'o río Congo s'estendilla por quasi a totalidat d'o país, en un aria de bells 3.700.000 km². O río y os suyos afluyents (o Kasai, o Sangha, l'Ubangui, l'Aruwimi, y o Lulonga son os mas grans) forman a piedra angular d'a economía y transporte d'o país, y tienen un alto impacto en a vida diaria d'a población. A fuent d'o Congo se troba en as tierras altas y as montanyas d'a Gran Val d'o Rift, tamién en o laco Tanganica y o laco Mweru. O río Congo ye o mas luengo d'Africa Central, o segundo con mas largaria d'Africa y o segundo con mayor cabal d'o mundo.

A Gran Val d'o Rift d'o continent africán s'estendilla por l'aria d'os Grans lacos africans, mugando a Republica Democratica d'o Congo con dos d'ells: o laco Alberto y o laco Tanganica. A val de Rift en a parti sud y este d'a Republica Democratica d'o Congo conta con una gran cantidat de riquezas minerals, incluyindo-ie coltan (mineral que ha aduyato a financiar a quantos bandos d'a Segunda Guerra d'o Congo, un conflicto que ha resultato con un balance d'alto u baixo 5 millons de muertos, o mayor dende a Segunda Guerra Mundial), cobalto, arambre, cadmio, petrolio, diamants, oro, archent, sen, magnesio, estanyo, chermanio, uranio, radio, bauxita, fierro y carbonio. Desafortunadament ista riqueza no ha plega a mans d'o pueblo congolenyo sino que son as guerrillas locals as que se financian en parti gracias a la expleitación y venda d'os diamants que se i quitan ilegalment.

Situata en un territorio d'orografía diversa, a Republica Democratica d'o Congo poseye una gran variedat de biomas; dende a sabana en as rechions d'o sud, a selva umbrofila d'as rechions montanyosas de l'este, os grans lacos africans a l'este y a pluvisilva d'o Congo que ye, dimpués d'a Selva Amazonica a mas gran d'o mundo, isto fa d'a Republica Democratica d'o Congo un d'os países con mayor diversidat biolochica d'a planeta.

O WWF divide o territorio d'a Republica Democratica d'o Congo entre decisiet ecorrechions:

Entre as muitas especies (belunas endemicas y muitas atras raras) que habitan en o suyo territorio podemos trobar dos especies de chimpanzés; o chimpanzé común y o bonobo u chimpanzé pigmeu, o gorila de montanya, l'okapi y o pavo reyal d'o Congo. Cinco d'os parques nacionals d'o país son catalogatos como Patrimonio d'a Humanidat: os parques nacionals de Garamba, Kahuzi-Biega, Salonga y Virunga y a Reserva d'a Vida Silvestre de l'Okapi. A guerra civil y a pobre economía han feito a-saber-lo mal a la biodiversidat. Muitos guardas forestals fuoron asasinatos u no podioron continar con o suyo treballo. Istos cinco puestos son listatos como Patrimonio d'a Humanidad en periglo por a Unesco.

Con o paso d'os sieglos, a Republica Democratica d'o Congo ha estato o centro d'o que se conoixe como o problema d'o trafico de carne centroafricana d'animales silvestres, que ye considerato por muitos un problema medioambiental, y parti d'a crisi socio-economica que sufre o país. A carne d'os animals silvestres con os que se trafica s'obtiene por un regular por medio de trampas u gavias d'arambre, atras vegatas con escopetas u atras armas.

A economía d'a Republica Democratica d'o Congo, una nación provista de grans recursos naturals, ha cayito drasticamente dende a metat d'a decada de 1980. Os dos conflictos recients (a Primera y a Segunda Guerra d'o Congo), que prencipioron en 1996, han reducido a producción d'o país y os suyos ingresos estatals, incrementando a suya deuda externa, y han suposato a muerte por a guerra, a fambre y as malautías, de 3,8 millons de personas.
Actualment, a Republica Democratica d'o Congo ye o segundo país mas pobre d'o continent Africano, con un PIB per capita de 300$, dimpués de Zimbabwe.

A situación d'incerteza causata por o creixient conflicto, l'ausencia d'infraestructuras y a dificultat ta operar en un ambient hostil, han reducido as operacions de comercio exterior. A guerra tamién ha intensificato o impacto de problemas alazetals tals como o inestable marco legal, a corrupción, a inflación y l'ausencia de apertura d'o gubierno en politica economica y operacions financieras. As condiciones han amillorato a partir de 2002 con a salita d'as fuerzas invasoras. Un gran número de misions d'o FMI y d'o Banco Mundial s'han reunito con o gobierno ta aduyar a desembolicar un plan economico coderent y o president Joseph Kabila ha prencipiato a implementar reformas. Muita de l'actividat economica recaye en actividatz que quedan difuera d'os datos d'o PNB oficial.

A Republica Democratica d'o Congo no ye etnicament uniforme, como muitos países africans con mugas naixitas d'o colonialismo europeu, y en especial os de gran mida. Os habitants més antigos son os pigmeus d'o Congo y de tota Africa Central, con antigas adaptacions a la vida de cazataires-recolectors en a selva equatorial. A distribución d'os pigmeus quedó esminglanata en enclaus (o més important a Selva d'Ituri), a causa d'a expansión de pueblos bantús que veniban d'o norueste y a diferencia d'os pigmeus practicaban l'agricultura y teneban conoixencias de metalurchia. En os cabos orientals d'o Congo os bantús se topetoron con a expansión u emigracions de pueblos niloticos principalment ganaders como os tutsis.

Os bantús d'a cuenca d'o Congo se dividen en quatre brancas principals: mongo, ngombe, mbochi y as chents de l'augua.

S'estima que se parlan un total de 242 luengas en a Republica Democratica d'o Congo. De todas ellas, nomás 4 poseyen o estatus de luenga nacional: o kikongo, o lingala, o tshiluba y o swahili.

O lingala estió a luenga oficial de l'exercito baixo a dictadura de Mobutu, pero, dende que l'exercito se rebeló, tamién s'usa o swahili en l'este.

O francés ye a luenga oficial d'o país. Se quiere emplegar como un idioma neutral entre as diferents collas etnicas.

Mientres o periodo colonial belga, as quatre luengas nacionals fuoron amostratas en as escuelas primarias, lo que fació que o país fuese un d'os pocos en poseyer literatura en a suya luenga local mientres a ocupación europea en Africa.

O cristianismo ye a relichión mayoritaria en a Republica Democratica d'o Congo, seguito por quasi un 80% d'a población. En iste grupo s'incluyen as relichions catolica con un 50%, protestant con un 20%, y kimbanguista con un 10%. O kimbanguismo yera visto como una amenaza ta o rechimen colonial y fue prohibito por os belgas. Actualment a ilesia kimbanguista, dita oficialment ilesia de Cristo en a Tierra por o profeta Simon Kimbangu, tien alto u baixo tres millones de miembros, mas que mas entre os bakongo en as rechions d'o Baixo Congo y Kinshasa. O mayor numero de cristians seguidors d'o reverendo William Branham se troba en a Republica Democratica d'o Congo, a on s'estima que bi ha bells 2.000.000 seguidors.

Sesanta y dos d'as denominacions protestants d'o país son federatas aintro d'a Ilesia de Cristo en o Congo u CCC. A sobén se le diz dimplament A Ilesia Protestante, ya que ye formata por mas d'o 20% d'a población.

A RD d'o Congo partecipa en os Chuegos Olimpicos de Verano dende 1968, anque encara no ha ganato garra medalla.




#Article 186: Independencia (107 words)


A independencia ye a situación d'un país que no ye chusmeso a l'autoridat d'atro.

Se distingue de l'autonomía, en la que sigue existindo vinculación institucional entre dos territorios, cada un d'ells goza d'o poder de decidir sobre ciertas materias (competencias) y a dependencia centralista, an o poder central controla territorios sin d'autonomía.

Manimenos, l'aparición d'o neocolonialismo en os países d'o tercer mundo y en atros lugars, surte quan no existe plena independencia d'un país, sino que'n ye chusmeso a los dictaus culturals, lingüisticos y especialment, economicos, d'atro. Se distingue d'o antigo colonialismo en qualo ya no s'emplega la fuerza melitar por meyo de l'ocupancia dreita d'o país.




#Article 187: Alexandra Jiménez (269 words)


Alexandra Jiménez Arrechea ye una actriz aragonesa naixita de Zaragoza o 4 de chinero de 1980. 

Dimpués d'emprencipiar bien chóven a estudiar ballet en o Estudio de Danza María de Ávila de Zaragoza y o Real Conservatorio Profesional de Danza de Madrit, tornando-se bailarina profesional ta os 15 anyos, Alexandra sofrió una lesión en o piet dreito y decidió d'albandonar o ballet y adedicar-se a l'arte dramatico. Fació estudios d'interpretación en a Escuela Superior de Artes Escénicas y Espectáculos de Madrit, encomenzando a compachinar ya en o segundo curso a suya formación con bella intervención en series televisivas como Policías, Periodistas u Compañeros.

Manimenos, o papel que la ferá conoixita ta o publico ye o dÁfrica, a sofrita y cinica companyera de Raúl y amiga dEva en a serie de televisión Los Serrano de Telecinco. Tamién ha participato en a serie Tres son multitud, como Valeria, amás de fer de colaboradora en o programa Alerta 112. 

En a gran pantalla, ha treballato como Trini en a cinta de Manuel Sanabria, La fiesta. Ha participato en bells curtometraches: con o papel de misacha gánster en Low Bat (2002), como Isabel en Demonios de corta vista (2004), El mono de Hamlet (2004), A Mario (2004) y Anillos de Saturno (2001), que li mereixió una Mención Especial a la Millor Actriz.

En teatro, ha actuato prencipalment en: Fin del mundo, todos al tren (Alberto Millares, 2002), Los menecomos (Roberto Cerdá, 2002), Siete por siete (Fermín Cabal, 2003) y 5mujeres.com (2004).

Tamién ha feito de modelo ta las colecions Kangaroos (primavera-verano de 2005) y Bossini (agüerro-hibierno 2004-2005), en ista chunto con Alejo Sauras.




#Article 188: Esquilo (448 words)


Esquilo (525 aC - 456 aC; en griego: Αισχυλος) estió un dramaturgo de l'antiga Grecia, o primero d'os tres grans trachicos griegos, con Sofocles y Eurípides.

Naixito d'Eleusis, en a redolada d'Atenas, escribió as suyas primeras obras ta 498 aC, pero, d'entre as que han perbibito, a más antiga probablement siga Hikétides (As Suplicadoras), escrita alto u baixo en 490 aC. En ixa anyada participó tamién en a batalla de Maratón, y en 480 aC luitó en a batalla de Salamina, feito que reflectó dimpués, ta 472 aC, en a suya obra Persai (Os Persas).

Esquilo viachaba a sobén ta Sicilia, an que gubernaba o tirano de Gela, facil que per os muitos artistas que tamién i acudiban a sobén. En 458 aC, lo fería per zaguer vez; seguntes una leyenda tradicional, Esquilo morió en 456 aC quan una alica (u bel cluixiuesos), creyendo que a calvera d'o escritor yera una piedra, dixó cayer una tartuga sobre a suya capeza. Altras versions dicen que l'alica deixó cayer una piedra sobre o que creyó lo uego d'un ave no volandera.

Él mesmo escribió antis de morir a inscripción que fegura en a loseta d'a fuesa suya, sin dar treslato d'a suya fama teatral, querendo nomás que commemorar os suyos trunfos melitars. En ella, i diz:

Αλκήν δ' ευδόκιμον μαραθώνειον άλσος αν είποι και βαθυχαιτήεις Μήδος επιστάμενος

As obras d'Esquilo acentúan os aspectos morals y relichiosos. A diferiencia d'os altros dos trachicos, Sofocles y Euripides, bellas trachedias d'Esquilo rematan con menor dureza, sobretot en a suya obra mayestra, a trilochía clamata Oresteia (A Orestía, Orestiada u trachedia d'Orestes). A rematanza ye clarament trachica en as dos primers piezas d'a trilochía, devez que en As Suplicadoras, Os Persas, y Hepta epi Thebas (Siete contra Tebas).

Amás d'a valura literaria d'a suya obra, a contribución más gran d'Esquilo a o teatro estió adhibir un segundo actor en as suyas scenas. Enantis, l'acción acayeixeba entre un solo actor e o coro griego. 

De as 70 obras que se suposan escritas per Esquilo, sólo que seis en perviven en l'actualidat:

Antiparti, tradicionalment s'ha atribuito a Esquilo una setena obra: Prometeu encadenato. Muitos estudiosos actuals consideran que ixe Prometeu ye obra d'un dramaturgo esconoixito d'o sieglo IV aC. A luenga no se pareix pas a la d'Esquilo, y a suya hostilidat ta la fegura de Zeus choca con a visión más relichiosa d'as altras seis obras.

En as primeras anyadas d'a decada de 1990, se troboron entre as bendas d'una momia echipcia bells fragmentos d'un altra obra d'Esquilo que heba apareixito mencionata en fuents antigas. A obra, clamata Aquiles, yera parti d'una trilochía sobre a Guerra de Troya, y levaba perdita más de 2.000 anyos.




#Article 189: Coro griego (136 words)


En as trachedias de l'antiga Grecia, o coro yera formato orichinalment per 12 cantaires y danzaires. O capezero d'o coro interactuaba con os personaches d'a obra, y parlaba en representación d'a opinión publica. Tot lo coro miraba d'ir en plegato ritmicament, de manera que podeba veyer-se como una entidat unica. Más tardi, o numero de miembros d'o coro puyó a 15, y o d'actors, a tres. O coro, per un regular, cantaba o suyo mensache, anque a veces lo recitaban. A coreografía d'o coro yera quefer d'o dramaturgo. O coro ofriba un fondo y un resumen d'a información que aduyaba a o publico a seguir a representación; tamién comentaba os temas prencipals y amostraba cómo heban de reaccionar os espectadors a la obra que se i feba. Igualment representaba la población cheneral de qualsiquier historia concreta.




#Article 190: Casp (396 words)


Casp (Caspe en castellán, Casp en catalán) ye una ciudat historica d'Aragón, situata a una distancia de 100 km a l'este de Zaragoza. Ye capital d'a comarca Baixo Aragón-Casp. Actualment tien unos 10.000 habitants, no habendo creixito quasi cosa en tot o sieglo XX.

Estió un important nugo de comunicacions, hue venito a menos.

A suya economía se basa en o sector servicios, a industria textil y as grans espleitacions agricolas de regano (emparadas en gran mesura gracias a la immigración). Os prescos de Casp entran drentro d'a denominación d'orichen melocotón de Calanda.

O suyo termin municipal muga con Mequinenza, Favara, Maella, Alcanyiz, Escatrón, Chiprana, Sastago, Burcharaloz, Penyalba y Fraga.

O toponimo Casp, documentato en fuents andalusís como Qsp, Qasp u Qasb s'ha quiesto relacionar con a parabra arabe Casba. Manimenos en aragonés existe a parabra caspiello pa dicir tierra suelta, petrosa, que pierde a humidat pronto, y como microtoponimo lo trobamos en Rodellar y encara Andolz replega a parabra Caspillo en o suyo glosario de parabras d'o territorio aragonés. Caspiello puet tener una etimolochía relacionata con caspa y con o mozarabe gazpacho.

Bi ha muitos microtoponimos interesants que amuestran que d'antes se charró l'aragonés, y n'alzan muitos caracters, como una basa dita Saladiella, la Ifesa, Efesa de la Villa, Lastras del Pallaruelo, un puesto dito mata lo perro, y atro trascrito como Miralpeis, pareixito a los toponimos Miralpeix que se troban en a Ribagorza.
Bi ha toponimos arabes adaptatos a la fonetica aragonesa como Malchares Albanillos.

A luenga tradicional de Casp ye o castellán d'Aragón, con substrato aragonés. O lexico d'intrés etnografico de Casp se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Z 605.

En Casp son mas freqüents os apellitos occitans tipicament rematatos en -ac que en atros lugars d'o Baixo Aragón: Albiac, Cirac.

O lugar ya existiba en o periodo musulmán y se transcribe de l'arabe Qsp, Qasp u Qasb. O escritor musulmán Yaqut d'os sieglos XII-XIII en da noticia: Qasb ye un castiello (hisn) de Zaragoza.

En o sieglo XV estió seu d'o famoso Compromís de Casp por o qualo s'imposó a dinastía d'os Trastamara en o reino d'Aragón. 

En o sieglo XX mientres a Guerra Civil Espanyola estió seu d'o Consello d'Aragón, Organo de Gubierno de l'Aragón Republicano.

Cuenta con un important patrimonio historico-artistico:

Encara que muitas d'istas construcions se troban en deficient estato de conservación.




#Article 191: Prencipato d'Asturias (1991 words)


O Prencipato d'Asturias (en asturián Principáu d'Asturies; en castellán Principado de Asturias; en eonaviego Principao d'Asturias) ye una comunidat autonoma espanyola uniprovincial. Tien a forma d'un prencipato a on o Prencipe d'Asturias ye o hereu d'a Chefatura d'o Estato en o Reino d'Espanya.

O suyo territorio ye de bells diez mil kilometros cuadratos, y bi ha una población, en retacule, que blinca licherament d'o millón de habitants. O idioma oficial y d'emplego mayoritario ye o castellán, pero alto u baixo a tercera parti d'os suyos ciudadans charran tamién asturiano u eonaviego, bien por estar bilingües, bien por tener-la como primera luenga.

A suya capital ye a ciudat d'Oviedo, y Xixón ye a población más habitata.

A parola Asturias prene o nombre d'os suyos antigos habitants, os asturs, primitivos habitants á márguins d'o río Esla (en latín Astura) dica a dominación romana. O nombre d'asturs no només á os d'a Meseta Central sino tamién á os d'o norte.

O antigo nombre latino d'o río Esla, Astura, que antis d'a invasión romana se clamaba Estura u Estula, provién de una radiz celta stour que significa río. Iste toponimo apareix en Bretanya, do Plinio charra d'o río Stur; hue bi ha tres ríos en anglés cuyo nombre procede d'a radiz Stur, ye dicir Stour, que son en Kent, Suffolk e Dorset. En a desembocadura d'o Río Elba ye atro río cuyo nombre alemán deriva tamién d'a mesma radiz celta, o Stör. Tamién en o Piemont habitaba a tribu celta d'os esturs e o río italiano Stura di Demonte, procedent d'a mesma radiz celtica. Á la fin, ista radiz sour encara perdura hue en as parolas gaelica e bretona ster e stour, que significan río.

Os primers habitants estioron d'a especie neandertal. Podemos trobar lurs restos en espelungas d'as qualas a més famosa ye a espelunga d'El Sidrón. Os primers hombres d'a especie homo sapiens sapiens habitaban en espelungas en as plachas e viveban de caragols de mar. Ta rancar moluscos d'as rocas en feban servir de pedrenyas manyosament entretallatas, de traza que a iste modo d'entretallar-ne de piedras se lo ha denominato arte Asturiense. D'istos hombres muitas e polidas pinturs d'animals se son trobatas en as espelungas, d'entre as qualas a més famosa ye a Espelunga d'o Tito Bustillo, sita en Ribadesella.

Plegato o Neolitico en Asturias, os habitants d'as rechions prencipión a habitar os interiors d'Asturias. Tamién agora podemos admirar per totz os latos tumulos disgraciatament espullatos. Istos pueblos que vivión circa 0 3000 e 2000 aC no mos son guaire conoixitos excepto per mesas de piedra que clamamos dólmens e tumulos. Ista traza d'enterreco se puet veyer per tota Europa.

En a Edat d'os Metals, se diceba que os pueblos que en primeras se clamaban asturs yeran venitos de Troya. Manimenos, l'orichen de o nombre d'os asturs pareix estar o nombre latino d'o río Esla, que yera Astura. Car en aquell tiempo as mugas d'os asturs s'estendillaban dende a Mar Cantabrica entro a o río Duero. O present Prencipato d'Asturias yera dita per os romans Asturia Transmontana ta diferenciar-la de l'Asturia Cismontana, que hue bi incluye as provincias de Leyón e Zamora. En aquell tiempo, os asturs viviban en ciudatz clamatas castros.

Os asturs alzón a libertat dica la fin d'o sieglo I aC. Car en iste sieglo Asturias estió chusmesa per os romans. O casus belli estió que os asturs luitaban cuentra os pueblos vecins ya pacificatos e acotolaban lurs campos, pero en verdat yera que os romans deseyaban vehementment, sobre tot l'oro. Conoixito ye que o mesmo emperador Augusto fizo a guerra cuentra os asturs e os cantabros. A la fin estión vencitos os asturs en o Mons Medullius, que beluns identifican con l'actual Las Médulas, a on a mayoría prefirión suicidar-sen que chusmeter-sen ta la esclavitut.

Maguera en Asturias no se difunfión guaire as institucions e costumbres romans, sindembargo podemos admirar d'aquell tiempo no pocos vestichios: vías, termas, villas, inscripcions, etcetera. Quan o Imperio Román cayó baixo os barbaros, os visigodos e suebos dentrón en Asturias. D'os presents estudeos sobre os barbaros en a rechión, pareix que lur auctoridat estió poca u minima, car yera una rechión pobra et minimament desembolicata ta la población.

En 722, os moros, qui heban levata a guerra ta la mayor parti d'Espanya, prebón conquistar Asturias. Manimenos estión vencitos en a Batalla de Covadonga, d'a quala naixió o novismo Reino d'Asturias.

Aprés a derrota d'os visigodos frent a os moros qui heban esnavesato o Estreito de Chibraltar, muitos d'os vencitos fuyón ta la Cordelera Cantabrica, a on se mezclón con os pueblos asturs e bi'n parón de chicotz exercitos que a sobén acosaban a os moros. Per ista razón, o moros decidión ninviar lur exercito enta l'Asturia Transmontana e allora, ta la fin, estión vencitos per l'exercito de Don Pelayo, capitoste d'os godos, en Covadonga (en espanyol y eonaviego Covadonga; en asturián Cuadonga). Talment dita batalla estase simplament una escaramuza, pero animó a os visigodos e asturs ta enfortir o nuevo reino. Dende allora se fundó un chicot reino cristián que decidión esfender-se cuentra os moros en a Cordelera Cantabrica.

O primer rei d'os asturians estió Pelayo (718-737). A iste li succedió o fillo d'ell, Favila, qui dimpués estió amortato per un onso. Aprés a muerte de Favila, Alfonso I (739–757), duque de Cantabria, plegón en o reyalme. Iste rei estió belicoso e durando o suyo reinato escomencipión a propagar as buegas d'o reino. Per tant grans combates grans zonas deserticas se creyón entre o Reino d'Asturias e os Moros, as qualas se conoixen con o nombre de tierras de dengún.

A iste Fruela I, o fillo d'ell, li succedió. Iste tamién estió belicoso e fizo continos ataques contra os moros, aloras dirichitos per Abderramán I. Se sape que fundó a ciudat d'Oviedo -sindembargo agora pareix, seguntes nuevos descubrimientos, que n'ha d'oríchens romans.

Yera costumbre entre os reis que tamién luitasen entre parients ta aconseguir o poder. Pareix que o mesmo Fruela heba matato a o suyo chirmán Vimarano con as suyas proprias mans debito a l'acusación de deseyar o reyalme. Dimpués de Fruela, amortato igualment per nobles, reis clamatos febles, car quasi denguna guerra fizon, reinón. Istos estión Aurelio (768 – 764), Silo (774–783), Mauregato (783 – 789) e Bermudo o Diacono (789–791).

Bermudo o Diacono succedió a Alfonso II, o més valient de totz os reis asturians, qui fizo muitas batallas cuentra os moros, mesmo sitió Lisbona. Durando o reinato d'ell, se trobó un sepulcre de Santiago de Compostela d'o qual se diciba que conteneba as reliquias de l'apóstol Sant Chaime. Alfonso mandó que se construyese un templo sobre o fondón e iste puesto ye estato freqüentato per pelegrins de tota Europa ta veyer as reliquias dica o present.

A iste li succedió Ramiro I d'Asturias (842–852), qui recheba Galicia. Sindembargo quan se yera acomodando en Castiella, un noble de nome Nepocián tramenó una rebelión cuentra Ramiro ta aconsiguir o reyalme. Conoixito isto, Ramiro se'n enfiló entro a Oviedo e, aprés de cegar-lo, lo recluyó tota a suya vida en un monesterio. En aquell tiempo, os normandos arrecorreban dende as costas d'o Reino dimpués de crudels combates e saqueyos.

A Ramiro li succedió Ordonyo I (850–866) qui estendilló as mugas d'o reino e atra vegata repobló con habitants Leyón e Astorga. Luitó cuentra os moros que n'eban de por de que o reyalme s'amplase e tamién luitó cuentra os normandos.

A iste li succedió Alifonso III O Magno (866–910) qui asabelo ampló as mugas d'o reyalme fundando-ne de ciudatz per tota Leyón e Castiella, e tamién a l'atro costato de o Río Duero. Asinas atra vegata repobló Braga, Porto e Coimbra e fundó de cosa Zamora, Toro e Simancas ta esfender as mugas d'os ataques d'os moros. S'acomodó con Chimena, mesacha d'estirpe reyal, filla d'o rei de Navarra, con a quala tuvo sies fillos. Quan Alifonso espritó, dividió o reyalme entre tres d'os fillos d'ell. En aquell tiempo, a capital estió trasladata d'Oviedo ta Leyón.

Os reis asturians fizon muitas obras, no només relichiosas, sino tamién publicas. Ista epoca estió muito famosa ta las artes asturianas, quan s'edificón muitos monumentos prerromanicos, agora consideratos patrimonio mundial d'a humanidat. Tamién estión artistas asturians qui en fizon de choyas, d'as qualas a prencipal ye a Cruz d'os Ánchels, que encara adorna a bandera d'Asturias.

Aprés trasladar-se a capital ta Leyón, bells nobles en maquinón de rebulicias ta que Asturias se deseparase d'o Reino de Leyón. A més famosa rebulicia estió a que fizo o conde Gonzalo cuentra Alifonso VII e donya Urraca, a quala administraba Asturias en nome d'o Rei.

En 1338, Chuan I e Chuan de Gant firmón a paz meyant a concertación d'una voda entre os fillos d'ells, Enrique e Catarina. Dende allora os hereus d'o Reyalme son ditos Prencipes d'Asturias.

En a Edat Meya, as principals institucions d'Asturias naixión, asinas as pueblas, as villas e os concellos. A sociedat se dividiba en tres estamientos: nobles, clero e pueblo plan. Os asturians viveban d'o Secale, o Triticum dicoccum, as castanyas, as uellas, as crapas, os tocins et cetera.

En o sieglo XVIII un gran alivio d'a fambre estió a introducción de triticum indico e de tuberclos dende America, que s'esdevenión en uns d'os principals cautivos ta os asturians ensemble con as chodigas. A o cabo d'iste sieglo plegó en ista rechión a Ilustración. Entre os més egrechios ilustratos acucuta Gaspar Melchor de Jovellanos, qui prebó estimular a economía asturiana.

Un cambeo d'as trazas de treballar plegó en Asturias debito a l'abundancia de fierro e carbón, o que estió tan important en a Historia e tanto cambeó a sociedat que fizo apareixer tamién una nueva clase social, os proletarios. Ista clase dimpués n'hubo de tanta influencia a traviés d'os sindicatos que mesmo agún ista influencia se percibe.

En 1808 Asturias estió a primera rechión de tota Espanya que declaró a guerra cuentra os franceses. Muitos e famosos roldes de combatients estión ninviatos ta la linia de batalla do con gran valentor luitón cuentra os exercitos invasors dica que estión auchatos d'Espanya. En iste sieglo os asturians en sufrión de pugnas entre os liberals e os seguidors d'o partito reyalista. De totz os dirichents liberals o més preclaro estió, qui, encara que murió a favor d'a libertat, obligó a o rei a churar a Constitución.

Durando tot o sieglo a industria en meyo d'a rechión creixeba, sobre tot as menas de fierro e carbón e as fabricas d'armas.

En o sieglo XX os desalcuerdos entre meners e operarios de fabrica per un costato e patronos per atro yera tantos que as revueltas e rebulicios yeran cutianas.

En octubre de 1934 meners d'as vals d'o Nalón e d'o Caudal e treballadors de fabricas d'as grans ciudatz se sublevón armatos cuentra o poder central. Aprés estar vencitos per l'exercito, os proletarios asturians dolorosismos castigos patión en lurs cuerpos.

Durando a Guerra Civil Espanyola a rechión remanión fidels ta o gubierno central treito d'Oviedo e zonas occidentals. Quan os exercitos clamatos nacionals trencón os frents de guerra, asabelos soldatos encara fidels ta la Republic fuyón ta os monts ta alzar a vida do lurs capitostes resistión a las tropas de Franco entro a 1952, quan os zaguers luitadors amagatos y esparrigatos estión amortatos.

Sidembargo os sobatidors d'os obrers mái aturón en a rechión. En 1963 acayeció a mayor revuelta en as vals centrals, cuyo desembolique se divulgó per tot o mundo.

Muerto Francisco Franco, Asturia se constituyó como communidat autonoma aíntro a estructura territorial descentralizata establita per a Constitución de 1978. Rafael Luis Fernández Álvarez, qui antis exerceba como President d'o Consello Rechional dende 1978, se convirtió en o primer President d'o Prencipato d'Asturias aprés l'adopción de l'autonomía. O Gubierno Rechional Asturiana en poseye d'amplas competencias en campos principals como a sanidat, educación e protección d'a naturaleza. En mayo de 2011, o President d'o Gubierno d'Asturias yera Francisco Álvarez Cascos de Foro Asturias (en asturián Foru Asturies), a qui succedió Javier Fernández Fernández d'a Federación Socialista Asturiana.

.




#Article 192: Ocián Pacifico (269 words)


LOcián Pacifico ye a masa d'augua más gran d'a Tierra, ocupando a tercera parti d'a suya superficie. S'estendilla alto u baixo 

marguins concheladas d'o Mar de Ross en l'Antartida por o sud. Adube o suyo mayor amplo (de l'orden de 19.800 km), a alto u baixo 5 graus de latitut norte, estendillando-se dende Indonesia dic'a costa de Colombia. A muga occidental de l'ocián ye l'Estreito de Malaca.

O Pacifico contien alto u baixo 25.000 islas (más que totz os atros ocians d'o mundo combinatos), quasi todas son clavadas a lo sud d'a linia d'o Equador. O Pacifico cubre un aria de 179.7 millons de km². O punto más baixo d'a superficie d'a crosta terrestre, a Fuesa d'as Marianas, se troba en o Pacifico.

O primer europeu que alufró a inmensidat de l'Ocián Pacifico estió lo fidalgo y explorador espanyol Vasco Núñez de Balboa, qui o día 25 de setiembre de 1513 dimpués d'haber preso posesión d'as suyas auguas en nombre d'os reis de Castiella, li otorgó o nombre de Mar d'o Sud a la graniza amplaria d'augua que atisbó dende una tuca clavada en l'estreito de Panamá.

O suyo nombre actual ye obra d'o navegant portugués Fernando de Magallanes.

L'explorador portugués Fernando de Magallanes mientres a suya expedición arredol d'o mundo a lo servicio d'a Corona d'Espanya, nombró a iste ocián pacifico pos mientres a mayoría d'o suyo viache dende l'Estreito de Magallanes dic'as Filipinas, lo trobó en calma. Sindembargo, o Pacifico no perén fa honor a o suyo nombre, pos a sobén os tifons, os horacans y os tierratremos zumban as islas d'iste ocián y os litorals continentals.




#Article 193: Ocián Atlantico (270 words)


LOcián Atlantico desalparta America, en l'ueste, d'Europa y Africa, en l'este. S'estendilla dende l'Ocián Glacial Arctico, en o norte, dica l'Antarctida, en o sud. L'equador lo divide, artificialment, en dos partis, Atlantico Norte y Atlantico Sud. O suyo nombre procede d'o griego Atlas, un d'os titans d'a mitolochía griega.

Tién forma de S y una amplaria d'unos 80 millons de km², estando lo segundo en amplaria, dimpués de l'Ocián Pacifico.

As rallas submarinas situadas entre la Isla de Baffin, Groenlandia y Escocia se han establito como a muga entre l'Ocián Glacial Artico y l'Atlantico Norte .

A l'Este, l'Estreito de Chibraltar forma la muga con o Mar Mediterranio; a l'ueste, l'arco formato por as islas d'o Caribe lo desalpartan d'o Mar Caribe.

A lo Sud y a l'Este, a trestalladura con l'Ocián Indico s'estableix, por o meridián de 20° E. A lo Sud y a l'Ueste la divisoria se ha establito en a linia de mayor fundaria que va d'o Cabo de Furnos a la Peninsula Antartica.

Tien una fundaria meya de 3.743 m gracias a una gran meseta de quasi 3.000 m de fundaria que ye quasi tot o suyo fundo, unita a las grans depresions que se troban en os cantos d'a mesma y que arriban a superar os 9.000 m amán de Puerto Rico.

A salinidat de l'Ocián Atlantico ye d'unos 36 gramos de sal por kilogramo d'augua y as especies más pescadas son a sardineta, l'arengue y l'abadeixo. Antimás, ye l'ocián más impotant d'a Tierra dend'o punto de vista comercial.

Lista de paises con costas en l'Ocián Atlantico escluyendo a Mar Mediterrania y a Mar Baltica.




#Article 194: Ocián Glacial Antarctico (129 words)


LOcián Glacial Antarctico s'estendilla dende a costa antarctica dica os 60° S, muga con l'Ocián Atlantico, l'Ocián Pacifico y l'Ocián Indico. Ye o debantzaguer ocián en amplaria (nomás l'Ocián Arctico ye más chicot). A suya amplaria estió definiat por a Organización Hidrografica Internacional en l'anyo 2000 y consona con as mugas fixatas por o Tratato Antarctico.

L'Ocián Antarctico ye l'unico en redolar o globo de forma plena y rodía de tot a l'Antarctida. Tien una superficie de 20.327.000 km², una zifra que encluye a os mars d'arredol: o Mar de Amudsen, o Mar de Bellingshausen, parti d'o Pasache de Drake, o Mar de Ross y o Mar de Weddell. A tierra firme ye visible sobre l'ocián con 17.968 km de costa.

Bi ha mes de 255 especies de pexes.




#Article 195: Ocián Glacial Arctico (171 words)


LOcián Glacial Arctico ye un ocián que rodía o Polo Norte y s'estendilla ta o norte d'Europa, Asia y America ye o más chicot de totz os ocians.

Ocupa una amplaria d'unos 14.100.000 km²; y as fundarias d'iste ocián oscilan entre os 2.000 m y 4.000 m en a rechión central, y os 100 m en a plataforma continental; estando a suya meya d'unos 1205 m.

Muga con l'Ocián Atlantico por o norte, recullindo grans masas d'augua a traviés de l'Estreito de Fram y o Mar de Barents. Tamién muga con l'Ocián Pacifico a traviés d'o Estreito de Bering.

Grans masas de chelo protechen mientres tot l'anyo a iste ocián d'as influencias atmosfericas. En a suya parti central pueden trobar-se casquetz de chelo de dica 4 m de gordaria. 

As temperaturas en hibierno rondan os -50 °C debito a os cerenyos aires provenients de Siberia (Rusia); mientres que en o verano quasi no se blinca d'os 0 °C; mientres que en a plataforma continental pueden dar-se temperaturas de dica 30 °C.




#Article 196: Ocián (130 words)


Se clama ocián (d'o griego Ωκεανός, Okeanós) a la parti d'a superficie terrestre ocupata por l'augua marina. L'ocián ye dividido por os continents y grans archipielagos en cinco partis, que a la suya vegata tamién se dicen ocians:

Os ocians Pacifico y Atlantico a sobén se distinguen entre Norte y Sud: Atlantico Norte, Atlantico Sud, Pacifico Norte y Pacifico Sud. As rechions mas chicotas d'os ocians son clamadas a sobén mars, golfos, badias y estreitos.

L'augua d'os ocians tien una gran importancia en o clima terrestre por a existencia de corrients ocianicas que transportan a calor. As corrients ocianicas pueden estar superficials u profundas. As corrients superficials son influidas por os vientos. As corrients profundas son condicionadas por diferiencias de temperatura y salinidat en vertical que creyan diferencias de densidat.




#Article 197: Ocián Indico (266 words)


LOcián Indico ye uno d'os cinco ociáns, estando-ne o tercer volumen d'augua más gran d'o mundo, y cubre alto u baixo lo 20% d'a superficie d'a Tierra. Muga a lo norte con o sud d'Asia; a l'ueste con a peninsula arabica y Africa; a l'este con a peninsula malaya, as islas Sonda, y Australia; y a lo sud con l'Antarctida.

Ye desalpartato de l'ocián Atlantico por o meridián 20 graus este, a lo sud d'Africa, y de l'ocián Pacifico por o meridián 147 graus este. O punto más a lo norte de l'ocián Indico ye alto u baixo a 30 graus norte de latitut d'o golfo Persico. L'ocián tien alto u baixo 10.000 km d'amplaria entre as puntas sud d'Africa y Australia; a suya superficie ye 73.556.000 km², incluyindo-ie a mar Roya y o golfo Persico. O volumen de l'ocián s'estima en 292.131.000 km³ d'augua. Chicotas islas puntian os cantos continentals.

As nacions que se troban de raso en l'ocián son Madagascar, a quatrena isla más gran d'o mundo; Comoras; Seychelles; Maldivas; Mauricio; y Sri Lanka. Indonesia lo rodia, y quantas atras nacions en mugan: Sudafrica, Mozambique, Tanzania, Kenia, Somalia, Chibuti, Sudán, Echipto, Israel (con Eilat en o golfo d'Aqaba), Arabia Saudí, Yemen, Emiratos Arabes Unitos, Bahrein, Qatar, Kuwait, Iraq, Irán, Pakistán, India, Myanmar y Australia. A importancia de l'ocián como una rota de transito entre Asia y Africa lo ha convertido en un foco de conflictos. En qualsiquier caso, denguna nación lo ha xalapato con exito dica prencipios d'o sieglo XIX quan o Imperio britanico controlaba a mayor parte d'a tierra perimetral de l'ocián Indico.




#Article 198: Territorios dependients (100 words)


Os territorios dependients son territorios que por diversas razons no gozan d'os previlechios de total independencia u soberanía y, por tanto, son gubernatos por atros estatos, clamatos tamién como metropoli. Muitos d'ells pueden estar ditos colonias

Existen diversos rans de dependencia. Asinas existen territorios que tienen d'un gubierno prou distinto a lo d'a metropoli, como ye o caso de Hong Kong respective a China.

A mayoría d'istos estatos dependients corresponden a islas de baixa población y que no pueden emparar un gubierno autonomo.

A continación, os diversos territorios dependients d'o mundo en l'actualidat, ordenatos seguntes o país a que perteneixen.




#Article 199: Violant d'Hongría (160 words)


Violant d'Hongría, naixita arredol de 1216 en Esztergom (Hongría) y muerta en Uesca l'octubre de 1251, estió reina d'Aragón entre 1235 y 1251, dimpués de casar con o rei Chaime I, de qui estió segunda muller.

Yera filla d'o rei hongaro Andreu II y de Violant de Courtenay. O suyo dote significaba una alportación de diners y bells territorios que nunca no se facioron efectivos.

Impulsó de trazas decisivas a conquiesta de Valencia en 1238 y participó activament en a politica reyal, pensando sobre tot en as particions d'os territorios que dixarían como patrimonio a os fillos d'ella con Chaime I, mirando devez de malimponer o más posible a o suyo marito con Alifonso, o fillo que o rei heba tenito con a primer muller, Alionor de Castiella.

Violant y Chaime I tenioron quatre fillos y cinco fillas:

Os restos d'ella y d'una d'as fillas, Sancha, chacen en o presbiterio d'o monesterio cistercense de Santa María de Vallbona, en Catalunya.




#Article 200: Bordeus (293 words)


Bordeus (Bordèu  en occitán; Bordeaux en francés) ye un important puerto d'o Sudueste de Francia, capital d'a provincia d' Aquitania y prefectura u capital administrativa d'o departamento de Gironde.

Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

Un bordeus puede estar devez o vin que s'elabora en o país.

A ciudat ye construita sobre o estuario d'o río Garona, estallata per tanto en dos cantos.

En 2018, a ciudat teneba 257.068 habitadors en o distrito municipal y 801.041 en l'aria metropolitana. Ta febrero de 2004, s'esmaba una población de 229.500 habitants.

Os habitadors de Bordeus son bordeleses. A luenga parlata cheneralment y oficial ye o francés, bien que a parla autoctona bordelesa ye una variant d'o dialecto gascón, clasificato en a luenga occitana.

A rechión de Bordeus ye cuna d'os más prestichiosos productors de vin d'o mundo. Se i fan igual de tintos como de blancos. 

O Bordeus tinto s'elabora per un regular a partir d'una mezcla d' ugas que puede estar de Cabernet Sauvignon, Cabernet Franc, Merlot, Petit Verdot y Malbec. O bordeus blanco s'elabora a partir de Sauvignon Blanc, Semillon y Muscadelle.

A rechión vinicola de Bordeus ye estallata en subrechions, entre as quals Saint Émilion, Pomerol, Médoc y Graves. Istos cinco tintos Premier Cru (quatre de Médoc y un, o Chateau Haut-Brion, de Graves), instituitos per a Clasificación oficial de vins de Bordeus de 1855, se troban entre os más caros y que más requesta leban d'o mundo:

Sauternes ye una subrechión de Graves, conoixita per os suyos vins blancos dulces ta postres, como lo Château d'Yquem.

Entre os bordeleses más conoixitos, i feguran:

L'actual alcalde de Bordeus ye Alain Juppé, de l'UMP (Unión per un Movimiento Popular).

O equipe de futbol local ye o Girondins de Bordeaux.




#Article 201: Alto Galligo (4148 words)


LAlto Galligo u Galliguera Alta ye una comarca situata a o norte d'Aragón y ocupa a practica totalidat d'a compleganza d'o curso alto d'o río Galligo, en a provincia de Uesca. Historicament feba parte d'a Chacetania, estando o nuclio orichinal de l'antigo Condato d'Aragón. 

Os territorios historicos que la integran son a Val de Tena, a Tierra de Biescas y Sarrablo. Muga a l'ueste con a Chacetania, a l'este con o Sobrarbe y o Semontano de Balbastro, a o sud con a Plana de Uesca y a o norte con o Biarn por o Portalet dera Nieu y Bigorra.

A redolada de l'Alto Galligo ya yera poblata dende os tiempos prehistoricos, asinas lo contrimuestran as casetas de broixas en Ibirque u Santa Helena y atros megalitos en d'a val de Tena. B'ha tamién tumulos d'o neolitico en atros puestos de l'Alto Galligo como Latas y Barbenuta amás d'os dolmens, cromlechs y tumulos de Piedrafita, Tramacastiella, Pandicosa y Fornigal

As primeras poblacions importants se situan en a comarca con a plegata d'os romans arredol d'o sieglo II aC, como a dita Corona de Sant Salvador que probablement se deciba allora Sabinianicum u l'asentamiento en Os Banyos de Pandicosa ta l'aproveitamiento d'as auguas termals, a on que s'han trobato monedas d'Augusto y Tiberio. Muitos d'estos asentamientos romans se trobaban en puestos a on que yeran antes os yacetans. En a epoca romana estas tierras feban parte d'o convento churidico de Caesaraugusta en a provincia Tarraconensis. Se construyó por ixas envueltas a calzata romana que dende Osca trescruzaba o Monrepós y plegaba dica Os Banyos de Pandicosa. S'han trobato tamién esculturas de capezas romanas en as localidatz de Latre y Úrbez de Nocito, esta zaguera en a Plana de Uesca pero mugant con l'Alto Galligo.

No b'ha muito rastro d'o pasato visigoto, pero sí d'os musulmans que i plegoron en o sieglo VIII y entre este sieglo y o sieglo IX se creyó o districto rural d'Al-Challiq (en arabe Galligo). Os musulmans dentroron en practicament tota a redolada y mesmo en l'anyo 781 Adb al Rahman I atacarba Sallent de Galligo, manimenos a parte de mas dominio estió entre Nocito por o sud y Gavín por o norte.

Importants en o proceso d'a reconquiesta estioron os anyos 918 y 920 quan o conte Galindo II Aznárez conquistó a val d'Acumuer establindo o monesterio de Sant Martín de Cercito y plegando dica a ripera d'o Galligo en Senegüé. S'establioron atros monesterios importants en a comarca como Sant Pelai de Gavín, Sant Andreu de Fanlo, Sant Úrbez de Nocito u Sant Per d'a Raba y as suyas tierras se repobloron con mozarabes plegatos dende Uesca.

Una vegata reconquistato o districto, ya integrato en o Condato d'Aragón, será cedito por Sancho Garcés a o suyo fillo Remiro I en 1029. D'esta epoca medieval son amás un d'os mayors conchuntos artisticos d'a comarca y d'Aragón, o grupo d'ilesias de Sarrablo, un conchunto d'ilesias d'o sieglo XI, d'estilo mozarabe u romanico-lombardas seguntes as diferents fuents, repartitas por a márguin cucha d'o Galligo.

Mientres a Baixa Edat Meya os sinyors feudals controlaban con man de fierro a redolada, un eixemplo son os Villacampa que dominaban a Guarguera. En a val de Tena, dividita en tres quinyons (Partaqua, Sallent y Pandicosa), o gubierno yera a Chunta Cheneral con seu en as Casas d'a Val en O Pueyo. As localidatz más importants en os sieglos XIV y XV yeran Biescas y Sallent, centros de pago d'as cheneralidatz (treudos que s'heban de pagar por dentrar y quitar produtos d'a val) estando amás esta zaguera una aduana a meyatos d'o sieglo XIII. Importants familias tensinas estioron os Lanuza, os Abarca, os Blasco u os Lop

En a resta d'a Edat Meya bi habió a-saber-las batallas en os campos d'a redolada que continarban en sieglos esvenidors como en l'anyo 1592 quan os gascons luterans envadioron a val de Tena. Biescas prencipalment y Senegüé estioron destruitas en estas envasions. En esta epoca o rei Felipe I fació construir a-saber-las fortificacions en as zonas mugants con Francia como o fuerte de Santielena en Biescas u as Torrazas de Larrede y Escuer. Atra envasión escaició en a val en o sieglo mientres a Guerra de Succesión Espanyola quan as tropas austracistas dentroron en a comarca. No menos importants son por ixas envueltas os casos de bruixería en a redolada, estando o más conoixito lo protagonizato por Pedro Arruebo, vecín de l'Artosa.

A Guerra d'o Francés en o sieglo XIX, estricalló gran parte d'a población d'a val, dimpués de rematar esta tornoron a restaurar-se os antigos tractatos con l'atro canto d'o Pireneu, as ditas pacerías que no yeran que tractatos sobre os pastos d'o ganato. Tamién en esta epoca prencipian a funcionar os Banyos de Pandicosa como puesto toristico important ta a economía d'a val de Tena.

En zaguerías d'o sieglo XIX y primerías d'o XIX plega a industrialización ta Samianigo y tamién o ferrocarril en l'anyo 1893, lo que fa que as chents d'os lugars mas que mas de Sobrepuerto y tot l'actual municipio de Samianigo deixen os lugars y se'n vaigan a vivir ta as ciudatz. S'establioron en a capital sarrablesa entre os anyos 1917 y 1918 importants interpresas como Energía y Industrias Aragonesas u Compañía Ibérica de Explosivos y Aluminio Español que empentoron o creiximiento economico d'a comarca, feito que no aturó a perduga de población que ya heba prencipiato.

Atra vegata a guerra arriba a la comarca con o frent d'a Guerra Civil y con duras batallas en Sarrablo, Biescas u Gavín que serían estrozatos. Tamién bi habió batallas en Auturia y Santa Orosia. Quan remató a guerra muita d'a población heba emigrato y mientres as siguients anyatas lo ferban muitos más habitants, asinas en as decadas de 1950 y 1960 a mayor parte d'os lugars de Sobrepuerto y a Guarguera estioron albandonatos. A decada de 1970 sería a decada d'os entibos, con a construcción d'os entibos de Búbal y Lanuza mas lugars d'a comarca, en este caso d'a val de Tena, estioron albandonatos. 

Ya en as zagueras decadas d'o sieglo XX y en os primers anyos d'o XXI a comarca ha deixato en gran parte os tradicionals sectors de l'agricultura y a ganadería t'adedicar-se a os servicios y o torismo estando una d'as comarcas mas toristicas d'Aragón, sobretot con o torismo d'a nieu con as estacions de Fornigal, Pandicosa y a Partaqua.

L'Alto Galligo se troba situato en os Pireneus, estando a parte más alta d'a cuenca hidrografica d'o río Galligo, un d'os afluyents más importants de l'Ebro, que naxe a o norte d'esta comarca. Por o norte as altas tucas pirenencas deseparan este territorio d'a val biarnesa de Osal (puerto de Portalet dera Nieu) y as vals de Cautarès (puerto de Marcadau) y Arrens (Peira San Martín) en Bigorra, estando lo teito d'a comarca o pico Os Moros. Por l'este Tendenera (puerto de Cotefablo), Sobrepuerto, Sarrablo y Guarguera (Sierra de Gabardón) son as mugas con o Sobrarbe. A o sud fan de muga con a Plana de Uesca a Sierra de Guara y o puerto de Monrepós. A l'ueste a val d'Acumuer y Anayet son as mugas con a Chacetania.

Os diferents relieus que se troban en a comarca fan que a variedat de clima entre unas zonas y atras sía tamién gran, con influencias atlanticas u mediterranias, puyando as temperaturas y baixando as precipitancions de norte ta sud.

En Sallent a bells 1.305 metros d'altaria a temperatura meyana ye de 8,3°C, con chelatas dende metat de l'agüerro y dica prencipios de primavera y con una precipitacions de 1310 mm por anyo que son a sobén de nieu en os meses d'agüerro y d'hibierno. En as tucas más altas a temperatura meyana puet estar de 0°C con unas precipitacions de 2000 mm anyals.

En baixando ta o sud a influencia mediterrania se va fendo mayor. En Biescas o dominio d'o clima mediterranio ye mayor y en Samianigo, a 780 metros, a temperatura meyana ye de 10,8°C y as precipitacions son menors, de 840 mm/anyo sobretot en os meses d'agüerro y primavera. D'hibierno b'ha muitas vegatas boira preta en Samianigo que prevoca a inversión termica con temperaturas menors que atras zonas de meya montanya a on que no ne b'ha.

Cheolochicament a cadena pirenenca se divide en una serie d'unidatz caracterizatas por as suyas rocas y a suya cheomorfolochía, que son especialment visibles en esta comarca. Imos a distinguir prencipalment tres unidatz.

 

Podemos fer una división d'a comarca en subcomarcas bien esferenciatas:

L'Alto Galligo ye un territorio de contrastes demograficos. D'una man ye Samianigo, a ciudat con mayor creiximiento d'a población en o sieglo XX, prencipiando dito sieglo con una población de bells 280 habitadors ta rematar o sieglo con quasi 10.000. D'atra man se i troban dos d'as rechions con más lugars despoblatos d'Europa: Sobrepuerto y a Guarguera. 

Actualment a mayor parti d'a población, un 68,8%, se troba en a capital suya, Samianigo. As atras poblacions más importants son Biescas, Sallent y Pandicosa.

Tradicionalment as dos actividatz economicas prencipals en a redolada yeran l'agricultura y a ganadería.

L'agricultura se basaba prencipalment en o cautivo de bells cerials y pastos ta os animals amás de chicotz huertos ta consumo de cada casa.

L'actividat más important yera a ganadería, prencipalment d'ovín y bovín. Istas actividatz ganaderas se rechiban por un ciclo anyal en o que destacan tres fitas: a estancia alpina en verano, a transuancia ta Tierra baixa u a ripera de l'Ebro d'hibierno y, entre estas dos, un periodo en os lugars antes de baixar ta Tierra baixa y antes de puyar ta as montanyas. Asociatas a la ganadería existiban atras muitas actividatz como las d'esquirar a las ovellas u marcar o ganato. Se feban ferias de ganato en muitos lugars, d'as que encara hue se'n conserva belunas como las de Biescas u Sallent. 

Important estió d'atra man l'actividat textil en l'Alto Gallego, destacando-ie sobretot Biescas a on que b'heba a-saber-los telars y batans, razón por la que se conoixe a os suyos habitants como pelaires.

Autualment a economía se basa en a industria de Samianigo y o torismo d'a val de Tena y Biescas. A industria plegó ta Samianigo en zaguerías d'o sieglo XIX chunto con o ferrocarril. O torismo en a comarca tien o suyo eixe prencipal en a nieu y as estacions d'esquí de Pandicosa y O Fornigal, estando as prencipals villas toristicas Biescas, Pandicosa y Sallent. Se fan tamién atras actividatz esportivas y d'ocio: windsurf, piragüismo (en o entibo de Búbal), baixata de barrancos, golf (en as Margas Golf, chunto a Latas), mountain bike, pesca...

Amás de que l'Alto Galligo se troba rodiato d'espacios protechitos como os Parque Nacionals d'Ordesa y d'os Pireneus en os vecins Sobrarbe y Biarn u o Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara d'o que fa parte a zona sud d'o municipio de Samianigo chunto con atros municipios d'as comarcas vecinas de Plana de Uesca, Semontano de Balbastro y Sobrarbe.

Ya en l'anyo 1977 se declaró por a UNESCO como Reserva d'a biosfera a parte d'a val de Tena aintro d'a Reserva d'a biosfera d'Ordesa-Comachibosa. Fan parte d'esta reserva a val de Tena situata a o canto zurdo d'o río Galligo que s'estendilla por os municipios de Sallent, Pandicosa, Biescas y Oz y a val de Yesero, sin incluyir dengún d'os lugars ditos, nomás partes naturals d'os municipios. Aintro d'a reserva destacan miticas tucas como o pico Os Moros, o pico Vachimanya, Picos d'o Infierno, a Foratata u a Sierra Tendenera y ibons como los de Sabocos u Respomuso.

Atras tucas importants d'a comarca son o pico Anayet, a penya Telera que sinyala a dentrata a la val de Tena, l'Auturía sobre Samianigo y Yebra de Basa y a Manchoya en o Sobrepuerto.

A val de Tena ye una val d'orichen glacial. As cheleras baixaban dende os culs de Pandicosa, Sallent, Tendenera y Partacua dica mas entabaixo de Senegüé. Actualment encara se pueden veyer os rastros d'este pasato glacial en os culs que se troban en a parte mas alta d'a val y tamién en as morrenas que dixoron as cheleras, destacando la de Senegüé y la de Santielena. Atras formacions intresants d'orichen glacial son os Torretons d'Arás u Senyoritas de Arás en Biescas, morrenas laterals situatas en o barranco d'Arás con forma de chaminera. Encara b'ha dos cheleras en a val renonoixitas como Molimentos Naturals d'as Cheleras Pirenencas. A primera d'ellas ye a chelera d'o pico Os Moros, dividita en dos nuclios, o chelegal de Frondiellas entre 2.700 y 2.800 metros d'altaria y con una superficie de 7,2 hectarias, y d'atra man o chelegal de Latour que se troba entre os 2.800 y os 2.880 m d'altaria y tien una hectaria de superficie. A segunda d'as cheleras reconoixitas como Molimento Natural ye a chelera d'Infiernos que ye en o macizo d'o mesmo nombre, se divide en tres chelegals chicotz, l'oriental entre os 2.770 y os 2.900 metros tien una superficie de 5 hectarias, l'occidental entre os 2.820 y os 2.720 tien 2 hectarias y o chelegal de Punta Zarra que tien 2,9 hectarias y ye entre os 2.700 y os 2.780 metros.

Entre os espacios protechitos cal destacar tamién o Paisache Protechito de Sant Chuan d'a Penya y Mont Uruel, que encara que se troba prencipalment en a vecina Chacetania, tamién incluye una chicota parte d'o municipio de Candarenas. 

Tamién b'ha a-saber-los Puestos d'Importancia Comunitaria en a comarca como as Turberas d'Acumuer, o Pico y Turberas d'Anayet, as Turberas d'o Macizo d'os Infiernos, Sant Chuan d'a Penya y Uruel, Puertos de Pandicosa, Bramatuero y Brazatos, a Capecera d'o río Gualempeda, o Mont Pacino, a Foz d'Escarriella-Cucuraza, Telera-Acumuer, Tendenera, Puerto d'Otal-Cotefablo, Río Aurín, Río Galligo-Ripera de Biescas, Sobrepuerto, Guarguera y Guara Norte. Entre as Zonas d'Especial Protección ta as Aus (ZEPA) bi son Comachibosa, Sierra de Canciás-Silbes y a Sierra y Foces de Guara.

Entre as especies de mamifers que se troban en a redolada destacan as poblacions de pardos (Cervus elaphus) y cuerzos (Capreolus capreolus) que han creixito en os zaguers anyos. As loiras (Lutra lutra) tamién s'han estendillato por tot o cauz d'o río Galligo dende Sallent de Galligo dica o sud d'a comarca y tamién por os ríos Aurín y Guarga. Bi ha tamién importants poblacions de chabalins (Sus scrofa scrofa) y fuinas (Martes martes). Tamién s'han visto bells eixemplars d'onso pardo (Ursus arctos) dondiando por os arrigachuelos amán d'a muga con o Biarn.

Se pueden trobar entre as aus trencahuesos (Gypaetus barbatus), alicas (Aquila chrysaetos), alicas blancas (Circaetus gallicus), alicas chicotas (Hieraaetus pennatus), xoriguer común (Falco tinnunculus) y falcons (Falco peregrinus). Cal destacar entre as aus nocturnas as melazas (Tyto alba) y os mochuelos (Aegolius funereus). Atras aus d'a redolada incluyen fresanas (Perdix perdix), gallinetas (Lagopus muta), aguaceros negros (Dryocopus martius), aurons (Tetrao urogallus) y agarraparedes(Tichodroma muraria).

Entre os amfibios b'ha un numero important de guardafuents (Calotriton asper) y tamién bells eixemplars d'a rana pirenenca (Rana pyrenaica). Respective a os reptils destaca o fardacho (Lacerta bilineata) y a cullebra verdiamarilla (Hierophis viridiflavus).

B'ha una gran variedat d'especies vechetals en os más de 1.300 km² de superficie que tien a comarca. Os motivos d'esta diversidat son prencipalment l'altaria, o clima, o tipo de suelo y a presión antropica en as diferents zonas. En os fondons d'o Galligo y atros d'os suyos afluyents se pueden trobar hue prencipalment selvas de chopos y tierras de cautivo. Tamién b'ha zonas a on que se troba vechetación como tremoletas, seneras, artos, betiqueras, sanguinyos y barzals.

Una especie que ye pro estendillata por a redolada ye o caixico (Quercus gr. cerrioides), trobando-se caixicars de diferents amplarias, entre os que destacan os solanos de Gavín, Oliván, Bergusa, Escuer, Sant Román y Rapún y bellas zonas d'a Guarguera. Trobamos eixemplars singulars d'esta especie en A Guarta (con troncos de 5,4 y 5,6 m de perimetro y altarias de 18 y 17 m), Serué (con un perimetro de dica 5,13 m y una altaria de 17,5 m) y Abiniella. A sobén apareixen acompanyatos por atras especies, más que más pins royos, buxos, aliagas, chinepros, betelainas, canyuteras y escarrons.

En puyando tas zonas más altas o clima se fa más fredo. Ye astí, arredol d'os 1000-1500 metros d'altaria, quan os caixicos dan paso a o pin royo. Ye a especie más abundant d'a redolada y se troba especialment en a versant norte d'os barrancos de Sía y d'Oliván y en as vals de Basa y Guarga.

Tamién b'ha fabars, destacando os monts de Sallent, Lanuza, Yesero, Gavín y Acumuer, ye famoso Vetato por as historias de bruixería que i escayecioron. En a zona sud b'ha selvas de fabos en Cortiellas, Estiva (Yebra), Cadolobo (Xabierre-Cuarnas) y a Sierra (Aquilué)

Entre os abetals cal destacar os de Cuello Manzanico (Lanuza-Pandicosa), l'Asieso (Biescas), barranco d'o Infierno y o Paco (Yesero) y Basarán.

En os puestos de mayor altaria, dende os 1800 metros, se troban pins negros, prencipalment en os monts de Piedrafita, Oz, Pandicosa y Sallent, pero tamién en puntos d'os monts de Biescas, Acumuer, Gavín y Yesero. Os arbustos tipicos en estas selvas de pins son os aranyoners, chinepros y farnuceras.

Entre as flors, en as zonas d'as tascas d'alta montanya, se pueden trobar flors de nieu (Leontopodium alpinum Cass.) y zuecos de Venus (Cypripedium calceolus), amás de muitas especies d'orquidias (Orchis mascula, Limodorum abortivum, Epipactis palustris, Dactylorhiza majalis, Spiranthes spiralis, Ophrys subinsectifera).

A mas de 2500 metros apareixen as especies de flors alpinas. A nieu ye present mas de 7 meses a l'anyo, a radiación ultravioleta que ye muito más gran y os procesos cheomorfolochicos (lurtes, torrocatas...) fan d'este un ambient dificil ta a vida. Entre as chicotas plantas que b'ha en estas altarias se pueden trobar a Saxifraga pubescens subsp. iratiana, Silene acaulis, Arenaria tetraquetra, Sempervivum arachnoideum u Mucizonia sedoides.

Atros árbols singulars d'esta comarca, amás d'os debantitos caixicos, son o pino de Cambrillón (en a mallata Cambrillón, a man de Sallent, con un perimetro de 4,3 m y una altaria de 16,5 m), o fabo de Piedrafita (situato en o Campo Tiburcio d'esta localidat, con 4,95 m de perimetro y 23 m d'altaria), os pinsapos d'Arratiecho (en Biescas, con perimetros de 1,3 m y altarias de 17,5 m) u a carrasca de Fandiello (dica 2,5 m de perimetro y 18 m d'altaria) entre atros.

L'alazet d'a cultura de l'Alto Galligo ye a institución d'a casa, conchunto d'as posesions d'a familia: vivienda y edificios segundarios, campos y animals. A sociedat se rechiba como en a resta de puestos y vals pirenencas en o sistema d'un solo hereu, asinas s'aseguraba a continuidat d'a casa. As actividatz economicas que premitiban a subsistencia d'a casa yeran prencipalment l'agricultura y a ganadería.

Respective a la vivienda tradicional en l'Alto Galligo b'ha que diferenciar dos zonas, a val de Tena y Sarrablo, ya que as esferencias de clima y orografía entre una y atra feban que s'hesen d'emplegar diferents materials en cada zona. A vivienda tensina tien como caracteristicas as finestras zarratas con contravientos, as portaladas de piedra con escudos y os tellatos de loseta de pizarra, arquitectura parellana a las atras altas vals pirenencas aragonesas y biarnesas. En Sarrablo no se troban contravientos en as finestras y os tellatos son feitos de losas de piedra con as caracteristicas chamineras tronconicas u celindricas siempre rematatas con un espantabroixas.

Atras construcions segundarias incluyen as bordas, situatas chunto a las eras. En os altos puertos se troban tamién as mallatas u casetas pastorils que feban servir en as nueis de verano que pasaban en o mont con o ganato. Entre os edificios de treballo destacan os molins, sobretot os d'Ainielle y Bara, y tamién atros edificios que en muitos casos ya s'han perdito como as ferrerías, os telars, os batans y os arnals. 

En tot l'Alto Galligo como en atros puntos d'o Pireneu as fases d'as fainas agropastorils estructuraban o calandario festivo. As fiestas prencipals son o Carnaval, Sant Chuan y o Nadal, celebrando-se entre estas atras fiestas locals y patronals, destacando aquellas en que se feban palotiaus u bandiadas como en Sallent. As fiestas mayors gosan celebrar-se en agosto u en a festividat d'a Virchen d'o Pilar.

Manimenos probablement as fiestas relichiosas mas importants ta os habitants d'a redolada han estato siempre as romerías. Unas se fan con o ciclo ganadero entre os meses de mayo y chunio, destacando Sant Chuan de Busa o día 24 de chunio. Atras siguen o ciclo agricola y se fan entre agosto y setiembre, destacando Sant Bertolomeu de Gavín o día 24 d'agosto. Tamién b'ha unas poquetas que se fan d'hibierno, destacando Sant Úrbez de Zresola que se fa a meyayos d'aviento. As dos romerías prencipals son Santielena y Santa Orosia. A l'armita de Santielena puyan con cruces habitants de totz os lugars d'a val de Tena o día 18 d'agosto ta homenachear a la suya patrona. O Domingo de Trinidat puyan ta l'Auturía os Romers d'o Cuerpo y os Romers d'a Capeza lo fan o día 25 de chunio fendo asinas homenache a Santa Orosia totz os lugars de Sarrablo, Vallibasa y Chacetania, patrona d'esta zaguera comarca amás d'estar tamién patrona de tot l'Alto Galligo. En a romería de Santa Orosia se fan amás dances tradicionals con chicotens.

En os zaguers anyos s'han prencipiato a fer atras actividatz culturals en a comarca de gran importancia y reconoixitas aintro y difuera d'Aragón. A Feria d'Agüerro de Biescas ye una d'as más importants, o suyo orichen se troba en as antigas ferias ganaderas (que d'antes más se feban o 12 de setiembre y o 18 de noviembre), se fa a metat d'octubre y ye un d'os actos que atrayen mas toristas a la villa. Important ye tamién o Festival Internacional Pireneus Sud, festival de musica celebrato en Sallent y Lanuza entre os meses de chulio y agosto. Atras actividatz culturals incluyen a Feria de ganato de Sallent en setiembre o mercato medieval de Pandicosa u o carnaval de Samianigo. 

O ciclismo ye un esporte important en a comarca. A cursa ciclista Quebrantahuesos, organizata por a Penya Ciclista Edelweiss, que totz anyos tien salita y plegata en Samianigo ye una d'as marchas ciclotoristas más importants d'o mundo. Entre os campions internacionals de ciclismo d'esta comarca destacan o pelaire Fernando Escartín y a samianiguense Maribel Moreno. 

O prencipal equipe de fútbol ye l'AD Sabiñánigo que chuga en a Tercera División. A UD Biescas ye o segundo equipe en importancia, chugando en 1ª Rechional, estando as suyas instalacions esportivas o puesto esleito ta fer a pretemporada d'equipos d'elite como o Real Zaragoza, o Rayo Vallecano, o CAI Balonmano Aragón u a UD Levante entre atros.

A luenga vernacula de l'Alto Galligo ye l'aragonés, charrando-se a suya variedat central. Os contrastes poblacionals han feito que en esta comarca bi haiga zonas mui poblatas como Samianigo, a on ye cutiano emplegar o idioma castellán y d'atra man zonas como Sobrepuerto, a on se conservaba millor a luenga, pero que hue se troban despoblatas. O torismo en os lugars d'a val de Tena y Biescas ha feito tamién que muit poca chent charre hue aragonés en a carrera, estando una luenga ta o emplego familiar. 

Se puet trestallar a comarca en quatre partes en as que se charran quatre subdialectos d'a variedat central de l'aragonés: a Tierra de Biescas, Sarrablo, Sobrepuerto y a val de Tena.

L'aragonés d'a Tierra de Biescas se charra en Biescas y atros lugars d'o municipio, incluyito Sobremont. L'aragonés sarrablés ye o subdialecto que se charra en a zona más orichinal de Sarrablo, a o sud d'a Tierra de Biescas, y tamién en a Guarguera. L'aragonés de Sobrepuerto u sobrepuertano se charraba d'antes mas en Sobrepuerto. Son tres subdialectos pareixitos encara que con bells rasgos que los diferencian. Sobretot os dos zaguers son menos conoixitos ya que debito a la gran despoblación s'han feito pocos estudeos.

D'atra man ye l'aragonés tensino que ye o subdialecto que se charra en a val de Tena. Cal destacar aintro de l'aragonés tensino a variedat de Pandicosa, o panticuto, ya que ye o que millor se conserva en a comarca y un d'os dialectos de mayor vitalidat.

A gastronomía en l'Alto Galligo como en atras vals pirenencas ye sencilla, pero de gran calidat, sobretot debito a las sobrebuenas materias primas que ne b'ha. 

Son tipicas d'a redolada a bodela de Tena y a olla tensina. Tamién se fan pastels de setas, espargos montanyeses, codornices rebutitas de Cartirana, quesos de Sandiniés, boliches de Biescas y ta postre sopetas de presco y vin. A cocina tradicional aragonesa como as migas u o ternasco tamién se i fa.

Son tipicos embutidos como as morciellas, a longaniza u as chiretas. Entre os pescatos destaca a truita y entre a cazata destacan os guisos de chabalín y conello. 

Cal destacar entre os lamins que se i fan as tortas, pastillos de nueces u calabaza, crespiellos y natillas. Tamién ye tipico o licor d'aranyons.

Ye tamién tipico lo poncho, vin calient con espezias.

En Biescas se minchan os tripiligates.




#Article 202: Plana de Uesca (143 words)


A Plana de Uesca (Hoya de Huesca en castellán, Hoya de Huesca/Plana de Uesca oficialment) ye una comarca d'a Provincia de Uesca en a Comunidat autonoma d'Aragón (Espanya).

Situata en a parti central d'o Semontano uescano ye trescruzada por os ríos Isuela, Flumen y Guatizalema. Se situga entre los ríos Sotón y Alcanadre, as suyas mugas naturals son as sierras de Gratal y Guara.

As suyas comarcas mugants:

A economía s'alazeta, prencipalment, en l'agricultura y a ganadería. A industria prencipal ye la d'o metal.

L'idioma aragonés d'a mayor parte d'a Plana de Uesca se clasifica en a variant meridional u semontanesa. O castellán se cheneralizó en o medio rural en a segunda metat d'o sieglo XX. Encara bi ha chent que charra aragonés en bells lugars, y neofablants que lo ha apreso dende a decada d'os anyos 1970 y que charran l'aragonés común.




#Article 203: Chacetania (242 words)


A Chacetania ye a comarca más noroccidental d'Aragón, dividita entre as provincias de Uesca y Zaragoza. Muga con Francia por o norte, Navarra por l'ueste, y por o sud y a l'este con as comarcas aragonesas d'as Cinco Villas, Plana de Uesca y Alto Galligo. En plens Pireneus, s'articula por o río Aragón y os suyos afluyents. 

En ella se i formó lo primitivo condato d'Aragón que en 1035, quan morió o rei Sancho III o Mayor de Navarra, adquirió a categoría de reino con capital en a ciudat de Chaca y con Remiro I como monarca. Resultato d'ista ampla historia son dos grans molimentos historico-artisticos, a seu de Chaca y o monesterio de Sant Chuan d'a Penya.

A suya mayor altaria ye o pico Collarada (2.886 metros), y cuenta con dos d'as estacións d'esquí más importants y antigas da Peninsula: Candanchú y Astún, en a val de l'Aragón.

Tien una superficie de 1.857,9 km² y una población en 2010 de 18.664 hab. (con una densidat de población de 10,05 hab/km²) y a suya capital ye a ciudat de Chaca, que aculle o 71% d'a población comarcal.

A suya prencipal festividat ye Santa Orosia, patrona d'ista comarca, y que se celebra o 25 de chunio.

A luenga vernacla d'a Chacetania ye l'aragonés, charrando-se a suya variedat l'aragonés occidental, chunto con o castellán que en ye l'oficial. 

Composan a Chacetania 20 municipios.

(*) Adhibindo-ie a superficie d'o común d'Ansó y Fago (9,9 km²)




#Article 204: Ribagorza (345 words)


Ribagorza (en catalán: Ribagorça) ye una comarca oficial aragonesa d'o noreste d'a provincia de Uesca.

Muga a lo norte con Francia (departamento de l'Alta Garona), a lo noreste con a Val d'Arán, a l'este con as comarcas d'Alta Ribagorza y Pallars Chusán, a lo sudeste con a comarca d'a Noguera, a lo sud con a comarca de Litera, a lo sudueste con a comarca d'o Semontano de Balbastro y a l'ueste con a comarca d'o Sobrarbe.

Bi ha atra Ribagorza, l'Alta Ribagorza (provincia de Leida), con un nombre oficial que coincide con a designación d'una subcomarca natural más ampla.

Se diz Alta Ribagorza a la parte más montanyosa, clima más humido y vechetación más verda; que ye a lo que ye a lo norte d'o macizo de Turbón y Sierra de Cis y d'os congustros de Ventamillo y Croqueta.

Se diz Ribagorza Baixa a la parte d'o sud, menos montanyosa, de clima mediterranio y vechetación más mediterrania con carrascals y pinetas de pin borde.

O toponimo Ribagorza se remonta a lo latín RIPA y CURTIA (adchectivo postverbal de CURTIARE u CURTARE). Ye un toponimo que en catalán se fa servir on articlo definiu (La Ribagorça) pero que en aragonés medieval, belsetán, chistabín y grausín se fa servir sin articlo:

A macrotoponimia y microtoponimia de Ribagorza ye d'orichen romanz en a mes gran part d'os casos, con una pequenya presencia de toponimos prerromans que en bell caso dudoso s'ha puesto interpretar como relacionau con as luengas vasco-aquitanas. As leis foneticas presents en os toponimos romances gosan responder a la fonetica aragonesa en a compleganza de l'Esera y a la fonetica catalana en as compleganzas d'o Noguera Ribagorzana y part d'o río Isabana, con excepcions. En totz os casos caracters ribagorzans comuns d'as parlas aragonesas y catalanas de Ribagorza.

As parlas de Ribagorza son de transición entre o catalán y l'aragonés dende o punto de vista macrocheografico. O catalán de l'este de Ribagorza se clasifica como subdialecto ribagorzán en o catalán nordoccidental. L'aragonés de l'ueste de Ribagorza u aragonés ribagorzano forma a mayor parte de l'aragonés oriental.




#Article 205: Bichuesca (499 words)


Bichuesca (Bijuesca en castellán) ye un municipio d'a provincia de Zaragoza situato en a comarca d'a Comunidat de Calatayú. 

A suya superficie ye de 57,10 km² y a suya población de 114 habitants (2009, en l'anyo 1920 bi heba 896 habitants). A suya densidat de población ye de 2,00 hab/km².

A localidat de Bichuesca se troba situata a una distancia de 50 km d'a ciudat de Calatayú, a capital d'a suya comarca, 56 de Soria y 139 de Zaragoza, a capital d'Aragón.

Trescruzato por o río Manubles, afluent d'o Xalón, se troba a una altaria de 920 metros dencima d'o libel d'a mar. 

O suyo termin municipal muga con Verdello, con un cantón d'o termin de Torre la Palla, con Malanquiella, con Clarés de Ribota, con Turrillo en territorio aragonés y con Deza, con La Alameda y con Carabantes en territorio d'a provincia de Soria.

Seguntes Joaquín Caridad Arias ye un toponimo d'orichen celta que sería relacionato con bells toponimos gallegos actuals (Vixoi, Vixou, Vixán, Vixoteira), bells toponimos celtas antigos (Vigiacum, Vigobri y talment Bigorra), y bells antroponimos antigos (Vigius, Vigio y una trobata en as inscripcions de Luixón, Biho-tus). A terminación -uesca vendría d'a terminación -essica.

Esta localidat ye citata en a Bula de Lucio III de 1183, en a que aprobaba a patrimonialidat d'as ilesias d'a Comunidat de Calatayú dimpués que Alifonso I d'Aragón lis dase lo fuero:

Si s'escribiba con -ll- se puet explicar como una hipercorrección feita por o escriba, en base a que en bellas variedatz d'aragonés como o tensino a -LL- latina evolucionó ta -ch-, feito que ye en retacule. Manimenos en a Edat Meya bi ha chent con apellito de Villuesca en os textos provinients de Calatayú. 

En  s'escribe Viivesca.

En atros textos medievals como as Cronicas d'os Chudeces de Teruel la claman Vijuesca. En o Fogache de 1495 s'escribe Vixuesca, castellanizato ya con x como atros lugars de l'este de Zaragoza y Teruel (Castexón, Val de Conexos, Foz de la Viexa, ecetra..., que en aragonés cheneral estioron con -ll- y en aragonés d'as comunidatz aragonesas estioron con -ch-). En 1610 l'astronomo João Batista Labanha escribe Biguesca. En o sieglo XVII a x castellana esdeviene a j velar actual.

O suyo castiello estió una fortaleza mui important estratechicament por a suya situación mugant con Castiella. En 1357 Pero IV lo Cerimonioso mandó fortificar o castiello y a ilesia anque o rei de Castiella Pero I lo Cruel lo conquistó en a invasión de 1358. Dimpués se tornó a conquistar por parti d'Aragón y se perdió atra vegada en a enrestida de 1362. Dezaga d'a remontadura zaguera Pero IV lo mandó escatumbar, encara que nomás se fació en parti.

Tamién son intresants o Pozo de los Chorros, cascant d'augua con una gorga en o río Manubles poco antis de dentrar en Bichuesca, a Fuent de los canyos y o puent román.

As fiestas patronals se celebran o día 15 d'agosto, festividat d'a Virchen d'o Castiello, y o 16 d'agosto día de Sant Roque.




#Article 206: Monzón (294 words)


Monzón ye una ciudat y municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situata en a comarca d'a Cinca Meya (en ye a suya capital). 

A suya población ye de  habitants en una superficie de 155 km².

Ye situato chunto a los ríos Cinca y Sosa, baixo un castiello, que ye en l'alto d'un tozal, a 279 metros d'altaria sobre o ran d'a mar y a una distancia de 70 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia. 

Monzón ye trescruzato por a N-240, y por a linia de ferrocarril Madrit - Barcelona. Poseye importants industrias quimicas.

O suyo termin municipal muga con L'Almunia de Sant Chuan, Sant Isteban de Litera, Binéfar, Binazet, Pueyo de Santa Cruz, Sant Miguel d'a Cinca, Peralta d'Alcofeya, Ilche y Castillón d'o Puent.

A ciudat s'ha estendillato baixo o castiello. 

En a epoca de dominación musulmana se disputaban Monzón os Banu Sabrit de Uesca y os Banu Qasi de Leida. En lo sieglo XI perteneixeba a os Banu Hud y se diz que la prenió lo Cit en 1083. A los cristians lis caleba conquerir Monzón pa tallar as comunicacions entre los reinos taifas de Zaragoza y Leida.

O infant Pero reconquerió Monzón en 1089 quan lo reinato d'o suyo padre Sancho Remíriz d'Aragón. Sancho Remíriz creyó o Reino de Monzón pa o infant, futuro Pero I enantes d'estar rei d'Aragón. En 1143 pasó a perteneixer a os templers.

Provién de Mont de Sión, nombre que puet ilustrar as relacions d'os templers con as cruzatas en Tierra Santa. Atros autors lo derivan d'o latín montione montanyeta. 

O lugar de Conchel s'escribiba Cunchiel en o Libro del Reparo del General de 1489-1491.

Dende l'anyo 2005, se i celebra cada anyada la Feria d'o Libro Aragonés de Monzón.

Categoría principal: .




#Article 207: Matarranya (548 words)


La comarca de lo Matarranya ye una comarca aragonesa de la provincia de Teruel que fa parte tanto de lo Baixo Aragón tradicional como de la Francha Oriental d'Aragón.

En la suya mayor parte corresponde a lo semontano de los Puertos de Bezeit, macizo montanyoso que se distribuye en lo cabo sud d'esta comarca y tamién por las zonas mugants de las provincias de Tarragona (Puertos d'Horta, Puertos de Tortosa), y Castellón (Puertos de Moriella).

Muga a lo norte con lo Baixo Aragón-Casp, a l'este con Tarragona, a lo sud con Castellón y a l'ueste con a comarca oficial dita Baixo Aragón. La forman 18 municipios y lo despoblato de Mas de Llaurador.

Fueras de Val Chunquera, que ye con las parlas de lo Guadalop-Mezquín y La Fraixneda, las parlas d'o Matarranya gosan estar prou homochenias y perteneixen a lo subdialecto tortosín chunto con lo que se charra en lo Baixo Ebro, Tierra Alta y Los Puertos de Moriella.

Bi habió una prebatina de reconquiesta con Alifonso I lo Batallero, que plegó ta Horta de Sant Joan, pero dimpués de la batalla de Fraga los cristians rebloron y los musulmans recuperoron la comarca. La reconquiesta definitiva se produció a fins de lo sieglo XII con Alifonso II lo Casto. Dimpués de la reconquiesta gran parte de la comarca fue cedita a l'orden de Calatrava. Lo 24 de chulio de 1175, lo Casto deseparó un territorio concedito teoricament a los calatravos en 1157: Mazalión y la Penya d'Aznar Laganya. La Penya d'Aznar Laganya yera una tenencia con las localidatz de Mezquín y Foz Espalda y con capital en Val de Robres. Mazalión y la Penya d'Aznar Laganya pasan a depender de lo bispe de Zaragoza. Los templers tamién i teneban representación, pero las mugas entre las dos ordens no yeran fixas a lo prencipio, porque feban cambeyos de tierras y lugars. 

Seguntes Carlos Laliena los musulmans fuoron acotolatos u forachitatos en la guerra de reconquiesta y la comarca yera vueita. La repoblación estió de mayoría catalana y proveniba de lo campo de Leida. Lo resultato estió que encara huei se charre catalán occidental, como en Leida, Tortosa y Castellón. Existen textos de pagos de indemnizacions a lo bispe de Leida por las decimas y primicias que los repobladors deixan de pagar. Pa atrayer a los repobladors lis daron privilechios y lis facioron pagar impuestos menors, a vida yera más periglosa porque yera una tierra de muga: Os actuals Puertos de Moriella yeran plenos de moros fuyitos de Leida, que podeban fer incursions en territorio cristián. Entre los pobladors amás de catalans, bi heba occitans (Bretó, Gascón, Vidal) y, seguindo lo camín natural de la depresión de l'Ebro, castellans (Molina, Soriano) y aragoneses (Robres, Fonz). Los pobladors no s'establioron con fuerza dica lo zaguer quarto de lo sieglo XIII.

Quan Blasco d'Alagón conquerió Moriella, reinando Chaime I, lo Matarranya dixó d'estar tierra de muga con los moros. En los repartos de la Corona d'Aragón que feba Chaime I, lo Matarranya y la Tierra Alta feguraban en Aragón; anyos dimpués de la muerte de Chaime I la muga local definitiva entre Catalunya y Aragón se fació en lo río Algars tenendo en cuenta la muga definitiva entre calatravos, en la marguin ezquierda de L'Algars y los Templers, en la marguin dreita.




#Article 208: Sobrarbe (9146 words)


O Sobrarbe ye una comarca oficial d'Aragón situada en o norte d'a provincia de Uesca, que fa muga con o departamento d'os Altos Pireneus de Francia per o norte, con a tamién comarca aragonesa de Ribagorza per l'este, con o Semontano de Balbastro per o sud, con l'Alto Galligo per l'ueste. A suya capitalidat, per motivos de tradición historica y d'importancia demografica, ye compartita d'entre as villas de L'Aínsa y Boltanya.

Cheograficament parlando, o Sobrarbe ye una comarca de montanya, con qualques d'as alturas mayors de tot lo Pireneu, y que se prolarga dende as alturas d'o Pireneu Axial en norte y en a muga con Francia, dica las sierras exteriors pirenencas, en sud, que la deseparan contra os semontanos aragoneses. A dita limitación clara con sierras y formacions cheolochicas envistables fa que siempre s'haiga considerato una comarca natural y que os suyos habitants y tamién os de demés l'haigan apreciata tradicionalment como aital. Ademés, as mugas actuals d'a comarca d'o Sobrarbe coinciden, alto u baixo, con as que en fuén de lo condato de Sobrarbe.

Actualment, forman a comarca un total de 19 municipios, que en rematar l'anyo 2010 sumaban una población de 7.176 habitants, que con una superficie comarcal de 2.202,7 km² fan una densidat de población de 3,26 hab/km². A suya superficie representa o 14,1% de a provincia de Uesca, pero a suya población no yera si que o 3,14% de lo total d'a provincia en 2010. A comarca actual ye a heredera, en o Plan de Comarcalización d'Aragón de 2003, de l'antiga «Mancomunidad de Sobrarbe» formata en os anyos 1990 per os achuntamientos d'os diferents municipios.

A comarca de Sobrarbe tiene una cheografía sinyoriata per as montanyas y per os dos grans ríos que confluyen en L'Aínsa: A Cinca y l'Ara, y a comarca queda devidita en dos grans tipos d'espacios en os que tradicionalment s'han entendito as relacions humanas y que tiene muita relación con o espacio cheografico en o que os pobladors humans se i troban: «As Fuevas», u l'aria que corresponde aproximadament a la metat sud de a comarca, en agrupando-se con ista denominación popular lo Viello Sobrarbe, a val d'o río Cinca dende L'Aínsa t'abaixo, y A Fueva de Tierrantona, y «As Valles» u espacio que comprende totas as vals tributarias d'o río Cinca y d'o río Ara dende L'Aínsa t'alto.

Adintro d'as mugas de lo Sobrarbe i naixen qualques d'os ríos prencipals que dimpués esnaviesan per os semontanos: A Cinca, l'Alcanadre, o Vero, o Balcetz (u Isuela) y o barranco de Mascún.

O Sobrarbe muga a o norte con o departamento d'os Altos Pireneus de Francia per o norte, con a tamién comarca aragonesa de Ribagorza per l'este, con o Semontano de Balbastro per o sud y con l'Alto Galligo per l'ueste.

A muga d'o norte d'o Sobrarbe, que ye a mes larga d'as mugas con Francia que tienen as quatre comarcas aragonesas d'o Pireneu, coincide con a crestera d'o «Pireneu Axial», y ye una succesión de picas y alturas que se troban mayoritariament d'entre os 2.500 y os 3.400 metros sobre o nivel d'a mar, con dos teitos que son a segunda y a tercera alturas de tot lo Pireneu y se troban en o territorio comarcal, como son o Lardana (3.371 metros) y lo Mont Perdito (3.355 m).

A linia con a man septentrional d'o Pireneu no tiene si que cinco puertos que son, a saber-se, o puerto de Buixaruelo en a cabecera d'a val de l'Ara, a breca de Roldán por a part de lo macizo d'As Tres Serols, o puerto de Bielsa u «puerto viello», y o «puerto de la Madera» y o «puerto de la Pez» (nombres grafiatos en chistabín) per a val de Viadors (tributadera de Chistau). De totz cinco, o paso per a breca de Roldán ha gosato estar siempre lo mes temito, per l'altura per a on se i pasa y per as mudanzas que a sobén i tiene l'orache, y encara en l'actualidat ye un paso per a on que no se i recomienda pasar si que a os pireneistas mes templatos.

En sud de totas istas montanyas, creixen as vals mes nortencas d'a comarca, quasi totas d'oríchens glacials, que fuén socavadas per as importants cheleras d'o Pleistoceno y que en l'actualidat suposan o corso superior d'os ríos principals d'o Sobrarbe, como son l'alta val de l'Ara u val de Buixaruelo y as suyas vals subsidiarias, a val de Bielsa y as suyas subsidiarias, y a val de Chistau, a mes oriental d'a comarca.

Dimpués, mes en sud de ixas vals mes axials, se i puede trobar un cinturón de monts que trescruza la comarca no guaire leixos en kilometros de la crestera d'o Pireneu Axial, de forma sensiblement paralela a las mugas, y que muitors autors consideran que ye asimilable a lo complexo d'as sierras interiors pirenencas. Son formacions en as que i domina la penya calsinera, y se troban representatas per o macizo d'a Tendenyera (2.853 m) sobre l'alta val de l'Ara, as Sestrals (2.106 m) que sinyorean a val d'Anyisclo, de Puértolas y de Vio, o Castiello Mayor (2.014 m) sobre Puértolas, y o macizo de Cotiella (2.912 m) que con as suyas filials, Penya Lierga (2.268 m) y Penya Montanyesa (2.291 m) domina la val d'a Cinca y A Fueva. Dos grans sierras calsinosas se troban d'entre qualques d'ixas alturas menors y as vals axials, y comparten con as unas y as altras firmes puertos que las meten en comunicación con gran altaria, por o que bells autors as clasifican como partes d'o Pireneu Axial, mientres que belaltros lo fan como sierras interiors; se tracta d'a sierra d'as Cutas, que desepara la val d'Ordesa de l'alta val de Vio (concretament, a «val de Fanlo» ye como se conoix ixa partida) y tiene alturas como la punta Cuta (u «Acuta»; 2.236 m) y o Pueyo Mondicieto (2.382 m) sobre Nerín, y a sierra d'as Zucas que desparte la val de Pineta contra la de Tella, con alturas como O Zucón (2.750 m), o Portanyús (2.556 m) y a Pala d'O Bachaco (2.317 m) que se desploma sobre o forato d'As Devotas, per a on que i esnaviesa la Cinca.

As sierras calsinosas cosiran, dende o norte d'a comarca, diferents «fuevas» (depresions) que i ha d'entre o soaso de Linars dica La Fueva de Tierrantona. P. ex. O soaso de Linars se troba deseparato contra la subcomarca de Sobrepuerto per a sierra d'O Pelopín, u qualques serretas margosas que s'extendillan d'entre a val de l'Ara y a  d'o río Cinca y delimitan as vals de Vio, Puértolas y A Solana, en as quals i predomina terrenos enfaixonatos de cultura de secano (a mayoría, albandonatos en l'actualidat) en os que quan brincan mallas deforestadas u d'erosión, luego i amaneixen os terreros, que son una forma erosiva tan freqüent en buena cosa d'a comarca.

En sud de L'Aínsa i ha una gran depresión, asimilable a la depresión intrapirenenca, que tradicionalment se conoixeba como «A Foya» u «Ribera de Mediano», rica y de buenas fincas agricolas, pero que en l'actualidat se troba submerchita debaixo de l'entibo de Mediano. Dimpués, en l'este, en habendo-se salvato las terracetas fluvials a on que son Cherbe y Banastón y tamién a sierra de Muro de Roda, se penetra en A Fueva (a de Tierrantona), que se puede subdevidir en a «Fueva Alta» (a cuenca d'o río d'A Nata), fuertement caracterizata per as faixas y sasos que i ha en os calcils d'a sierra Ferrera, y a «Fueva Baixa» (a d'o río Usía), una depresión pura y extensa en a que i ha bella cinqüentena d'aldeyas, pardinas y lugars (muitos, despoblatos) capitaniatos per a localidat de Tierrantona. En sud de la sierra de l'Entremont y d'o tozal de Trillo, as garroteras partidas que perteneixón a os municipios de Clamosa y Trillo, en l'actualidat compresos en o municipio d'A Fueva, tienen valletas per a on que i baixa os barrancos de Clamosa y O Salinar, que afluyen en o entibo de Lo Grau que ha cacegato lo corso d'a Cinca en ista part per en sud de l'Entremont.

En a metat meridional de o Sobrarbe, en ueste d'o río Cinca se troba la subcomarca que se conoix tradicionalment como «Viello Sobrarbe», en a que historicament diz que naixió lo condato medieval, y que como A Fueva de Tierrantona y a Ribera de Mediano puede asimilar-se a la depresión intrapirinenca, que ixo ye, lo espacio que i ha d'entre as sierras interiors y as sierras exteriors pirenencas. 

Con denominación de Viello Sobrarbe s'agrupan tres cuencas hidrolochicas que drenan a subcomarca en tres direccions: norte, este y sud. A primer ye a semi-meseta de Buil, con poblacions como A Torriciella y Buil, y que corresponde con a cuenca hidrolochica de lo río Ena, que desaugua en dirección norte en o río Ara aman de Guaso. Ista semi-meseta tiene una altitut en elevación muit poco sensible anque quasi constant, con bells tozals y arias de terreros intercalatas, y culmina en dirección a L'Arcusa, aman de Castellaz, a on que i naixe l'Ena. Se troba deseparata de a val d'o río Cinca per o modesto sarrato de Bruello, y de a val de l'Ara per as sierras de Sieste y de Guaso.
 

Estrictament en sud de la fondonada de Buil se troba la val d'o río Susía, una vegada se trescruza lo modesto sarratet que i ha per alto de L'Arcusa, con una discreta altitut que ronda os 1.000 metros sobre o nivel d'a mar, pero que representa a culminación de la semi-meseta de Buil y a la vegada la divisoria d'entre a dita semi-meseta y a val d'o Susía. Ista valleta incluye localidatz que fan parte d'o municipio de L'Aínsa (como Castillón, L'Arcusa, Mondot u Elsón) y d'o municipio de L'Abizanda (Lamata). O Susía desemboca en a Cinca en o Mesón de Ligüerre, per lo que creya una baixant moderata y muit solana, rica en formacions de terrero y d'especial interés cheolochico y cheomorfolochico, que limita en sud con a sierra d'Elsón u «de Sant Benedet», a qual concabe la Penyarrueba (1.107 m) y os puertos de «l'Alto'l Pino» (857 m) y de Sant Crapás (810 m); limita tamién en este con os altos de l'Eripol, y en norte y nort-ueste con os mes discretos que son os sarratos de L'Arcusa (ya mencionato) y de Pelegrín y A Capana.

A tercer cuenca hidrolochica ye la d'o río Vero, que dende que naixe en as garras d'o tozal de Crapamote (1.299 m), aman de Puimorcat, esnaviesa mes de 20 km en territorio d'a comarca de Sobrarbe d'antes no l'abandona per Lecina, formando lo que se conoix como «Tierra de Buxo» (sinonimo popular de la «val de l'Alto Vero»). A Tierra de Buxo, como tamién pasa con a val d'o Susía y a de l'Ena, no tiene una divisoria important que la desepare d'as altras zonas que s'engloba en o «Viello Sobrarbe», sino que se troba bien comunicata a traviés de la loma d'os altos d'Eripol y per alto d'Almazore con a vecina val d'o Susía, lo que fa posible a suya continuidat en a subcomarca. Fan parte, per orientación cheografica, de la dita val de l'Alto Vero u «Tierra de Buxo», l'aldeyeta ganadera de Puimorcat (no pas o despoblato de Morcat, que ye en a cabecera d'a val de Sieste), en o termin municipal de l'achuntamiento de Boltanya, os lugars de Sasa de Surta, Paúls, Santa María de La Nuez y O Coscollar, en o termin municipal de L'Aínsa-Sobrarbe, y tamién Betorz, Almazore, L'Hespitalet, Lecina y Barcabo, en o termin municipal que ha nombre como lo zaguer.

A muga mes meridional d'a comarca de Sobrarbe la estableixe a foz d'o río Vero, en sud de Lecina, que s'adintra en o termin municipal d'Alquezra, que ya fa parte d'a vecina comarca d'o Semontano de Balbastro. En sud de la Penyarrueba, en a baixant de solano de la sierra d'Elsón, se troba la población de Suelves, que anque fa parte d'o termin municipal de Barcabo, se troba fisicament en a cuenca d'o barranco de La Llastra, per alto de Naval, localidat dende a que ye millor accesible que no dende Barcabo, per lo que puede considerar-se que fa parte cheograficament de lo Semontano de Balbastro anque politicament Suelves sía adscrito a un municipio sobrarbenco.

O río Balcetz (que mes t'adebant, en o Semontano, recibe o nombre d'Isuela) naixe en os arredols d'o Mesón de Fuevola, en as estribacions sud-orientals de la sierra d'O Gabardón y en as inmediacions de lo puerto de Sarrablo, adintro d'o termin municipal de Boltanya, y pasa dimpués una parte d'o termin municipal de L'Aínsa-Sobrarbe. Esnaviesa bells 17 km adintro d'a comarca de Sobrarbe, con una trachectoria quasi paralela a la d'o río Vero, anque deseparata d'ixe per a sierra que forman o tozal d'As Bellostas (1.297 m) primer y o tozal de Surta (1.348 m) dimpués, per lo que no tiene guaire comunicación con a vecina val d'a Tierra de Buxo, ni se puede decir que faiga parte de lo Viello Sobrarbe.

O naixedero se troba en una cul discreta que fa la suya val, delimitata en norte per a Penyarrueba de Napinals (1.683 m), zaguer altura d'a sierra d'O Gabardón, as baixants occidentals d'o sarrato de Puimorcat y As Bellostas, o tozal de La Plana (1.392 m) per alto de Torrulluela, y o collato de Sant Póliz.

Anque o río bien luego se fica en un barranco fondo, en as baixants que l'arrodeyan se troban qualques asentamientos que son Torrulluela de Lo Vico (despoblato), Torrulluela de La Plana (despoblato), Bagüeste (despoblato) y As Bellostas (9 hab. en 2010).

Dende Bagüeste y cara ta'l sud, o río Balcetz s'encaixona en a foz d'o río Balcetz, que como a foz d'o Vero tamién fa parte d'o Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara. A foz ye cosirata en altura per a punta Forcas (1.540 m), que fa parte d'a sierra de Balcetz, y o tozal d'Asba (1.441 m) que en ye de la sierra de Sebil.

O barranco de Mascún, afluent d'o río Alcanadre, naixe per pocos cientos de metros adintro de la comarca de Sobrarbe, en a curta distancia de la baixant meridional d'o collato de Sant Póliz que o termin de Boltanya pilla aman de lo despoblato d'Alastrué. Luego se mete ya en o Semontano de Balbastro, en o municipio de Biarche, y baixa dica achuntar-se con l'Alcanadre en Rodellar, a 7 u 8 km en sud, en pasando per os despoblatos de Sant Póliz y Letosa, y dimpués per Otín y mes t'abaixo Cheto d'antes d'arribar ta Rodellar.

D'entre os despoblatos semontaneses de Letosa y Otín, o barranco de Mascún traza una foz prefunda, considerata una d'as mes espectaculars en o Parque de Guara.

O río Alcanadre tamién naixe en a comarca de Sobrarbe, anque per bells 2,5 km. O suyo naixedero ye a poca distancia de lo despoblato de Matidero, en o termin municipal de Boltanya. O río baixa per una valleta delimitata en este per a serreta de Baibals (1.389 m, en Sobrarbe) y per l'ueste per a sierra d'Aineto (Alto Galligo) dica que, en habendo recibita l'augua d'os barrancos de Cardito y de Fuset mes t'abaixo de Bara, s'adintra en o Semontano de Balbastro per a foz de l'Alcanadre, que ye d'entre a dita sierra Lupera y o tozal Cabeza (1.870 m) d'a sierra de Guara. Se tracta, pues, d'un aria en a que en poquetz kilometros se troban as mugas d'as comarcas de l'Alto Galligo, a Plana de Uesca, o Semontano de Balbastro y o Sobrarbe.

En a part sobrarbenca d'ista val se troba os lugars de Matidero, Miz y Bibán, totz tres en o termin municipal de Boltanya.

 

O Sobrepuerto ye una subcomarca natural situata a muita altitut, encaballetata d'entre as cuencas hidrolochicas d'o río Galligo y d'o río Ara, y rodeyata per un corrolde de puntas que s'enfilan d'entre os 1.500 y os 2.000 metros d'altaria sobre o nivel d'a mar, como son (en sentito antihorario) A Manchoya (2.034 m), O Pelopín (2.007 m), a punta d'A Erata (2.005 m), A Oturia (1.920 m), o Pueyo de Cortiellas (1.694 m), o tozal de Santa Marina (1.646 m) y o tozal de Berroi (1.658 m). En l'actualidat ye despoblata.

Anque administrativament se troba despartita d'entre la comarca de l'Alto Galligo y o Sobrarbe, aproximadament a partes iguals, a realidat ye que quasi o 90% d'a suya superficie se desaugua per lo barranco de Forcos, que de camín per Bergua baixa ta l'Ara. Nomas bell 10% d'a superficie, con o solo lugar sobrepuertano d'Ainielle, se drenan per o barranco d'Ainielle que ye afluent natural d'o Galligo. Ademés, tal como José Satué Buisán explicaba en o suyo libro «Memoria de un montañés» (Xordica Editorial, 2005), os naturals de Sobrepuerto guardaban muita relación con a val de Broto, mientres que, lo menos os d'Escartín, Basarán, Ciellas y Cortiellas, no baixaban ta Biescas, camín mes largo y duro, si que ta la feria de ganatos que se i feba. Manimenos, con motivo d'a festividat patronal de tot Sobrepuerto, que ye la romería de Santa Orosia, si que i gosaba puyar habitants de la val de Basa, como chent de Yebra, con a que Cortiellas tiene camín de ferradura tradicional.

En l'actualidat, d'os siete nuclios de población que omne puede identificar como propios d'o Sobrepuerto (Bergua y Ayerbe miran t'a val de Broto), nomás Otal, Escartín y Basarán perteneixen a l'achuntamiento sobrarbenco de Broto, mientres  que Ciellas, Cortiellas y Sasa fan parte de l'achuntamiento de Yebra de Basa (Alto Galligo), y Ainielle perteneixe a Biescas (Alto Galligo).

A comarca d'o Sobrarbe tiene a particularidat d'estar tota ella declarata Cheoparque, una figura especial ta la protección d'a naturaleza que s'adhibe a la presencia de dos Parques Naturals (Pocetz-Maladeta y Guara) y un Parque Nacional (Ordesa) y os qualques cientos d'hectarias d'espacios protechitos per a Red Natura 2000 de la Unión Europea en o territorio comarcal, y que fa extensible qualques d'as propiedatz de protección d'ixes espacios a os mes de 2.200 km² que mesura la comarca. A presencia d'o Cheoparque de Sobrarbe u «Parque Cheolochico d'os Pireneus» dexiche unas especials politicas de conciliación d'entre o desarrollo economico y a conservación d'a naturaleza, que son chestionatas per un patronato que depende de l'administración d'a Comarca de Sobrarbe.
 

A declaración de lo Cheoparque obedeix a la particularidat cheolochica y cheomorfolocica d'a comarca, que ha estato obchecto d'estudeo dende fa decadas per partes d'investigadors de diferents universidatz internacionals y espanyolas, y que ha servito ta lo millor estudeo y comprensión d'os procesos hercinians y alpins que formón l'actual Pireneu, que cal recordar que ye una d'as mayors sierras d'Europa.

En o territorio d'a comarca se dan cita plegamientos y anticlinals envistables, de grans proporcions, como l'anticlinal de Boltanya, l'Entremont y la d'Anyisclo, inmensas napas tectonicas como os que forman as alturas en As Tres Serols y as destacables penyas de lo macizo de Cotiella y as suyas subsidiarias (penya Lierga, Penya Solano, Sierra Ferrera), formacions de «carcavas» (terrers) extensas en a depresión central (val d'o río Susía) y afloramientos de rocas igneas antiquismas en a Comachibosa, a cul d'a Barrosa u l'ibón de Barbaricia. 

Con un percentache elevadismo d'o territorio comarcal ocupato con terrenos calsinosos, as formacions erosivas, os karsts y os modelatos hidricos constituyen un atractivo adicional d'o Sobrarbe.

A historia cheolochica d'o que en l'actualidat ye Sobrarbe se remonta aproximadament a fa 450 millons d'anyos, en o periodo Ordoviciano d'a era Paleozoica, que ye de quan s'ha puesto datar que se formón as rocas mes antigas d'o territorio. A par d'alavetz, no i heba encara vida terrestre, y totz os organismos vivos se concentraban en a mar. D'ixe periodo cheolochico s'ha puesto rescatar restas d'almendrons de silicio, anque tansament en hai. 

De lo periodo Siluriano, con bells 430 millons d'anyos, datan as pizarras muito mes abundants que s'han quitato tradicionalment en as vals septentrionals d'a comarca (como Bielsa y Chistau) ta cubillar os tellatos. En o Devoniano (fa ±415 - ±360 m.a.) se formó la penya calsinera antiga como a que se puede trobar en norte de Chistén, en o puerto de Plan.

En o plano paleontolochico, os fosils que amaneixen son muit escasos. Lucas Mallada describió Goniatites y Orthoceras (cefalopodos nautiloideus) en a val de Buixaruelo y tamién s'ha trobato trilobites en a val de l'Ara.

En as zaguerías d'a era Paleozoica, o proceso global de deriva continental causó a emersión d'o territorio actual dende os fondos marins dica formar-se un Primer Pireneu, enmarcato en o proceso que se conoix como orochenia herciniana. Ixe proceso aturó de forma quasi fortuita (cal pensar en a duración de mils u millons d'anyos d'os procesos cheolochicos) o diposito de sedimentos que heba caracterizato lo Paleozoico, en o que quasi totz os chacimientos sobrarbencos son de rocas sedimentarias marinas, y probablement, anque con o numer tan baixo de restas tan antigas que se puede trobar no i ha garra prueba que lo demuestre, s'inició un proceso inverso, d'erosión, tan freqüent en os territorios emerchitos.

O Mesozoico conoixió quasi de seguro ixe Pireneu primitivo emerchito, que debió d'existir d'entre lo periodo Permiano paleozoico y lo periodo Triasico d'o Mesozoico, anque i ha bien pocos datos de como heba d'estar. Se piensa, manimenos, que o grau de continentalidat habría augmentato muito en respective a lo Carbonifero, tot tornando-se una zona de disierto en o Permiano y o Triasico inicial.

O Triasico suposó tamién un tiempo de deriva continental muit marcata, a nivel global, pero que en a zona en a que actualment se troba o Sobrarbe i significó un retroceso d'a formación montanyesa primitiva. En estirando-se tot lo territorio, fayó baixar as alturas y remató, en habe arredol de 200 millons d'anyos, con fer que o Primer Pireneu desapareixese, deixando una plana a lo primer y dimpués fendo que i amaneixese un brazo de mar cada vegada mes amplo. En tot ixe periodo, se formón grans dipositos salins, que son os que en tiempos historicos recients han feito posibles as expleitacions de salinas en o barranco d'o Salinar (Trillo), y en Salinas en a confluencia d'o Cinqueta con a Cinca. En o Mesozoico, quasi totz os fosils corresponden a equinodermos y chicotz invertebratos marins.

Os dipositos de sedimentos marins mesozoicos son os materials que predominan en a cheolochía actual d'a comarca. O mantenimiento d'o territorio submerchito d'entre fa ±200 millons d'anyos y ne fa bells 70 millons d'anyos pareix que ye un feito comprebato. Anque en tota ixa dilatación temporal, o mar que cubriba l'actual Sobrarbe tuvo variacions de prefundidat y temperatura. Per ixo, en o Cretacio y Paleoceno inicial se troba variacions substancials en as ampluras y naturalezas d'os diferents sedimentos, quasi totz calsinosos, treito d'a famosa formación d'as «Areniscas de Marmorens», que resultan vesibles a meya altaria en as paretz que muito dimpués, en o Pleistoceno, as cheleras excavarían en a val d'Ordesa y en a de Pineta.

En as zaguerías d'o Cretacio, fa 70–65 m. a., s'emprencipió lo periodo d'orochenia alpina que remataría dando lo Pireneu actual, en empuchando a placa africana contra la eurasiatica, y fendo que la que dica alavetz heba estato una isla se tornase a Peninsula Iberica y fendo re-emerchir os fondos marinos prefundos como mar interior, plano, y con grans extensions de marismas en a posterior era Cenozoica.

O Cenozoico s'escomenzó en Sobrarbe con un paisache de tot diferent de l'actual. En o periodo Paleoceno, as evidencias de fosils indican que o territorio comarcal habría estato un aria plana, como una mar somera, con muit poca prefundidat y abundants formacions coralinas, que s'intercalarían con uno u més deltas u estuarios salobres. En o dito periodo amaneixen os primers chacimientos paleontolochicos de vertebratos, en cheneral marins u de vita anfibia. A teoría de que lo Sobrarbe hese estato un gran delta en o Paleoceno y buena cosa de l'Eoceno pareix que explica la superposición d'estratos de diferents durezas que se troban a embutes en tota la comarca, en forma de turbiditas y formacions de flysch, que corresponderían con aportacions de sedimentos aluvials de tierra t'adintro.. Entre as unidatz litostratigraficas de flysch destaca o Grupo Echo, que se troba a l'ueste d'o río Yaga. Bells cheografos parlan d'un Flysch de Sobrarbe en a parte sud d'a comarca, diferent d'o Flysch cretacio-eoceno d'o norueste d'o Sobrarbe (y d'a mes gran part de l'Alto Aragón).

Tot iste proceso pareix que habría ocurrito en paralelo con que, per o sector mes ta'l norte, as fuerzas orochenicas fesen empuchando mes y mes a tierra, y que os cheologos creyen que sería o periodo en o que se formón as grans anticlinals, plegamientos y cabalgamientos d'os estratos mesozoicos (anteriors) per tot lo Pireneu, feitos per fuerzas que dende lo norte (placa eurasiatica) habrían empuchato cara ta'l sud. Iste proceso se diz orochenia alpina. Muitas d'as formacions de flysch, sobretot as que se troba en o soaso de Linars, corresponderían con istos procesos, de pur derrubio dende lo norte, que se podrían haber alternato u dica coexistito con as aportacions consideratas fluvials dende lo sud, dindo poquet a poquet d'entre as unas y as altras omplindo lo brazo de mar mesozoica, en un periodo que se debió de prolargar muitos millons d'anyos, posiblement mientres buena cosa d'a era Cenozoica. Os tierratremos y dica qualques erupcions vulcanianas i podión estar freqüents en a era.

O periodo Eoceno ye a epoca en a que mes sedimentos d'os que en l'actualidat se i puede trobar se dipositón. As formacions mes caracteristicas d'ista epoca son as «margas» grisas, que forman uns modelatos que en a tierra se conoixen como «terrers/os», y que se'n puede trobar en grans extensions dende a baixa val de l'Ara dica la cuenca de Tremp, en o Pallars Chusano (Leida). En l'Eoceno, as fuerzas de compresión norte-sud se fayón intensismas, prevocando la formación de plegamientos sinclinals y anticlinals, como os que son vesitables en a sierra de l'Entremont. Mes en norte, una fractura chigantosa afectó a la crosta terrestre, y formó una u mes napas tectonicas enormes, caracterizatos per o deslizamiento d'estratos mes antigos en superficie, en tapando-ie os mes nuevos que se quedón debaixo.

D'istes corrimientos, se troban as trazas d'una que se conoix como «napa de Gavarnía», que ye socavato per a chelera pleistocena d'a val d'Ordesa. Un segundo corrimiento se produció per alto d'ixe primer, y ye la roca calsinera que forma las puntas d'o macizo d'As Tres Serols. Lo mes complexo d'as napa tectonica que se puede estudear en o Sobrarbe ye a «napa tectonica de Cotiella», que forma l'altura d'ixe macizo, pero que tiene a estructura de diferents escratas cheolochicas superposatas, d'entre as que se rompión qualques klipes, que dión lugar a la punta d'as montanyas satelitals d'ixe macizo: Penya Lierga, Penya Montanyesa y Penya Solano, grans moles calsinosas d'a era secundaria que se refirman sobre materials terciarios.

De l'Eoceno data tamién o conoixito fosil d'o «crocodilo de Lamata», un cranio parcialment bien conservato de reptil crocodiliano que se trobó en os arredols d'ista localidat d'o municipio de L'Abizanda, y que parla d'un entorno d'almarchal litoral u de mar superficial en recesión fa d'entre 40 y 50 millons d'anyos, en o subperiodo conoixito como Lutecián, en a zona sud d'a comarca. Tamién en o termin municipal de L'Abizanda se trobó lo «femur de L'Abizanda», un femur enter (60 cm) de bella especie de mamifero de grans dimensions, que, ademés, tiene un dient de reptil (posiblement, bella forma de varano) que se crebó y desprendió de l'amo quan se miraba ta consumir a carcana.

L'Oligoceno siguió con a elevación d'o Pireneu alpino, y a total desaparición d'os ecosistemas aquaticos d'o territorio que actualment ye a comarca, que se va tornar, paulatinament, mes continental. L'aparición d'importants vias d'augua, ríos y torrents que drenaban as montanyas creixents propiciaban l'acumulación de sedimentos que baixaban d'ixas, y s'acumulaban en qualques puntos. Amaneixen conos de dechección fluvials litificatos en a sierra de Canciás (Fiscal), en o puerto de Sant Crapás (Barcabo), en o «puerto de l'Alto'l Pino», y en a vecina Ribagorza en a cuenca de Graus.

O Mioceno y o Plioceno se caracterizón per os firmes cambeos en a repartición de cuencas hidrolochicas en a Peninsula Iberica. Os ríos que naixeban en o choven Pireneu cambeón paulatinament as suyas trachectorias a mesura que a forma d'as montanyas s'aposentaba, y l'aparición d'o río Ebro (fa cosa de 6 millons d'anyos) propició que os ríos d'o que ye Sobrarbe surtisen t'a Mar Mediterrania, per cuentas de desauguar-se en os antigos mars interiors d'a Peninsula. O mayor desnivel, con un Pireneu mes altero y con a surtita a la mar exterior, favoreixió a lixiviación y erosión d'as cuencas sedimentarias meridionals, resistindo millor as vals d'o Pireneu axial, de materials mes duros. En istos millons d'anyos apareix A Fueva, quan se buedan os sedimentos interiors d'a suya cuenca, y se forman os modelatos cheolochicos d'a cuenca d'o río Susía y d'o Viello Sobrarbe.

A finals d'o Plioceno, muitas d'as montanyas calsinosas tienen ya la estructura y altaria que tienen en l'actualidat, y s'escomienzan os procesos de modelato karstico que foradan l'interior d'as moles de roca calsinera, y que encara en l'actualidat no han deixato de funcionar.

O Pleistoceno ye la epoca dorata d'as cheleras. Aproximadament fa 2 millons d'anyos, quan as montanyas pirenencas ya feban alto u baixo la mesma altaria que en l'actualidat, o progresivo refridamiento global d'iste periodo cheolochico suposó l'aparición de grans masas de chel en as vals pirenencas. En a val de l'Ara se producción as cheleras de mayor mida, en arribando en os picos glacials dende a on en  l'actualidat naixe o río dica lo Plan de l'Uviar y os Ixates, en Sarvisé. En a Cinca existiban dos cheleras que no i hai pruebas que nunca s'achuntasen, la una en a val de Bielsa que gosaba arribar dica Las Devotas, y l'altra en Chistau, que naixeba en Viadors. 

En qualques valletas laterals, como lo soaso de Linars, as morrenas de cheleras mes menudas fayón que en os sieglos d'estadios mes calidos se i formasen lacos d'altitut. Os Foratars d'Escuaín y as foces d'a val d'Anyisclo s'excavón con l'augua que se deschelaba d'as cheleras concabitas en os cabos d'alto de las ditas vals.

As formacions karsticas son numerosos en o terreno calsinoso d'o Sobrarbe, y constituyen un d'os suyos atractivos, pus en i ha qualques que son practicables en espelolochía. As formas de modelato socavatas con l'augua de milenta anyos son comuns en buena cosa de l'actual comarca, y forman interesants cavidatz y corredors soterranios d'augua en encara en l'actualidat son vivos.

O karst mes extenso documentato en o Sobrarbe ye o de Santa Helena en Buixaruelo, con galerías de 30 km de largaria y quasi 1 km de prefundidat, que desemboca en un viver de firme churro, que ye d'a on se quita lo nombre de «Santa Helena». En a mesma val de Buixaruelo i ha tamién o karst de Senderuelo y o karst de Gabietos, que os dos rematan tamién con barrancos d'augua en superficie que afluyen en l'Ara.

Os truchos per a on percola l'augua en superficie son freqüents en a sierra Ferrera y en as baixants de Cotiella, como en a partida que se'n diz a «Ereta d'as Bruixas», debaixo de las Agullas d'o Mobisón y de la Cotiella. Tamién se'n troba buen numer d'ixes foratos en o macizo d'As Tres Serols, y anque no s'ha puesto explorar-los en prefundidat, se suposa que la cascada d'a Font-Blanca d'Anyisclo, que le da naixedero a lo Bellós per debaixo d'a punta d'As Solas, puede estar a manifestación externa d'as corrients soterranias de lo gran macizo que conoix a suya mayor altura en o Mont Perdito.

A cascada de Gavarnía, en a vecina comuna de Gavarnía (Altos Pireneus, Francia), ye una cascada de 423 metros d'altaria que fa parte d'o Patrimonio d'a Humanidat de la UNESCO y que ye la mes altera d'Europa occidental. Una d'as caracteristicas mes marcatas d'ixa cascada ye lo fuerte estiache que sufre en hibierno, que heba meravillato a locals y foranos en muitas decadas, sin que denguno no en hese puesto dar garra razón scientifica, dica que en o sieglo XX se demostró que naixeba d'un viver d'auguas soterranias que se pillaban d'o fundo de l'Ibón Chelato de Mont Perdito, que no tiene prou liquideza ta abastir-la si que en o verano. Per a suya espectacularidat, a cascada de Gavarnía corresponde probablement con o eixemplo mes destacable (pero no lo solo eixemplo que i ha) d'un corso d'augua que esnaviesa per galerías karsticas en o Sobrarbe, y comparte a suya naturaleza de churro aflorador con tantas altras fuents en a comarca (Sorrosal, Garcés, Font-Blanca d'Anyisclo, vivers d'O Campillón, churro de Furnos, O Garonazo, etc.) lo que fa platera la riqueza de formacions karsticas que cal que i haiga en o Sobrarbe, muitas d'ellas que nian s'han gosato describir encara.

O Sobrarbe tiene un clima actual dominato per dos variables que se manifiestan mes u menos en seguntes qué puestos d'a suya cheografía: a continentalidat y l'altitut. A primer variable, muit marcata per a suya posición en o centro d'o Pireneu central, i alporta una component prencipal de sequera y temperaturas extremas, que manimenos pueden sentir-se disminuitas per l'efecto de l'agreste cheografía, que qualques vegadas actúa como cubilar contra l'orache, u como en o caso d'as foces y valletas mes estretas, fa que se i guarde millor a humedat. A segunda variable, prencipal per a dificil cheografía d'a comarca, conta con as fuertes diferencias que suposa una comarca tan contrastada, con altitutz que no pasan d'os 500 m en bells puntos en sud contra belaltras que brincan t'alto d'os 3.000 m en norte. A suma y integración de totas dos variables da una diversidat de subespacios climaticos prou rica.

A continentalidat s'accentúa per a presencia de sierras y formacions montanyesas que fan de barrera contra os vientos que arrociegan as precipitacions, per lo que buena cosa d'a comarca presenta un grau de continentalidat superior a lo que le i gosaría tocar per a suya posición y distancias dica las diferents mars, per lo que o Sobrarbe ye la mes continental d'as quatro comarcas pirenencas aragonesas, anque a diferencia con as de demés ye subtil.

A humedat que dimana de la mar Cantabrica y que en as comarcas mes occidentals aporta precipitacions d'agüerro y d'hibierno, se troba con a seqüencia d'alturas que va dende lo macizo d'a Tendenera dica Canciás, en pasando per recuestos como lo puerto de Cotefablo, a punta d'Otal y a Oturia que cierran o Sobrepuerto per a man occidental, y que privan relativament a dentrada d'as mesmas nubles que fan discretament mes humedos os paisaches en a man de ponient d'ixes sarratos. Significativament, a presencia de los ditas sierras en o extrimo occidental d'a comarca reduce la incidencia d'os vientos de component ueste, como lo cierzo, que tan freqüents son en a depresión de l'Ebro y en a val Ancha, y que en o Sobrarbe son discretos u no se dan si que en as alturas.

O vientos de la Mediterrania, que arriban a traviés de Catalunya y de Ribagorza, y que podrían aportar-ie a humedat de tronatas y ruixatas de veranos que se desarrollan en o golfo de Lión, se troban con a linia de Pocetz, collata de Sagún y o macizo de la Cotiella, que les impiden d'arribar enta'l centro y norte d'a comarca. Ye poco significativa la pluviometría d'oríchens mediterranias que se da en a comarca (si se cuenta con a suya posición cheografica), y con freqüencia, quan en i hai, se concentra mes en a metat meridional que no en a de norte, millor guardata per as ditas sierras.

En qualques arias d'a comarca, manimenos, cayen mes precipitacions que dimanan d'os costato francés d'o Pireneu que no d'as cuencas hispanas. Ye un fenomén prou tipico la «gabacha», nombre con o que se conoix en a comarca las formacions de boiras altas que tapan con frequencia lo sistema d'as vals de Bielsa, pero que se topan con a sierras d'As Zucas que no pueden atravesar y fan que se trobe un contraste important dende a man norte contra la man sud de la dita sierra, fendo que en Bielsa sia nuble u i pleva un numer significativament superior de dias que p. ex. en Tella.

A pluviometría meya presenta una important variación dende as poblacions en norte d'a comarca, afectadas freqüentment per o fenomén de la «gabacha» (u nubles que trescruzan dende Francia), contra las poblacions en sud.

En poblacions en norte, se rechistra precipitacions meyas anyals de 1.600 mm (p. ex. en a villa de Bielsa, 1.500 mm en Buixaruelo) y que se suposa que pueden enfilar-se t'alto d'os 2.000 mm/anyada en as alturas. En sud, a sequera ye mes dominant, con precipitacions de 950-1.000 mm en A Fueva y a val d'o río Cinca, y con 800 mm anyals en Lecina, en o Viello Sobrarbe, en estando que a dita «Tierra de Buxo» ye la part mes seca de tot Sobrarbe.

Ixa desigual repartición d'as precipitacions en a cheografía comarcal tamién en ye en tot l'anyo, con maximos d'agüerro y de primavera, y estiaches d'hibierno y de finals de verano que se fan notar en a baixata d'o nivel d'os ríos.

A zonación vechetacional d'o Sobrarbe ye muit marcata en latitut, en estando una comarca montanyesa, con as altarias mayors quasi siempre que se troban en norte d'a comarca, a on que tamién coincide que se i produce as mayors precipitacions.

En altitut, a zonación d'a vechetación tamién i ye clara, pero presenta matices que de regular se troba relacionatos con as diferents quantidatz de precipitacions que se i rechistra. Os diferents pisos de vechetación que tradicionalment se da tamién existen en o Sobrarbe, pero con peculiaridatz. As prencipals peculiaridatz floristicas se pueden definir per a continchencia de diferents factors, prencipalment dominatos per o tremescluz y aleatorización d'especies vechetals propias d'as arias centroeuropeguas y mediterranias.

Existe, tamién, una influencia important de lo relieve: foces, conchestras, tarteras u solans proporcionan condicions fisicas y d'habitabilidat muit diferents, y tot isto fa que naturalment amaneixcan especies tipicas d'hábitats muit diferents deseparadas tansament per pocos kilometros.

O territorio d'a comarca de Sobrarbe el trescruzan diferents vals que prencipalment s'obren de norte ta sud, u que s'abocan a belaltra que sí que tienga ixa orientación, lo que significa que per la boca tamién i pueden recibir influencias d'ixas. En as vals norte → sud, as influencias son mes montanyesas y atlanticas en norte, y mes de tipo mediterranio conforme baixan ta's semontanos. Manimenos, l'aparición d'eixemplars inesperatos d'especies impropias de bell puesto tamién puede tornar-se un fenomén común, y como eixemplo se'n puede dar a presencia de selvetas de pinarras (Pinus halepensis, especie muit mediterrania, de costa y clima suau) en  l'Alto'l Pino, a quasi 1.000 metros d'altaria sobre o nivel d'a mar y a mes de 250 km d'a costa millor amanata, u a peculiar comunidat de carrascas (Quercus ilex, de meya y baixa montanya mediterrania) que s'enfilan dica os 1.700 metros d'altitut en a baixant de solano d'As Sestrals.

En os pisos meyos i ha un paisache d'especies propias de l'estadío mediterranio humedo y submediterranio, que son as mes numbrosas y as que, globalment, mes superficie en a comarca cubren. Son especies de Quercus con fuella marcescent, fundamentalment caixicos como Quercus subpyrenaica, muit numeroso en a comarca, y sobretot grans extensions de pinedas de pin crabero (Pinus nigra var. salzmannii) y de pinastra (Pinus pinaster), en estando-ie ista zaguer especie una que s'ha trobau muit favoireixita per os procesos de reforestación de lo sieglo XX.

A variabilidat de paisaches y comunidatz ye muit important, y ta muitos autors tot isto ha gosato representar un problema de clasificación. A realidat floristica de la comarca ye complexa y forma un mosaico de dificil descripción, que en as parolas de lo botanico Helios Sáinz no vale a pena romper-se a cabeza ta mirar d'encaixonar-lo en una descripción tradicional:

Os pisos de vechetación en o Sobrarbe, d'alcuerdo con bells expertos, son prencipalment seis, y son:

Una tonica cheneral adintro de totz os pisos fitoclimaticos ye que en os puestos en os que se i puede dar mas humedat, se i puede trobar con freqüencia un numero mayor d'especies propias de la rechión eurosiberiana (p. ex. Europa central), mientres que en os solanos y puestos de mas sequera, as especies son mas mediterranias.

En o Sobrarbe no i existe lo piso colino propio d'o clima atlantico. Tampoco no se i troba especies tan freqüents en a rechión eurosiberiana como Quercus robur, per garra puesto.

Ta entender a fesionomía popular y demografica d'o Sobrarbe, cal mirar-se es dos ríos alazetals d'a suya naturaleza; a metat ueste, dominata per a influencia de l'Ara, ye una tierra de vals chicotas con lugars alteros que enfilan t'alto en o Sobrepuerto, con as chicolonas vals d'Otal y d'o Sorrosal, per alto de nuclios poblacionals como Broto y Boltanya en a ribera d'o río, constituyen un paisache bien curioso a on es despoblatos mandan es puestos més altos (con contadas excepcions como Fraixén y Linás) y severas poblacions d'alto d'es 100 habitadors mandando-ne as fincas més baixas (Sarvisé, Broto, Fiscal...). A parti més calmera, a baixa cuenca de l'Ara, tien importants despoblatos como la rematanza d'a Ribera de Fiscal, a on que l'entibo nunca construito de Chanovas vuedó de tot en es anyos 60 es lugars de Lavelilla, Lacort y Chanobas, y a on que o prochecto inconcluso d'una repoblación forestal d'es 70, que nunca se plegó a fer, en exilió es pobladors d'a lateral val d'a Solana.

A metat este, dominata per A Cinca, ye una zona mes complexa a on que vals como A Fueva y Chistau han aconservato dica es nuestros días plen furas personalidatz individuals, mientres que a ribera mesma d'o río no ha habito (dica tiempos recients) guaires diferencias con es lugars d'alto a las vals como Puertolas u Tella. Bielsa, partida d'a on que libra a Cinca, ye per astí uno d'es municipios més singulars d'Aragón, con capezana en a villa d'o mesmo nombre, repliega como a lavallos un conchunto de vals que bien baixan d'o mallo d'As Tres Serols, u bien enfilan t'as buegas que fan puesto a Francia d'altra man d'a montanya, d'entre d'as qualas a Cinca en amaneix de mai tornar a traviés d'o Forato d'as Devotas (O Forau) que ye o solo puesto per a on esta compleguera ha garra paso ent'a resta d'o Sobrarbe.

O interfluvio d'a Cinca y de l'Ara, con a redolada d'o Quinyón de Fanlo y d'a Valle de Vió (Valle' Vió en as formas d'a parla local) como a estandartes, ye una tierra de gradients, culturals y demograficos, a on l'espoblación y a falta d'envenache turistico han permeso la conservación de beluns d'es nuclios més rusticos y isolatos d'a zona, y a on que qualsiquier visitant (y cada vegada ne son més) bi puet trobar puestos unicos, paisaches remotos, y una rica muestra d'as formas tradicionals sobrarbencas en a cultura y l'arquitectura autoctona.

A rechión més baixa d'a comarca ye separata per a ringlera de monts que forman a Sierra d'Olsón en dos partis: o Viello Sobrarbe y o Baixo Sobrarbe (cuenca de Mediano), enta que a ralla be d'implantar-se en a Sierra de Naval que en ye la muga més inferior con o Semontán. O Viello Sobrarbe estió a ixe efecto o primordio historico d'esta comarca, feta d'alto u baixo d'as tierras que estioren o Condato de Sobrarbe medieval, feto que seguntes prou historiadors, en salioren de debaixo d'es tozals de Guaso y per ixo d'a fondalada de Paulés (depresión de l'Arcusa), as fuerzas cristianas ta conquerir-ne las villas de Boltanya y l'Aínsa d'a valle de l'Ara. Una tierra complexa, fondalada orografica sulcada per o río Ena en o norte, ixuca y repentata de terreros y lavallatas per o sud, a on que es lugars dispersos d'o municipio de Barcabo fan puesto ta lo zaguer repui sobrarbenco antes de fer-se semontanesa semontanesa ixa tierra que o Vero ha de veyer, y més dura que verda en a suya despullatura per l'ueste, a on que se'n diz con gran encierto a Tierra d'o Buixo, perque quasi no se i vei altra cosa, penya sulcada de barrancos que sin més arbols que as almendreras d'as marguins, fa camín enta o ya vecín Sarrablo.

Ye ixe Viello Sobrarbe de benas profundas afundato d'es territorios a on yera l'antigo Condato de Sobrarbe d'o Sieglo IX, mientres que l'actual comarca politica coincide alto u baixo con es limites d'aquell que fue dito asinas en o sieglo X, a centuria dimpués, dezaga d'a conquista que heba de portar-ne lo nombre en radigar-se con es orichens d'o mesmo Reino d'Aragón. Diz, no obstante, que ya heba per ixes lugars ideya, de plen en o sieglo XX, que a tierra conoixita como Sobrarbe no fues que a tierra que trobamos d'entre las sierras de Guara, Sevil, Balcetz y d'Olsón, bellas partes baixo a uembra d'o Tozal de l'Asba (1441m), bellas partes crebata d'as escorrenteras d'a tierra de Barcabo y Lecina, y d'a Tierra d'o Buxo, pero nunca no mes enta o norte d'o Tozal de Guaso y d'o río Ara. Ni l'Aínsa ni Boltanya, ni tota aquella tierra dita As Valles u mesmo A Fueva, tiene o privilechio de contar-se adintro d'o Sobrarbe propiament dito. 

L'autor belsetán Leonardo Escalona fa tamién ista distinción en un poema:

D'o Viello Sobrarbe en amaneix una val lateral ent'a cuenca d'a Cinca, de l'Arcusa ent'a Cosculluela pasando per Castillón, que ye la valle d'Olsón (u compleguera d'a Susía, menazata per un prochecto de entibo), actualment con despoblatos importants como o mesmo Olsón, d'antis més un lugar de pelegrinación de tot o Sobrarbe ta romerías y semilars, a ilesia d'o qual, uei de poco ta enronar-se, yera conoixita d'antigos como a Catedral d'o Sobrarbe. O Baixo Sobrarbe, a redolada natural de Mediano, a on que antes mas diz que bi heba es millors campos de tota la comarca, encetó con mal piet o sieglo XX per a fuyita d'as fadas, diz, y per a construcción d'a reclosa que heba d'entibar-ne la vida baixo mes augua que les caleba ta regar. O Entibo de Mediano ye, asinas, o responsable d'a factica muerte d'un aria que habe tiempos heba estato o més beroi espiello que uellos montanyeses podeban veyer.

A Fueva ye d'altra man, una fondalada como o suyo nombre fa a veyer, per baixo d'a Sierra Ferrera s'estendilla adintro d'unas tierras sin guaires monts ni altros. Estruturada arredol d'o nuclio de Tierrantona, baixa d'a Sierra d'Arro que la separa d'a valle d'a Cinca per l'ueste, y d'as sierras Ferrera y de Foradada per o norte y l'este respectivament. Paisache planer, no tien guaire més lugars granizos que Tierrantona y talment Fuendecampo, constando a suya destribución demografica d'un alazet important de nuclios chicotetz con belas casas como a mes gran d'ells, deseparatos politicament per es municipios de Palo (o mes chicot de tot Sobrarbe) y d'A Fueva.
 d'alto d'a Sierra de Sant Visorio. [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ab/Panor%C3%A1mica_de_Muro_Completa.JPG Se veiga a plena resolución astí]. E tammién [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Panor%C3%A1mica_Muro_Toponimia_Fabla.JPG Se veiga una versión con a toponimia senyalada].

A comarca d'o Sobrarbe contién quatro grans arias naturals protechitas; una con ran de parque nacional, dos en grau de parques naturals y una tercena, relacionata con a primera, en grau de reserva d'a biosfera. Chunto con es puestos declaratos Zonas d'Especial Protección ta las Aves (ZEPA), que s'han declarato en habe pocos tiempos, y o Monumento Nacional d'as Cheleras Pirenencas (declaración d'o 1990), tien o 46% d'o suyo territorio (1.017 Km2) considerato espacio protechito. Actualment totz es espacios protechitos d'a comarca feguran en a Lista de Puestos d'Interés Comunitario (conoixita per as sieglas castellanas LIC -Lugares de Interés Comunitario-) ta que en caso que o prochecto s'aprobás, faigan parte d'a Rete Natura 2000 d'espacios protechitos per a Unión Europea.

Creyato orichinalment o 16 d'agosto d'o 1918 con un extensión unica que cobriba a valle d'Ordesa, estió lo segundo Parque Nacional d'Espanya en estar creyato, no més que bells días dimpués que yeba declarato o Parque Nacional de Covadonga (actual Picos d'Europa), en Asturias. No estió dica lo 13 de chulio d'o 1982 que se-bi encluyoren o mallo d'o Mont Perdito y las valles de Pineta y Anyisclo, enamplando-ne asinas a extensión dica 15 600 has.

Compliega fincas d'es municipios de Torla, Broto, Fanlo, Puertolas, Tella-Sin y Bielsa, y ye, d'ixa traza, tot er en a suya amplaria aintre d'o Sobrarbe.

A complicadisma historia cheolochica d'esta aria, con es rigors d'o clima local, han feto que sía un medio a on que de luent se feba duro vivir. O medio natural d'as redoladas naturals de l'actual parque ye de plen furo y ixo ye una cosa que n'ha feto de siempre es suyos pobladors mirar cuentas de no veyer-se sien de recursos. Alto u baixo, totz es habitants d'as valles redolantas han feto exploitacions racionals y cudiatosas con o medio natural, como solo camín ta resistir-be, y per ixo se n'ha afavorito a conservación ambiental dica es nuestros días.

 
Paisachisticament, es endreitos d'o Parque Nacional son contrastatos. Es lapiars d'alto en as tucas son ixucos y foradatos d'auguas que s'escuelan per aintre d'a montanya, amagadas de no veyer-se y luent d'as benas d'una vechetación esparza y fustiata d'aires y ixuqueras, y per baixo en as valles, libradors d'auguas en abundancia que alimentan selvas caducifolias centenarias a on que s'amaga la fauna, y nutren as garonas d'es grans ríos d'a comarca, como la Cinca en Pineta, l'Arazas en Ordesa, u lo Bellós en Anyisclo.

O parque d'o Pocetz-Maladeta ye un aria protechita d'entre as valles de Chistau y d'Arán, con a suya més gran parti aintre d'es limites d'a comarca de Ribagorza (Valle de Benasc), prene no obstante belas fincas d'a Valle de Chistau per l'ueste.

Estruturado arredol d'o sistema montanyoso d'a Maladeta per a suya bersant benasquesa, y con a Tuca Lardana (u Pocetz) como a més gran montanya que ne fa parti per Chistau, tien un total de 33 207 has de superficie vertida a dos valles pirenencas, que engloban fincas d'es municipios ribagorzans de Benasc, Montanui y Saúnc, y d'a man sobrarbenca Chistén, Plan y Sant Chuan.

D'un terrén prou complicato, esta parti d'a montanya enclui o més gran numbro de tucas en puntas per alto d'es 3000m d'altaria de tot o Pireneu, con l'Aneto en a parti benasquesa d'o parque que ye l'uno més alto de tota a cordelera, tien no obstante as cheleras y ibons més importants en as suyas faldadas, trobando-se-be nieus perpetuas a bell puesto, y estando o mallo rocoso de tot foradato per aintre de chamineras, simas y regalladors que ne filtran as auguas ent'as cuenca per una man de l'Esera y per l'altra d'a Cinqueta.

Contién altras montanyas importants como a Culfreda, a Vachimala, a Bagüenyola, a Punta d'Espadas, o Puntal Perdiguero y a Vallhibierna.
As pratieras d'a man chistabina enfilan t'alto per as garras d'a Llardana, desembratas d'ibons, beluns d'es quals tienen mitos y falordias relacionatos, y amuestras paisaches de verdura sien de comparacions. As bordas son freqüents en totz es transectos per as parzanas més altas d'a valle de Chistau, formando a bell puesto agrupacions curiosas, a on que d'antigos se-bi guardaba palla y alfalz t'as bestias en l'hibierno. Altras bordas, poquetas huei, encara conservan es tiellatos de palla que d'abantis més heban estato una d'as caracteristicas d'as bordas d'esta valle.

Como en o caso anterior, este ye un espacio natural deseparato en més d'una comarca, d'entre d'o Viello Sobrarbe, d'a Plana de Uesca y Sarrablo. Tien una superficie total de 47 450 has amés de belas 33 775 has dAria de Protección Periferica, con bells puestos interiors adeclaratos Zonas d'Especial Protección ta las Aus (ZEPA). Asinas, embraca fincas d'es municipios d'Abiego, Adauesca, l'Aínsa-Sobrarbe, Boltanya, Barcabo, Alquezra, Arguis, Candarenas, Casbas de Uesca,  Colungo, Samianigo, Lo Porzano y d'o mesmo Uesca.

A naturaleza d'o terrén, rico en sedimentos calsionosos y fuertament karsticos, fa que sía més blando d'escardar per l'augua, d'on ye l'enchaque que s'aiga foradato per es ríos y escorrenteras d'una maniera tan fura tot o paisache. As sierras de Guara, Sebil, Gabardón, Balcetz, Gabardilla y d'Arengol s'embrazan a esta parti d'as sierras exteriors solcatas per es cinco ríos principals: l'Alcanadre, o Vero, o Flumen, o Guatizalema y o Mascún, d'entre es quals o Bero n'ha feto o més destacato canyón, a man d'o lugar de Lecina.

O Sobrarbe ye, como tot l'Alto Aragón, tierra de buen minchar. A gastronomía local enclui muitos més platos de carne que no en altras rechions. A tradición rematera d'esta tierra, chunto con a deficultat t'aconservar as minchas ta l'hibierno facilitó de seguras l'especial desarrollo de tradicions carnicas y conservaderas como a fabricación artesanal de numbrosas variantas de chacinas y matacías, que bi han plegato a estar claus ta entendier a gastronomía local. 

Clasicas están as longanizas (secallonas) de Boltanya, como clasicas son as chiretas, una especialidat culinaria sobrarbenca quasi desconeixita fuera d'a redolada, que en tien d'arroz, pimienta, y trocetz d'o liviano de corder (o corazón y es polmons fetos borralla) bien cotraciatos aintre d'o bodiello de l'animal, que se cuez buens ratos d'antis no se sirbe, con recetas peculiars pendendo d'o lugar, que gosan a incluyir hierbas aromaticas autoctonas que preban d'aromatizar-ne o gusto.   

As tortetas son masaduras d'a sangre d'o tocín con farina, anís (u talment altros licors), a grasada de l'animal, canela y belaltras especias, masatas enta una forma d'aniello u rosqueta, que dimpués se fa tostar a l'alto d'una plancha de fierra en alto d'o fueco u semilar, ta fer-las conservables. Dimpués, d'antis no se sirvan, s'han de cuecer bien aintre d'o forno ta trigar-ne a millor sapia d'as especias.  A butifarda u butifarra ye o mondongo tipico d'a redolada, que como altros mondongos d'Aragón, contién en a tripa d'o tocín, a suya sangre con especias, grasa y arroz.

O salmorrello u salmorrejo que no ye si que una torta d'arroz con patata y carne de corder u craba. A polleta en pepitoria tammién ye altro plato a gustar. A bells puestos, amés, son aconservatos platos tradicionals de guisada d'es pastors; ixes preparatos feban honra d'aproveitar es ingredients como garra no en feba. Quasi totz tienen a patata como a base, pero per alto d'ella encluyen trocetz de carne, vediella u corder per un regular. En son ixemplos as Patatas de sopas u as Patatas con carne.

A repostería d'a redolada ye, amés, rica y variata. As Tortas de farina y uevo con zucre per l'alto son preparato forniatos, fetos per un regular a masaderías. Actualment son famosas en a comarca as unas fetas en A Buerda. A torta tien una versión més dulzera encara, con l'interior emplenato de carabaza u altras fruitas, que se'n diz pastillo. Formas més complicatas se troban a bells lugars, a on que ixas especialidatz gosan a incluir trocetz de nuez u abellanas. Es crespiellos son una varianta local de bunyuelos con especias.




#Article 209: Provincia de Soria (137 words)


Soria ye una provincia d'o centro d'Espanya, en a parti este d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. 

Muga con as provincias de A Riocha, Zaragoza, Guadalachara, Segovia, y Burgos. 

Soria ye a provincia espanyola menos poblada, con una densidat d'alto u baixo 9 habitants/km²: una d'as menors d'a Unión Europea. A población d'a provincia ye de 91.487 hab. (2002) y o 40% viven en a capital, Soria.

A provincia tien 183 municipios, quasi a metat d'ells son lugars de menos de 100 vecins y nomás 12 d'ells tienen más de 1000 habitants.

O Plan de Actuación Específico para Soria, PAES (Plan d'Actuación Especifico ta Soria, en aragonés) tien l'obchectivo d'empentar o desarrollo d'a provincia. Fue aprobato por o Consello de Menistros o 6 de mayo de 2005, con José Luis Rodríguez Zapatero como President d'o Gubierno.




#Article 210: Pengő (198 words)


O pengő ye una antiga moneda d'Hongría, emplegata entre o 21 de chinero de 1927 y o 31 de chulio de 1946, anyo en o qual fue reemplazata per o forint dimpués d'un periodo d'intensa hiperinflación.  O pengő se trestallaba en 100 fillér.

Dimpués d'a Primer Guerra Mundial, a corona austro-hongara sofrió una alta tasa d'inflación. En Hongría, s'introdució una nueva unidat monetaria, o pengő, preciato en 12,500 coronas, y definito como 3800 ta un kilogramo d'oro. Manimenos, a diferiencia de con as coronas, nunca no se fació garra pengő d'oro.

O pengő perdió a suya valura dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, sofrindo a más gran tasa d'hiperinflación nunca rechistrata. O pengő se revaluró, pero ixo no aturó la hiperinflación, y os pres continoron a suya espiral escontrolata, introducindo-sen valuras superiors y plegando ta un maximo d'un sestillón(1021) de pengő (Se'n veiga la ). Anque s'imprentó, nunca no s'emitió. A valura más gran en cerculación estió de cien quintillons, (1020) de pengő (Se'n veiga la ).

A economía hongara sólo que podeba estabilizar-se con a introducción d'una nueva unidat monetaria; asinas estió que, ta l'1 d'agosto de 1946, s'introduciba lo forint a razón de 400 octillons(4times;1029) de pengő.




#Article 211: A Litera (133 words)


A Litera (en catalán: La Llitera; en castellán: La Litera) ye una comarca d'a provincia de Uesca, Aragón, Espanya.

Muga: a lo norte con a comarca de Ribagorza, a l'este con as comarcas d'a Noguera y d'o Segrián, a lo sud con a comarca d'a Cinca Baixa, a l'este con a comarca d'a Cinca Meya, y a lo norueste con a comarca d'o Semontano de Balbastro. 

D'alcuerdo con Joan Coromines i Vigneaux, o toponimo Llitera s'aplica actualment a la parte plana d'o que ye a comarca oficial, o sector entre Tamarit de Litera y Albelda, o lo relaciona con as euforbiacias (as letreras). O toponimo Litera puet tener un orichen común con Barranco de Lliterola (Benás). En aragonés medieval una Litera yera parte d'a ropa que se feba servir pa cubrir un leito.




#Article 212: Semontano de Balbastro (152 words)


O Semontano de Balbastro ye una comarca aragonesa d'o centro d'a provincia de Uesca. La trescruzan os ríos Alcanadre, Cinca y Esera. Muga a o norte con o Sobrarbe y l'Alto Galligo, a l'este con Ribagorza y A Litera, a o sudeste con a Cinca Meya, a o sud con os Monegros y a l'ueste con a Plana de Uesca. A comarca tien una superficie de 1.166,60 km² y una población de 24.410 habitants en l'anyo 2010 partidos en 29 municipios con a capital en Balbastro.

A suya economía s'alazeta en a industria de l'alimentación, a construcción y a quimica en Balbastro y l'agricultura y a ganadería en a resta de poblacions. En l'agricultura abunda o cerial y o vin habendo obtenito a denominación d'orichen (D.O. Somontano).

L'aragonés propio d'esta zona ye o semontanés oriental, variant de l'aragonés meridional que tien elementos comuns con as parlas mes orientals d'o Sobrarbe y Ribagorza.




#Article 213: Munebrega (211 words)


Munebrega (Munébrega en espanyol) ye un municipio d'a provincia de Zaragoza (Aragón), situato en a Comunidat de Calatayú. A suya población ye de 437 habitants, en una superficie de 41 km².

Dengún río trescruza o lugar, l'unico cauz ye a Rambla d'o Molín.

Ya existiba un poblato celta en iste puesto clamato Munebrix (o suyo nombre celtibero yera Mundobriga), nuclio que se conservó en as epocas romana, visigoda y musulmana.

Munebrega ye una clara derivación de Mundobriga. En os textos medievals escritos es latín s'escribiba Monobrega.

O molimento mas intresant ye a ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'estilo mudéchar y que data d'o sieglo XIV, anque en realidat nomás conserva d'ixa epoca a planta. En o interior bi ha retablos d'os sieglos XVI-XVIII. 

O basal que se troba a os arredols de Munebrega se creyó fa mas de 600 anyadas.

Tamién ye intresant o Museu Parroquial a on s'exposan entre atras cosas os retratos de totz os fillos de Munebrega que tenioron puestos destacatos en a ilesia, a diplomacia u a melicia.

I ha habito muitos personaches ilustres naixitos en Munebrega siet bispes, tres arcebispes, un cardenal, embaixadors de reis, escritors, pintors, un chusticia d'Aragón y o mas destacado Johan Ferrández d'Heredia, qui estió Gran Mayestre d'a Orden d'o Hespital.




#Article 214: Monegros (164 words)


Os Monegros ye una comarca aragonesa dividita entre as provincias de Zaragoza y Uesca. A sierra d'Alcubierre trescruza a comarca de norueste ta sudeste, adubindo a suya mayor altaria en mont Escuro a 822 metros. O clima ye semiarido con escasas plevias y alteras temperaturas en verano. Bi ha muitas lacunas salatas y basetas que forman o complexo endorreico mas important d'Europa. Destacan a lacuna de Sarinyena y a salada d'a Playa.

Muga a o norte con a Plana de Uesca, a l'este con Semontano de Balbastro, Cinca Meya y Cinca Baixa, a l'ueste con a comarca de Zaragoza y a o sud con a Ribera Baixa d'Ebro y Baixo Aragón-Casp.

O toponimo Monegros fa referencia a la escuritat d'a vechetación que bi heba en a Edat Meya antes d'una intensa deforestación por causas ganaderas. En aragonés medieval se documenta o toponimo comarcal en singular:

Tamién Cheronimo Zurita se refiere a esta comarca en singular en o sieglo XVI en castellán d'o sieglo XV:




#Article 215: Pieter Bruegel o Viello (257 words)


Pieter Brueghel o Viello u Bruegel (1525? – 9 de setiembre de 1569) estió un pintor flamenco, conoixito sobretot per os suyos paisaches y scenas de campesins. 

Bells documentos sitúan o suyo puesto de naiximiento en Broghel, amán de Breda, pero no ye seguro si se refieren a la ciudat holandesa de Breda u a la ciudat belga de Bree, clamata Breda en latín. De l'anyo 1559 entadebant, o pintor sacó l'hache d'o suyo apellito y emprencipió a sinyar os quadros suyos como Bruegel. 

Estió aprendiz de Pieter van Aelst, a filla de qui sería más tardi a suya muller, y ta 1551 l'aceptaban como mayestro en a cofraría de pintors d'Anvers. Poco dimpués vesitó Italia, tornando unaltra vegata ta Anvers antis d'estableixer-se a la fin en Bruselas 10 anyos dimpués, an i moriba lo 9 de setiembre de 1569.

Estió lo pai de Pieter Bruegel o Chóven y Jan Bruegel o Viello. Os dos fillos se ferían tamién pintors, pero a la muerte de su pai yeran encara chiquetz.

Bruegel s'especializó en paisaches plens de campesins, pintatos en un estilo más simple que o d'os suyos contemporanios. A influencia más evident en l'arte suyo ye a de l'anterior mayestro holandés Hieronymus Bosch. 

A ormino se considera a Bruegel o Viello lo primer pintor d'Occident en fer paisaches per gusto propio más que no pas como lo telón de fundo de bella alegoría relichiosa. Os suyos paisaches d'hibierno de 1565 son una buena preba d'a riguridat d'os hibiernos en o tiempo d'a clamata Chiqueta Edat de Chelo.




#Article 216: Cinco Villas (198 words)


As Cinco Villas ye una comarca aragonesa situada a lo norte d'a provincia de Zaragoza. Ye a comarca mayor d'Aragón. As villas historicas que dan nombre a la comarca son Uncastiello, Taust, Sadaba, l'actual capital Exeya y l'antigua capital y que n'heba estato historicament Sos d'o Rei Catolico.

Muga a l'ueste con Navarra, a l'este con a Plana de Uesca, a lo sud con a Ribera Alta de l'Ebro, a comarca de Zaragoza y o Campo de Borcha y a lo norte con a Chacetania.

Historicament, Petiella d'Aragón (que hue fa parte de Navarra) perteneix a las Cinco Villas.  

En a més gran parte d'os lugars se charra un castellán con muitos aragonesismos en linia con l'aragonés occidental y l'ayerbense (la parla d'o vicín lugar de Morillo de Galligo ye l'ayerbense). En bells lugars d'o norte y noreste d'a comarca la chent més viella en los anyos 1980 encara conoixeba l'aragonés d'haber-lo sentito de chóvens pero ya no lo charraba. Sindembargo, Longars ye o lugar d'a comarca a on mas s'ha conservato l'emplego de l'aragonés y ye considerato por a Lei d'uso, protección y promoción d'as luengas propias d'Aragón como parte d'a zona d'utilización historica predominant de l'aragonés.




#Article 217: Comunidat de Teruel (277 words)


A Comunidat de Teruel ye una comarca aragonesa situata en a provincia de Teruel. Coincide en nombre con l'antiga Comunidat de Teruel, que s'estendillaba tamién por tierras de Gúdar-Chabalambre y por bells lugars d'as Cuencas Meneras.

A comunidat de Teruel ye situada principalment en a fuesa de Teruel, y as sierras d'a redolada (Palomera, Escoriuela, etcetra...). Esta fuesa tectonica recibe a denominación de fuesa d'Alfambra por o menos a lo norte de Teruel, ciudat a on l'Alfambra caye en Guadalaviar, o río mes important que provién d'a sierra d'Albarrazín y que manimenos sigue a mesma dirección de l'Alfambra enta o sud. Por convención uns cheografos decidioron dicir Turia a la unión d'estos dos ríos, sin parar cuenta en a tradición toponimica aragonesa. 

Una part d'a Comunidat de Teruel corresponde a la fuesa de Xiloca, d'edat posterior y que afecto a materials neochenos de l'anterior fuesa.

Muga a lo norte con as comarcas de Xiloca y Cuencas Meneras, a l'ueste con a Sierra d'Albarrazín, a l'este con Mayestrato y Gúdar-Chabalambre y a lo sud con Cuenca.

A economía tradicional de bells lugars d'a Comunidat se basaba en a ganadería transuant y en o cautivo de pereras en a ribera de l'Alfambra y Guadalaviar, ribera actualment ocupata por choperas.

A industria en a comarca se concentra principalment en a suya capital, Teruel, ciudat con muita población chubilata y con muitos funcionarios. En as atras poblacions d'a comarca destaca la ganadería, gracias a la elaboración de pernil con denominación d'orichen. Tamién son importants ta la suya economía o torismo, actualment, que ha recibito un buen empentón con a creyación d'o Parque Paleontolochico de Galv y o d'o parque tematico Dinopolis.




#Article 218: Comarca Central (103 words)


A Comarca Central ye situata en a parti central d'a provincia de Zaragoza. Ye formata prencipalment por a ciudat de Zaragoza y os municipios d'a suya aria metropolitana y l'actual capital ye Utevo. Una tercera parti d'ella ye ocupata por o casco urbán d'a capital y a suya economía s'alazeta en a industria y os servicios.

Muga a o norte con a Plana de Uesca, y as Cinco Villas, a l'ueste con a Ribera Alta de l'Ebro y Val de Xalón, a l'este con a Ribera Baixa de l'Ebro y Monegros y a o sud con Campo de Carinyena y Campo de Belchit.




#Article 219: Uello (1182 words)


O uello (pronunciato /'gweʎo/; d'o latín OCŪLU) ye un organo sensible a la percepción d'a luz, que en os humanos s'identifica con o sentito d'a vista. Os uellos más simples no fan que detectar si arredol d'élls ye claro u escuro. Os uellos más complexos son acostumbratos a ofreixer una percepción visual. Muitos organismos complexos, como los mamiferos, os paixaros, os reptils u os peixes, tienen dos uellos que pueden enfocar-se bien enta un mesmo plano, resultando-ne una sola imachen tridimensional (visión binocular) como en o caso d'os humans, bien enta planos diferens, creyando asinas dos imáchens deseparatas (visión monocular), como en o caso d'os coniellos y os camalions.

En a mayoría de vertebratos y en bells moluscos, a función d'o uello ye de prochectar imáchens sobre una retina sensible a la luz, en a qual se detecta la luz y os sinyals son trasmesos ta o cerebro per meyo do niervo optico. Istos uellos, per un regular, son alto u baixo esfericos, contienen una substancia trasparent chelatinosa dita humor vitria, con una lent d'enfoque dita cristalino y a ormino un musclo, l'iris, que regula la intensidat de luz que penetra en o uello. Os uellos d'os cefalopodos, os peixes, os anfibios y as serpients acostumbran a tener cristalinos fixos y o enfoque se consigue de manieras pareixitas a las d'a lent d'una camara.

Ye una qüestión difícil, dende o punto de vista d'a teoría d'a evolución, determinar cómo puede haber-se desarrollato una estructura tan complicata como a d'o uello. Anque a suya precisión y complexidat son grans, os modelos d'evolución ocular per ordinador que realizoron Dan-Erik Nilsson y Susanne Pelger contrimostroron que un organo sensitivo optico primitivo podeba evolucionar ta un complexo uello humanoide en un periodo de tiempo razonable, menor a un millón d'anyos, sólo que per meyo de chiquetas mutacions y a selección natural.

Os uellos s'adaptan a las necesidatz de cada animal. Per eixemplo, as rapinyaderas tienen una agudeza visual muito más gran que a d'os humanos y bellunas, como as diurnas, pueden veyer a luz ultravrioleta. A ormino s'ha parlato d'as diferents formas de uello en, per eixemplo, os vertebratos y os moluscos como sinyal d'una evolución paralela, socherindo que o desarrollo d'os uellos per evolución no ye tan improbable como pareix. Manimenos, a evolución d'o uello se considera monofiletica, o que significa que totz os uellos actuals, per variatos que sigan, tienen os suyos oríchens en un proto-uello que aparentment s'habría desarrollato fa bells 540 millons d'anyos.

En os mamiferos, a estructura d'o uello ye especialment disenyata ta o quefer d'enfocar a luz sobre a retina. Totz os components per os que pasa la luz adintro d'o uello antis de plegar en a retina son trasparents, en minimizando lo escureiximiento d'a luz. A cornia y o cristalino aduyan a que os rayos de luz converchan en a retina. Ista luz causa uns cambeos quimicos en as celulas fotosensibles d'a retina, prevocando asina que uns empulsos niervosos endrecen enta o cerebro.

A luz dentra en o uello dende un meyo externo como l'aire u l'augua y pasa a traviés d'a cornia dica la primera d'as dos humors, l'humor aquosa. Gran parti d'a refracción d'a luz ocurre en a cornia, que tiene una curvatura fixa. A primer humor ye una masa clara que conecta la cornia con o cristalino, aduya a mantener a forma convexa d'a cornia (necesaria ta la converchencia d'a luz en a lent) y subministra nutriens a lo epitelio d'a cornia. L'iris, entre o cristalino y a primer humor, ye un circlo coloriato de fibras musculars. A luz ha de pasar en primeras per o centro de l'iris, a pupila u nineta d'o uello. Os musclos circular y radial s'encargan activament d'achustar a grandaria d'a pupila ta mantener un nivel más u menos contino de luz que penetra en o uello. Si bi n'entrase de más, a retina podría resultar danyata; y si bi n'entrase de menos, no se i captaría garra imachen. O cristalino, dezaga de l'iris, ye un disco elastico convexo que enfoca la luz, a traviés d'a segunda humor, sobre a retina.

A l'altro canto d'o cristalino se troba la segunda humor, a humor vitria, que i deixa entrar a luz sin refracción, aduya a mantener a forma d'o uello y suspende o delicato cristalino.

Tres napas de teixito rodeyan l'humor vitria. Amás externa ye a esclerotica, que da ixa color blanca a la mayor parti d'o uello. Ye feita de teixito conchuntivo de fibrina y s'encarga de protecher os components internos d'o uello y de mantener a suya forma. En a parti interna d'a esclerotica se troba la coroides, que contién os vasos sanguinios que subministran l'oxicheno necesario a las celulas d'a retina y eliminan o rebús d'a respiración celular. Ye a que da una color escura a la parti interna d'o uello, privando asinas qualsiquier reflexo perchudicioso en o interior d'o uello. A napa más interna ye a retina, que contién as fotorreceptoras celulas gayatas y celulas conicas, y neuronas.

Ta maximizar a visión y l'absorción de luz, a retina ye una napa relativament lisa, anque curvata. Con tot, bi ha dos puntos en que ye diferent: a «fovea» y o punto ciego. A fovea ye a responsable d'a visión en color d'os humans y de l'alta agudeza visual necesaria, per eixemplo, a la hora de leyer. O punto ciego ye aon que o niervo optico penetra en a retina ta conectar con as celulas niervosas d'o suyo interior. En no existindo celulas fotosensibles en iste punto, le dicen punto ciego. En bells animals, a retina contién una napa reflectora que acreixenta la cantidat de luz que percibe cada celula fotosensible, premitindo a l'animal de veyer millor en condicions de baixa luminosidat.

En resumen, as prencipals partis d'o uello son:

Con o paso d'os anyos, o uello adopta bells cambeos que nomás que pueden acumular-se en o proceso d'envellimiento. Muitos d'istos procesos anatomicos y fisiolochicos siguen un decliu gradual. Con a edat, a calidat d'a visión s'apiora per razons que no siempre son relacionatas con malotías oculars. Anque son muitos os cambeos que se producen, os más significativos son a reducción d'a grandaria d'a nineta y a perduga de capacidat ta enfocar, a presbiopía. L'aria d'a nineta decide a cantidat de luz que puede plegar en a retina. Tamién decreix a capacidat de dilatación d'a pupila. O feito d'haber una nineta más chica fa que os uellos viellos reciban más luz en a retina, como si portasen espiellos de sol de densidat meya a clara luz d'o día y espiellos bien escuros a las fuscas. Per ixo, as personas grans han a menister de más luz ta realizar quefers que requieran una buena iluminación.

Con a edat, se desarrolla una mena de cerclo blanco en a periferia d'a cornia, dito arcus senilis. L'aviellamiento fa que os teixitos d'os parpagos se tornen más tovos y decaigan. Istos y bellaltros cambeos contrebuyen a la etiolochía de desordens en l'aria d'os parpagos. O chel vitrio sofre una liqüefacción (o desprendimiento vitrio posterior), fendo que creixca o numero d'opacidatz vesibles, as ditas moscas voladeras.




#Article 220: Baixo Aragón-Casp (268 words)


O Baixo Aragón-Casp (en castellán Bajo Aragón-Caspe; en catalán Baix Aragó-Casp) ye una comarca aragonesa situada en a provincia de Zaragoza. Destaca l'agricultura adedicada a la producción de l'aceite d'oliva. En ista comarca se troba o entibo de Mequinenza, dito tamién mar d'Aragón por a suya gran amplaria.

Muga a lo norte con os Monegros y a Cinca Baixa, a l'ueste con a Ribera Baixa de l'Ebro y o Baixo Martín, a lo sud con Matarranya y Baixo Aragón y a l'este con Leida y Tarragona.

Ye una comarca de recient creyación. Han tenito problemas entre los concellos pa trobar un nombre comarcal. De feito o Baixo Matarranya forma una entidat cheografica, cultural y lingüistica propia, una parzana u dica una comarca natural (Maella, Favara, Nonasp, Fayón y mesmo Mequinenza), con relacions humanas con a Tierra Alta catalana. Casp tiene mas relación economica con Alcanyiz, sobretot dende que Alcanyiz ha puyato de población y Casp ha baixato. O termin municipal de Casp ye gran y i existiban nuclios de poblacion ya desapareixitos.

En la comarca Baixo Aragón-Casp bi ha localidatz castellanoparlants (Casp, Chiprana), y catalanoparlants (Maella, Favara, Nonasp y Fayón). 

Dende o punto de vista linguistico son curiosas as islas linguisticas prou diferents d'os d'a redolada, o chipranesco en o costau castellanoparlant, con caracters sobrarbeses, y en o costau catalanoparlant o maellán (maellà), con caracters ribagorzanos y valencianos. En Casp o castellán tiene muito substrato aragonés, pero tamién muitos catalanismos, y en Favara son presens qualques caracters que no son chenerals en l'alto Matarranya, pero que se troban millor a l'este y a o sud d'esta comarca vecina.




#Article 221: Campo de Daroca (230 words)


O Campo de Daroca ye una comarca aragonesa situada a lo sudueste d'a provincia de Zaragoza. L'agricultura ye o prencipal recurso d'a comarca, sobretot o cautivo de cerials, ferraina, y vinya. Entre o suyo patrimonio destaca a ciudat de Daroca y a lacuna de Gallocanta an se concentran muitas aus, estando la mayor lacuna d'ambients de paramera y estepa en Espanya.

Muga a lo norte con a Comunidat de Calatayú y o Campo de Carinyena, a lo sudueste con a provincia de Guadalachara, a lo sud con a comarca de Xiloca y a l'este con o Campo de Belchit

L'actual comarca de Daroca ye nomás que una chicota part d'a medieval Comunidat de Daroca y se reduce a o Campo de Santet, a Ribera Meya de Xiloca, y a mas gran parte de Campo Romanos, comarca natural que contina en a comarca de Xiloca.

En o campo de Daroca se charra un castellán con substrato aragonés como conseqüencia d'a castellanización de l'aragonés que se i charraba dica por o menos o sieglo XVI. Podemos veyer aragonesismos como airegaz, amprar, aturar, azarolla, cambra, caparra, capolar, carnuz, cayer, coda, curto, chaminera, chemecar, chilar, chuflar, chulla, dalla, dimpués, enreligar, enrona, ensundia, herencio, esfollinar, falsa, farfalloso, faumar, filorcho, fosqueta, fumarro, galacho, gallón, gurriato, galdrufa, gayata, jinebro, jinesta, glarima, medolla, ruejo, trena, zarracatralla, etz...

Tamién bi ha mozarabismos como guluría y antigos galicismos como chin.




#Article 222: Gúdar-Chabalambre (243 words)


Gúdar-Chabalambre ye una comarca d'a provincia de Teruel, Aragón, Espanya. Situada a lo sud d'a provincia y mugant con Castellón. Actualment tien más de 7.000 habitants repartius en 24 municipios. A suya capital ye Mora de Rubielos y o suyo actual president ye Manuel Lazáro, d'o Partido Aragonés, qui ye tamién l'alcalde de Manzanera.

Ista comarca ye trescruzada por a N-234 (que actualment ye estando transformada en autovía), que une Valencia con o norte, arredol d'ista carretera se vertebran as comunicacions d'a comarca. Paralela a ella transcorre a vía d'o tren y a vía verda, un pasache toristico por o puesto que pasaba l'antigo tren menero de Uellos Negros.

Entre os suyos servicios destacan as suyas dos estacions d'esquí: Valdelinars y Chabalambre. Ye una comarca que vive d'o torismo mientres toda l'anyada, en hibierno por istas dos estacions d'esquí y en estiu por o torismo termal y d'interior. Existen municipios molimentals como Rubiuelos de Mora, Mora de Rubielos u Manzanera; tamién bi ha quantos balniarios, zonas d'acampada, puestos t'a practica de muitos esportes, etcetra... O torismo d'a comarca viene principalment d'a Comunidat Valenciana.

A comarca ye dividida por a depresión de Sarrión y o río Millars en dos domos serranos, o macizo de Chabalambre y as serranías de Gúdar, con altarias maximas de 2.020 y 2.024 metros respectivament. Dende o punto de vista medioambiental as dos poseyen zonas con una important biodiversidat y proporcionan augua a las compleganzas d'os ríos Millars y Guadalaviar.




#Article 223: Xiloca (209 words)


Xiloca ye una comarca d'Aragón situada en a provincia de Teruel, a lo sudueste de Zaragoza, especial por a suya naturaleza. Muga a lo norte con o Campo de Daroca, a l'ueste con Guadalachara, a lo sud con a Comunidat de Teruel y a l'este con as Cuencas Meneras y o Campo de Belchit.

En ista comarca se culle a flor d'o zafrán, una d'as especias más valiosas existents, que alimenta una impotant industria local. Atra important industria d'a comarca ye a industria d'o pernil, y l'activo torismo rural, por a diversidat de l'anvista y os suyos molimentos.

Rotas toristicas:

Actualment en Xiloca se charra lo castellán rechional d'Aragón, con substrato lingüistico provinient de l'aragonés que se charró en la Edat Meya en las comunidatz de la muga suroccidental de lo Reino d'Aragón. Lo lexico aragonés d'intrés etnografico de Xiloca se conoix relativament bien por figurar las localidatz de Barrachina, Bello, Ferreruela de la Uerba, Nogueras, Torrillo y Villar d'el Salz en l'ALEANR con las siglas Te 104, Te 103, Te 101, Te 100, Te 301 y Te 303. La revista Xiloca tamién ha publicau estudios sobre vocabulario local y articlos de tematica medieval con apendices documentals que amuestran l'aragonés que s'escribiba en esta comarca en la Edat Meya.




#Article 224: Milorcha (266 words)


A milorcha ye un artefacto volador, emplegato per un regular como chuguet infantil, que consiste en un tarabidato sobre o qual s'estendilla un material lichero como papel, tela u plastico. O tarabidato s'achunta a un u más d'un filos largos que o guiador afloixa abonico ta fer-la volar. En l'inte que l'aire eixerce presión sobre a suya superficie, la va puyando y movendo y ye faina d'o piloto guiar-la y privar de que caiga. Como elemento decorativo, ye costumbre d'anyadir-li betas u trozos de papel que fan de coda d'a milorcha y s'esbolligan con a fuerza de l'aire. 
Per a suya propia naturaleza, ye normal d'esplegar as milorchas en puestos ubiertos, an bufe un airaz, como los escampaders u as plachas.

As milorchas naixioron en l'antiga China. Se sape que ta las envueltas de l'anyo 1200 aC. se feban servir como dispositivo de sinyalizazión melitar. Os movimientos y as colors d'as milorchas costituyiban mensaches que se comunicaban en a distancia entre estacamentos melitars. En o sieglo XII, en Europa, os chiquetz ya chugaban con milorchas a las que anyadiban betas ta fer-las sonar. Ye tamién d'estacar a onra feita per as milorchas como equipos de medición atmosferica. O inventor Benjamin Franklin emplegó una milorcha ta investigar os rayos y inventar o pararrayos. 

Huei día, a milorcha mantién a suya popularidat entre os ninos de totas as culturas, sobre tot en os países d'Asia, y esisten numerosos concursos y festivals per tot lo mundo.

Milorcha ye tamién o nombre d'una interpresa aragonesa especializata en esportes d'aventura a l'aire libre, con seu en Benás, Balbastro, Rodellar y Alquezra. 




#Total Article count: 223
#Total Word count: 199774