#Article 1: Geografie (946 words)


D Geografy (vo griech. γεωγραφία geografia) oder Ärdkund isch d Wüsseschaft, wo sich mit de rümliche Struktur und de Entwicklig vo de Ärdoberflechi befasst, ihri physischi Bschaffeheit aluegt und d Wält au als Ruum und Ort vom menschliche Läbe und Handle beschrybt.

Die allgemeini Geografy deilt d Landschaft in Elemänt ii, wo si noch verschiidene Gsichtspunkt undersuecht und drfür allgemeini Regle ufstellt.

S Fach wird underdeilt in d Geomorfology, wo d Forme vo dr Ärdoberflechi behandlet, in d Ozeanografy, wo sich mit de Meer und Ozean beschäfdigt, in d Hydrografy – das isch d Wüsseschaft vo de Gwässer – und d Klimatology.

Au vil Läbewäse hai a geografischi Dimension, wo me in dr Biogeografy und dr Anthropogeografy undersuecht. D Anthropogeografy studiert alli Aspäkt vom Due und Si vo de Mensche: der Wirtschaft, em Vercheer, der Gsellschaft, aber au wo und wie d Mensche d Landschaft bevölkere und bruuche und verändere und wie si sich in Völker organisiere.

Die Füsischi Geography (oder Füsiogeografy) luegt die natürlige Bestanddäil und Struktuure vo dr Ooberflechi vo dr Ärde aa.

Au was dr Mensch druff macht wird behandlet zum d Geneese vom gütige Landschaftsbild z erklääre.

Däilgebiet vo dr Füsische Geografy si under anderem:

D Humangeografy oder Anthropogeografy oder au Kulturgeografy beschäftigt sich mit em Yfluss vom Mensch uf e geografisch Ruum und umcheert mit em Yfluss vom Ruum uf e Mensch, zum Bischbil im Zämmehang mit dr rüümlige Verdäilig vo dr Bevölkerig oder vo de Wirtschaftsgüeter.

Däilgebiet vo dr Humangeografy si:

Der regionali oder speziellie Geografy seit men au Länderkund, wil si sich mit de einzelne Piet uf em Land beschäfdiget und luegt, was es für Gebiet wie Kontinänt, Länder und Regione git. Me undersuecht dene Gebiet ihri Landschaftsforme, ihres Klima, ihri Pflanze- und Dierwält und Bevölkerig.

Die politische Aspäkt vom menschlige Verhalte, so wie au öpe d Bildig vo Staate, isch es Thema vo der politische Geografy. 

D Landmasse vu dr Ärde wird in mehreri zämmehängendi Regione underdeilt, d Kontinänt. Die Gliderig isch debi je nooch Region oder Zwäck underschidlich. Es git schynts immer no kei allgmein gültegi Definition, was gnau e Kontinänt isch.

Us der Sicht vo der Geografy z Europa kännt me sibe Kontinänt uf dr Ärde:

D Inselwält vom Pazifik wird hüfig zämmegfasst under em Name Ozeanie, je noch Gsichtspunkt mit odr ohni Australie.

D Abgränzig vu Europa zue Asie isch e kulturelli Sach und nid eidütig dur d Form vom Land prägt. Geografisch schwätzt mer dorum au vu Eurasie als eim einzige Kontinänt, wo Europa numme e Halbinsle drvo isch. So siht mer's au z Japan. D Oschtgränze vu Europa isch menkmol d Westgränze vu Russland, e anders Mol dr Ural, während die Vereinte Natione sogar ganz Russland zue Europa zelle un defir die ganz Türggei zue Asie, so dass dert Europa s nördlich, Asie degege s südlich Eurasie isch. Dass sich Europa iberhaupt als eigene Kontinent aluegt, chunt vo dr europäische Kulturgschicht häär.

Amerika wird drgege oft als ei Kontinent agluegt. D Abgränzig vu Nord- un Südamerika isch debi meischtens im Panamakanal, bi ere kulturelle Betrachtig zellt mer degege au Middelamerika zum Süde, schwätzt aber no vu Ibero- oder au Latinamerika.

Geologisch aagluegt bilde Europa, Asie, Afrika un beidi Amerika ei einzigi zämmehängendi Masse us kontinentaler Ärdrinde un numme Australie, d Antarktis un dr geologisch Minikontinänt Madagaskar bilde eigeständigi, relativ grossi Landmasse.

Mänggisch redet mä dorum vo Überkontinänt odr Kontinäntekomplex: dr Dobbelkontinänt Amerika wo us Nord- und Südamerika bestoht, Eurasie us Europa und Asie und Afrika-Eurasie.

Die spezielli Meereskund beschrybt einzelni Meer, s Verhalte vo ihrem Wasser, em Klima und de Seedier und de Pflanze, wo dört läbe.

Mä underscheidet füüf grossi Ozean:

D Date, wo d Geografe sammle und uswärte, wärde hüfig in dr Form vo Charte dargtellt, wo s Verschdändnis vo Zämmehäng erliichdere. Aini vo de ältischte erhaltene detailierte Landcharte isch di Peutingerschi Dafle, wo s Wältbild usem 5. Joorhundert zeigt.

D Geografy isch scho im Alterdum ä wichdigs Hilfsmiddel gsi, sich uf dr Ärde z rächt z finde. So het än altägyptische Schryber us em Neue Rych im enä Brief an ä Kolleg ä sortierti Lischte vo Stedt z Kanaan zämegstellt. Au s Prinzip vo de Landcharte hai die alte Ägypter scho kennt. Die eltischti Landcharte stammt au usem Neue Rych und zeigt es Bärggebiet mit Guldgruebe, Dääler und Wasserquelle, und si het au e Kommentar derzue. Bi de antike Grieche isch dr Herodot dr bekanntischt Geograf gsi. Er het im 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi gläbt und vili Länder im Middleren Oschte bereist und denn in siiner Gschicht beschriibe. Im vierte Johrhundert het dr Eudoxos von Knidos Regle ufgschdellt, wie mä ä geografischen Ort beschtimmt.

Dr Eratosthenes, wo im dritte Johrhundert vor dr Ziitwändi z Alexandria gläbt het, het dr Umfang vo dr Ärde berächnet und het ä Charte mit Gradnetz vo dr bekannte Wält entwicklet. Mit siim Buech Geographika  het er dr Geografii ihre Name gä. Anderi wichdigi griechische Geografe si dr Poseidonios, dr Ptolemäos und dr Strabon, wo dr Middelmeerruum beschriibe het, gsi.

Die arabische Gschichtschryber, wie öpe dr al-Idrisi im 12. Johrhundert und dr Ibn Battuta im vierzähnte, hai die griechischi Dradition wiitergfüehrt. 

Au europäischi Missionar und Händler, wie dr Marco Polo, hai über fremdi Länder Bricht gschriibe. Mit de Entdeckigsreise vom 15. und 16. Johrhundert si d Kosmografie und d Chartesammlige, wo sit 1595 „Atlas“ heisse, hüfiger und immer genauer worde.

Sit dr Arbet vom Bernhard Varen im 17. Johrhundert si die qualitative Beschrybige dur quantitativi Mässige ergänzt worde und d Geografy het dr erscht Schritt gmacht zum ä moderni Wüsseschaft z wärde. Dr Alexander von Humboldt (1769–1859) het d Geografy mit de Naturwüsseschafte verbunde und dr Carl Ritter (1779-1859) mit dr Anthropology und der Länderkund.




#Article 2: Frankreich (2036 words)


Frànkrich (uff frànzeesch la France, staatlich de République française) ésch e Lànd im weschtlich Europa. Es het ebbs meh àls sechzich Millione Inwohner un ésch mét 543.965 km² nooch Russland un d Ukraine s drittgreescht Lànd vun Europa. So nennt mers öi de Grande Nation un weje sini Form s „Hexagon“. Mét sini Küschte éschs des einzigscht Lànd vun Europa, wie vun d Nordsee unm Atlantik bis zuem Méttelmeer éwwr de gànz Kontinent driwwrlàngt. De nationàli Sprooch, s Frànzeesch, ésch de constitütionelli „Sprooch vun de Republik“, awwer s gibt öi noch 77 Regionalsprooche, wo ken offiziell Status hàn.

Dä Deil vu Frankriich, wu uff em europäische Festland litt (France métropolitaine), erstreckt sich in Nord-Süd-Richtig vum Ermelkanal bis zum Mittelmeer, in Ost-West-Richtig vum Rhii bis zum Atlantik. Ußerdemm ghört e Reihe vu Insle zu Frankriich, di gröschti devuu isch Korsika.

D Nochberländer vi Frankriich sin im Uuhrzeigersinn vu Norde us Belgie, Luxeburg, Dütschland, d'Schwiz, Italie, Monaco, Spanie un Andorra. Äne vum Ermelkanal im Norde gränzt au s Vereinigt Chönigriich an Frankriich.

Durch d'Eroberige in de Vergangeheit hät Frankriich bis hütt no e baar Übberseegebiet bhalte, wu verwaltigstechnisch dezüe ghöre wie zum Bispil Französisch-Guayana z Südamerika. Chleineri französischi Insle finde sich in alle dräi Wältmeer.

Frankriich hät e viilsitigi Topografii. Im Norde herrscht in Chüstenöchi s Flachland vor, im Süde un Südoste findet mer Gebirgszüg wie s Französisch Mittelgebirg, d'Pyrenäe un nördlech vo de Französische Riviera d'Alpe. Dört isch au de höchst Punkt vu Europa, de 4808 Meter hoch Mont Blanc.

D'Vogese un di südlig glägene Cévennes deile Frankriich hydrographisch gseh in zwei Deil. Östlig vu de Gränze sammle d'Rhone un d'Saône s Wasser vu de ostfranzösische Flüss ii un fließe in s Mittelmeer. De rästlig Deil vu Frankriich ghört zum Iizugsgebiet vum Atlantik: Im Norde fließe d'Oise, d'Marne un d'Yonne in d'Seine un witer in de Ermelkanal, d'Loire, wu im Mittelgebirg entspringt, fließt durch d'Bretagne in de Ozean. Z Aquitanie isch d'Garonne de wichtigst Fluss, är entspringt in de Pyrenäe un sammelt au s Wasser vu de Westhäng vum Mittelgebirg ii. Anderi Gwässer us em Mittelgebirg fließe in d'Dordogne un in d'Gironde. S Wasser vu de Flüss us de Ardenne un de Hochebeni vu Lothringe lauft übber de Rhii in d'Nordsee. Dr Doubs bildet es Stück wyt d Landesgränze vo Frankriich zu de Schwiiz.

S französisch Chliima hät am meiste ozeanischi un mediterrani Prägig. In Regione, wu witer vum Meer ewèg lige, isch s Chliima abber ehner kontinental. D'Bergregione wiise e für Hochgebirg tyypischs, chiehls Chliima uff.

Di mildeste Winter finde sich in de mediterrane Zone, wu di chältisti gmässeni Temperatur meistens zwüsche 6 un 8 Grad litt. Im Summer erreiche d'Dagesmitteltemperature 22 bis 24 Grad, an Nommitdag stiige si abber nit sälte übber drißig Grad. De Juuli un de August sin am druchenste, es ghäie normalerwis zwüsche 10 un 30 Milimeter Niderschleg. D'Sunne schiint im Süde mit 11 bis 12 Stunde pro Dag dütlig meh wie im Norde mit 7 bis 9 Stunde im Durchschnitt. S Mittelmeer wärmt sich im Summer schnäll uff un cha im August e Wassertemperatur vu 25 Grad erreiche.

E starche Wind isch de Mistral, wu in de Provence z Südfrankriich viilmol übber mehreri Dag vu Norde här weht. Er drättet in erschter Linie im Winter, ab un züe abber au sust im Johr uff.

Die folgende Stäedt hàn über 200'000 Iiwohner (Stand 1. Januar 2011):

Frankriich isch en verglichswiis zentralistische Staat, unterteilt in Regione und i Départements, wo gegenüber Paris nöd vil z säge hend. Au der Staatspräsident hett verglichswiis zu Dütschland und der Schwiiz usserordentlich grossi Macht-Befugnis, z. B. chann er au Volksabschtimmige anordne. S Parlamänt beschteit uus de Chammere Nationalversammlig und Senat.

Frànkrich ésch État membre (Mitgliidsstaat) vum Europarot, Métbegrind’r vun de EU un vun de Euro-Zone un vum Schenge-B’reich. S ésch eins vun finf permanent Métgliidr im Conseil de sécurité vun de V’reinti Natione, Teil vun de (G8), gheert zuer Union latine, zuer (OCDE) un nàdirli zuer Organisation vun de Francophonie.

D'Gränze vum hüttige Frankriich stimme all no zu'me-ne große Deil mit denne vum historische Gebiet Gallie zämme. Wiil's äne vu de Alpe gläge-n-isch, isch es au als Gallia Transalpina bekannt gsi. Bis zum erschte Johrhundert vor unserer Ziträchnig hänn numme keltischi Stämm s Gebiet bewohnt, wu uff Latiinisch gall gheiße hänn, infolg vu de Usdehnig vum Römische Riich isch ganz Gallie vu de Römer iignuu wore. Si hänn übberall ihri Stedt bout un sich mit de Iiheimische vermischt. Sälli hänn di latiinischi Sproch un im 2. bis 3. Johrhundert au s Christetum übbernuu.

Gege Änd vum 4. Johrhundert sin di germanische Stämm, wu vu Oste chuu sin, all meh züe-n-ere Bedrohig wore. Bsunders d'Franke hänn an Bedütig gwunne un vum 5. bis 9. Johrhundert isch s ganz Land e Deil vum Fränkische Riich gsi, was em au zu sinem Namme verhulfe hät. De bi Witem gröscht Herrscher isch de Karl de Groß gsi, sini Nochfahre hänn s Riich ane 843 in dräi Deil uffglidert. Us em Westfrankeriich isch Frankriich wore, wu sii Namme vu de Region Île-de-France griegt hät.

Bis 987 hänn d'Karolinger, d'Nochfahre vum Karl im Große, s Land regiert, deno isch ihri Dynastii usgstorbe. In sällem Johr isch de Herzog vu Île-de-France un Grof vu Paris, de Hugo Capet, zum Chönig gchrönt wore. Sini Nochfahre hänn di große Dynastiie gründet, wu in de Folgezit s Chärnland vo Frankriich und spöter au die andere Regione regiert hänn: d Kapetinger, d'Valois un d'Bourbone. Langi Zyt isch dr Weschte under anderer Herrschaft gsi, Akwitanie under de sälbständige Herzög – vo dere Familie isch e berüemti Frau d Alienor vo Akwitanie gsi – und d Normandy als Deil vom änglische chönigrych. Als Ergäbnìs vu viile Komflikt und Erbfolgechrieg un Zämmeschlüss isch ganz Frankriich under de französische Könige vereinigt worde. S Chönigriich hät unter em Ludwig XIV. sini Blietezit erläbbt, wu Frankriich e imense Iifluss uff Bolitik, Wirtschaft un Kultuur vu ganz Europa gwunne hät. D'Bevölcherig isch schnäll aagstige un hät's zum bevölcherigsriichste Land vu Europa gmacht. Zum gliiche Zitabschnitt ghört d Kolonialisierig durch d'Franzose.

Di Französischi Revolution vu 1789 zellt zu de wichtigste Ereignìs z Europa vu de Neuzit, si hät de Monarchii zum erschte Mol e (wenn au churzes) Änd gsetzt. Di uffchlärerische Idee vu Philosophe hänn d'Ideal bstumme, d'Revolution isch e wichtige Schritt in Richtig Moderni. De Daag vom Sturm vu de Bastille (14. Juuli 1790) isch hütt de Nationalfiirdig vu Frankriich. 1792 isch z Frankriich d'Republiik usgrüefe wore.

Drotz em Napoleon sinem Fall isch sälli Zit e neui Blietezit für Frankriich gsi un e französischs Nationalgfiehl isch uffchuu. Gege d'Monarchii, wu 1815 widderhärgstellt wore-n-isch, hät's im Johr 1830 e zweiti Revolution gee, wu d'Iifiehrig vu-n-ere Verfassig zur Folg gha hät.

Noch de Revolution vu 1848 isch di Zweiti Republiik usgrüefe wore. Sälli isch abber churzläbig gsi: im Napoleon sii Gschwüsterchind hät sich 1852 zum Chaiser Napoleon III. gchrönt; dodemit hät s Zweit Kaiserriich sii Aafang gnuu. Unter de Herrschaft vum Napoleon III. hät Frankriich sini Position z Europa gstärcht, es hät sich schnäll entwickelt un au d'Kolonialisierig hät e Uffschwung erläbbt. 1870 hät er Frankriich züe-n-ere Monarchii mit Parlamänt gmacht, im gliiche Johr abber isch de Dütsch-Französisch Chrieg usbroche un Frankriich hät e Niderlag erlitte. Noch de dütsche Bsestzig vu Frankriich isch de Kaiser gfalle. 1871 isch d'Revolution vu de Pariiser Kommuune usbroche un di Dritti Republiik isch entstande.

Zwüsche 1870 un 1914 hät Frankriich sini Koloniie usgwitet un mit em Vereinigte Chönigriich d'Entente gründet.

Frankriich isch us em Erschte Wältchrieg als eine vo de Siger vüregange. Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo 1940 bis 1944 vo Nazi-Dütschland und ganz am südöschtleche Rand au es bitzli em Königriich Italie bsetzt ksi. Einewäg hät's sini Koloniie in de 1950er und 1960er-Johr verlore, zum Deil noch joorelange Chrieg gege Befreijigsbeweegige.

Noch em Zweite Wältchrieg isch di Vierti Republiik entstande, 1958 di Fümfti Republiik, wu unter em Charles de Gaulle e neui Verfassig usgarbeitet hät.

Im Johr 1968 sin d'Maiuurüehje usbroche. E Bürgerchrieg hät zwar chönne verhindert were, de Charles de Gaulle isch abber zruckdrätte. Nochdemm sini dräi nechste Nochfolger in sini Füeßstapfe drätte sin, hät de François Mitterrand, wu 1981 an d'Macht chuu isch, e Reihe vu soziale Reforme duuregsetzt. Wiil sälli abber di gsellschaftlige Problem nit hänn chönne löse, sin noch siner Amtszit di Rächte widder stärcher wore. Vo 2007 bis 2012 isch de Nicolas Sarkozy, wu ungarischi Wurzle hät, Presidänt gsi. Der Sarkozy hett denn nach einere Amtsziit e Wahlniederlag gäge de François Hollande erlitte. 2017 isch der Emmanuel Macron Presidänt worde.

D'Ussebolitiik vu Frankriich isch in de 1990er-Johr maßgeblig vu de Förderig vu de Europäische Union brägt gsi. Im Vordergrund isch d'Ussöhnig un Zämmearbet mit Dütschland gstande. 1999 isch de Euro als Büechwährig iigfiehrt wore, di Europäischi Verfassig hänn d'Franzose 2005 abber abglähnt.

Di hüttigi französischi Bevölcherig isch e Mischig, wu ursprünglig in erschter Linie us Kelte (Gallier, Bretone), Aquitanier (wu vu de Baske abstamme), Römer un Germane (Franke, Gote, Burgunder, Normanne) entstanden isch. Denäbe hänn sich ab em 19. Johrhundert Iiwanderer mit anderer Abstammig z Frankriich aagsidelt, wu hauptsächlig Belgier, Italiäner, Spanier, Portugiise, Pole, Armenier un osteuropäischi Jude gsi sin, abber au us Afrika sin Araber wie Schwarzafrikaner iigwandert. Schätzigswis 40 Prozänt vu de Bevölcherig stammt vu einem vu denne Völcher ab, dodemit isch Frankriich eins vu de ethnisch viilfältigste Länder vu Europa, ähnlig wie di Vereinigte Staate un Kanada. De Aadeil vu de französische Staatsbürger litt bi 84 Prozänt. D'Immigration stigt abber aa; d'Iiwanderer chömme hauptsächlig us Asie un Afrika un bsunders us de ehemolige Kolonie wie Algerie, Marokko un Tunesie.

Französisch isch einzigi offizielli Amtssproch vu ganz Frankriich. Unter de Franzose schwätze 21 Prozänt eine vu de romanische Dialäkt oder de Regionalsproche, öppe s Provenzalische und s Okzitanische und s Frankoprovenzalische oder s Pikardische.

S Elsässisch – en alemannischi Sprooch – un s Bretonisch were vu je 1,5 Prozänt gschwätzt, jewiils uugfähr gliich viil Sprächer hänn Katalanisch, Roma un Korsisch. Flämisch wird vu 0,3 Prozänt vu de Bevölcherig gschwätzt, Baskisch vu 0,2 Prozänt. Näbe sälle iiheimische sin au d'Sproche vu de Iiwanderer no verbreitet (Portugiisisch, Arabisch, Berbersproche, Türkisch, Chinesisch, Vietnamesisch, Khmer).

Traditionäll isch Frankriich zum gröschte Deil römisch-katholisch, sit de 1970er-Johr degege offiziell säkular. D'Religionsfräiheit isch in de Verfassig festghalte, genau wie di andere Mänscherächt. Es regiert s Prinziip vum Laizismùs, d. h. de Staat grift nit in d'Lehr vu de Religion ii, während d'Religion kei Iifluss uff d'Bolitiik hät.

E staatligi Statistik übber d'Religionszüeghörigkeit vu de Iiwohner wird keini gfiehrt. Lut em CIA World Factbook sin abber 83-88 Prozänt römisch-katholisch, 5-10 Prozänt Musliim, 2 Prozänt Protestante un 1 Prozänt Jude. Lut ere Umfrog vu 2003 halte 41 Prozänt d'Existänz vu'me-ne Gott für usgschlosse odder uuwohrschinlig, 33 Prozänt behaupte vu sich, zu atheisdische Aasichte z neige, allerdings sin 51 Prozänt Christe.

Frankriich behärbärgt di gröschti Gmeinschaft vu Musliim z Westeuropa. Eins vu ihre wichtigste Zäntre isch d'Pariiser Moschee (Grande mosquée de Paris).

S französisch Iisebahnnetz hät e Längi vu 31.840 Killometer un isch dodemit s gröscht vu Westeuropa. De wichtigst Iisebahnkonzern isch d'SNCF, di staatligi Bahn; si bedribt unter anderem d'Hochgschwindigkeitszüg Thalys, Eurostar un TGV. Mit em Eurostar were s Vereinigt Chönigriich un s europäisch Festland verbunde, är fahrt vu Nordfrankriich durch de Untermeertunnel uff Ängland. Bis uff Andorra hät jedes Nochberland e Zugverbindig zu Frankriich. In de Großstedt verchehre näbe Büs au Stroße- un U-Bahne.

S Stroßenetz isch insgsamt 893.300 Killometer lang un isch um Pariis ume am dichtiste, wiil sich do Stroße un Autobahne us allne Deil vu Frankriich chrüze. D'Landstroße, Stadtstroße un in de Nöchi vu de größere Stedt au d'Autobahne sin chostelos, für sälli Autobahne zwüsche de Großstedt müeß mer zahle.

Landeswit hät Frankriich 478 Flughäfe, de wichtigst devuu isch de Aéroport Paris-Charles de Gaulle, wu im Pariiser Iizugsgebiet litt. Übber sälle Flughafe wird Pariis mit viile vu de wichtigste Stedt vu de Wält verbunde un au nationali Flüg chömme aa. S gröscht Luftfahrtunternämme sin Air France, abber au viili privati Unternämme bedriibe Flugverchehr. Näbe demm z Pariis gitt's no zeh großi Flughäfe.

D Kanäl, wu durch Frankriich gönn, hän e Gsamtlängi vu 15.000 km. De Canal du Midi fiehrt vum Fluss Garonne, wu in de Atlantik fließt, bis ins Mittelmeer.

D Stromversorgig vo Frankriich beschtoht zu 78 Prozent us Schtrom vom Chärnchraftwärch-Park, wo 59 Anlage umfasst.




#Article 3: Elsass (1576 words)


S Elsàss  ésch e Làndschàft ém Oschte vun Frànkrich, én de Verwàltungsregion Grand Est. Si ligt àn de Weschtsite vum (mittlere un süedlich) Owerrhin-Tal un ésch àlso s Landel zwésche Rhin un Vogese. S Elsàss geht vun de nàtionali ditsch-frànzeeschi Grenz én dr Mitt vum Fluss àn de heechschti Grate vun d Vogese – mét e pààr Stickele Lànd uff'm Oschtufer, wo in elsàssischi Gmeinde gheere. Numme ém „Krumme Elsàss“ (frz.: Alsace Bossue) ém Norde vun Zàwere geht s ewwer de Vogese néwwer bis ins Saarshy;tàl. Ém Süde steest s àn d Schwiz, ém Norde ésch de Lauter de Grenz zr Pfalz. De Nochbere én Frànkrich sin Lothringe un d Frejgràfschàft Burgund. Mét (m mittlere un süedliche) Bade zsàmme bildt s àlso de (oweri) Owerrhin-Region zwésche Basel un Karlsrüeh, Schwàrzwald un Vogese.

Vu 1973 bis àm And vu 2015 ésch s Elsáss e eigne Region (Région Alsace) gsin. Si ésch de kleinscht vun de Regione vun de France métropolitaine (europäisch Frànkrich) gsin mét numme zwéi Départements (normalerwiss sins frienr 3 bés 4 Départements in e Region gsi) un e Superficie/Flächi vun 8.280 km². De zwéi Departements sin de Bas-Rhin (Untrelsàss) – Departementszahl 67, Prefektür Strosburi – un de Haut-Rhin (Owwrelsàss) – 68, Prefektür Còlmer. 

S Elsàss ésch de frànzeesch Ànteil vun de alemànnisch Landr, s gheert zue Frànkrich – mét Unterbrechunge – zitterm 17. Johrhundert (Westfälische Fride 1648, Strosburi 1681) mét Üssnàhm vun Milhüse, wo bis 1798 Teil vun de Schwizer Eidgenosseschàft gsin ésch. S gheert àlso nit zue de jüngschti Teile vun Frànkrich wie Savoye odr öi noch Corsica – öi wenn s erscht 1945 (un dovor 1919) s letscht mol wédr àn Frànkrich àngschlosse ésch wore. Vun 1871 bis 1919 het s Elsàss zuem Ditsche Rich ghert un zwésche 1941 un 1944 hàn d Nazis de Region àls e Teil vum „Südwest-Gau“ vum Dritt Rich bhàndelt. 

D Nàmme kummt vum frieàlthochditsche ali-sâzzo „daa wo am andere Rhin-Ufer sitzt“ oder vun ali-land-sâzzo „daa wo im fremde Land sitzt“. Di erscht Ditig waar üs dr Sicht vun de Lit vun de rachte Rhin-Site, di zweit (wohrschinlicher) daat d Lit meine, wo noo dr Néderlàà vun de Àlemànne gage d Frànke én dr Schlacht vun Zülpich 496 uf dr lingge Rhin-Site àngsidlet wore sin.

Mét'm (lothringisch) Departement Moselle zsàmme bild't s Elsàss de „ditsch Teil“ vun Frànkrich – de Teil wo historisch immer vum Ditschlànd „z'rüeck“ ésch v'rlàngt wore – „Elsass-Lothringen“. De Moselle ésch awwer numme s nördlichi vun de vier Departementi én de Region Lorraine. Nàtional neitraler gsaat sin s Elsàss un de Moselle de ditschsproochig (frz.: germanophone) Teil vun Frànkrich – se gehn de gànz ditsch-frànzeeschi Granz làng vun Basel bis Luxeburi. Làngi Zit sin so selli Gebiete de Grund fr nàtionali Konfrontatione un Kriej gsin. Hitzedaas sin se in de Konsequenz öi bsundersch europäisch odr europhil – fascht e europäisch Modell vun Granzregione, awwer glichzitig öi e nàtional sehr symbolisch Teil vum Frànkrich „une et indivisible“. Ditschlànd drgeje hàlt si politisch hitzedaas ziemli komplett rüss – e Pris fr de ditsch-frànzeesch Frindschàft.

'S Elsàss ésch e Bispiil vun dene Regione, wie nit licht én nàtionali Kategorie passe. S ésch àn d'üsserschti süedweschtli Üssdehnung vun de germanisch Bsiedelung z'r Zit vun de gross Migratione (frz. „Invasion des Barbares“) gsin – ém oweri Teil vun de reemisch-germànisch Begenung ém Ow'rrhintàl. Un àn de Grenz mét d'r romànisch Walt. So ésch s bsundersch exponéert gsin f'r Inflüess vun do (wie öi de weschtlich Ditsch-Schwiz od'r Luxeburi) – àww'r öi f'r de Üssdehnung vum frànzeesch Künnijrich.

D'Fàrwe vum Elsàss sin „Rot un Wiss“. `S hitige Wappe symboliséert de zwei Departementi un siiht historisch'r üss als s ésch. De Région Alsace hot bis 2015  àls Logo e finfstrahlig Stern b'nutzt, mét-e (àbgetrennt!) goldi Strahl rachts – fer de Oschte, s Elsàss.
Üss de Zit vun de ditsch Federaliséerung (1911) gibt s e Hymne vun de Region (Elsass-Lothringe): s „“, diss ésch àww'r nit numme hit nimm offiziell, s ésch öi nit sehr bekànnt ém Elsàss. Véel popülär'r ésch s Vollikslied „“, wovun vili sàje ass s de Chàrakt'r vun d'Elsass'r gued bschriibt. E anders Liedele ésch „“ – mànchi Elsass'r identifizéere sich un ihri Heimet dodemit.

'S elsassisch Symboltiir, fàscht e Wappevöjel, ésch de Storich (Wissstorich – Ciconia ciconia). Wie én de meischte ditschsproochigi Lend'r v'rzehle d'Elsass'r ihri Kénd'r, ass'r de Bubbele bringt. Ém iwwrigi Frànkrich wurd gsàjt, m'r find se ém Kohl. E ànders wichtigs Tiir ésch de Schnack – wil m'r oft sàjt, de Elsass'r sitzt in si'm Schnackehüs. Uff Anglisch ésch Alsatian e àndri B'zeichnung f'r de Ditsch Schäferhund (German Shepherd).

D Vogése ém Wèste stèlle e Klimagrànze dar; wènn wie màistens d Luftmasse vu Wèste kumme, légt s Èlsass ém Ràgeschatte. Én der héchere Lage ghàie bis zu 2000 mm Niderschlàg bro Johr, màistens én Form vu Schnée. Zwar lége an der Col de la Schlucht ém Johr an 130 Dàg Schnée und sàller ka bis zu 2 Méter hoch sé, s Èlsass ésch awer wàge de blètzlige Dàuwàtter bi de Wéntersportler nét eso bliebt wie zum Bispil der Schwarzwald.
D méttlere Tèmperatur légt ém Jànner bi 0 und ém Juillet bi 19 Grad. Zwésche Mèrz un Mài kènne vu Sidfrankrich Luftmasse durch d Burgunder Pforte éns Èlsass kumme und es wérkt wàge de Mandle-, Abrikose- und Kastaniebaim fast méditèrran.

Geböje un Orte, wie f'r s Elsàss e stàrik Symbolwart han, sin (z. B.): s Strosburj'r Ménscht'r, d'r Odilieberi, Mürbach (s Kloscht'r), d'Hohkünnijsburi, de Dompeter, de Gros Chêne (Dicki Eich) ém Höienöir Forscht un de Heidemüre uf'm Mäennelstein un'm Tännchel.

'S Elsàss ésch tràditionell bis uff e pààr Derfer àn de Grenze ditschsprochig gsin. Én Frànkrich (un mét de Grenzv'rschiibunge) sin d'Lit meh un meh zweisprochi wore. De Elsàss'r heisse ihri Regionalsprooch Elsasserditsch (Alsacien) od'r Elsässisch. De Regionalsprooch bsteht üss'm lokal Dialekt – ém greescht Teil vum Elsàss redd m'r alemànnischi, ém Norde sidfrankischi oder rhinfränkischi (pfälzisch) un ém Krumme Elsàss saar-rhinfränkischi Mundàrte – un àls Schriftsprooch Hochditsch. Offiziell Amts- – un z'meischt öi Schuelsprooch – ésch àww'r numme Frànzeesch. So geht de Zweisprochikeit hit meh un meh z'rüeck.

D'Schpezialitäte üs'm Elsàss sind hoipsachlich d'Brauerej (wie Kronenbourg, Fischer (Eijeschàft von Heineken), Schutzenberger, Meteor), sin Rabgebiet, sini „franzéésch Qualität un' diitsche Portionen“ 
Gastronomie: (Keüjlhopf, Sürkrüt, Bäckhoffe, Lappküeche uzw)!

E pààr Date: (E detailliirti Version vun de Gschicht ésch em Àrtikel Gschicht vum Elsàss)

Mét sine Èxport stéht s Èlsass uf em Platz àins vu Frankrich un es ésch oi am màiste fér Üslandinvestitione gèffnet.

Fémfedrissig Brozànt vu de Undernàmme hàn e Bedàiligung üs em Üsland, vor allem üs Ditschland, de Schwiz, de USA, Japan un Skandinavie. Ém Johr 2002 hat Ditschland 38,5 Brozànt vu de Import vum Èlsass üsgmacht.

Mét drài Brozànt hat s Èlsass di sèchstgréschti Bedàiligung am Bruttoénlandbrodukt vu Frankrich, sàll légt bi 26.196 Èiro bro Iwohner.

Wàge de Konjunktur én Ditschland én de Johr 2002 un 2003 ésch d sunst rèlativ diefe Arwetslosigkàit agstige, dènn d'Wértschaft hàngt séhr vu dère vu Ditschland ab. Friehner hat d Industrikrise e Broblém fér s Èlsass dargstèllt, vor allem én de Berich Tèkschtilie un Mine.

Ém èrschte Sèktor sén s Wiboigebiet, der Aboi vu Hopfe, Tabak, Mais und d'Bierbraierei wéchtig. D Wàlder wère oi landwértschaftlig gnutzt. Ém Norde (Merkwiller-Pechelbronn) un ém Side ésch oi Bènzin gwunne wore un der Gwénn vu Kaliumcarbonat (bis 2004) hat s sognànnt „bassin potassique“ (Kaliumcarbonat-Bècke) bràgt.

Mét de Tekschtilindustri, wu ganzi Dàler bschàftigt, awer én der Méttle vum 20. Johrhundert nochglo hat un jètz vor allem noch durch Industribrache bràsànt ésch, de Dransportunternàmme (Peugeot, Citroën, Lohr, De Dietrich, Bugatti), em Fèrnmàldewàse un der Mèchanik ésch der zwàit Sèktor ém Èlsass verwurzelt. Dank siner Lag am Rhi hat s ém Èlsass zwài große Hàfe, nàmlig én Stroßburg un én Milhüse; sé sén zwài wéchtige logistésche Stitzpunkt. Milhüse mét de Tekschtil-, Automobil- und chemésche Industri wérd oi s „Manchester vu Frankrich“ gnànnt, es briicht awer héte dréngend e Umstèllung zum Wèttbewèrbsfàhig bliwe.

Zu de wéchtigste Branche ém drétte Sèktor ghére d Biotèchnologi, wu én Stroßburg vor allem mét der Association Alsace Biovalley und der IRCAD bràsànt ésch. Oi d pharmazeutésche Industri ésch konzentriert séch um Stroßburg. Mét der PSA én Saushàim un Montbéliard ésch oi d Automobilindustri verdràtte. Én Zàwere ésch d PFT Extrusion, e Kunschtstofftèchnik-Undernàmme, asàssig. Zudèm gét s vil Banke un Versécherunge (Crédit Mutuel, Crédit Industriel d'Alsace-Lorraine, Comptoir national d'escompte de Mulhouse).

Die Städt Strossburi, Milhüse un Colmar leien im Elsàss.

De greeschti Stäedt vum Elsàss (meh àls 10 000 Inwohner, Stànd ) sind:

Der gréscht Dàil vu der Bevèlkerung vum Èlsass wohnt én der Stèdt Stroßburg, Milhüse un Kolmer un éhrer Umgéwung, awer oi d'Agglomeratione vu Basel, Friburg im Brisgai un Karlsrüe iewe e Ifluss üs. Wàge dàm ésch s Èlsass (abgséh vum Nordwèste vum Bas-Rhin un de Gépfel vu de Vogése) zémlig décht bsidelt; d'Iwohnerzahl ésch 2006 bi 1.817.000 un 1999 bi 1'734'145 glàge. Bis uf d Zit vu de bàide Wàltkrieg ésch d'Bevèlkerig stétig agstige, was zum Dàil oi an der Immigration glàge ésch, un sàlle Èntwécklung hat séch am Ànd vum 20. Johrhundert noch verstèrkt. Mét ere Bevèlkerungsdéchte vu 209 Iwohner pro Quadratkilométer hat s Èlsass d drétthéchste Bevèlkerungsdéchte vu Frankrich.

Noch de Schàtzunge vu der INSEE stigt d Bevèlkerung zwésche 1999 und 2030 um 12,9 bis 19,5 Brozànt uf èbbene zwài Millione Iwohner.

D erwèrbsdètige Pèrsone konzentriere séch bsunders um d drài gnànnte Großstèdt, sàlle éhre Izugsgebiet déhne séch allewil witer üs.

Zer Religion lüeg Erzbischtum Stoßburi un Ünion vu Proteschtantischa Kercha vum Elsass un vu Lothringe.




#Article 4: Mülhausen (2298 words)


Milhüsa (IPA: ; frànzesch Mulhouse un ditsch Mülhausen) esch a Schtàdt wu em Oschte vu Frànkrich legt. Se esch d'greeschta Schtàdt vum Owerelsàss un noh Schtrosburg d'zweitgreeschta vum Elsàss. Milhüsa-n-esch d'r Setz vu d'Unterprefäktür (la Sous-préfecture) vum Bezirk Milhüsa em Verwàltungszwig Owerlànd em Gebiat Elsàss. D'r Bezirk gleedert sech en Nin Làndkraiser.

Milhüsa legt nordlig zemlig noch àm Dräilanderäcka, wu bschteet üs Frànkrich, Ditschlànd un d'r Schwiz, d'r bi granza noch viar Schtätt anenànd:Wiil àm Rhii, Bàsel Saint-Louis un Hiniga. Em üsserschta Süda han m'r d'r Sündgöi met Àltkelch àls Hàuiptschtàtt. Em Südwäschta àn da Üsslaifer vu da Vogesa naschtet sech Thànn ens Thürtàhl dri. Äbbis wu ma net därf vergassa z'ärwähna dàss en Thànn s'Südliga Toor esch vu d'r Wischtroos un em Nord Wäschta o wedder àn da Üsslaifer, àwer dàsmohl dia vu'm Rablànd, befendet sech Kolmer.

Milhüsa werd vu zwai Bach, d' Ell un d'r Rhi durchkwert. Dia Zwai traffa sech henter d'r Merzàui vu Milhüsa. D'Ell geht d'noh witterscht durch s'gànza Landla un versüfft schlussandlig bi Schtrosburg em Rhi.

S'ärschta mol vu d'Schtàdt Mehlhüsa Ürkundlig ärwähnt worra-n-esch esch anno 803 gseh. Noh d'r Leganda soll àls ärschtens a Mehla gschtànda seh un dàss schu àn a 58 vor Chreschti drumm haist jetz d Schtàdt Milhüsa odder Melhüsa (vum àlamànnischa Mihle). A Mihlarààd en rot uff wissem Fald ziart d Schtàdtwàppa.
Schu vu jehhar esch Milhüsa-n-a Bergerliga Schtàdt gseh drumm hàtt sa sech verbunda met'm Zehstädtebund (Dekapolis) àn a 1354. Làng nohar àn a 1515 a Bendniss àbgschlossa met de Schwiz un hann sech àgschlossa àn d'r Aidgnossaschàft vu da 13 Kàntona.
Am 4 Janner 1789 esch amol Schluss gseh met d'r Fräijhait vu d'r Fräija Repüblik Milhüsa, dänn esch se àgleedert worra àn d'freschgeborana Frànzescha Repüblik.
En d'r Mettla vum 18ta Johrhundert hàtt sech a ekonomischer un endüschtriäller Umschwung g'aigent. Milhüsa hàtt sech en a pààr Giater äntweckelt, zärscht amol en d'r chemischa un mekànischa Endüschtri no hann sech d'Schpennaräija un d' Wawarïja d'r züa gmàcht un sogàr noch d'r Schtoffdruck. Unter d'r Härschàft vu groosa proteschtàndischa Fàmelia wia Dolfus, Mieg, Glück, Noack u.s.w. hànn sech dia Fàwreka schtàrck äntweckelt. Sozial sen sa fäscht vorah gseh se hann sogar en erna Àrwaiter Hisla geboija, d'greeschta Sidlung esch d'Cité vu Milhüsa. No z'noh sen gànza Schtàdtviatel geboija worra ewerhàuipt wu d'Giasaräi uff gmàcht hàtt. D'maischta-n-Àrwaiter sen üss'm Sündgöi kumma, dia wu sech àgsidelt hann, hann metghulfa àn d'r hettiga Milhüserschproch un d'àndra sen àlla Tàg haim gànga met'm Pferterschpàtzazeegla.

Dur dia hüffa Boijaräia esch d'Ennerschtàdt emmer klainer worra. Vu da Schtàdtmüra esch is gràd s'Bolwark ewrig bleewa un fer d'r rascht d'Namma, s'Bàslertoor, s'Schpiageltoor s'Owertoor, s'Jungatoor.

Noh n'm Kriag 1870–1871 esch s'Elsàss wedder ditsch worra. Noh n'm 1914-18ner Kriag esch's Elsàss weder Frànzesch gseh, warend'm 1939-45ger Kriag Ditsch, zitter àn a 45 esch's Elsàss weder Frànzesch.

Durch d'r schpoota-n-Àschluss vum Elsàss un trotz sinra groosa Iwohnerzàhl esch Milhüsa doch nur emmer a Kraisschtàdt blewa.

Kurtz bevor dàss d'Ell d'Dollra-n- ämfàngt àm Rànd vu da lätschta Gebergsüsslaifer vum Jüra, därt vu sa vohar noch gebandigt em Elltàhl durch d'r Sungàui gfliast esch, därt wu sa, unta-n-àm Didemerbargala sina Fräihait ärowert, därt schtreemt sa nohar en's Flàchlànd. Noh n-ra lànga Raagazitt, un salamols esch’s àls àwa kumma, so dàss àlles unter Wàsser gschtànda-n-esch un üss d’r gànza Gegend a Sumpfloch gmàcht hàtt. Làng schpeeter hann d’Litt sàtt bekumma, fer bstchtandig met da Fias em Wàsser z ‘schteh, so hann sa dam Züaschtànd a Schtrech dur d’Rachnung gmàcht un hann dr Àblàuifkànàl geboïja, un zitter har esch rüaïh, Àwer will d’ Elsasser schpàhrsàm senn hàtt ma da Plàtz net wälla verlohra loh geh, A Tail vum Kànal esch züa däckt worra, dàs hàtt d’r Däcktakànal gah wu d’r Schtoffmarkt un d’r Gmiasmarkt dräi mol en d’r Wucha schtàttfendet.

Kämma m’r z’ruck en dia Zitt vu unser Landla schwaar haïmgsüacht worra esch dur dia Hunnahorda wu gmorda, graïwert un haïmgsüacht hann, sa senn àwer d’r bi nett d’ärschta un nett d’lätschta gseh. Emmer wedder hann d’Ihaïmischa müassa flechta odder z’ruck schteh, fer sech bschetza vor d’r Blüatgihr vu dana Sàtàna. A Mànn un sina Tochter, äntkumma vu dara Schlàchtaräi, üspumpt vor lütter ränna. Blüatig un verkràtzt dur d’Därner vu da Häckaroosa, d’Gleeder hann se o nemma gschpirt, lehn sech schwar uff d’r Booda käija denn fer wittercht hàtt’s nem glangt, un àlla zwai senka vu sofort àb en a tiafa Schloof.

D’ärschta wàrma Sunnastràhla striche zàrt ewwer dia zwai schmarzenda Kärwer, d’r Mànn verwàcht un ställt sech miaijsàhm uff d’Bai. Zu da weh, fendet ar àss sa noch zemlig haïl vu dara Sàch kumma senn. Mett Pflàntza, sorgfaltig üssgsüacht, bsorgt ar erna Wunda. Dur dàss àss em dia Gegend beriawigend vorkumma esch, hàtt ar sech a bezzi neherer umschàuit. Ewerzigt, dàss dàs Ort a sechera Unterkunft kännt biata, hàtt ar sech uff d’Süach gmàcht àn dr Ell entlàng fer’s bäschta-n-Ort z’fenda fer sech dürend z’neederloh un villicht noch a Mehla z’boija, dänn üsser Mahl màche hàtt ar nix ànders känna. Trotz sim güata Wella hatt ar, allaï dàss Unternamma nia Zwaagebrocht ohna d’Helf vu da Ellmannala. Em Meller si Hàndwarckszig war fihl schnaller färtig worre àwer bi da Zwargla esch’s wia bi da Mänscha, ma hàtt dia wu d’r fer senn un dia wu dr gega, so dàss no lànga Pàlàwer ma sech doch amol verschtandigt hàtt. En dana wu gfunda hann àss a Mehla d’Nàtür verschandet, hàtt ma z’verschteh gah dàss ohna Mehla kai Mahl un ohna Mahl kai Broot...
Mett dr Zitt hàtt’s sech umma gräd dàss àn dr Ell a Mehla schteht so dàss d’Litt vu witt un brait kumma senn fer erna Rogga, Hàfer un Weldwaïza ku loh màhla. D’Johra senn vergànga un dr Meller hàtt sech güat dura gschlàga, s’Dächterla esch o älter worra un dr bi a scheena Màmsäll.

En ainra vu dana hächta Wenternachta, so wia ma sa gekännt hàtt salamols, dr Booda gadäkt mett’ra decka Schneeschecht, o g’nänt Àrmabüramescht wu d’Pflànza schont vu dr rücha Kälta hàtt dr Vàter un d’Dochter a schtönender Helfsrüaf vernumma. Schnall han sa sech a warmer Lumpa um d’Àksla gworfa un a Fàckel àzunda un senn üssa en d’kàlta Nàcht. A àhàltend Jomra hàtt sa àn s’Ort gfiart wu a Mänsch en sim Blüat glaga esch. Ohna sech z’frooga ob Frend odder Fend, han sa da schwarverletzta Kriagsmànn en d’wàrma Schtuwa gebrocht. Zu da Verletzunga hàtt d’Kälta fàscht si unmettelbàra Wark vollanda, Zecha un Fenger sen schu blaui vor Wentergfrescht. No lànga Wucha bsorgunga esch’s em Meller un sina Tochter groda da Mànn wedder uff d’Bai z’brenga. Trotz sim Haila züaschtànd hàtt ar nett d'r klainschta wella gezaïgt fer wedder mächta furt z’geh. Ar hàtt noh z’noh em Meller unter d’Hànd greffa un sech emmer meh unärsätzlig gmàcht, so dàss ma em d’Mehla hàtt kenna àferdroija. D’junga Màmsäll hàtt mett dr Zitt o gschpirt dàss sa-n-em nett glichgeltig esch. Noh dam, dàss ar nawa dr Mehla a greeser Hisla geboia hàtt, esch dr Tàg kumma vu dr Hochzitt. D'r Vàtter hàtt net s'grengschta dr gega kà, trotz dàss da Büa a schweeda Kriager gseh esch wu mett ra Horda àwa ku esch fer unser Làndla z'bsätza.
Mett da Johra hàtt dia Mehla emmer meh Beditung bikumma, d’Litt senn emmer zàhlricher ku lo màhla. No z’no hann sech meh Iwohner àgsidelt un Hüss àn Hüss àgeboija. D’Waag senn igschtainigt worra no àlla
hemmelsrechtunga. 
Mehlhüsa hàtt sech ganz gmiatlig grenda un bekànnt worra àls Àrwaiterschtàdt. d’Maischta Danker un Enteläctuäla hann do nia kai rechtiger Plàtz gfunda, un hann sech witter owa em Norda àgsidelt. Dur dàss em Owerlànd meh Àrwetskràft verhànda gseh esch, hann sech schpeeter dia àlla groosa Endüschtria en Mehlhüsa àgsätzt. Wagadam esch d’Mehla s’Sembol vu d’r Schàdt geblewa dänn s’hàtt g’haisa, müasch schàffa fer di Brot z’verdiana. Drum fendet ma hetta noch a Mehla Ràd en rot uff wiss’em Fald uff dr Wàppa vu Mehlhüsa.

D’r Schwaissdissi hatt vu ààsa nia uff Melhüsa sotta kumma, dànn SBB hàtt dia Schtàtüta em Schtaihàuijer Fritz Beer bschtällt un hat solla ärrechta wara àm Igàng vum Näidurchbrochana Simplontünnel. No ewerlegung hann d’Isabàhnhärra nit meh wälla wessa vu dam Wark.

Àn a 1906 hàtt d’r Gmainrot getraimt vu ma machtiga Schtockbrunne zum d’r Rothüssplàtz verscheenra. Sobol àss dia Unterbraitung gwält worra n’esch werd da Brunna vu 9 m Durchmasser geboija worra un esch d’r gfundana Plàtz gseh zum dia fresch àgschàfta 5,60 m hocha un 4,5 Tonna schwara Guss Schtàtüta z’verschtàuija. En da Berger hàtt dàss Boiwark sofort gfàlla un han’m d’r Nàmma Schwaisdissi gah. Àwer’s därft net emmer àlles so aifach seh em Laawa. Ma hàtt vergassa dàss da Mànn net gànz àglägt esch s’Gmach esch wohl bedäkt met ma Lumpa àwer s’Hentertail gànz blut. Un dàss hàt en da Glàuiwiga wu àm a Suntig Morga üss d’r Schtefànskerch kumma senn net behàgt. D’r Härr Bergermaischter hàtt uff dàss he da Unrüaijschtefter lo kehra so dàss ar dàsmohl sina Gmainrotshärra un d’Gmainàrwaiter uff’m Buckel kà hàt. A schnalla Lesung hàt müasa gfunda wara. D’r Tivoli esch üssgwält worra, därt verschtäckla a pààr hocha Herscht dàss Hentertail wu niama hàtt wälla sah !
Ma hat kännta maina àss jetz d’r Schwaissdissi andlig a riawig Platzla gfunda hàtt. Do esch a näi Problem uffgedücht; d’r Kriag. D’Ditscha han d’r Schwaissdissi wälla verschmälza fer Wàffa z’giasa d’rmet. Zum güata Gleck hàtt ma noh n’ra Kwàlitetskontrolla müassa fäschtschtälla dàss da Guss vu’n ra sech schlachta Kwàlitet esch hàtt ma da Plàn loh käija. Wia na jeder wais, en d’r Not fresst d’r Täifel mucka, esch ma vorsechtig blewa. Bis àm and vum Kriag esch‘r unter ma Kohlahüffa en d’r Isabàhnwarkschtàtt verschteckelt blewa.

D’r Klapperschtai esch a kàuijaner Schtai vu Zwälf Kilo schwar un hangt hettzutàgs uff d’r rachta Sitta vum Rothüs, em Rothüsdurchgàng grad visavi vum Wilhelm-Tell. Da Schtai esch friaijer benutzt worra jedesmohl wänn a Ratschwib hàtt müassa gschtroft wara. D’Manner hàn riawig därfa màcha nur d’Fràuija net, wàss io d’r Fàll Hetta nem esch, un wänn d’Fràuija bees gräd hann hàtt ma na d’r Klàpperschtai um d’r Hàls ghangt, henterversi uff a-n-Eesel gsätzt un durch d’Schtadt vu aim Toor zum àndra gfiart. Beesa Miler behàuipta sogar dàss d’r Belaitigt henta noh gloffa-n-esch un hàtt dia àrma Dànn un Dwànn gschtocha met’ra groosa Noodla. S-Motto esch gseh :

D’r Bolwarkturm wia d’r Täifelsturm sen d’zwai ainsigschta-n-Ewrigbliwer wu d’r friaijera Schtàdtmüra vu Milhüsa. D’r Bolwarkturm wia d’r Täifelsturm hàtt d’r Johrhunderta dura waiswiafihl Namma k’hà. D’r Bolwark hàtt sogàr d’r Soiturm g’haisa-n-a Zittlàng, wil ma d’Schwinafias vum a Nochber’s Mätzger drenn glàgert hàtt. d’r Täifelsturm hàtt da nàmma bikumma will ma därta d’Haxa igleefert hàt ma sait eweràl às’s salamols doch meh Haxa gah hàt às hett zu Tàg’s.
D’r Tannawàld legt uff d’r hecha vum ewra-n-Igàng vum Zoologisch un geht bis zum Wàldeck àn d’r Zimerscher Schtroos.Wurum esch jetz do d’Reed vum Tànnawàld, äh bä will’r a-n-Aigaschàft hàtt…Ma fendet en dam Wàld kai ainziga Tànna sondern nur Büacha. Uff d’r Zimerser sita schint ma dàss àwer z’wessa dänn dart fendet ma-n-a Wàldwertschàft dia haist, d’r Büachawàld. D’Lesung vu dam Rätsel esch gànz aifach dänn rechtig gnumma esch dàss d’r Sànktànnawald (la forêt de Sainte-Anne).
D’Weldamànnsgàss esch friaijer en da Mehlhüser erna liabschta Schpàziargàng gseh, ma esch henn un har gedàppt vum Jungatoor bis àns Ganzaplazla un wedder zruck. D’Büawa hànn en da Maidla noh gepfeffa un d’Maidla d’Büawa üssglàcht. D’ältra Litt sen kumma em hoffa àss sa-n-a Bekànntschàft àtraffa, zum a Schtandla ratscha känna. Zwescha-n-ina esch d’r Kriag kumma, un sallamols hàtt ma schu garn d’Schtroosa-n-umtaift. D’Weldamànnsgàss esch d’Adolf Hitler Schtoos worra. D’Mehlhüser bekànnt fer zemlig àlles en’s lacherliga ziaga, hànn so schtàrk gschmunzelt em dura làuifa às dàss bol àmol àn d’Ohra kumma-n-esch vum ditscha Gremium. So schnall àss dàss Tafala àhna kumma-n-esch, so schnall esch’s wedder verschwunda..un fer d’r gànza rascht Kriagszitt esch’s d’Weldamànnsgàss blewa.

Do dr zue ghere Raschtla vu dr Schtàdtmüra un em Bollwark, s historischa Rothüss, dr Europaturm. Dert drvor hets bis 2007 dr Europaplatz ge.

Was d'Boikunscht àbelàngt kàt Mehlhüsa net vihl Fàchwarkhiser biata àwer d'r fer d'greschta Zàhl Müseum.

As hàtt en Mehlhüsa so vihl so groosa un so scheena Müsee dàss's werglig schààd war wänn ma en da Mehlhüser net dat d'r vu reeda! Frooga-n-amol umm ni umma viafihl Schtättler je amol ains uffgsüacht hàtt. Ma müas's sààga; as senn do Müsee vu dara Àrt vu ma suncht niana kàt fenda.
Em Nàzionàlotomobilmüseeschlumpf kàt ma sech d'Àuiga-n-üsslüaga un traimend durch dia wunderbàra Hàlla uff un àb wandra ohna üss'm schtüna z'kumma vor dana 500 modäller wu do schtehn en Rai un Gleed. D'Täxschtilendüschtriälla vu Màlmersbàch Hàns un Fretz Schlumpf hànn dia Sàmmlung uff d'Bai gschtällt uff koschta vu erem gànza Vermeega, un do hàts net glangt, zum's z'vollanda. D'Briader Schlumpf senn no doch amol z'Gügges gànga. No lànga Henn un Haar un vihl Màchaschàffta hàtt sech àm and d'r Schtààt igsätz un hàtt Finànziel unter d'Arm glangt, so dàss dàs Müsee grätta wora -n-esch, un hàtt Gott sai Dànk känna Uffmàcha.
s' Isabàhnmüsee vu Mehlhüsa met d'r nawa s'Pumpiemüsee esch s'Pàradis vu da Isabahnler un Zugliabhàwer dänn s'esch ains vu da bäscht üssgschtàffiarta Müsee vu Europà.
sEläktriziteztmüsee. (Electropolis), do hàtt ma n'a grooser Ewerbleck, um wàs d'Ärfendunga wu d'r Schtrohm àbelangt vum àfàng bis hett. Zàhlricha Eläktri Àpparat, vum grescht bis zum klainscht, sen sechtbàr.
S' Schtoffdruckmüsee esch zwàr net en Mehlhusa awer ghert doch zum Gmainsvermeega. En Rexa fendet ma wunderbàra Tàpeetamuschter üss àlla Àlterzitta, wàss Wasserleng àbelàngt hàndelt's sech um Schtoffmuschter.
Klainra Müsee awer wu d'r fer zu da-n-älschta zehla senn sHistorischamüsee, wu sech em àlta Rothüss uff'm Rothüssplàtz (place de la réunion) befendet, un schlussandlig noch sScheenakunschtmüsee uff'm Wilhelm Tell Platzla.

Über d Gschecht vom öffentliche Verkehr in de Stadt erfahrt mer im Artikel über dr Milhüüser Tràm.

 (Temple Saint-Etienne)
Datei:Societe Industielle in Mulhouse.JPG|
Datei:Altstadt Mulhouse.JPG| 
Datei:Rue du Sauvage.JPG|d'r Weldamànnsgàss Zwaischprachig




#Article 5: Mittwoch (101 words)


De Mittwuch isch de dritt Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr viert. Noch dera Zellig isch er genau i de Mitti vo de Wuche und do devo chunnt au sin dütsche Name. Noch de neue und hüt übliche Wohrnemig vo de Wuche häts zwai Täg (Mäntig und Zystig) vor em Mittwuch, aber vier Täg nochher (Dunschdig, Frytig, Samstig und Sunntig) und drum ischer hüt nume no vo de Schuelwuche d Mitti.

Frejer het de Mittwuch Wotanstag gheise. Manchi sage au Miagde bwz. i de Ostschwiz, vorallem im Appezällerland und im Rhintl, Mektig.




#Article 6: Ökologie (141 words)


Écologii isch d Wisseschaft vum Hüshalt vu dr Nadür. Dr ditsch Zoolog Ernst Haeckel het 1866 zum erschdt Mol där Bigriff so definiert: die gsamt Wisseschaft vo dr Beziehige vu ne me Organismus zue sinnere Üssewält und 1870 d Lähre vu dr Ökonomie, vu däm Hüshalt vu dr dierische Organisme. Me redet in däm Zämmehang hüüt au vom ökologische Gliichgwicht, wo vom Mensch au chan gschtört werde. 

Siithär het där Bigriff awwer aüi no ganz anderi Bedidunge: mr spricht au vu Écologii, wemmer an die natürlichi Umwält iwerhäupt dänkt, vor allem dänn, wänn si sich uff d Mänsche schlächt üwirke duet. Me redet in däm Zämmehang auch vom ökologische Gliichgwicht wo durch s menschliche Wirtschafte gschtört wird.

Ab 1970 gits dann aü ne Écologie-Biwegig, wu under anderem s Bleiwärk in Markelse un s Adomkraftwärk im badische Wyhl verhindert het. Badisch-elsässische Bürgerinitiativen




#Article 7: Russland (4714 words)


Russland ( , Transkription ) bzw. di Russisch Federation (oder sältener Russländischi Federation; russisch , , Transkription ) isch e federative Staat im nordeschtlige Eurasien un vu dr Flechi här dr grescht vu dr Erde. No dr russische Verfassig sin di bode Näme Russland un Russischi Federation glychwärtig. Russland zellt mit syne 144 Millionen Yywohner uf eppe 17 Millione Quadratkilometer zue dr wältwyt am dinnschte bsidlete Flechestaate. D Hauptstadt vum Land isch Moskau. As ander wichtig Zäntrum giltet Sankt Petersburg, wu zwische 1712 un 1917 Hauptstadt gsi isch un e architektonischi un kulturälli Brugg vu Russland no Weschteuropa bildet.

S hitig Russland het si us em Großfirschtetum Moskau, eme Dailfirschtetum vum friejere oschtslawische Rych Kiewer Rus, zuen eme Vilvelkerstaat entwicklet, wu iber hundert Ethnie zellt, doderby mache d Russe hite ca. 81 Brozänt vu dr Bevelkerig uus. 

Di Russisch Federation isch „Furtsetzerstaat“ vu dr Sowjetunion in internationale Organisatione, Atommacht un ständig Mitglid vum Wältsicherheitsrot. No dr Erholig vu dr poschtkommunistische Transformationskrise in dr 1990er Johr ghert Russland zurzyt no dr Chaufchraftparitet zue dr sechs greschte Volkswirtschafte vu dr Wält un giltet as wichtigi Industrienation, wu au dur ihre Rychtum an natyrlige Ressource hochi internationali Bedytig het. 

Russland isch mit 17,075 Millione Quadratkilometer s mit Abstand flechegrescht Land vu dr Ärd. S umfasst elf Brozänt vu dr Wältlandflechi, des entspricht uufgehr dr Flechi vu Australien un Europa zämme. Bis uf d Trope git s alli Klimazone.

Vu Weschte no Oschte goht Russland iber e Gsamgtlengi vu 9000 Kilometer, vu 19° eschtliger bis 169° weschtliger Lenig iber zwee Kontinänt. Z Europa lige 25 Brozänt vu dr Landflechi, z Asie 75 Brozänt. Vu Side no Norde isch d Uusdehnig bis zue 4000 Kilometer, vum 41. bis zum 81. Grad nerdliger Braiti.

Uf em Biet vu Russland het s e baar vu dr lengschte Fliss un dr eltscht un diefscht Binnesee vu dr Wält (Baikalsee). 

Russland het näbe dr Volksrepublik China mit 14 di grescht Aazahl vu Nochberstaate mit ere gmainsame Gränze. D Gsamtlengi vu dr Landesgränze lyt bi 20.017 Kilometer. Russland gränzt derzue au an fimf Meer, d Kischtelinie umfasst doderby 37.653 km. 

S russisch Chärnland gränzt an d Staate Norwege (196 km) un Finnland (1340 km), derno chunnt e churze Kischtestraife zur dr Oschtsee. Derzue dailt si Russland e Gränze mit dr baltische Länder Eschtland (334 km) un Lettland (217 km), derno mit Wyssrussland (959 km) un dr Ukraine (1576 km, ohni Landesgränze vu dr Krim). S Schwarz Meer drännt di europäische Gränze vu Russland vu dr asiatische. Im Kaukasus gränze Georgie (723 km) un Aserbaidschan (284 km) aa. Noch eme Kischtestraife am Kaspische Meer chunnt e langi gmainsami Gränze zue Kasachstan (6846 km). Z Oschtasie gränzt Russland zum erschte Mol an d Volksrepublik China (rund 40 km) un derno an d Mongolei (3485 km). Derno git s zum zwaite Mol e Gränzabschnitt zue China (3605 km). Mit Nordkorea (19 km) het s di letscht Landverbindig zuen eme andere Staat. 

Derno cheme d Kischtelinie zum Japanische Meer, em Ochotskische Meer, zum Pazifische Ozean un zue dr Beringsee. Iber di nume 85 km schmal un 30 bis 50 Meter dief Beringstroß isch im usserschte Oschte vu Alaska drännt. Di russisch Groß Diomedes-Insle lyt nume vier km ewäg vu dr US-amerikanische Chlaine Diomedes-Insle. Dr gsamt nerdli Dail vum Land gränzt an dr Arktisch Ozean. Dert lige verschideni Insle, wu zue Russland ghere, am nerdligschte s Franz-Josef-Land. 

Näb em Chärnland ghert au no ne Exklave zue Russland, dr nerdlig Dail vum ehmolige Oschtpreuße, di hitig Oblast Kaliningrad. Des Biet gränzt an Litaue (227 km) un Pole (206 km) un isch dodermit vollständig vu EU-Länder umgee.

Russland isch in nyyn Zytzonen yydailt (vu UTC+3 bis UTC+12), doderby giltet syter anne 2011 im ganze Land s ganz Johr d Summerzyt.

Russland umfasst e Vilzahl vu unterschidlige Naturryym, wu seli verschidenartigi Nutzigen ufwyse. Geografisch glideret si Russland in dr Hauptsach in die acht Großlandschafte (in Wescht-Oscht-Richtig):

Mit 120.000 Fliss un fascht zwoo Millione See isch Russland seli wasserrych. Dr Waldgirtel, wu zwai Drittel vu dr Flechi yynimmt, wirkt zämme mit em Niderschlagsiberschuss as risige Wasserspycher, wu ne ganzNetz an Wasserlaif spyst. Dr Nurdrussisch Landrugge as sy Verlengerig geg dr Ural bildet d Wasserschaide zwisch em Wolgabecki un em Wysse Meer bzw. dr Barentssee im Norde. Wäge dä git s kaini Wasserwäg, wu di nerdlige mit dr sidlige Randmeer verbinden.

Im europäische Dail vu Russland isch dr wichtigscht Fluss d Wolga. Si isch dr lengscht Fluss vu Europas un verlauft uusschließli z Russland. Zämme mit ihre beede Näbefliss Kama un Oka duet si ne große Dail vu dr Oschteuropäische Ebeni no 3534 Kilometer zum Kaspischen Meer im Sidoschten entwässere. As Wasserwäg isch d Wolga bsundersch wichtig, wel si Nordeuropa mit Zäntralasie verbindet. E große Bedytig fir di slawische Staate het dr Dnepr (auch Dnjepr gnännt). Dr Strom entstoht weschtli vu Moskau un fließt derno dur Wyssrussland un d Ukraine, wun er in s Schwarz Meer mindet. Iber dr Dnepr-Bug-Kanal isch er mit dr polnische Fliss Bug, Weichsel un Memel verbunde, was dr Dnepr zuen ere wichtige Wasserstroß macht. 

Di lengschte Fliss vu Russland lige z Sibirien un i färneschtlige Russland. Dr Ob entspringt im sidsibirische Altai un mindet in s Nordpolarmeer. Dr 3680 Kilometer lang Fluss bildet – zämme mit em Irtysch – s lengscht Flusssischtem vu Asie mit ere Gsamtlengi vu 5642 Kilometer. Dr fimftlengscht Fluss, dr Jenissei, fließt us dr Mongolei no Norde dur Oschtsibirien un mindet au in s Nordpolarmeer. Sy Hauptzuefluss, d Angara, isch dr ainzig Abfluss vum Baikalsee. Dr Jenissei fiert em Nordpolarmeer alljohr iber 620 Kubikkilometer Wasser zue. Dodermit verzaichnet er di hegscht Durflussmängi vu allne russische Fliss. Di rund 4400 Kilometer lang Lena entspringt nume 5 Kilometer vum Baikalsee wyt ewäg. Si fließt zerscht in nordeschtligi Richtig, biegt noch em Yyminde vum Aldan no Norden ab un mindet in eme uusdehnte Delta in d Laptewsee, e Näbemeer vum Nordpolarmeer. Anderi wichtigi Fliss, wu in s Nordpolarmeer minde, sin d Petschora, di Nerdli Dwina, d Kolyma un d Indigirka.

S zwaitgreescht Flusssischtem bstoht us Amur, Schilka un Onon. S het e Gsamtlengi vu eppe 4400 Kilometer un fiert vum Norde vu dr Mongolei in eschtliger Richtig an dr chinesische Gränze lang zue dr Pazifikkischte. Amur un Anadyr sin di greeschte Fliss, wu in dr Pazifisch Ozean fließe. E Huffen anderi Strem sin as Verchehrswäg un as Energyquälle wichtig oder dienen in druckene Regionen fir d Bewesserig. Wichtig isch doderby dr Don, wu im bevelkerigsryche oschteuropäische Diefland lyt un no Siden in s Asowsche Meer entwässeret. Anderi wichtigi Fliss sin d Moskwa, d Selenga, dr Tobol, di Stainig Tunguska, di Unter Tunguska, dr Ural un dr Ussuri.

Z Russland git s, bsundersch im emol verglätscherete nordweschtlige Dail vum Land, e Huffe natyrligi See. S Kaspisch Meer isch mit 386.400 Quadratkilometer dr wältgreescht Binnesee. Dr Seespiegel vum Salzwassersee lyt uugfehr 28 Meter unterhalb vum Meeresnivoo. Wel s Kaspisch Meer kai Abfluss het, cha s Wasser nume dur Verdunschtig verlore goh, doderdur chunnt s bi däm druckene Klima zuen ere Uuskrischtallisazion vu Salz. Dr Baikalsee het as eltschte Sießwassersee ne Diefi vu 1642 Meter, dodermit isch er au s diefscht Sießwasserreservoir uf dr Wält (ca. e Fimftel vu allne Sießwasserreserve). Anderi wichtigi un großi See sin dr Ladogasee (dr greescht Binnesee z Europa), dr Onegasee un dr Taimyrsee. Si sin Dail vu dr Karelische Seeblatte im Nordweschte vu Russland.

Rund 40 Brozänt vu dr Flechi vu Russland isch vu Gebirg iberzoge. Doderby bildet dr Ural (hegschte Gipfel: Narodnaja, 1895 m) d Drännlinie zwisch em europäischen un asiatische Dail vum Land. Eschtli vum Ural lyt s Weschtsibirisch Diefland. Sideschtli an des schließt si s Mittelsibirisch Bärgland aa, wu d Gebirg Sajan (Munku Sardyk, 3491 m) un s hegscht Gebirg vu Sibirie, dr Altai (Belucha, 4506 m), im russisch-kasachisch-chinesisch-mongolische Grenzbiet derzue ghere. Eschtli vu dr Lena chunnt s Oschtsibirisch Bärgland, wu verschideni Gebirschette derzue ghere, wie s Werchojansker Gebirg (2389 m z Orlugan) un s Tscherskigebirg (Pobeda, 3003 m). D Halbinsle Kamtschatka isch bregt dur ihri 160 Vulkan, wu bis zue 4750 m hoch sin.

Dr hegscht Bärg z Russland isch dr Elbrus (5642 Meter) im Kaukasus. Derno cheme dr Kasbek im Kaukasus mit 5047 Meter un dr Kljutschewskaja Sopka mit 4750 Meter uf Kamtschatka.

Anderi Gebirg z Russland sin: Baikalgebirg, Chibine, Kolymagebirg, Putoranagebirg, Stanowoigebirg, Stanowoihochland, Tannu-ola-Gebirg.

Russland het en uusbregt Naturschutzsischtem mit ere lange Dradition. Zue dr klassische russische Schutzbietskategorie wie dr sträng gschitzte Sapowedniki oder dr Sakasniki si syt dr 1980er Johr d no internazionale Kriterien yygrichtete Nationalpark un anderi international Schutzbietsklasse chuu. Russland het vu dr Flechi här ais vu dr greschte Schutzbietssischtem vu dr Wält.

Großi Dail vum Land sin vum Kontinentalklima mit haiße Summer un seli chalte Winter bregt. Umso wyter mer in Richtig Oschte chunnt, umso dytliger gspyrt mer d Tämperature zue dr verschidene Johreszyte, des haißt, dr Summer isch extrem haiß un d Tämperaturen in dr Wintermonet yyschalt. Chum en ander Land bietet sonigi Tämperaturunterschid wie Russland. Di sidli Helfti vum Färne Oschte het e Monsunklima. Di durschnittlige Jännertämperature lige mit Uusnahm vu dr Schwarzmeerkischte iberall unter em Gfrierpunkt. Z Oschtsibirie sinke si bis uf −35 bis −60 °C ab, sin wäg dr zamischt arg nidere Luftfychtigkait aber lychter zum Uushalte. D Summertämperature sin seli unterschidli. D Durschnittstämperaturen im hoche Norde lige bi +1 bis +2 °C, in dr Halbsteppen un Steppebiet vum Side dergege bi +24 bis +25 °C.

D Klima-, Vegetations- un Ekozone verlaufe z Russland im große un ganze parallel zue dr Braitegrad, wäge däm git s tipischi Nord-Sid-Abfolg:

Im Nerdligen Yysmeer herrscht e Cheltiwieschti, wu läbesfyndlig isch. Des bedrifft vor allem dr nerdli Dail vu dr Taimyrhalbinsle un d Insle im Norde dervu. S herrscht en uusbreggt Yysklima, wu s fascht kaini Pflanze git. In däre Zone het s nume wenig ständigi Sidlige. D Durschnittstämperature styge nuem fir drei Monet knapp iber dr Gfrierpunkt un in dr cheltschte Monet Jänner un Februar gehn si bis uf −30 °C abe. Di jehrlige Niderschlagsmängine in Form vu Schnee styge sälten iber 250 Millimeter.

Vum nerdligschte Eurasische Feschtland uus schließt si d Tunndra aa, ne baumlose un dur Permafroscht gchännzaichnete Landschaftsgirtel, wu ne Nord-Sid-Uusdehnig zwische 200 un 800 Kilometer ufwyst un bis eppe zum Polarkrais, im Mittelsibirische Bärgland bis 70° nerdliger Braiti goht. D Kischtelandschaft im Norden isch mit Uusnahm vu dr Bucht um s Wyys Meer vu dr Tundra bregt. D Summer sin dert z churz un z chiel, ass si Wald chennt uusbilde. D Durschnittstämperature lige nume vier bis fimf Monet im Johr iber em Gfrierpunkt, doderby wyse di werschmte Monet in dr Randbiet e Mittel iber 10 °C uf. Wäge däm daut dr Boden im Summer nume an dr Oberflechi uf, d Niderschleg staue si derno uf em grorene Unterboden un d Tundra verwandelt si im Summer in e Meer vu Simpf un Moos mit ere Vegetation us Flächte, Greser un Zwärgshirscht. Landwirtschaft isch nit megli, nume di yyhaimische Rendiernomade finde dert ihre Uuschuu. Wäge däm git s dert nume wenig Sidlige. Wyter im Side vu däre Chelitsteppe wachse zerscht ainzelni Rotdanne, derno bilde si zämme mit Moor-Birken un Zitter-Bappele di vu Simpf dursetzt Waldtumdra, bis d Landschaft derno allmee in d Waldzone ibergoht.

Die 1000 bis 2000 Kilometer brait Zone verlauft an dr Linie St. Petersburg–Ufa–Irkutsk–Sachalin lang un bildet d Taiga, di boreal Zone. Dää boreal Nodlewald ziet si dur ganz Nordeurasie. Z Nordoschteuropa wird si dominiert vu Rotdanne, z Karelie vu Fohre. Verainzelt het s Birke. Z Sibirie wird d Taiga dominiert vu Sibirische Lärche, Rotdanne un Arve. Zum Side zues het s derno allme Fohre un au scho di erschte Laubbaim wie d Winder-Linde. No wyter im Side chunnt im europäische Russland e Mischwaldgirtel. Wäg dr gringe Fruchbarkait vum Bode un dr Artenarmuet vu dr Vegetation git s in dr Taiga fascht kai Landwirtschaft. Die boreal Waldzone isch dur e kontinäntal Klima bregt mit eme stark Tämperaturgfäll zwische haiße Summer un chalte Winter. Di mittler Johrestämperatur nimmt vum Weschte no Oschte dytlig ab. Z Pskow lyt si no bi 5,1 °C, sinkt aber bis zum Ural af 2,3 °C ab un chunnt im weschtsibirische Tomsk nume no uf 0,1 °C. Im oschtsibirische Jakutsk lyt si derno bi −10 °C. Di nidere Johresmittel sin zruckzfiere uf di lange un seli chalte Winter z Sibirie. Dergege entspräche di durschnittlige Summertämperaturen em mitteleuropäische Mittel.

In dr vu chielgmäßigtem Klima beherrschte Biet, wu ssi sidli vu dr Taiga aaschließe, wachst summergriene Laub- un Mischwald. Die Zone verlauft im europäische Russland im Dreieck St. Petersburg–Odessa–Ufa, z Weschtsibire in eme Straife vu Tscheljabinsk bis Krasnojarsk un im Amur-Biet. D Mischwaldzone verlauft dodermit vu dr mittlere Karpaten un vu dr baltische Kischte bis an dr Sidural in eme Dreieck, wu si no Oschte verlingt. D Vegetation bstoht primär us Rotdanne, Fohre un Aiche. wyter im Side goht si in e raine Laubwald iber. Laithelzer bilde dert d Aiche un in dr Weschtukraine d Bueche un d Hagebueche. Fohre wachse, wie au im Mischwaldberych, vor allem in sandige Sank wie im Pripjetbecki. Eschtli vum Ural git s us klimatisch Grind kai Mischwald. Statt gehn z Weschtsibirie Birkehain diräkt in d Waldsteppe iber. Dr Mischwald dritt derno wider im Förne Oschten uf. D Mischwaldzone bietet fir d Landwirtschaft im Allgmaine ne akzeptabli, d Laubwaldzone gueti Bedingige.

Wyter sidli chunnt e Steppegirtel, wu am Unterlauf vu Don un Wolga, Nordkaukasus, Kaspische Sank un Tuwa verlauft. Dr Steppegirtel unterglideret si im Norde in d Waldsteppe un im Siden in di aigetli Steppe. Dr Wald lest si vu Norde no Side in Inslen uf un verschwindet schließli fascht ganz. Des hangt zämme mit dr Niderschleg, wu no Side abnämme, un dr all hechere Verdunschtig. Usser in Flussdäler oder in Sank mit ginschtige Grundwasserverhältnis ängt s Wasser, wu im Lessbode gspycheret isch, nimi uus fir Laubbaim. Wäge däm bilden in dr Waldsteppe Matte, in dr aigetlige Steppe vor allem mit Fädergras d Vegetation. Dr Steppegirtel isch wäg dr fruchtbare Schwarzgrundschicht ideal fir dr Fruchtaaböu.

An dr Schwarzmeerkischte zwische Noworossijsk un Sotschi chunnt e Hertlaubwaldzone. An dr Schwarzmeerkischte herrschen im Durschnitt um 20 Grad Celsius. Dää subtropisch Dail vu Russland isch bregt vu dichte Wälder.

Z Russland het s no Kanada di greschte no verblibene nordische Wildnisregione. No Global Forest Watch sin rund 26 Brozänt vu dr Wälder no intakti Urwälder. Si lige zum allergreschte Dail z Sibirie. Im europäische Dail hän no 9 Brozänt vu dr Wälder dää Status.

S polar Klima an dr Nordkischte vu Russland isch Läbesruum fir Yysbäre, Robbe, Walross un Seevegel. In dr Tundra wyter im Side läbe Polarfigs, Yyle, Schneehase un Lemming. Im Summer wandere Welf un großi Härde vu Rendier in d Tundra yy. Die Dier sin an d Bedingige in däre Zone perfäkt aabasst. In dr Wälder no wyter im side nimmt derno d Artevylfalt zue. In dr Taiga un dr boreale Nodlewälder läbe Elch, Rendier, Welf, Bäre, Zobel, Aichätzli, Figs un dr Vylfraß. Wyter im side derno git s Wildsei, Nerz un Hirsch. Verainzelt het s au no Sibirischi Diger. D Steppezone vu Russland isch dr Läbesruum fir Hamschter, Ziesel, Iltis un dr Steppefuchs.

Dr alt oschtslawisch Name fir s Biet vum slawisch bewohnte Dail vum europäische Russland, vu Wyssrussland un dr Ukraine isch Rus gsii, uf Griechisch Rossia. Uf die Form goht dr hitig russisch Landesname Rossija zrugg. Di freischt Gschicht vum europäische Russland isch im Norde bregt vu finno-ugrische Velker un Balte, im Side vu dr indogermanische Steppevelker vum Kurganvolk, dr Kimmerier, Skythe, Sarmaten un Alane. Speter sin do no Grieche, Gote, Hunnen un Aware derzue chuu. In d Mitti, zwische Dnepr un Bug, sin slawischi Velker chuu, wu ab em 6. Johrhundert aagfange hän si au no Norden un Oschten uuszdehne.

Ab em 8. Johrhundert sin skandinavischi Wikinger uf dr oschteuropäische Fliss gfahre un hän si mit dr slawische Bevelkerigsmeehait vermischlet. Die au Waräger oder Rus gnännte Chriegerchauflyt sin wichtig gsii bi dr Grindig vum erschte oschtslawische Staat gsii, dr Kiewer Rus mit Zäntre z Kiew un z Nowgorod. Im sidlige Steppebiet un an dr Wolga sin dergege Rych vu dr Turkvelker vu dr Chasaren un Wolgabulgaren entstande, wu vu Asie här chuu sin un wu mit dr Rus Handel dribe, aber Chrieg gfiert hän. Intänsivi Kontakt mit em Byzantinische Rych hän schließlig ab 988 zue dr orthodoxe Christianisierig vu dr Kiewer Rus gfiert.

Wäg em uuginschtige Senioratsprinzip bi dr Regelig vu dr Erbfolg isch d Kiewer Rus ab em 12. Johrhundert ussenandergheit, des het s dr Mongole, wu ab 1223 yygfalle sin, lycht gmacht, di verstrittene russische Firschtedimer z unterwärfe. Mit dr Mongoleherrschaft isch Oschteuropa vu 1240 bis zue dr Mitti vum 14. Johrhundert in en Ibergangsphase yydrätte, wu „dunkel“ Zytalter gnännt wird. Di russisch Nationalhistoriografy bewärtet die Zyt as negativ. Di mongolisch Främdherrschaft het fir zwai Johrhundert zuen eme Abbruch vu dr Beziehige zum Weschte gfiert un het d Abchapselig vum orthodoxe Russland gferderet. Die Abchapselig het in dr negschte Jhrhundert zuen ere Phaseverschiebig im Verglych zue dr weschteuropäischen Entwicklig gfiert. Di russische Firschtedimer sin im Machtberych vu dr Guldine Horde gläge, hän aber e gwissi inneri Autonomy bhalte. Derwylscht hän di russische Firschtedimer im Norden un Weschten Aagriff vu Schweden, Ordesritter un Litauer mießen abwehre. Unter dr versplittereten un verfyndete russische Firschtedimer isch s aafangs chlai un uuwichtig Firschtedum Moskau all sterker wore. Unter em Dmitri Donskoi, wu verschideni russischi Firschtedimer het chennen aine, het s anne 1380 e wichtige Siig iber d Guldi Horde in dr Schlacht uf em Schnäpfefäld gee.

Dr Moskauer Großfirscht Iwan dr Groß het d Mongoleherrschaft glest un isch de facto zum Begrinder vun eme zäntralisierte russische Staat wore, indäm er Schritt fir Schritt di russische Länder „yygsammlet“ het, dodrunter au d Republik Nowgorod. Sy Titel „Herrscher vu dr ganze Rus“ het au dr Aaspruch uf dr weschtli Dail vu dr Rus uusdruckt, wu im 14. Johrhundert unter dr Herrschaft vum Großfirschtedum Litaue gstande isch. Des het vum 14. bis zum 17. Johrhundert mit Polen un Litaue zue lange Chrieg gfiert (Russisch-Litauischi Chrieg). Unter em Iwan em Großen isch di russisch Gsetzgebig reformiert un dr Großdail vum hitige Moaskauer Kreml böue wore. Sy Änkel Iwan IV. het si anne 1547 zum erschte Zar chrene loo. Unter dr Herrschaft vum Iwan IV. het no dr Yynahm vu dr Tatarenhauptstadt Kasan au d Eroberig vu Sibirien aagfange, wu russischi Kosake zum erschte Mol im 17. Johrhundert bis an dr Pazifik brocht het.

An dr Wändi zum 18. Johrhundert het dr Zar Peter dr Groß s in dr alte Strukture erstarrt Zaredum Russland ufgmacht fir weschteuropäischi Yyfliss un het Wisseschaft un Kultur gferderet. Anne 1703 het er d Stadt Sankt Petersburg grindet, wu s Simbol fir dr russisch Furtschritt un ab 1712 di nei Hauptstadt woren isch. Mit em Siig gege Schweden im Große Nordische Chrieg, wu iber 20 Johr gangen isch, het d Russland no iber 150 Johr vu dr Ussenandersetzig mit Schwede d Vormachtstellig im Oschtseeruum iberchuu. Russland het dodermit d Position vu Schweden as nordischi Großmacht z Europa ibernuu. Zum dr nei Status im diplomatische Rang unterstryche het dr Zar Peter s Russische Zaredum in „Russischs Chaiserrych“ (, (Wse-)Rossijskaja imperija) umnänne loo un het dr Monarchetitel offiziäll vu „Zar“ in „Chaiser“ (, Imperator) gänderet.

D Katharina di Groß het d Expansionsbolitik vum Peter wytergfiert. Unter ihre Regierig isch s Krimchanat („Neirussland“) eroberet wore. Dur di drei Dailige vu Pole isch d Weschtgränz vu Russland wyt no Mitteleurop fiirigschirgt wore. Anne 1812 sin d Druppe vum Napoleon z Russland yygfalle un hän Moskau eroberet, sin schließlig aber vernichtend gschlaa wore. Des isch dr Uftakt gsii zue dr Befreiigschrieg, wu russischi Druppe mit ihre Verbindete (Preuße, Eschtrych, Verainigts Chenigrych un anderi) dr Napoleon ändgiltig bsiigt un zue dr Abdankig zwunge hän. Dr Alexander I. isch as „Befreier vu Europa“ z Paris yyzoge. Noch em Wiener Kongress 1814/15 het Russland e dominierendi Roll uf em europäische Feschtland iberchuu, wu bis zum Krimchrieg 1853–56 gangen isch. Wäg dr feschtgfahrene gsellschaftlige Strukture wie dr Autokraty un dr Lyybaigeschaft het s agrarisch bregt Rych aber all weniger chenne Schritt halte mit dr Induschtrystaate, wu si rasant entwicklet hän. Dr verlore Krimchrieg gege d Weschtmächt het di innere Schwechine vum Rych uffeglait un dr Aastupf gee zuen ere Phase vu innere Reforme. Die hän zuen ere schnällere wirtschaftligen Entwicklig gfiert, s Land isch aber als furt vu inneren Uurueje destabilisiert wore, wel di bolitische Veränderige nit wyt gnue gangen un großi Dail vu dr Bevelkerig uusgchlammeret wore sin. Dr „Weschtler“, wu ne Ibernahm vu weschteuropäische Läbesformen un bolitische Inschtitutione propagiert gha hän, sin aber di nationalromantisch bregte „Russophile“ oder „Slawophile“ vis-à-vis gstande, wu ne aigene, spezifisch russischenWäg in d Modärni gforderet gha hän un di pauschal Ibernahm vu weschtlige Wärt ganz oder zum große Dail abglähnt gha hän.

In dr große Stedt isch um d Johrhundertwändi ne Induschtryproletariat entstande, aber waidli au ne burgerligi Mittelschicht. Die het ihren Aadail an dr Verfiegig iber d Staatsyynahmen un d Mitverantwortig fir di effetligen Aaglägehaite gforderte. Di Aagherige vu dr Mittelschicht hän aber kai gmainsam bolitisch Bewusstsyy ghaa. Unter bolitischer Freihait hän si d Freihait vu dr materiellen Entfaltig un e grächti Bstyyrig verstande, kai moralisch Ziil. D Mittelschicht het si au ni lang vu dr utopischen Entwirf vu dr Intelligenzija laite loo. S het aber kai Aabassig vu dr Verfassigswirkligkait vum Staat gee, wu d Mittelschicht sterke yybunde hätt. Statt däm isch dr Terror wider ufgflammt. D Niderlag im Russisch-Japanische Chrieg het am Änd zue dr Russische Revolution vu 1905 gfiert. Dr Zar Nikolaus II. het aber kaini grundlegende Reforme wellen yylaite. S im großen un ganze funktionslos Barlemänt, d Duma, wun er 1905 het mieße gnähmige, het er anne 1907 wider uflese loo.

Wu anne Jahre 1914 dr Erscht Weltchrieg uusbrochen isch, het s z Russland e partiotischi Wälle gee. D Erfolg am Aafang, vor allem gegen Eschtrych-Ungarn un s Osmanisch Rych, sin abl abglest wore vun eme Stelligschrieg, bis anne 1917 d Moral vu dr russische Soldate noogloo het un d Front zämmebrochen isch. D Uuzfridehait vu dr Bevelkerig un di droschtlos Versorgigslag hän in dr Hauptstadt Petrograd zue Demonschtratione vu dr Arbaiter un Buure gfiert. No dr bluetige Niderschlaagig vu dr Demonschtrante hän die dr Winterpalascht gstirmt un dr Chaiser isch zum Andanke zwunge wore. E Doppelregierig vun ere provisorische Burgerregierig un dr Arbaitersowjet isch an d Macht chuu. Däre republikanische Herrschaft het churz derno d Oktoberrevolution en Änd gmacht, wu vum Lenin, em Leo Trotzki un dr Bolschewiki initiiert woren isch.

Us em Burgerchrieg zwische dr „Roten“ un dr „Wysse“, wu no dr Oktoberrevolution chuu isch, sin d Kommunischten as Siiger fiirigange. Di drei baltische Staaten Eschtland, Lettland un Litaue, un au Finnland, sin dergege dur Abwehr vu dr Rote Armee bzw. dur lengeri Burgerchrieg unabhängig wore vu Russland. Im Lauf vum Burgerchrieg un em polnisch-russische Chrieg het Russland 1920 Dail vu Wyssrussland un dr Ukraine an Pole verlore. Anne 1921 isch derno di Russisch Sozialistisch Federativ Sowjetrepublik (RSFSR) uusgruefe wore. 

Am 30. Dezämber 1922 isch dr Zämmeschluss vu dr sowjetische Sozialistische Republike zue dr Sowjetunion bschlossen un e staatli kontrolliert Wirtschaftspbolitik uusgruefe wore. D Sowjet sin as Aigedimer vu Boden un Produktionsmitteln verchindet wore. Em Lenin sy Dod am 21. Jänner 1924 het zuen eme verbitterete Noofolgkampf gfiert, wu si dr Josef Stalin gege dr Leo Trotzki duregsetzt het. Dr Stalin het sy Macht dur geziilte Terror („Stalinismus“) gfeschtigt. Syter anne1928 isch di staatli Wirtschaft em Fimfjohresblan unterworfe wore, wu d Induschtrialisierig un dr Uusböu vu dr Infrastruktur, speziäll im asiatische Dail vum Land, firschidribbe un d Landwirtschaft kollektiviert het.

Im Augschte 1939 het d Sowjetunion e Nitaagriffspakt mit Dytschland gschlosse, wu in eme ghaime zuesatzprotokoll au d Ufdailig vu Oschteuropa zwwische dr bode Barteie ufgnuu het. Des het em Hitler Aafangs Septämber 1939 dr blant Aagriffschrieg gege Pole megli gmacht, wu mit eme sowjetischen Aagriff gege Oschtpole Mitti Septämber abgstimmt gsii isch. Im Winterchrieg het d Sowjetunion Finnland iberfallen un het chlaineri Biet vum Land gwunne. Anne 1940 sin Litaue, Lettland un Eschtland bsetzt wore. Noch em Iberfall vum Dytsch Rych am 22. Juni 1941 isch s Land dr Anti-Hitler-Koalition byydrätte.
In dr erschte Chriegsmonet het di Rot Armee Millione vu Soldate verlore, un großi Dail im Weschte vum Land sin verwieschtet wore. Im wytere Chreigsverlauf het si dr dytsche Druppe aber chenne schwäre Niderlage zuefiegen un het im Mai 1945 Berlin eroberet. Noch em Chrieg het si d Sowjetunion e großen Yyfluss in dr Nochberländer Pole, Tschechoslowakei, Ungarn, Rumänie, Bulgarien, Albanien un in dr DDR gsicheret. In däne Länder sin Hundertdöuserti vu sowjetische Soldate stationiert blibe. Dr Chalt Chrieg het bis anne 1989 d Weltbolitik dominiert.

No dr „Perestroika“, em vum sowjetische Bresidänt Michail Gorbatschow yyglaitete Prozäss zum Umböu vum bolitischen un wirtschaftlige Sischte in dr Sowjetunion 1987, un „Glasnost“, dr au vum Gorbatschow yygfierte Bolitik vun ere greßere Transparänz un Uffeni vu dr Staatsfierig gegeniber dr Bevelkerig 1985, hän si Unabhängigkaitsbsträbige in dr ainzelne Unionsrepubliken entwicklet. Churz vor dr Unterzaichnig vun eme neie Unionsverdrag hän konservativi Kommunischte im Augschte 1991 gege dr Gorbatschow butscht go d Unterzaichnig un mee Reforme verhindere. No däm misslungene Butschversuech hän dr russisch Bresidänt Boris Jelzin un Verdrätter vu dr Sowjetrepublike d Uflesig vu dr UdSSR zum 31. Dezämber 1991 bschlosse.

Di Russische Federation iebt syt 1992 as greschti ehmoligi Sowjetrepublik (Russischi SFSR) di velkerrächtlige Rächt un Bflicht vu dr UdSSR uus. In dr erschte Jihr het s innebolitischi Konflikt iber dr wyter Kurs gee. In dr russische Verfassigskrise 1993 het dr Jelzin per Ukas dr Volksdeputiertekongräss un dr Oberscht Sowjet ufglest, wu gege syni uupopuläre neoliberale, Reformen gstimmt hän. Wu si rund 100 Abgordneti im Barlemäntsgebei (Wyss Huus) verbarrikadiert gha hän, het dr Jezin s Gebei stirme loo. Bi dr gwaltsame Niderschlagig vun eme anderen Ufstand gege ihn am 3. un 4. Oktober 1993 het s z Moskau 190 Doti gee. Im Dezämber het di russisch Bevelkerig in ere Volksabstimmig e neji Verfassig mit eme Zwoochammeresischtem un ere Bresidialverwaltig aagnuu.

Unter em Jelzin sin Dail vu dr Wirtschaft privatisiert un demokratischi Reforme durgfiert wore. D Reforme hän aber ihre Ziil verfählt un hän zum Zämmebruch vu dr Induschtry, ere hoche Inflation un dr Verarmig vu braite Bevelkerigsschichte fgeirt. Derzue het si ne dinni Schicht vu Superryche mit großem Yyfluss uusebildet, wu Oligarche gnännt wäre. Bis 1998 isch s Land in d Zahligsuufähigkait mit dr Folg vun ere allgmaine bolitische Destabilisieri gschyferet. An dr Ränder vum Land hän regionali Unabhängigkaitsbewegige zue Machtkämpf in zahlryche Dailrepublike gfiert, vor allem z Tschetschenie. Im zweete Testscheniechrieg 1999/2000 hän russischi Druppe aber dr Großdail vu Tschetschenie wider unter ihri Kontroll brocht.

Di chaotische johr unter em Jelzin un di verlorene Wärtvorstellige noch em Zämmebruch vu dr Sowjetunion hän zuen ere Veruusicherig vu dr Mänsche gfiert, was si au in ere rapide Verschlächterig vu vil demografische un soziale Chännzahle (Geburtezahle, Stärberot, Kriminalitet, Alkoholismus etc.) zaigt het. 

Dää Nidergang het ufghert mit dr nodnonige Verrbesserig vu drr wirtschaftligen un soziale Lag vum Land noch em Amtsaadritt vum Wladimir Putin. Di hoche Raustoffbryys (El, Gas, Stahl), e Styyrreform un Kapitalruggfluss hän die Entwicklig gferderet. As Reaktion uf d Gaiselnahm z Beslan dur tschetschenischi Terrorischten im Septämber 2004 het dr Putin e grundlegende Umböu vum Staatswäsen yyglaitet, wu d Macht un Kontroll no sterker in dr Hand vum Bresidänt konzentriert het.

Noch em bolitische Umsturz in dr Ukraine im Februar 2014 isch s zue separatistische Bsträbige uf dr Krim chuu. Am 11. Merz 2014 het s Barlemänt vu dr Krim d Unabhängigkait vu dr Ukraine verchindet un e Referändum iber dr Aaschluss an Russland durfiere loo. Am 18. Merz 2014 hän Russland un d Republik Krim e Verdrag iber d Yygliderig vu dr Krim in di Russisch Federation unterzaichnet. No dr Ratifizierig vum Verdrag dur d Duma un dr Federationsrot un no dr Erklerig vum russische Verfassigsgricht iber d Rächtmäßigkait vum Verdrag, het dr Wladimir Putin am 21. Merz 2014 s Gsetz zue dr Ufnahm vu dr Republik Krim in di Russisch Federation unterzaichnet. D Zuegherigkait vu dr Krim zue Russland wird nume vu wenig Staaten anerkännt.

Russland isch in 85 Federationssubjäkt glideret (mitsamt dr international umstrittene Yyornig vu dr Republik Krim un Sewastopol as Stadt mit federalem Rang) wu in nyyn Federeationskrais zämmegfasst sin. 

Zue dr Federationssubjäkt ghere:

Aamerkig: D Nummere in dr Tabälle din di nämlige wie in dr Charte.

Di zeh greschte Stedt vu Russland (ehmoligi Näme us dr sowjetische Zyt in Chlammere):




#Article 8: Straßburg (310 words)


Strossburi (IPA: ) (frz. Strasbourg; IPA: ]), ditsch Straßburg; (IPA: ])) isch d'Hauptstadt vum Elsass, Frànkrich und d'Prefektür vum Département Bas-Rhin (Unterelsass). D'Stadt lejt – obwohl direkt danewwe – nit àm Rhin, sondern àn d'r Ill awwer zesàmme mit ihr'r ditsch Noochberstadt Kehl bild'ts e Agglomeration (e urbanes Ballungsgebiit) àm Rhin. 'S Zentrum vun Strosburi lejt awwer nit nur àn d'r Ill sondern wurd devun umflosse: de „Gross Insel“.

Strosburi isch Hauptstadt vun de frànzeesch Region (Région Alsace) un Sitz vum Regionalrot wie aach vum Generalrot – de Rot vum Departement.
Strosburi isch „Europahauptstadt“ (Capitale de l'Europe), mit m Europarot, m Europaparlamänt und m Europäisch Grichtshof für Menscharechte.

mit historisch, kulturell un politisch Beditung 

Strosburi isch unter'm reemische Kaiser Augustus gegrindet wore un het de Nàmme Argentoratum ghet. Ab'm vierte Johrhund'rt isch's dann Bischofssitz gsin. Im Mittelàlt'r het sich d'Stàdt dann züe e freiji Richsstadt im Reemisch-Ditsche Rich entwickeld. 1349 ésch nooch de Pescht züe Pogrome àn de jidisch Bewohn'r vun d' Stàdt kumme.

Im Johr 1439 isch dann 's berihmde Schdroossburjr Minschder ferdiggschdelld worre. D'beiindrùckend Vorderfassade isch vùm Erwin vùn Steinbach gemolt worre.

Nooch dr frànzeesch Revolution het ze Strosburi de Rouget de L'Isle nooch de Kriejserklärung àn Öschtrich d'frànzeesch Nationalhymn (d'Marseillaise) komponiirt un àm 25. Dezember 1792 's erscht mol vorgetrawe.

Nooch'm ditsch-franzeesch Kriej 1870/71 isch Strosburi im Vrtraa vun Frànkfurt zuem neigrindet Ditsche Rich zruckgenn wore un zur Hauptstadt vum nei Lànd Elsass-Lothringe g'macht wore, wo de Status „Reichsland“ kriejt het un vun Berlin üss v'rwàltet wore isch. Vun 1911 àb het's Ländel àwwr e begrenzt Selbschtvrwàltung bekumme – nimm làng vor'm Erschte Weltkriej.

Au wenn s'Französische z'Strossburi mittlerwyle dominiert, so sin doch in de Näme vo de Quartier die alte alemannische Bezeichnige erhalte bliibe:

Bispil: Krutenau (Ort des Krautes), Koenigshoffen (Königshofen), Meinau (Meine Aue), Robertsau (Ruprechtsau), Neudorf, Neuhof, Kronenbourg (Kronenburg).

Lueg au: Zweisprochige Stroßedafle z Stroßburi




#Article 9: Biologie (216 words)


Biologi (vo griechisch bios, Läbä und logos, Wort oder Lehr, also „Lehr vom Läbä“) isch d Wisseschaft vu allem, was läbt und vu däm wie s'Lebändige alles mitenand verbunde isch. Vor em 18. Johrhundert het mr vu dr „Naturgschicht“ gredet, döt isch aber au no d Mineralogii (d Lähr vu dä Stei) drbie gsi.

D Biologii wird in vili Deilgebiet iideilt: die theoretisch Biologii, die allgemeini Zoologii und die allgemeini Botanik, aber au d Physiologii, wo für d Mediziner wichdig isch, d Biochemii und d Ökologii. Wil dr Übergang zu andere Wisseschaftsgebiet wie d Medizin und d Psychologii fliessend isch und d Forschig hüfig schdark interdisziplinär isch hai sich d Begriff Biowisseschafte, Life Sciences und Läbeswisseschafte iibürgeret.

D Biologii interessiert sich für alles, wo mit Läbigem z due het, vom chliinschde wie Molekülschtrukture über Organelle, Zelle, Zellverbänd, Gwäb und Organ zu komplexe Organisme. In no gröössere Zsämmenhäng wird s Verhalte vo einzelne Organisme und ihri Interaktione mit andere Organisme und mit ihrer Umwält untersuecht.

Sit de fünfzger Joor isch mit dr Entdeckung fun de Doppelhelix vu Watson un Crick d'Ära vu de Molekularbiologii entstande. Seit dem Zeitpunkt ka d'Biologii Stoffwechselprozess uf molekularer Ebene untersuchä. D'Struktur vu de Doppelhelix hätt au wertvolle Impulse fürs Konzept vum Gen gäbe. Gen sin a ganz zentrals Konzept in de Biologii.




#Article 10: Colmar (1676 words)


Kolmer oder Colmer (IPA: ; vo Latiin: columbarium (Düüwehüs)), (amtl. Colmar) leijt ém zentrale Elsass, ém Norde vum südlich Département Haut-Rhin (Owerèlsass), wo es als Sitz von dr Präfektür d Häuptstadt devu isch. Kolmer hat e pittoresques Stadtbild, sehr bekànnt isch d Rue des Marchands. Zamme mit Strossburi und Milhüüsa ghéért Kolmer züe de drei grééschti Städt im Elsass.

Kolmer légt am Füeß vu der Vogése un ésch d dréttgréschte Stadt vum Èlsass un noch Méhlhüse d zwàitgréschte vum Département. D Entfèrnung vu Stroßburg ésch 75 Kilométer, vu Basel 65 un vu der Grànze zum Ditschland 20 Kilométer. D große Flughàfe vu Europa sén oi nét allzüe wit ewèg (Flughafe Basel-Milhüüsa).

Durch d Néchi vu der Vogése kat me oi d nèchste Wéntersportstatione énnerhalb vu 30 Minute erràiche. D Alpe én der Schwiz sén rund drèi Stunde vu der Stadt ewèg.

Kolmer légt oi én der Néchi vu méhrere Gwàsser. D wéchtigste sén d Laich un der Kanal Logelbach. Èstlig vu Kolmer fließt d'Éll dure.

Obwohl Kolmer métte én ere sémi-kontinentale Région légt wie s ràstlig Èlsass, d Lorraine un Franche-Comté, ésch es noch Marseille d zwàitdruckeste Stadt vu Frankrich; d Néderschlagsmànge ésch verglichbar mét sàller én Clermont-Ferrant én der Auvergne. Bro Johr ghèie durchschnéttlig 530 Milliméter Néderschlag. (Amèrkung: ém Internet féndet mer vilmol Quèlle, wu e gréßere Mànge agàn. Sàlle Zahle kumme vu Météo-France un sén àigentlig én Colmar-Meyenem gmàsse wore, wu ca. 20 Kilométer vu der Stadt ewèg ésch un nét ém Flachland am Füeß vu de Vogése légt).

S druckene Klima légt am Féhn: Wil Kolmer diràkt am Füeß vu de héchste Gépfel vu der Vogése légt, wàre d Wulke vu de Kàmm vu de Bàrg ufghalte un e Großdàil vu éhrem Wasser ghèit uf d Lorraine, wàhrend Kolmer rélativ drucke blibt. Eso ghèit én Épinal éwer e Méter Néderschlag bro Johr un 1,6 Méter ém Col de la Schlucht.

Ém Dézàmber 1999 hat e Sturm ganz Wèsteuropa durchfàgt. Én Kolmer sén am 26. Dézàmber Wéngschwéndigkàite vu 165 km/h gmàsse wore.

Én der èrschte Hàlfte vum Augüst 2003 hat d Hétzewàlle oi Kolmer bedroffe. D maximale Tèmperatur hat mét 40,9 Grad e Wèrt erràicht, wu do vorhàr noch nie gmàsse wore ésch.

Am 4. Mèrz 2006 sén énnerhalb vu eme àinzige Dag ém ganze Département 40 Zèntiméter Nèischnée ghèit. Das ésch zlètscht fast zwanzig Johr dervor bassiert gsé.

Kolmer wérd zum èrschte Mol ém Johr 823 erwàhnt, wu's der Louis le Pieux Columbarium der Abtèi vu Ménschter gschànkt hat. D Urkunde ésch am 12. Jüni én Frankfurt am Main unterzàichnet wore. Der Name vum haiptsàchlig bürlig bsédelte Ort làitet séch vum latinische Wort fér Dubeschlag ab. Ca. 965 ésch der Owerhof ans Kluniazànskloster Payere VD (Schwiz) éwergange, der Néderhof an der Bischof vu Konschtanz. „Columbarium“ hat séch én der Folgezit witer entwéckelt un schu ém Johr 1000 e Kérech gha; ém 12. Johrhundert hat der Ort vum Friedrich von Hohenstaufen d Ràcht vu-ne-re Riichsstadt bikumme; e èrschte urkundlige Bezàichnung als Stadt ésch üs em Johr 1226 z fénde, 1295 wérd oi e Rothüs boie. Vu Kolmer ésch oi der àinzig Èlsàssisch Bapscht gsé, der Leo IX., wu do 1002 uf d Wàlt kumme ésch.

Ém Johr 1337 ésch zum èrschte Mol vum Hafe Ladhof d'Réd. Vu do üs sén Gieter uf Stroßburg un spéter oi uf Amschterdam verschéfft wore un zwàimol bro Johr sén Schéff züe der Frankfurter Màss gfahre.

Sit 1376 dèrfe z Kolmer Ménze gschlage wàre.

Ém Johr 1418 hat séch d'Pèst én Kolmer üsbràitet. Es hat schu 1349 e Épidémi gé gha, wu d'Ursach vu vile Massaker an der sit em 13. Johrhundert asàssige Jude gsé ésch. Sàlle Jude sén ém Johr 1512 üs Kolmer verdrébe wore.

S 15. un s 16. Johrhundert sén e Blietezit én der Gschécht vu der Stadt gsé. Do sén vile vu der schénste Geboide vu Kolmer entstande. Glichzitig hat's awer oi zwésche 1522 un 1525 Unrüe gé, begénschtigt oi durch d Druckerèi Farckall, wu Bropaganda fér em Martin Luther sine Schréfte bedrébe hat. Vum Burekrieg ésch Kolmer aber nét bedroffe gsé. Nochdàm ém Johr 1575 d Réformation ribungslos igfiehrt wore ésch, hat der Drissigjéhrig Krieg e schwére Verwiestung vu der Stadt zum Ergébnis gha. Wàhrend em Krieg, ém Johr 1627, ésch d'Réformation ruckgàngig gmacht, under der schwédische Bsatzung awer wéder igfiehrt wore. Ém Johr 1680, wu zwài Dréttel vu de Iwohner évangélisch gsé sén, hat me d lutheranische un d katholische Kérech enand glichgstèllt. E jüdische Synagog dergége hat's èrscht 1843 gé.

Bal dodruf hat séch d Industrialisierung verstàrkt, un zwar mét de Tèxtilfabrike Herzog (1818) un Kiener (1828). 1841 ésch oi d Isebahnstrècke vu Basel éwer Kolmer uf Stroßburg fèrig gsé. Der Bahnhof ésch ém Johr dernoch fèrig. 1869 hat's oi e Lénie uf Ménschter gé.

D lètschte Épidémi ésch d'Cholera gsé, wu 1854 üsbroche ésch un 349 Mànschelàbe gfordert hat.

Mét em Fréde vu Frankfurt hat Frankrich Kolmer am 10. Mài 1870 zàmme mét em ràstlige Èlsass mieße ans Ditschland abdràtte. Das hat under anderem zur Folg gha, dass der franzésch Maire 1877 durch e ditsche ersètzt wore ésch; s Ditsch ésch ab 1883 d àinzige Amtssproch gsé.

Nochdàm 1914 d Jàgerpatrouille versüecht hat d Stadt under franzésche Hèrrschaft z brénge un 1917 d Franzose Agréff uf d Stadt gstartet hàn (under anderem mét eme Kampf zwésche der franzésche un der ditsche Luftwaffe un vier Dote), hàn d franzésche Soldate Kolmer am 18. Novàmber 1918 bsètzt.

Am èrschte Sèptàmber 1939 hat Frankrich der Krieg adràtte. Ém Jüni 1940 hàn d Ditsche s Èlsass annèktiert un d Bevèlkerung brutal „entwèlscht“, d. h. „gèrmanisiert“. Zwài Johr spéter hàn d junge Lit schu mieße der Hitlerjugend bidràtte. Ab em Novàmber 1940 hàn d Èlsàsser zwar e Wéderstandsnètz gha, wu gfléchtete Kriegsgfangene uf d andere Site vu der Vogése brocht hat, sàll han d Ditsche awer ém Aigüst 1942 üssegfunde un mét der Fèstnahm vu der Afiehrer beàndet. Én der Waffe-SS sén 40.000 vu der 130.000 Soldate umkumme. Am 2. Fébruar 1945 ésch Kolmer befràit wore. Ém Johr 1946 hat Colmer s Kriegsverdienschtkriz 1939-46 bikumme.

E Großdàil vu der Altstadt vu Kolmer stéht sit 1972 under Dànkmolschutz. D Restaurierung vu der Martinskérech hat agfange un bis 1985 durt. D Stroße vu der Altstadt un d Kérech Saint-Matthieu sén 1997 restauriert wore.

Sit 1983 ésch Isestadt ém Burgeland (Éstrich) e Partnerstadt vu Kolmer. Ém Johr vum 100-Johr-Jubilàum vu der Frèihàitsstatue (wu vum Bartholdi vu Kolmer konschtruiert wore ésch) hat sàll oi e Partnerschaft mét Princeton én der USA gschlosse. E witere Partnerschaft gét's sit 1993 mét Győr én Ungarn.

Kolmer ésch d Haiptstadt un dodermét oi der Atréb vu der wértschaftlige Entwécklung ém méttlere Èlsass. D wéchtigste Branche vu der Wértschaft sén:

Ischließlig Flughafe wàre én Kolmer 382 Hèktare fér d Industri gnutzt. D gréschte private Undernàmme üs der Industri sén Liebherr mét 1676 Agstèllte Ànd 2006 un Timken Europe mét éwer doisig.

Bis 2012 entstéhn vorüssséchtlig noch doisig nèie Stèlle. 500 dervu sén der Firma Liebherr z verdanke, wu der Boi vu eme Technologi- un Forschungspark blant. Sàll ésch àine vu de gréschte Invèstitione én der Industri vu Nordostfrankrich.

Én Kolmer ésch oi d’Handels- un Industrikammer vu Kolmer un vum Méttelèlsass (Chambre de commerce et d'industrie de Colmar et du Centre-Alsace) asàssig. Es gét e Hafe un e Jachthafe, der Flughafe Kolmer-Houssen un andere industriàlle Iréchtunge.

Es gét én Kolmer e séhr große Kètte vu Gschàfter: im Zàndrum vu der Stadt konzendriere séch drèihundert Boutique un Rèstaurants; vile nationale un internationale Firme sén azdràffe. Es gét én der ganze Agglomeration drèi Hypermàrkt, zàh Supermàrkt, verschédene Supérettes un Diefbrisgschàfter.

S àltist èffentlig Geboide vu der Stadt ésch s Kaifhüs, e éhemoliger Zoll. Er ésch 1370 zum èrschte Mol gnànnt wore un 1480 fèrig gsé. Er hat friejer e wéchtige Rolle gspélt én der Wértschaft vu der Stadt, wil er e Lager un Transitstèll vu Ware gsé ésch.

Vu der Füeßgàngerzone én der Altstadt kat me méttelalterlige Geboide bewundere: d Stéftskérech Saint-Martin, wu spéter züe ere gothische Kérech umboie wore ésch un wu der Chor üs em 14. Johrhundert stammt, un d Dominikanerkérech (fèrig gstèllt 1346). Én der Franziskanerkérech Saint-Matthieu (boie am Ànd vum 13. Johrhundert) wàre héte vil klassische Konzèrt gspélt un s Festival International de Colmar. D’Maison Adolpe üs em 14. Johrhundert oder s Huselin zum Swan zàige, wie rich do d Architèktur ém Méttelalter gsé ésch. D Maison Pfister un d Maison des Têtes sén Boiwèrk üs der Renaissance. S èrscht ésch üs em Johr 1537 un s Symbol vu Kolmer; es ésch àins vu der schénste Hénterlasseschafte vu der Bourgeoisie. D Maison des Têtes hàißt eso, wil an éhrer Fassade 111 Kèpf un Maske z séh sén. Der Palais du Conseil Souverain mét der Fassade üs em Johr 1771 un s Ancien Hôpital (wu dèmnèchst d Stadtbibliothék izieht) vu 1744 sén ém klassizisdische Stil boie. Am Quai de la Poisonnerie légt s Klài-Vénédig, wu friejer e Zàndrum fér Féscherèi un der Handel mét Fésch gsé ésch.

Én Kolmer gét's e Hüfe Wiehnachtsmàrkt: uf der Place Jeanne d'Arc, uf em Dominikanerblatz, vor em Koifhüs un én Glài-Vénédig.

Am zwàite Wucheànd vum Sèptàmber féndet d Fête des bateliers (batelier = Fàhrmann) statt. Se erénnert dra, dass friejer d Gmieshàndler éhre Ware noch mét em Boot én d Stadt un uf der Màrkt brocht hàn, wu héte durch s Auto ersètzt wore ésch. Sit e baar Johr kènne Touriste un Ihàimische an dàm Wucheànd mét em Boot éwer d Laich fahre, derzüe gét's e Màrkt mét Ihàimische Brodukt un Bràsentatione.

Wie oi én andere Ort vum Èlsass wérd d Wi-Èrnte gfirt. Eso bikumme Bsüecher zwésche Abrél un Oktower d Glàgehàit, der Wi z brobiere un d ufgrègte Stémmung vu der Èrntefèst erlàbe.

Am Pfifferdaj oder uf Franzésch Fête des Ménétriers bràsentiere verglàidete Jugendlige s Làbe ém Méttelalter dar vu der Büre un der Firschte. D Kostim sén maßgschnàidert un vu brofèssionàlle Schnider agfèrigt. D Darstèllunge fénde am èrschte Sunndig vum Sèptàmber én Ribeauvillé statt.

Z Malaysia git s au e Colmer git und zwar en Art e Imitatioon in dr Genting Mountains. Es heisst döt Tropical Colmar.




#Article 11: Basel (4440 words)


Basel (; frz. Bâle , ital. Basilea , rät. Basilea ) isch e Stadt am Rhy im Kanton Basel-Stadt. Es isch däm syni Hauptstadt.

Basel isch die drittgreeschti Stadt vo dr Schwyz. Öbbe 190'000 Persone läbe im Kanton Basel-Stadt, 170'000 in dr Stadt sälber; und im ganze 830'000 im «Trinationale Eurodischtriggt Basel», was Basel zum zweitgreeschte Balligsruum vo dr Schwyz macht.

Basel liggt im Nordweschte vo dr Schwyz, am Nordrand vom Jura und uf beide Syte vom Rhy.

Es isch e Gränzstadt, s Stadtpiet chunt an Dytschland und an Frankrych aa. D Region Basel zämme mit em sydwestlige Sydbade und em Syd-Elsass haisst «Regio TriRhena».

Dr Rhy macht im Berych vo dr Stadt – im Tal zwische de Vorhöchene vom Schwarzwald und em Schwyzer Jura – e Booge gäge rächts, däm sait mä s «Rhychneu». Do höört dr Flussabschnitt Hochrhy, wo vom Boodesee chunt, uuf und dr Oberrhy foot aa, wo gäge Noorde flüsst. Am öschtlige Rand vo dr Stadt mündet am sydlige Rhyufer d Birs, wo doo d Gränze zum Kanton Basel-Landschaft bildet, in dr Hochrhy; vo Syyde kunnt au dr Dalbe-Dych, e Kanal, wo vo dr Birs abglaitet isch, uff Basel und mündet unden am Gwärbkwartier wider in Rhy. Am flachere nerdlige Rhyufer, wo d Myndig vo dr Wiise isch, het s usserhalb vom Stadtzäntrum groossi Induschtrygebiet. Basel isch e wichtigs wirtschaftlichs Zäntrum fyr die chemischi und pharmazeutischi Industry. 

Linggs vom Rhy isch Grossbasel mit em alte Stadtchäärn uff em Münschterhüügel, und rächts vom Rhy isch Glaibasel. Es het i dr Stadt vili Bruggen übere Rhy. Die Middleri Brugg goot uf s Bouwäärch vo anne 1225 zrugg, wo dr Bischof Heinrich vo Thun het lo mache.

Dr Rhy, wo d Geografy vo dr Stadt brägt, isch vo sinere Mündig id Nordsee uufe bis zur Basler Altstadt bi dr historische Middlere Rhybrugg und no bis Birsfälden ufe e mit Schiff fahrbaars internationals Gwässer. D Verchehrsrächt zum Meer het d Schwiz in dr Mannheimer Akte vo 1868 überchoo.

Dur s Stadtzäntrum lauft dr Birsig, e chlyne Fluss, wo im französischen Elsass afoot und dur soledurnischi und baselländischi Gmeinde flüsst, bevor er vo Binnige häär bim Zolli uff Basel chunt. Bi sym Wääg dur d Stadt isch er fasch uff dr ganze Streggi zueteckt und lauft dur e Rööre; eerscht bi der Schiffländi chunt er am Rhyufer wyter use.

Im Süüde isch es Quardier vo der Stadt uf em Hüügel vom Bruederholz. Döört het’s bi de Chlooschterfiechte non es Stück Landwirtschaftsgebiet.

Basel isch Dail vo dr Dytschschwyz. Es wird im ybertraite Sinn aber mänggisch au als dr dytschsproochig Dail vo dr Romandie, dr franzeeschsprochige Westschwyz, agluegt; das liggt vor allem an de ähnlige Resultat bi nationale politische Abstimmige (d Westschwyz und Basel stimme i vilne Fäll ehnder e weeneli liberaaler als die andere Piet vo dr Dytschschwyz abb) und au am Motto vo dr Stadt, Basel tiggt anders. Usserdäm het me bi de bessere Byrger z Basel fryener allewyl Franzeesch greedet, wenn me sich het welle fyrnähm ussdrugge.

D Stadt Basel isch in nünzää Quardier ydeilt, die meischte im Grossbasel uf dr weschtlige Site vom Rhy, dr Räscht im Glaibasel.

Es git au inoffizielli Quardier: Emn ä Deil vo Bachlätte und Gotthälf sait mä Neubad, Kannefäld isch im Santihans, d Lehmatt in dr Breiti.

Im Johr 1774 het Basel nume 15.040 Ywohner gha, und d Stadt isch au in de neggschte Johrzähnt nume langsam gwachse, bis wäge dr Induschtrialisierig in dr zweite Helfti vom nünzääte Johrhundert d Stadtbevölkerig schtargg het afo wachse. Anderi Schwyzer Stedt hei vil Nochberoort ygmeindet, aber Basel het sich nit chönne usbreite.

In dr zweite Helfti vom zwanzigschte Johrhundert si vil Schwyzerbürger vo Basel in s Baselbiet abgwanderet, wo si niidrigeri Schtüüre müesse zahle, und d Ywohnerzahl vo dr Stadt isch hützudag chlyner und d Bevölkerig ermer als als no in de 1960er Johr.

Basel het sächs Baanhööf vo der Ysebaan: der Bahnhof Basel SBB, früener Centralbahnhof, und der Baadisch Bahnhof, der Bahnhof Sankt Jakob, der Bahnhof Sankt Johann, der Französisch Bahnhof für d Elsässer Linie, der Bahnhof Dreispitz und dr Basler Rangschierbahnhof.

Die lokale öffentlige Verkehrsmittel wärde vo de Basler Verkehrsbetriib betriibe. D Drämmli sin sit am 6. Mai 1895 uff de Schiine und schrybe mit ihrer griene Farb in dr Basler Gschicht e wichtigs Kapitel. Allerdings hetts d BVB scho fast 14 Joor friener gää: Us em Projäkt vo 1874 isch am 11. Juli 1881 d BVB en annerkannte iidraite Verain worde und isch offiziell fir alli Lyt zuegänglig gsi. 1930 si die erste Buslinie ufdoo worde. Hützudags beferderet d BVB 126'700'000 Persoone im Joor.

D Stadt Basel dailt sich mit Milhuuse (z Frankriich) und Fryburg im Brysgau (z Dytschland) dr «EuroAirport». Dr Flughafe het Vrbindige zu allne greessere Stedt vo Europa und het vorallem dur d Fluggsellschaft Easy Jet en Uffschwung erläbt.

Basel het bi Glaihünige e grosse Rhyhaafe. döört isch s Dreiländeregg. Uf em Rhy fahre au d Boot vo dr Basler Personenschifffahrt AG, und im Stadtzäntrum chame mit de Fährene übere Fluss: das sin d Dalbe-Fähri – dr «Wild Maa» –, d Münschter-Fähri – dr «Leu» –, d Klingedaal-Fähri – dr «Vogel Gryff» – un d Santihanns-Fähri – dr «Ueli». Der Fähri-Verein luegt für die Verbindigen vo Grossbasel zum Glaibasel.

Us dr früeje  Latènezit het mä im Gebiet vo Basel nume ä baar Greeber gfunde. Mögligerwiis so früeh wie vom zweite Johrhundert vor dr Zitewändi aa het sich am lingge Rhyufer bi dr Alte Gasfabrik im Norde vo dr hütige Stadt ä Siidlig bildet, wo zwar nit befestigt gsi isch, aber sich dütlig vo dr Landschaft drumumme unterschiide het.

E chli spööter hän d Rauriker uf em Münsterhüügel e befestigts Oppidum gründet.

Offiziell isch Basel aber im Johr 44 vor Chrischtus vo de Römer gründet worde, und drum het mä anne 1957 s Jubileeum «2000 Johr Basel» gfyrt, au wenn d Rauriker im Stadtgebiet scho Siidlige uf em Münsterhügel gha hai, bevor d Römer cho si. Um die Zyt hai d Römer uf em Münsterhüügel e Kastell errichtet am Blatz vom alte Oppidum vo de Rauriker; in dr früeje Nöizit het män em General Lucius Munatius Plancus, em Gründer vo Augusta Raurica, im Basler Roothuus a Statue ufgstellt drwäge. 

D Bevölkerig isch überwiegend keltisch bliibe, aber in de neggste Johrhundert isch si romanisiert worde. Vor allem die Adlige hai schnäll römischi Brüüch aagnoh. Im Joor 374 wird dr Ortsnamme Basilia s erschte Mol urkundlig erwähnt. Der Name isch aber gwüss vill elter; ob er no vo de Kelte chunt, weiss me bis jetz nit.

Um 400 si die römische Druppe abzoge und d Alemanne hai sich nodisnoo in dr Gegend südlig vom Rhy niiderglo. Ganz früeni Ortsnämme vo alemannische Döörfer sind die mit der Ändig uf -ingen und hüt mundartlich -ige, so wie Bettige, Hünige, Bottmige.

Am Ändi vom sächste Johrhundert isch s alemannische Piet mit Basel an d Franke gfalle.

Uff Basel isch im sibete Johrhundert ä Bischofssitz hiikho, dr Bischof vo Augusta Raurica isch uf Basilia übere kho.

Um 900 isch d Oortschaft zum Königrych Hochburgund kho. 917 isch si vo den Ungaare kabut gmacht worde.

Im Joor 999 het der burgundisch König Ruedolf d Abtei Moutier-Grandval im Birstal obe mit allem wo drzue ghört het em Bischof Adalbero em Zwöite vo Basel gschänggt. Das isch dr Afang vom Fürschtbischtum Basel gsi.

Anne 1010 het dr Neubau vom Münschter agfange und nüün Johr spööter isch d Bischofskiirche gweiht worde – drum het me anne 2019 s tuusigjöörige Jubileeum vom Münschter gfyyret.

Um 1100 isch die erschti Basler Stadtmuure baut worde und um 1225, under em Bischof Heinrich vo Thun, die erschti Rhybrugg, wo die jüdischi Gmeind vo Basel mitfinanziert het. 

Us de Joor 1185 bis 1190 isch e Stadtroot us Ridder und Bürger beläit, wo mit eme Schulthäiss, eme Bürgermeister (vo 1253 aa) und eme Stadtschryber d Gschick vo dr Stadt glänkt het. Dr Bischof as dr Stadtherr het am Aafang dr Root und e Vogt ernennt, aber d Bürgerschaft het brobiert, iim das strittig z mache.

Dr Heinrich vo Thun het vom Kaiser Friedrich em Zwöite en Erlass bekhoo, wo si Macht über d Stadt gsterggt het. So hai d Bürger s Rächt wider verloore, sälber e Root iizsetze. D Rychsvogtei, wo in de Händ vom ene Groof gsi isch, isch vo denn aa vo Ridder bsetzt worde, wo dr Bischof liichter het chönne beiiflusse.

D Basler Fürschtbischöf si uf em Höhepunkt vo ihrer Macht gsi. Aber au denn hai si vilmol d Zuestimmig vo de Bürger brucht, wenn si öbbis hai welle undernää, wie wo s Kloster Bürgle bim Bau vo dr Brugg mitghulfe het und drfür Zollfreiheit bekhoo het, het au d Stadt dr Verdraag mit em müesse underschrybe. Dr Heinrich Steinlin isch im Joor 1253 as dr erst Basler Bürgermeister bezügt. Im 13. und 14. Joorhundert si d Basler Zümft gründet worde, wo spöter d Macht in dr Stadt übernoo hai.

Im Joor 1263 het d Bürgerschaft mit der Handfeschti, ere Urkunde über d Stadträcht, vom Bischof Heinrich vo Neueburg s Mitsproochrächt bekho. 

S Glaibasel het sich noch em Bau vo dr Rhybrugg rasch entwigglet und um 1280 het s e Stadtmuure bekhoo. Im erä grosse Brunscht i dr Stadt anne 1294 si säggshundert Hüüser aabebrennt.

D Pescht isch 1348 immer nööcher uf Baasel khoo und no bevor si in dr Stadt usbroche isch, het mä dä Jude schuld gä, und am 9. Jännerr 1349 si alli Jude, wo noch em Wienachtspogrom vom vorige Johr no in dr Stadt bliibe si, bim “Basler Judepogrom“ zämmedriibe und läbig verbrennt worde. Wo dr «Schwarz Dood» denn in dr Stadt het afo wüete, isch fascht d Helfti vo dr Bevölkerig gschtorbe draa. 

Anne 1356 het es schwäärs Ärdbebe und s Füür, wo denn usbroche isch, e grosse Deil vo dr Stadt kabut gmacht. 1362 si die erschte Jude sit dr Pescht wider z Basel iizoge und drei Johr spööter het d Stadt s Stüürrächt über d Jude vom Kaiser Karl em Vierte bekho. 1392 het sich Basel scho wieder gnueg erholt gha, für zum s Glaibasel vom Bischof Friedrich vo Blankeheim für 29'000 Gulde z chaufe. Zu sällere Zit hai d Bürger ihrem Bischof au suscht alswiemeh eis Rächt noch em andere abkauft. 1397 het die zweiti jüdischi Gmeind Basel verloo, will allethalbe gege sä ghetzt worden isch. Dr Root het druf beschlosse, z Basel käini Jude meh uffznäh, was mit Uusnahme bis öbbe i der Zyt um 1800 äso bliiben isch.

Im 14. Joorhundert het dr Root mit em Salzhuus und em Kaufhuus dr Handel sälber afo kontrolliere und Stüüre und Zöll uf d Yfuer vo Waare erhoobe.

Dr Pabscht Eugen der Vierti het anne 1439 s Konzil vo Basel wägg uf Ferrara verleit. S Konzil het sich gspalte und die, wo z Basel bliibe si, häi am 5. Novämber 1439 dr Eugen abgsetzt und denn dr Gegepabscht Felix der Füüfti gwehlt. Im Lauf vom Alte Zürichrieg het dr franzöösisch Köönig Karl der Sibeti d Stadt Basel wellen eroobere und het se lo belaagere. Am 26. August 1444 isch bi Sankt Jakob an dr Birs es eidgenössischs Kontingänt vo de französische Armagnakesöltner gschlage und vernichdet worde, aber d Franzose hai druf doch d Belaagerig vo Basel abbroche und s Gebiet verloh. 1447 häi die dütsche Rychsfürste ufghöört, s Basler Konzil bolitisch z understütze und 1449 het es sich ufglööst. D Basler Wirtschaft isch denn wäge dämm zimli iibroche. 

Für zum iiri wirtschaftligi Laag z verbessere, het Basel dr Pabscht um e Universidät bätte. 1459 het denn dr Pius der Zwöiti d Uni gschtiftet und im Johr druf isch si gründet worde. Au s Mässrächt isch wichdig gsi für die wirtschaftligi Erhoolig vo dr Stadt. 1471 het dr Kaiser Friedrich dr Dritti Basel s Rächt gee, e Früehlig- und e Herbschtmässe z mache, und 1488 het d Stadt von em au d Rychsummiddelbaarkäit bekho, aber dr Bischof hät bis zur Reformation sini alte Brivilegie chönne zruggchaufe. 

Im Schwoobechrieg isch Basel de Eidgenosse nochgschtande. Dr Chrieg isch mit em Friide zu Basel 1499 z Änd gange. Eini vo de indiräkte Folge vom Chrieg isch gsi, ass Basel anne 1501 dr Eidgenosseschaft as «Stadtort» bydrätten isch. 1506 isch d Handfeschti vom letschte Bischof, wo z Baasel residiert het, vem Christoph vo Uteheim, no äinisch bestätigt worde. Aber scho 1516 het dr Root nümmen e Ridder zum Bürgermäister gweelt, wie s in dr Handfeschti gstanden isch, sondern e Bürgerlige, dr Jakob Meyer zum Haas, wo as letschte in däm Amt im Fürstbischof no Dröiji gschwoore het.

Im 14. Johrhundert sis hüfig adligi Dame gsi, wo wäge Zauberei aaklagt worde si, und d Stroofe si im Allgemeine mild usgfalle. Aber im 15. Johrhundert het in Nordeuropa dr Häxewahn zuegno, und 1484 het dr Babscht Innozenz VIII. d Bulle Summis desiderantis affectibus uusegä, und d Häxebrozäss hai zuegnoh. D Häxebrozäss si au z Basel hüfiger worde und d Stroof für Häxe isch s Verbrenne gsi. Us dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert isch us umbekannte Gründ käi einzige Häxebrozäss bekannt. In dr Middi vom 17. Johrhundert het mä d Foltere nume no sälte aagwändet und um s Johr 1700 het mä z Basel ganz ufghört, Häxe z verfolge. 

D Brozäss gege d Häxe si gege Äinzelpersone vor wältlige Gricht gfüehrt worde und nid vo dr Inquisition. In dr Schdadt und im Bischdum Basel si vom 15. bis zum Ändi vom 17. Johrhundert, wo d Häxeverfolgig im ganze brotestantische Europa ufghöört het, öbbe hundert Häxeverbrennige bekannt, dr grösst Dail von ene nid in dr Stadt sälber.

Dr Druck für Reforme in dr Kiirche isch vor allem vo unde choo. 1521 häi d Zümft en Änderig in dr Rootsverfassig duuregsetzt und e Vormachtstellig in dr Stadt bekhoo. Dr Root het vo dere Zit aa au d Ämter sälber bsetzt und sich eso politisch vom Fürstbischof emanzipiert. Dr Bischof het 1527 si Sitz z Basel ufgä, im Joor, wo dr Paracelsus Stadtarzt z Basel worde isch und Underricht an dr Uniwersidäät gee het. 

Dr Erasmus vo Rotterdam, wo z Basel publiziert und underrichtet und au vili Ideä vom Proteschtantismus understützt het, het welle Katholik bliibe und isch uf Fryburg im Brysgau umzoge und au s Domkapitel isch gange. Au sust het s Bürger gee, wo iiri Konfessioon nid häi welle wäggsle und nid in ere reformierte Stadt häi welle lääbe, wie dr früener Bürgermaister, Jakob Meyer zum Haas, wo au uf Freiburg gange isch.

Basel isch e Zentrum vom Lehre bliibe. Im Johr vo dr Reformation het d Stadt au s Bildigswääse überno, wo bis denn d Aagläägehait vo dr Kiirche gsi isch, aber zerst het si nume die alt Latynschuel widdergfüehrt, wo vo 1541 bis 1578 vom Humanischt Thomas Platter em Ältere (1499–1582) glaitet worde isch.  1589 isch ains vo de erschte Gymnasie in dr Schwiz, d Schuel uf Burg, am Münschterblatz gründet worde. 

Dr Erasmus isch 1535 vo Fryburg zruggkho, aber scho im Johr druf gschtorbe.

Au anderi Humanischte hai in dr Stadt gschafft. So het dr Andreas Vesalius (1514-1564) sis Anatomiilehrbuech De Humanis Coroporis Fabrica 1543 veröffentligt und öffentligi Sekzioone vo Liiche duuregfüert. D Stadt het au iiri aigene bedütende Wisseschaftler fürebrocht, wie dr Mediziner Felix Platter.

D Baasler hai sterker in d Richdig vom Rych gluegt as die andere aidgenössische Ständ. Au in dr Religioon häi si sich immer Müe gee, mit de Lutheraner im Gsprööch z bliibe. Im Erste Helvetische Bekenntnis 1536 het mä sich schliesslig uf e Leer gainigt, wo nooch zur Theologii vom Zwingli gsi isch S Zwaite Helvetische Bekenntnis vo 1566 het Baasel aber nid aagnoo und isch dorum under de reformierte Ort au politisch isoliert bliibe. Das het sich denn gräächt, wo vo 1575 aa dr Fürstbischof Jakob Christoph Blarer vo Wartesee d Rekatholisierig vom Birsegg voraadriibe und vo Baasel Kompensazioone verlangt het. Im Badener Vertrag vo 1585 het die katholisch dominierti Daagsatzig entschiide, ass Baasel die fürstbischöflige Pfandschafte für 200'000 Gulde müess uslööse. Zum dä riisig Betraag ufzdriibe, het d Stadt s Umgäld uf Wii uufedoo, was denn dr Rappechrieg mit de Landschäftler usglööst het.

In dr Middi vom 16. Johrhundert het Baasel öbbe 12'000 Ywohner gha, do drvo si in der Peschtepidemy vo 1563/64, em Grosse Sterbendt, ä Driddel umcho. 1576 bis 1578 si non emol 800 Lüt an dr Pescht gschtorbe, im Usbruch, wo vo 1576 bis 1578 duurt het, hets meh as 1000 Doti gä, und vo 1609 bis 1611 si no einisch 3600 Lüt wäge dr Pescht umcho.

Im Drissigjöhrige Chrieg isch d Stadt sälber verschoont bliibe, aber Dail vom Baselbiet, wo zum Fürschtbistum Basel ghöört hai, si usblünderet worde. Im Weschtfälische Friide vo 1648 isch d Eidgenosseschaft, wo vom Basler Bürgermeischter Johann Rudolf Wettschtäi verträtte worden isch, unabhängig vom Dütsche Rych worde. Vo denn aa het si sich us dr europäische Bolitik uuseghalte, au wenn si witerhii Ryslöifer an die verschidnige Potentate gliferet het. 

Aber dr Eidgenosseschaft as Ganzem het s Ändi vom Chrieg wirtschaftlig gschaadet, und au d Baselbieter Buure hai under dr Rezession glitte. Si hai bim 1653 Schwyzer Buurechrieg mitkämpft, und wo dä verloore gangen isch, si iiri Aafierer bestrooft worde: säggs von ene si uf em Kopfabhaini vor em Stainedoor kepft worde, und dr Ueli Schad vo Oberdorf, wo d Obrikait as dr Fierer aagluegt het, isch uf em Gellert am Galge ghänggt worde.

S politische Lääbe in dr Stadt isch immer mee dur Korrupzioon verchoo. E Ballotierornig 1688 het kä Besserig brocht. 1690 het dr Basler Groossi Root dr Chlai Root entmachdet und het si Machstellig gege die Revolutionäre vom 1691er-Wäse chönne verdeidige. Im Root si Politik isch sehr konservativ gsi und d Stadt het sich hundert Johr lang gege nötigi soziali Reforme gstellt bis zur Franzöösische Revoluzioon, wo d Eidgenosseschaft in konservativi und reformfreudigi Kanton gschbalte het. 

D Stadt Basel isch am Ändi vom 18. Joorhundert ryff gsi für gsellschaftligi Verändrige. Si het 1790 d Lybeigeschaft im Baselbiet ufghobe und am 20. Jänner 1798 in ere unbluetige Revoluzioon, wo vom radikale Patriot Peter Ochs und em gmässigte Johann Lukas Legrand agfüehrt worden isch, d Herrschaft vo dr patrizische Oberschicht abgschafft und d Land- mit dr Stadtbevölkerig glychgstellt. Vili Basler, vor allem uf dr Landschaft, si revolutionär gsinnt gsi und hai afänglig dr Ymarsch vo de republikanische französische Druppe durchus begrüesst, wenn die sich au in churzer Zyt zimlig verhasst gmacht hai dur ihr Benäh. 

Mit dr Mediazionsverfassig vom 19. Februar 1803 isch dr Schwyzer Äinhäitsstaat abgschafft worde. Au Basel het e naiji Verfassig bekhoo. Dr Kanton isch in drei Bezirgg ydailt worde: d Stadt, Lieschtel und Waldeburg. Er isch e representatyvi Demokratii gsi, het aber e Zumftregimänt ghaa. Dr Grooss Root het 135 Mitgliider ghaa, 82 vom Land und 53 us dr Stadt, wo diräggt und indiräggt gweelt worde si. Dr Grooss Root het die 25 Mitgliider vom Glaine Root ernennt und zwäi Bürgermaister. 

Noch de Napoleonische Chrieg isch s Fürschtbischtum Basel am Wiener Kongräss vo anne 1815 ufdailt worde zwysche Basel und Bäärn: Bäärn het s Laufedaal (hüt dailwys Baselbiet oder Soledurn) und dr Jura (hüt Tail vom Kanton Jura) bekhoo und Basel s Birsegg. Mit dr Restaurazion isch au z Basel dr Liberalismus zruggdrängt worde. E Bispiil für dr nai Konservatismus isch dr langjeerig Bürgermeister Johann Heinrich Wieland gsi, wo während dr Helvetik d Naierige understytzt het; wo aber die liberali Regeneration sich in de 1830er Johr het afo usbraite, het er sich gege dr Gaist vo dr Basler Revolution keert.

I de 1830er Johr nach dr Wahl vom Bürgerkönig Louis-Philippe z Frankrych het s liberale Baselbiet, aagfüehrt vom Stephan Gutzwiller, d Glychberächtigung mit dr konservatyve Stadt verlangt. Basel het aber nid welle druuf ygoo es und het am 3. Auguscht 1833 es Kontingänt Stänzler und Milizsoldate mit Kanone uff Lieschtel gschiggt, wo denn an dr Hülfteschanz bi Braddele vo Baselbieter Druppe gschlage worden isch.

S isch druf zur Deilig vom Kanton Basel in zwei Halbkantön khoo, Baselstadt und Baselland, und nume die rächtsrhynische Ortschafte Bettige, Rieche und Chlaihünige si bi dr Stadt bliibe.

In de 40er und 50er Johr vom 19. Johrhundert het sich Basel afo zunäre modärne Stadt entwiggle. 1844 isch dr erscht Ysebaanzug in dr Schwyz z Basel vo Saint Louis här aakhoo. 1849 het mä s Museum in dr Auguschtynergass baut, und vo 1859 aa si d Stadtmuure abbroche worde und nume ä baar vo de grössere Stadtdoor, s Spaledoor, s Santihansdoor und s Dalbedoor, het mä lo stoo.

Nochdäm s in 1855 än Uusbruuch vo Cholera und 1865 vo Typhus mit Hunderte vo Dote ge het, isch anne 1875 die öffentligi Wasservorsorgig ygfiert worde. 1875 isch au s Joor gsi, wo Basel die erschti modärni Verfassig ygfiert het. D Wettschteibrugg isch die zweiteltischti Rhybrugg z Basel und si isch anne 1879 baut worde. Im Johr 1881 het Basel as die erscht Stadt in dr Schwyz än öffentligi Telifonzentrale ufdoo. 1899 het s erschte Elektrizidetswärk an dr Voltastrooss Stroom afo broduziere.

Au im Soziaale isch Basel voruus gsi. D AHV (Alters- und Hinderbliibene-Versicherig) isch z Basel lang vor dr räschtlige Schwyz scho 1932 iigfüehrt worde, und wääred dr Wältwirtschaftskryse isch 1936 ä neui Stüür, dr Arbetsrappe, vo de Wehler agnoh worde, wo öffentligi Baubrojekt zahlt het und so Arbet für die Arbetslose gschafft het. 

Im Zweite Wältchrieg isch Basel vo de Amerikaner us Versehe bombardiert worde. Dr Schade isch aber chlii gsi. 1953 isch dr Flugblatz Basel-Mulhouse ygweiht worde as dr erscht bi-national Flugblatz vo dr Wält. Sit 1993 isch er sogar tri-national.

Basel het scho früeh ä zentrali Stellig im Handel vo dr Region gha. D Rhybrugg us em 13. Johrhundert het dr Dransbort und s Reise erliichderet. Dr erscht grooss Kongräss isch s Konzil gsi, wo vo 1431 bis 1449 z Basel ghalte worde isch, und wo as indiräkti Folg d Gründig vo dr Universidet im Johr 1460 gha het. 

Elf Johr spööter het Basel s Mässrächt bekhoo. D Früehligsmäss isch nur a baar Johr abghalte worde, aber d Herbschtmäss git s sit denn jedes Johr mit wenige Uusnahme und isch die gröschti Joormäss vo dr Region worde, und sit 1917 git s mit dr Muschdermäss (abkürzt MuBa) au widr ä jöhrligi Früehligsmäss.

Im Auguscht 1897 hai d Zionischde ihre erscht Kongräss z Basel abghalte und d Gründig vom enä jüdische Staat beschlosse. Au ä baar spööteri Zionischde-Kongräss si z Basel gsi. 

Au d Arbeiterbewegig het z Basel Kongräss abghalte. Die Erschti Internazionali isch anne 1869 z Basel zsämmekho in dr Erwartig, ass d Revolution grad um än Egge sig; und 1912 het dr usserordentlig Kongräss vo dr Zweite Internazionale stattgfunde wäge de Chrieg, wo denn uf em Balkan usbroche gsi sin. 

Am 5. Mai 1992 isch d Basler Konvänzion (dr vollständig änglisch Titel isch Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal), wo dr Export vo gföhrlige Abfäll vo de ryche in die arme Länder verbietet, in Chraft drätte.

Basel het die eltscht Universidäät vo der hittige Schwyz. Si isch anno 1460 grindet worde. Dr Erasmus, dr Paracelsus, dr Daniel Bernoulli, dr Leonhard Euler und dr Friedrich Nietzsche hänn alli emol dert gschafft.

D Basler Uni het die vier klassische Fakultete: Medizin, Jura, Theologii und Philosofy und drei modärni: Naturwüsseschafte, Wirtschaftswüsseschafte und Psychologii. Si isch mit öbbe 11.000 Schdudierende chlii, het aber ä guete Ruef.

Basel gilt als erfolgrychi Sport-Stadt. Dr FCB isch i dr jüngere Zyt es Wyyli dr erfolgrychschti Fuessballklub vo dr Schwyz gsi. Anderi Tschuttklüb si dr FC Concordia Basel (2011: 2. Liga), dr FC Nordstern Basel (2011: 3.Liga) und d Old Boys (2011: 1.Liga). Dr Yshockeyklub EHC Basel het 2011 in dr National League B gspiilt, isch aber noch em Banggrott 2014 zuedoo worde, und d Frauen und au d Manne vom Basler Hockeyclub 1911 spiile in dr Nationalliga A. Dr Judo Club Basel het öbbe 300 Mitgliider und isch eine vo de grösste in dr Schwiz. Si Damekampfmannschaft isch in dr Nationalliga A (sit 2008). D Fechtgesellschaft Basel isch dr gröscht und erfolgrychscht Schwyzer Fächtverein, wo Schwyzer und Europameister gstellt und au olympische Medallie heim brocht het. Im American Football spiile d Gladiators beider Basel sit 2010 in dr NLA. Dr RTV 1879 Basel isch sit 2008 wider in dr Swiss Handball League und cha im Hand- und au im Volleyball uf e baar Schwyzer Cupsiig und erfolgrychi Mäischterschafte zruggluege.  Dr WSV Basel isch e Wassersportverein, wo 1890 gründet worden isch. Er bestoot us de Sparte Wasserball, Kanu und dr Schwümmschuelabdeilig.

Nit z vrgässe sin die zahlryche Sportler us dr Agglomerazion vo Basel. Zem Byschpiil dr Roger Federer, wo johrelang dr beschti Tennisspiiler uf dr Wält gsi isch, dr Alex Frei, wo Topscorer in dr franzeesische Liga gsi isch, und d Pätty Schnyder, wo au e erfolgriichi Tennisspiilere gsi isch.

D Yshockey-Wältmeisterschaft isch 1939, 1953 und 1998 si z Basel abghalte worde, d Durn-Wältmeisterschafte 1950. Im Joor 2002 het s d World Judo Championships gee, im gliiche Joor d Beachvolleyball-Europameisterschaft und 2006 d Curling-Europameisterschaft.

  
Dr Swiss Open im Badminton findet do jedes Johr statt und s jöhrlige Swiss Indoors isch s greeschti Indoor-Tennis-Event in Europa. Öffentligi jöhrligi Sporteräigniss si s Rhiischwümme und dr Stadtlauf.

S Zäntrum vom Basler Sport, für Brofessionelli und Amateur, isch s «Joggeli»: S Swiss Indoors wird in dr Joggelihalle abghalte, und dert isch au s greeschte Schutt-Stadion vo der Schwiz, s Joggeli mit 41'539 Sitzblätz. D Joggeli-Arena isch e modärni Yshockey-Halle. In dr Sportaalaag het s e Stadion für Liichtathletik, Raasefälder, Dennisblätz und Fälder für Rugby, Beachvolleyball und Beachsoccer. Im Schänzli het s Aalaage für Pfärderenne, und im Gaartebaad het s uf 45'150 Kwadratmeter Becki für die ganz Chlyne bis zu de Sportlschwümmer.

Dr Landhof isch e Sportstadion im Wettschtei-Quardier und früener emol s Heimstadion vom FC Basel gsi. Uf dr Schützematte im Bachlätte het s Blätz für Liichtathletik, Schutte und Dennis. Au d Old Boys häi dört ir Stadion. S Stadion Rankhof im Hirzbrunnequardier isch s Heimstadion vom FC Nordstärn und vom 2. FC Basel. Uf dr Pruntrutermatte isch dr Rugby Football Club Basel dehäi.

S alt Baseldytsch hett innerhalb vo de dytschschwyzer Dialäggt e Sonderschtellig – ainersyts us linguistische Grind: S isch als ainzige Weschtschwyzer Dialäggt niideralemannisch, anderersyts gniessts e bsunders Prestige, wo vil mit dr Stadtkultur und au öppis mit dr Fasnacht z tue het.

Dr modärni, alldäägligi Basler Dialäggt aaber het allerdings als wie weniger z due mit em eltere, draditionelle Baseldytsch. Dr Yfluss vo de hochalemannische Dialäggt und vom Hoochdytsch wird greesser und so het sich s alte Baseldytsch zumene nöiere Baseldütsch entwigglet.

Ais vo de bekanntischte baseldytsche Lieder isch Z'Basel an mym Rhy. Das isch es Gedicht vom Johann Peter Hebel, däm bekante alemannische Dichter, wo z Baasel uf d Wält cho isch und wo vonnem sis Dänggmool ufem Santpeterskirchplatz stoot. D Melody zum Lied het dr Franz Wilhelm Abt (1819–1885) ufgsetzt.

Bekanti Baasler Mundartautoore sind:




#Article 12: Bern (915 words)


Bärn ([], amtlech Bern , französisch Berne [], italienisch Berna [],  , frankoprovenzalisch Bêrna ) isch d Bundesstadt vor Schwyz, d Houptstadt vom Kanton Bärn u ligt ar Aare.

Z Bärn isch dr Sitz vom Schwizer Parlamänt. Vili Geböide vor Bundesverwautig si äbefaus z Bärn u s het o ä Uni.

Im Norde gränze d Quartier Breiterein u Lorraine a ds historische Zäntrum, im Oschte dr Obschtbärg, d Schosshaude und im Süde ds Chiuchefäud, ds Murifäud u dr Mattehof. Wyter usse im Weschte lige Bümpliz u Bethlehem.

D Bärner Altstadt isch uf ere Aareschloufe. Si geit vo dr Nidegg bis zum Bahnhofplatz. Dert si ds Bärner Münschter und ds Bundeshuus.

Dr Breiterain, me seit o Breitsch, u dr Spitalacker bilde der Chärnteil vom Nordquartier. Hüt wird dä Teil aus Breiterain bezeichnet, wo zwüschem Spitalacker, Lorraine, Wyler und Wankdorf ligt. Ar Aare unger der Chornhuusbrügg isch dr Autebärg bis zum Bäregrabe. D Trennig zwüsche Breiterain und der Lorraine/Wyler isch dr Nordring, wo vor Lorrainebrügg us chunnd. Dr Spitalacker isch um di 1930 bout worde, wo d Chornhuusbrügg isch errichtet worde. Denn hets dr Breiterain, d Lorraine u z Wyler scho ggäh.

Aui bärnische Militäralaage si im Breiterain und o verschideni Rossschtallige. Im Breiterain hets viu Alleeböim, drum isches schön grüen im Kwartier. We me vor Innestadt i Breitsch geit, so chunnt me am Viktoriaplatz verbii, wo dr eigetlch Kwartieriigang isch. Am Viktoriaplatz schteit ds BKW-Geböide. Linggs vom Viktoriaplatz, we me gäge Norde luegt, isch z Viktoriarainkwartier. Öppis tüpisches füre Breiterain isch ds Nüünitram, wo via Viktoriaplatz übere Breitschplatz bis zum Guisanplatz fahrt. Dr Schuttklub vom Breitsch heisst FC Breitenrain und si Schuttplatz isch bir Spitalackerschueu, früecher isch dört der Platz vo de Bärner Young Boys gsii. Es git aber o no e zwöiti Mannschaft, nämlech dr FC Wyler. Zwüsche dene gits e rächti Konkurränz, aber meh im fridleche Sinn. Wiiter obe im Norde, ar Ändschtazion vom Nüünitram, isch dr Guisanplatz, wo ds BEA-Expogländ isch, wo jedes Jahr d BEA-Mäss stattfindet. Ganz ir Nechi isch ds Stade de Suisse, wo 2008 drü EM-Fuessballspiil schtattgfunde hei.

Im Breiterain hets di katholischi Mariachiuche und di proteschtantische Johanneschiuche und d Markuschiuche. Es het im Wyler ou e schiitischi Moschee. Dr Breiterain isch es rächt rueigs Quartier, aber trotzdäm hets mängisch ide Zytige verschideni Artikle vo Vandalenakte im Breitsch.

Chiuchefäud

Im Chiuchefäud si es baar Museeä, vil Botschafte vo usländische Staate, und ungedra isch s Däälhölzli, e Dierpark ar Aare.

Bi Bärn isch e Sidlig vo de Helvezier gsi. Uf eme Metallplättli, wo me gfunge het, steit der alt Name: Brenodor.

Bärn chunt zum erschte Mau inere historische Kwelle vor im Jahr 1191. Es heisst dert Berna, im Jahr 1218 den burgum de Berno. Mä het em Ort so gseit, wiu nach ere Legände dr Stadtgründer, dr Herzog Berchtold der Füft vo Zähringe, beschlosse heig, das ds Tier, wo me da aus erschts faat, söu dr Stadt dr Name gää, u me het aus erschts ä Bäär gfangen u drum sigi o ds Wappetier ä Bäär.

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 23,2 Prozänt gläge.

Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis gää: BDP 8,9 %, CVP 3,0 %, EVP 2,6 %, FDP 9,0 %, GLP 8,2 %, GP 19,5 %, SP 30,5 %, SVP 12,1 %, Suschtigi 6,2 %.

Gmeindspresidänt vo Bärn isch sid em Jänner 2017 dr Alec von Grafferied.

Bärn het e längi Gschicht als Stadt vo dr Industrii. Es het do Boufirmene, e Siidefabrigg, Maschinefabrigge, di Schoggifabrigg Tobler, Druckereie und no anders gha. Die meischte si im Länggasskwartier gsi.

Au hüt si no vil Industrii- und Gwärbbetriib z Bärn. S Wirtschaftsamt vo dr Stadt het e grossi Wirtschaftslischte über s Gebiet vom «Wirtschaftsruum Bärn».

Bir Voukszeuuig 2000 hei vo de 128634 Iiwohner 81,2 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 3,6 % Französisch u 3,9 % Italienisch.

Z Bärn redt me Bärndütsch, e hochalemannische Dialäkt. Zum d Sprooch lehre het d Romanischtin Ursula Pinheiro-Weber es Lehrbuech gschribe, wo grosse Erfolg het.

Es Wörterbuech vom Bärndütsche het d Ruth Bietehard gmacht.

Dr Mani Matter isch aus Bärner Troubadur schwyzwit berüemt worde. Es git o bekannti bärndütschi Musig, zum Byschpiu vo Züri West, Patent Ochsner oder vom Gölä.

Ir Matten a der Aare unge redt me s Mattenänglisch.

Bärn isch o bekannt für sini vile, spezieue und abgänderete Näme, wie zum Bischpiu Mätu (Matthias) oder Chrigu (Christoph oder Christian). Aber o ir Autagsschpraach het me viu Übernäme, wie zum Bischpiu e hiube hinech (schöne Abe) oder iu/iuo (ja) aber nia fragend. Me seit o die teilwys luschtige Übernäme hei mir am Chrachzwackerchrigu z vrdanke, e Bärner, wo dä typisch Bärner-Dialäkt revoluzioniert het. Är het im 17. Jahrhundert z Bärn aus Schuemacher gläbt. Sy Name, wo die hütige Übernäme prägt, het er übercho, wüu er immer Krach het gmacht u id Schuesole Negu inezwackt het, drum Chrachzwackerchrigu (Schuemacher).

Z Bärn gits s Münschter, der Zytglogge, dr Chäfigturm, der Bäregrabe, e nöi renovierte Bahnhof.

Im Gägesatz zu Züri oder Basu si d Tram z Bärn root.

Z Bärn hets d Waudou, ds Psychatrische Unispitau vo Bärn. Z Bärn gits o no d Rythaue. U im Summer isch der Badeplousch ir Aare bim Marzili unübertroffe.

D Bärner Loube si einzigartig u schütze gäbig vorem Räge, we me wot lädele.

Im Herbscht, immer am vierte Mäntig vom Novämber, isch der Zibelemärit, eis vo de gröschte Vouchsfescht vor Schwyz.

Es git dr Spruch: E Bärnerschädu isch auso nid öppe us Plastigg – d Ywohner vo Bärn sy uf ne sehr humorvoui Art rächt urchig u bodeschtändig.




#Article 13: Rhein (4435 words)


De Rhy (oberrhiialemannisch au Rhin, schwäbisch Rei, rätoromanisch Rein, tüütsch Rhein, französisch Rhin, ripuarisch Rhing, niederländisch Rijn) isch eine vo de gröschte Flüss vo Europa. Er isch 1230 km lang, vo dene sind 833 km mit em Schiff befahrbar (lenger sind d Wolga, d Donau un de Dnepr). D Flussschiffahrt uf em Rhy ghört zu de grösste in Europa.

Em Rhy siner beide Quellflüss Vorderrhy und Hinderrhy entspringe im Schwizer Kanton Graubünde. De Vorderrhy i de Surselva (im Bündner Oberland) am Oberalppass, de Hinterrhy am Rhywaldhorn i dr ehmolige Gmeind Hinderrhii. Die beide Flüss loufe bi Riichenau zum sogenannte Alperhy zämme. Vo dört fliesst dä Richtig Norde in Bodesee. Ab Chonschtanz verlauft er als Hochrhy richtig Weschte, bis er z Basel en scharfe Knigg macht und als Oberrhy wider nach Norde und spöter Nordweschte fliesst. Öppe vo der Loreley a heisst er denn Mittelrhy, und ab de ehemalige dytsche Hauptstadt Bonn sage si Niderrhy zue nem. De Niderrhy fliesst z Holland im ene grosse Delta in d Nordsee.

Arainerstaate vom Rhy sin d Schwiiz, Liechtestei, Öschtriich, Dytschland, Frankriich und Holland.

S Iizugsgebiet vom Rhy isch 198.735 Quadratkilometer gross. Kurz vor em Delta fliesse 2.330 Kubikmeter pro Sekunde dr Rhy durab, das isch nume es bizz weniger als im Nil. Bi Emmerich (Nordrhy-Weschtfale) het me bim Hochwasser 1926 am meischte Wasser gmässe: 12.000 m³/s; und am wenigschte im Jahrhundertsumer 1947: 600 m³/s.

Dr Name „Rhy“ isch en Ablaitig vo . Us dr glyche Wurzle kunnt au s alemannische Wort rinne oder s altgriechische rhëin, wo beidi au fliesse bedüte. Dä Ursprung gilt au in romanische Bezeichnige fyr Fluss, wie z. B. im spanische Rio oder i de Alpedialäkt Rü. D Kelte hän de Fluss als Gott verehrt und em Rhênos gsait, und Grieche und Reemer hend dodrvo Ρήνος und Rhenus abgleitet.

(Dä Absatz isch uff Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) gschribe.)

In dr alemannische Dialäktdichtig isch dr Rhiin vilmol s Sinnzeiche drfir, ass d Alemanne häne un däne zämme ghere oder zämme schaffe sette.

D Lina Ritter (geb. 1889 z Neudorf/Oberelsass) schribt:

Worum trennt uns e Rhi?
Aß mir zeige chenne,
wie me Brucke baut.

Scho dr Johann Peter Hebel (1760–1826) het der Rhy als Bindegliid vo de alemannische Lüüt agluegt.

Dr Karl Kurrus (1911–1993) vu Ändinge am Kaiserstuehl sait:

Zwische dr Länder fliaßt unser Rhin,
doch des isch kei Grenze fir Bruadersinn!
Wenn s ehrlig-gmeint Wort dr Noochberschaft g'hert,
derno mache s beidi gwiß nit verkehrt.
(...)

Dr Georg Thürer (1908–2000), wu Glarnertüütsch gschriibe het, winscht sich in sinem Gedicht By Koblänz am Hochrhy:

(...) O Brüeder Rhy, gib d Botschaft wyter,
As eim der alemannisch Gsang
Bi Müetre, Spillüüt, frye Stryter
A dyne Ufre nie vergang.

Fir dr Raymond Matzen vu Stroßburi isch dr Rhiin e Glammere, wu d Alemanne zämmehebt. Mir «armi Alemanne» hebe alli d gliche Ahne, aber nit dr glich Fahne, sait er un fahrt drno furt:

Mir stolzi Alemanne,
han awwer unsre Rhin,
der schafft fir Brot un Win.

Der hebbt uns Alemanne
fescht zamme, wie ken Kron,
der gibt uns Strom un Lohn.

In dr Bewegig gege d AKW isch s Gedicht Rhingold vum André Weckmann entstande, wus drin heißt:

(...) es hucke dreij herre am Rhin
un werfle e bumbischs schicksal erüs
vive Fesseneme! roeft dr aant
bfui Marckelse! breelt de zwait
panzer nach Wyhl! bellt de drett

es spalte drej herre am Rhin
met goldiche axe kärne atom
de hauklotz esch min land

es hucke drej herre am Rhin
wann kejje mr se nin?

(Bi däne drej Herre handlet sichs um franzesischi un ditschi Politiker, wu hän welle z Wyhl e AKW un z Marckelse e Bleiwärk boije un wu z Fässene e AKW ani gstellt hän.)

D Mundartschriftsteller vo beidsyts im Rhintel sind zäme go es Wäärch mache, wo Am Rhii heisst.

Die erschte Afäng vom Rhy löön sich bis ins Miozän vor ca. 12 Millione Joor zrugg verfolge. Me vermuetet s Quellgebiet vom Urrhy im Beriich vom hütige Massiv vom Kaiserstuel. Dr Urrhy het e anders Flussbett gha als hütte. So isch er nid durchs Gebiet vo dr hüttige Schwiiz gflosse (ä Vorläufer vom Rhy in dr Schwiz isch bi Basel witer weschtwärts zem Mittelmeer gange) und isch ab em Gebiet um Worms quer durch Rheinhesse uff d Pforte vo Binge zuegflosse. Regione wie Oppeheim und Mainz sin noni in dr Neechi vom Rhy gsi.

S dytsche Rhytal isch wesentlig prägt durch geologischi, geomorfologischi und tektonischi Vorgäng. So isch dr Rhy in frienere Ärdzytalter in Flussschlinge (Mäander) imene breite und und flache Talgrund gflosse. Dä Talgrund ka me no hütte uff de Rhyhechene erahne und isch durch hechi Rhyschotter au nochwiisbar. Sänkige (z. B. Kölner Bucht) und Hebige hän bewirkt, dass dr Rhy im Vorland vom Mittelgebirge Sand und Schotter abglageret het und sich ins Rhiinische Schiefergebirg rumd um d Loreley zwangswyys igschnitte het, wo sichs Gebirge ghobe het. Do das Ufstiige vom Gebirg in Phase abgloffe isch, het sich bim Stillstand immer wiider en breite Talgrund usbildet, wo sich dr Rhy bir näggschte Hebig widr dri igschnitte het. Die verschiedene Hebigsphasene sin in de glich hoche Flussterrasse uf beidne Site vom Fluss erkennbar. Im Schotterfächer ab dr Kölner Bucht het au dr unterschiedlig Wasserabfluss in Kalt- und Warmzyte während dr Yszit en Yfluss gha.

Die beide Hauptquellflüss heisse Vorderrhy und Hinderrhy und entspringe im Weschte vom Kanton Graubünde in de zentrale Schwiizer Alpe. Drnäbe heisse elf witeri Bäch Rhy und sin Quelle vom Rhy. Dr Hinderrhy flüsst im oberschte Abschnidd dur s Taal Rhywald.

Ab em Zämmefluss vo Hinter- und Vorderrhy bi Riichenau, ame Wiiler vo dr Gmeind Tamins, fliesst dr Rhy nordwärts als Alperhy bis zum Bodesee. Im Bündnerland nimmt er do no s Wasser vo dr Plessur und dr Landquart uuf.

D Rhystreggi, wo die beide Deili vom Bodesee, nämli dr Ober- und Untersee, verbindet, heisst au Seerhy. Ab em Usfluss vom Untersee (oder Bodesee) bi Stei am Rhy bis uf Basel heisst dr Rhy Hochrhy, vo Basel bis uf Binge Oberrhy. Vo dört bis Bonn isch er denn dr Mittelrhy und vo Bonn bis zur dütsch-holländische Gränze dr Niederrhy.

Kurz noch dr holländische Gränze teilt sich dr Rhy in zwei Hauptärm – Lek und Waal –, wo sich noch bi Rotterdam teilwys vereinige, und bi Hoek van Holland myndet dr Rhy in d Nordsee. Dä Abschnitt heisst Rhydelta.

Die beide Hauptquellflüss vom Rhy, dr Vorderrhy und dr Hinderrhy, entspringe im Weschte vom Bünderland in de Schwiizer Alpe; dr Vorderrhy bim Oberalppass im Gotthardmassiv in dr obere Surselva, i dr Gmeind Tavetsch; dr Hinterrhy em Paradiesgleschter am Rhywaldhorn in dr Neechi vom San Bernardino-Pass hinder em Dorf Hinterrhii (in dr Gmeind Rhywald). Näbe dene zwai Flüss het dr Rhy no elf witeri Bäch, wo Quellene vom Rhy sin und au Rhy heisse. Im Yyzugsgebiet vom Hinterrhy befinde sich dr Reno di Lej, dr Averserrhy und dr Juferrhy; dr Vorderrhy kunnt als Rein da Tuma vom Tomasee; di Zueflüss, wo au Rhy heisse, sin dr Curnerarhy, dr Maighelserrhy, dr Nalpserrhy, dr Medelserrhy mid de Kwellflüss Rein da Cristallina, Rein da Fuorns und Rein da Plattas, dr Rein da Sumvitg, wo underhalb vo dr Greinaebni dr Rein da Vigliuts ufnimmt, und de no dr Valserrhy, wo nid diräkt in Vorderrhy lauft, sondern en Sytebach vom Fluss Glenner isch, em gröschte Näbefluss vom Vorderrhy, wo denn bi Ilanz in dä ymündet.

Als offizielli Quelle gilt dr Vorderrhy, uf Rätoromanisch dr Rein da Tuma, wo am Tomasee entspringt, emene glaine unschinbare Seeli unterhalb vom Bärg Badus Six Madun uff 2344 Meter über Meer. Dört wyst au e Orientierigstafele uff d Lengi vom Rhy hi: 1320 Kilometer bis zer Myndig.

Speziell isch, dass s Wasser us em Reno di Lei, wo z Italie entspringt, s einzige italiänische Wasser isch, wo (über de Hinderrhy) in d Nordsee fliesst. Di erschti Stadt am Rhy (Vorderrhy) isch Ilanz.

Bi Riichenau vereinige sich dr Vorder- und dr Hinterrhy zum Alperhy. Bi Kuur, dr erschte grosse Stadt am Flusslauf, macht dr Rhy e Knigg noch Norde und bildet noch öpa 25 Kilometer die schwiiz-liechtesteinischi Gränze. Noch de Gränze mit em Fürstetum bildet er d Gränze zu Öschtriich, mit Uusnaam vo Diepoldsau, wo sit de Rhyregulierig uf de rächte Site vom Fluss liit. Sit dr Kanalisierig und Begradigung mindet dr Rhy als «Neye Rhy» bi Hard uf öschtriichischem Gebiet in Bodesee.

Näbe dr neye Rhymindig gits au no dr urspringligi, dr «alt Rhy». Er mindet au hitte no an dr schwiiz-öschtriichische Gränze bi Alterhy (Thal) in Bodesee. Das Stugg Rhy isch vom Bodesee us öppe zwai Kilometer schiffbar bis noch Rhinegg. S Land zwische de beide Rhymindige, wo die öschtriichische Ortschafte Gaißau, Högscht und Fuasche umfasst, wird als Rhydelta (nid z verwächsle mit däm in Holland) bezeichnet und isch e Naturschutz- und Vogelschutzgebiet.

Die Rhyregulierig vo 1890 bis 1923 (dr Rhy isch do ins neye Flussbett umgleitet worde) mit em obere Rhydurchstich bi Diepoldsau und em undere bi Fuasche het me gmacht, um z verhindere, dass dr Rhy viil Sedimänt kurz vor dr Mindig ablageret und dass es wäge dem wider zu Überschwemmige chunnt. Durch die Kirzig um zäh Kilometer het me d Hochwassergfoor zwar witgehend besitigt, aber drfür het dr Rhy sis Gschieb eifach im Bodesee abglageret; drumm muess me mittlerwyle ständig mit Schwimmbagger Kiis usebaggere.

Im Bodesee gits es interessants Naturphenomen: Do s fliessende kalte Gebirgswasser sich mit em wermere Seewasser nid vermischt, goht d Streemig im See witer. Do s kalte Rhywasser aber schwerer isch als warme Seewasser, fliesst dr Rhy zerscht wenigi Kilometer oberflächlich im Bodesee witer und bricht denn abrupt imene unterseeische Wasserfall, em Rhybrech, ab in d Tiefene vom Bodesee. Dr Rhy fliesst denn em nerdlige Ufer vom Bodesee entlang witer (iber d Insle Lindau – Hagnau – Konstanz).

Nochdäm dr Rhy dr Tail vom Bodesee, wo me Obersee nennt, bi dr änge Stell an dr alte Rhybrugg in Konstanz («Konstanzer Trichter») verloh het, fliesst er als Seerhy in drissig Santimeter tiefer glägene Untersee, bis er bi Stei am Rhy wider zumene Fluss wird.

Einigi Kilometer witer, underhalb vo Schaffhuse, stürzt dr Fluss dr Rhyfall durab. Am linke Ufer ligt s Schloss Laufe, am rächte Ufer Neuhuse am Rhyfall. Bi mittlerer Wassermängi stürze 700 Kubikmeter Wasser pro Sekunde dr Rhyfall durab, womit är dr greescht Wasserfall vo ganz Europa isch. Är isch 23 Meter hoch und 150 Meter lang. In dr Mitti rage zwei Felse us em Fall use, dr eint drvo ka me per Schiff erreiche. Am Änd vom Fall stosst dr Rhy widr in sis alte, voryyszitliche Flussbett – und de Yyszite isch das Naturschauspiil au zverdanke.

Vo Schaffhuse fliesst dr Rhy zerscht noch Süde, mit enere molerische Schlinge am Inselkloschter Rhynau vrby, bis er am Tösseck, dr Mindig vo dr Töss in Rhy, noch Weschte abdrait. Bald druff wird er underhalb vo Eglisau Gränzfluss zwische dr Schwiiz und Dytschland, und er blybt das bis Basel.

Jetz chunt er a de schwiizerische Oort Chaiserschteul und Zuurzi verby. Vor em schwizerische Choblez, nid wit vo Waldshuet entfärnt, fliest vo dytscher Siite her de Zämmefluss us Steina, Schlüècht und Wuètè in Rhy. Den chunt wider e Stromschnälle, dr Choblezer oder Ettikoner Lauffe. Äs Stückli wiiter flussabwärts mindet denn d Aare als erschte grosse Näbefluss in Rhy. Bemerkenswärt dodrby isch, dass d Aare, wo nur wenigi Kilometer vorhär d Rüss und d Limet ufgnoo het, mit eme durchschnittliche Abfluss vo 557 m³/s meh Wasser bringt als dr Rhy (Rhy: 439 m³/s). Dr Rhy isch aber öppis lenger als d Aare. Oder besser gseit, är isches gsi, denn dur d Juragwässerkorrektion isch d Aare dütlich lenger worde und dr Rhy het mit dr Rhykorrektur zää Kilometer Lengi verlore. Dodrmit isch hitte d Aare dr wasserriicher und lenger Fluss, also setti eigentlich sträng gwässerkuntlich gnoo dr Rhy ab Choblez bis noch Holland Aare und nid Rhy heisse. Aber me darf zem Glick drvo usgoh, dass dr Rhy wäge synere grosse Gschicht das blybt won er isch.

Im Rhyknüü z Basel änderet dr Rhy sini Richtig vo weschtwärts noch Norde durch die Oberrhynischi Tiefebeni. Das macht er aber erscht sit em Tertiär (also vor ca. 10 Millione Joor). Vorhär isch er ab Basel im Bett vo dr Saône und em Rotte ins Mittelmeer gflosse, will ihm durch dr Isteiner Klotz dr Wäg in Richtig Norde versperrt gsi isch.

Ab em Dreiländereck (Basel – Saint Louis – Wiil am Rhy) bis uf Lüterburi gegeniber vo Karlsrueh isch dr Rhy sit 1689 – mit vilne Unterbrächige allerdings – dr Gränzfluss zwische Dytschland und Frankriich. Hitte aber – noch drei Krieg – gsehn sich die beide Velker – zu beide gheere jo au Alemanne – äntlig als Partner und dr Rhy isch kei Hindernis meh. So heisst zem Bischpill d Brugg zwische Strossburi und Kehl Europabrugg.

Bis Basel isch dr Rhy mit grosse Flussschiff vo Rotterdam und dr Nordsee här schiffbar. In Basel isch au dr südligscht Binnehafe mit Aschluss a d Nordsee. Die Schiffbarkeit isch aber nur durch e starki Kanalisierig machbar worde, so gits ellai zwische Basel und Iffeze zäh Schleusene. Vor allem zwische Basel und Brisach fiehrts alte Flussbett vom Rhy kuum me Wasser, sondern es lauft dure Rhysitekanal  und wird fyr e sicheri Schiffahrt und d Gwinnig vo Energii gnutzt. D Kanalisation het einige nochteilige Folge wie e Absänkig vom Grundwasserspiegel und d Verlandig vom alte Flussbett mit entsprächende negative Folge fyr d Tier- und Pflanzewält in de Flussaue.

Ab Iffeze fliesst dr Rhy fyr die näggschte guet 250 Kilometer in dr rund 40 Kilometer breite Oberrhynische Tiefebeni zwische Schwarzwald und Vogese bzw. zwische Pfälzerwald und Kraichgau/Odenwald. Dä Abschnitt het dr Johann Gottfried Tulla ab 1817 dur d Rhybegradigung vomene träge mäandrierende Fluss in en grade, schnäll fliessende, vo höche Dämm flankierte Kanal umgwandlet.

Bi Strossburi münde d Ill und dr Rhy-Marne- wie au dr Rhy-Rhone-Kanal in Rhy.

Vo Lüterburi und Karlsrueh bis Manne bildet dr Rhy d Gränze zwische em rächtsrhynische Bade-Württebärg und em linksrhynische Rhyland-Pfalz. Bi Manne mindet au vo Südoschte här dr Neckar in Rhy. Gegeniber vo Mainz mindet dr Main in Rhy, und dört änderet dr Rhy fyr e kurze Abschnitt sini Richtig, är ibernimmt die weschtwärtsi Fliessrichtig vom Main. Bi Binge, wo d Nahe in Rhy mindet, draiht dä denn widr noch Nord-Nordweschte.

Vo Binge bis Bonn änderet sich dr Charakter vom Fluss erneut. Är isch nid, wie Ober- und Niderrhy, e gmächliche Strom imene breite Tal, sondern dr Mittelrhy durchschnidet imene steile und änge Durchbruchstal s Rhynische Schiifergebirge: Links vom Rhy sind dr Hunsrück und d Eifel, rächts dr Taunus und dr Westerwald.

Dä Abschnitt isch – näb em Rhyfall – dr touristisch bekannteschti und beliebteschti Teil vom Rhy, är isch vo 
Binge und Rüdesheim bis Koblenz au Wältkulturerb. Bi Kaub ligt moolerisch zmittst im Rhy d Burg Pfalzgrafenstein. Nur wenigi Kilometer flussbwärts umfliesst dr Rhy dr sagenumwobeni Loreley-Felse, kurz druffabe windet er sich bi Boppard durch dr Bopparder Hamm, ä imposanti Rhyschleife.

No einigi witeri Zueflüss nimmt dr Rhy uff, als wichtigschti sin d Lahn vo Oschte und am Dytsche Eck in Koblenz vo Südweschte d Mosel z nenne. Zu de bekanntischte Burge vom Mittelrhy gheere d Burg Lahneck, d Marksburg, d Burg Liebenstein und d Burg Sterrenberg.

An dr südlige Stadtgränze vo Bonn und dr Gränze zwische Rhyland-Pfalz und Nordrhy-Westfaale het ds Rhytal mit m Siibegebirg e letschtr landschaftlicher Höhepunkt. Drnooch witet sich s änge Tal vom Mittelrhy zur Kölner oder Niederrhynische Bucht, wo bereits zur norddütsche Tiefebeni zellt. Nördlig vo Bonn mindet d Sieg in Rhy, wo ab do Niederrhy heisst; d Region Niiderrhy fangt aber erscht witer nördlig aa.

Wichtigschti Hafestedt in däm Stromabschnitt sin Köln, Düsseldorf, Neuss und Duisburg mit Duisport, em gröschte Binnenhafe vo Europa, und international bedütendem Logistikstandort an der Mindig vor Ruhr und em Rhy-Herne-Kanal. 30 km flussabwärts mindet in Wesel die zweit Oscht-Wescht-Schifffahrtsverbindig, dr Wesel-Datteln-Kanal, wo näbe der Lippe liit, in Rhy, und noch 40 km spannt sich in Emmerich die lengscht Hängebrugg vo Dytschland über dr Strom, wo an däre Stell über 700 Meter breit isch.

Noch witere 15 Kilometer, drei Kilometer hinter dr dytsch-holländische Gränze bi Millingen aan de Rijn, fangts grosse Flussdelta vom Rhy aa. Do teilt sich dr Rhy in zwei Hauptärm, wo sich bi Rotterdam wider teilwys vereinige tüen. D Waal ibernimmt öppe 60 Prozänt vom Rhywasser, dr Lek 29 Prozänt und die abzwigendi Ĳssel 11 Prozänt.

Dr nördlich Rhyarm isch dr Pannerdens Kanaal (Pannerde-Kanal), und vo däm zwiigt kurz vor Arnhem d Ĳssel ab. Sie fliesst über Deventer und Zwolle noch Norde und mindet bi Kampen ins Ĳsselmeer. Vo dr Abzwygig vo dr Ĳssel a heisst dr nördlig Rhyarm Nederrijn und im witere Verlauf Lek. Bis öppe 900 n. Chr., wo dr Lek zum Hauptstrom worde isch, hän dr Kromme Rijn und dr Oude Rijn dr eigentlig Flusslauf bildet.

Dr südlig Rhyarm isch dr Bijlands Kanaal, wo in dr Waal übergoot, wo im Unterlauf d Näme Boven Merwede, Beneden Merwede und Noord treit, bis är sich wenigi Kilometer vor Rotterdam in Krimpen aan de Lek mit em nördlige Arm vereinigt. Bi Werkendam teilt sich d Merwede und fliesst links an dr Dortrechter Insel zum Hollands Diep, in das au d Maas mündet. Vo deert bestoht über d Dortsche Kil und d Oude Maas wider e Verbindigg zum Nieuwe Waterweg im Rotterdamer Hafegebiet. Die Nieuwe Merwede isch vo 1861-1874 baut worde, dammit me Hochwasser schnäller abfiehre ka.

Gmeinsam durchfliesse sie als Nieuwe Maas und nochhär als Scheur dr Hafe vo Rotterdam und minde über dr Nieuwe Waterweg bi Hoek van Holland in d Nordsee. D Abflussmängi in d Nordsee ka me wäg de Gezeite nid genau ageh. Bi Fluet wirds Wasser no bis Werkendam gstaut. Sälbscht in dr Nordsee ischs Flussbett no e Wyli lang unter Wasser verfolgbar.

De Rhy hät zwei Kilometrierige; eini vor em Bodesee und eini nochher. D Kilometrierig fangt aber nid bi eim vo de Quellflüss a, sondern erscht witer unde, wo Vorder- und Hinterrhy zämme fliesse. Die Kilometrierig isch im Zämehang mit de Rhyregulierig am Aafang vom 20. Johrhunder gmacht worde. Si fangt z Riichenau a und endet bi de Rhymündig in Bodesee.
 
D grossi Rhystromkilometrierig fangt in dr Mitti vo dr Strossebrugg in Konstanz aa und ändet mit em Kilometer 1032.8 in Hoek van Holland. Si fangt bim Seerhy im Bodesee a, döt wo dr Rhy schiffbar wird (wenn au nid durchgehend – z. B. wägem Rhyfall). Noch däre Kilometrierig richtet sich d Schiffahrt und d Beheerde.

Jede ganz Rhystromkilometer wird durch grossi Tafle rächtwinklig zur Achse vom Fluss an beidne Ufer azeigt. D 500-Meter-Marke bestöhn us emene schwarze Kryz uf wissem Grund. Die ybrige 100-Meter-Marke bestöön us öppe 100 x 50 Santimeter grosse Rächtegg uf öppe zwai Meter heche Yysestange; druff stehn d Zahle 1 bis 4 und 6 bis 9.

D Kilometrierig isch e holländisch-dytsches Gmeinschaftswärk (drumm au dr Beginn bi Konstanz). Nid beteiligt sind d Schwiiz, Öschtriich und Liechtestei. Bi de letschte beide Länder het d Kilometrierig bi ihrem Staatsgebiet noni agfange, und d Schwiiz het die dytsch Regelig nid übernoh. So steen die obe erwähnte Zeiche zwische Bodesee und Basel nur am rächte – dytsche – Flussufer und gar nid im Kanton Schaffhuse und Basel-Stadt, wo beidi Flussufer schwiizerisch sin.

Vor 1939 hän die sälbständige Rhyuferstaate Bade, Bayern, Hesse und Preusse wie au Holland für ihri Rhyabschnitt e eigni Kilometrierig gha, wo ammen an ihrer Landesgränze mit Null agfange het und stromabwärts agstiige isch. So isch z. B. Königswinter am preussische Kilometer 143, jetzt 645, gläge.

Die allererschti durchgehendi Vermässig vom Rhy het me am 1. April 1939 kenne abschliesse. Dodrby het me aber au es paar scho vorhär vermässeni Kilometerpinkt ibernoh. Durch das hets es paar sogenannt «kurzi Kilometer» geh, wo in Wirkligkeit gar nid en ganze Kilometer lang sin. So isch dr Kilometer 22–23 bi Roxheim nur 600 Meter lang, der Kilometer 436-437 nur 635 Meter und der Kilometer 529-530 bim Binger Loch sogar nur 525 Meter lang. Durch das isch d Rhykilometrierig öppe 1200 Meter lenger als dr Fluss wirkli lang isch (ab Konstanz). Do immer rächtwinklig zur Stromachse gmässe worde isch, liige a de Prallhäng d Mässpinkt e bizz meh als 100 Meter usenand, an de Gleithäng drfyr e bizz weniger. Wie scho erwähnt isch d Kilometrierig nur uff dytschem und holländischem Bode ageh. Unterhalb vo Emmerich, wo sich dr Rhy ufteilt, lauft d Kilometrierig in beidne Ärm glichlutend witer. Drumm muess me in dr Schiffahrt immer ageh, uf weles Fahrwasser sich d Kilometeragoob bezieht.

Es gälte folgendi Kilometeragoobe:

Dr Näbefluss vom Rhy mit em meischte Wasser isch d Aare, wo im schwizerische Choblez in Rhy fliesst. D Aare entwässeret fascht die ganz Zentralschwiiz und bringt mit emene mittlere Jooresabfluss vo 560 m³/s dütlich meh Wasser in Rhy, als dr Rhy bim Zämmefluss sälber het (470 m³/s).

Erscht mit grossem Abstand folge die bekannte dytsche Flüss Mosel (325 m³/s), Main (225 m³/s) und Negger (145 m³/s)

alemannischi Zueflüss sin kursiv

Vom Rhy göhn vili Schiffkanäl zu andere Flüss us. Die meischte Kanäl hän aber hytte nur no e glaini wirtschaftligi oder no e touristischi Bedytig, wills mittlerwyle e guets Autibahnnetz git. Schliesslig isch d Zyt vo de Kanalbaute au meischtens vor em 20. Joorhundert gsi.

En Kanal, wo fyr grossi Schiff geeignet isch und au e wirtschaftligi Bedytig het, isch dr Rhy-Main-Donau-Kanal. Mit däm ehnder jyngere Kanal isches meeglig, per Schiff quer durch Europa vor Nordsee bis zem Schwarze Meer zfahre.

Witeri grossi Kanäl hets vor allem am Unterlauf:

Nur no mit ehnder glaine Schiff ka me dr Rhy-Marne-Kanal befahre, wo mit zwei Kanaltunnel über zwei Wasserscheidene ewäg Strassburi über Mosel und Marne mit dr Seine bi Paris verbindet.

Ebefalls nur no touristischi Bedytig het dr Rhy-Rhone-Kanal (ganz alemannisch wär das dr Rhy-Rotte-Kanal, aber das seit niemer), wo zwysche Basel und Mülhuse vom Rhysitekanal abzwigt und über d Rhone e diräkti Verbindig zwische dr Nordsee und em Mittelmeer härstellt.

Über dr Rhy füehre wyt über hundert Bruggene – alli Bruggene und Stääg über dr Alperhy und Vorläufer nid mitzellt. Die meischte Bruggene findet me am Alperhy und sine Vorläufer in der Schwiiz. Je witer rhyabwärts me kunnt, desto sältener wärde d Bruggene – was logisch isch, will jo dr Rhy au immer breiter wird. Die meischte Bruggene a eim Ort sind in de Grossstedt wie Basel, Duisburg, Düsseldorf, Köln, Bonn, Koblenz, Mainz, Manne / Ludwigshafe und Karlsrue z finde.

Uffgrund vo dr Schwierigkeite bim Bruggebau und – vor allem in Dytschland – wägem zweite Wältkrieg sin die meischte Brugge übere Rhy keine fuffzig Joor alt. Vor allem am Hochrhy und in der Schwiiz leen sich no älteri Brugge finde.

Es paar Bruggene sölle exemplarisch kurz es bizz necher vorgstellt wärde (i der Reihefolg stromabwärts):

Näb de Brugge übere Rhy sin Fährene au hytzetag no e wichtigi Verbindig. Sigs us ehnder touristische Gründ (z. B. z Basel) oder aber will me schlicht kei Brugge baue ka oder will: so isch dr Niderrhy stellewys ei Kilometer breit und im Mittelrhy isch es dermasse gebirigig, dass en Bruggebau e sehr uffwändigi und tyyri Sach wärde wurd. Die meischte Fährene sin reini Personefährene, es gitt aber au no einigi Autifährene, hauptsächlig am Mittel- und Niderrhy.

Scho zu Zyte vo de Reemer isch dr Rhy e bedytendi Wasser- und Handelsstrooss gsi. Bis zer Erfindig vo de Dampfschiff het me d Gieter joorhundertilang uff em Niederrhy mit flachkiilige Segelschiff befeerderet. Z Köln het me si denn uf glaineri Laschtkähn umglade, wo denne mit Seili vo Resser oder vo Menschehand em Ufer nooch zooge worde sin. Däm het me ybrigens «Treidle» gseit, und i der Schwiiz «Recke», un dr Fuesswääg em Ufer noo isch dr «Treidelpfad» oder ebe dr «Reckwääg» gsi. Bevor me dr Rhy aber nid durch grossi bauligi Massnahme bändigt und vertieft het, isch s Treidle z Bärg nid immer eifach gsi. Mängisch het me schwiirigi Stelle au miesse über s Land umgoh. Gärn vermide het me au Zollbarriere, wo vo lokale Territorialherre baut worde si.

Hytte isch dr Rhy für Massegieter und Containerschiff vilmol dr bevorzugti, wil billigschti, Transportwäg. D Gsetzgäbig iber d Rhyschiffahrt isch in allne Rhyaliigerstaate verainheitligt worde und iberall gälte die gliiche Regle (nid aber in Öschtriich und Liechtestei, aber die liige au nur am Alperhy, wo nid schiffbar isch).

Dr Rhy isch ab dr Myndig bis noch Birsfälde bi Basel durchgehend fyr grossi Transportschiff schiffbar, me muess aber dur e paar Schleusene fahre. Am Oberrhy sin nur Teilstück wie zem Bischpill vo Birsfälde uf Rhyfälde mit mittelgrosse Kursschiff befahrbar. Durch Stromschnällene, Kraftwärk ohni Schleusene und sehr tiefi Bruggene isch aber au fyr glaini Böötli dr Wäg vo Basel bis zem Bodesee mehrfach versperrt (vor allem am Rhyfall z Schaffhuuse).

Am Rhy lit mit dr Rhynische Megalopole dr Bevölkerigsschwerpunkt vu Europa. Dr Rhy isch dr wichtigst Schiffahrtswäg im zentrale europäische Wirtschaftsruum. In sinem Izugsgebit läbe iber 80 Millione Lüt. Em Rhy nooch füehre vili vu dr wichtigste europäische Isebahnlinie un Autobahne und es liige in sinem Umkreis wichtigi Fluughäfe wie Frankfurt, Amsterdam, EuroAirport Basel-Mülhuuse und Züri-Chloote.

Dr Rhy isch eine vu dr Standort vu dr chemische un pharmazeutische Industri, wo weltwitt am bedütendste isch: D Rüüm Basel, Manne-Ludwigshafe, Rhein-Main un Köln/Leverkuse sin wichtigi Standort vu sällene Branche.

Au vili verarbeitendi Induschtrie sin am Rhy gläge und nutze ihn als billige Massetransportwäg zem die benötigte Rohstoff anezschippere: So vor allem fyr d Kohle- und Teerfarbeindustrie, d Petrochemii, d Kunststoffinduschtrii, d Ölraffinerii und d Chlorchemii.

Witteri Wirtschaftsfaktore sin dr Turismus (vor allem am Mittelrhy) und d Räbbärg a de Hügel näbem Fluss.

S dytsche Bundesamt fyr Umwält seit, dass d Belaschtig vom Rhy mit Schadstoff sit 1960 ständig zrugg goht. Das het vor allem zwai Gründ: Mittlerwyle tuet me em ganze Rhylauf nooch s Dräckwasser systematisch in Kläralage putze, und zum zweite leitet d Industrii au immer weniger Dräck (Chemikalie, Schwermetall und so Zyg) in Rhy. Es gitt aber immer no Rhyverschmutzer, so zem Bischpill im alemannische Gebiet d Kaligruebe im Oberelsass, wo dr grescht Teil vo dene Salz in Rhy leite, wo si nymm bruche kenne, und das obwohl uff e Klag vo Amschterdam es Gricht z Strossburi si s hätte dytlig reduziere miesse. Trotz allne Bemiehige transportiert dr Rhy no immeer Schwermetall, Chemikalie und Peschtizid in d Nordsee und isch dodrmit e Gfoor fyrs Trinkwasser vo de Rhyaliger.

Am erschte Novämber 1986 isch in dr Schwiizerhalle bi Basel e Lagerhalle vor Sandoz (hytte Novartis) abebrennt. Es isch vil Gift frei gsetzt worde und me het d Bevölkerig mit eme allgemeine Sirenealarm miesse warne. Vil vo däm Gift isch mit em Löschwasser in Rhy gflosse und die Chemikalie hän e grosse Teil vo dr Flora und Fauna im Rhy zersteert. Es isch einigi Joor gange, bis sich dr Rhy widr erholt gha het. Hytte läbe widr öppe vierzg Fischarte im Rhy.




#Article 14: GNU-Lizenz für freie Dokumentation (135 words)


GNU-Lizenz für freie Dokumentation isch die ditsch Bezoichnung fir die im Orginal änglischschprochige GNU Free Documentation License ( vo dr GNU FDL).
GNU-Lizenze sind Lizenze vum GNU-Projekt, wo si zum Ziil gsetzt hot, frei verfüegbare Versione vo Software und andere Werke gmiinsam z'erschtelle.

D`Dokumentationslizenz isch drbi urschpringle gschaffe worre, um die Dokumente (Handbiecher etc.), weele zue dr Software vom GNU-Projekt geschriebe worre sind, unter a ähnliche Lizenz z`schtelle wie d`Software seal. Des hoißt, a em Goischt vo dr Freien-Software-Bewegung konforme Lizenz ou fir andere Dokumente z`kriege, weele uf gliiche Wiis die freie Verfiegbarkoit und die Bekanntgaab und Ibertragung vo Reachte fir a jede Person garantiirt.

In dr Wikipedia wird die Lizenz fir alle Inhalte aagwendet. Reachtsverbindlich isch drbi allad dr .

Lueg ou: Open Content, Urheberrecht, Copyright, Copyleft, , , , Richard Stallman, Eben Moglen




#Article 15: UTC (186 words)


D`Abchürzig UTC schtat für Koordinierti Wältzit, und chunnt vom änglische Usdruck Universal Time Coordinated . Uf Französisch heisst`s Temps Universel Coordonné.
D'UTC isch nid z'verwächsle mit de GMT (Greenwich Mean Time). Ab und zue wird au s'Kürzel Z für Zulu aagwändet (z. B. 16:24Z).

D'UTC het dr Vorteil, dass si keini Summer- oder Winterzyte kennt und sich dorum als Standard eignet. Si berueht zudem uf de SI-Sekunde, und wird vo Zit zu ziit a dUT (ex-GMT) aapassd.

Si wird vor allem in technische Bereich iigsetzt. Zum Biispiil i dr Fliegerei. Alli Flugplän wärde (intern, also für Flug- und Landebewilligunge etc.) in UTC aagäh. Für's Publikum wärde d'Zyte dr Eifachkeit halber denn in Lokalzyt umgrächnet. D' Lokalzyt wird au in Bezug zur UTC aagäh: z. B. herrscht in Mitteleuropa im Winter UTC+1 und im Summer UTC+2.
Es wiiters Biispiil isch d'Informatik. Deht wird d'Zyt ebefalls als Basis bruucht, wo ufgrund von ere denn d'Lokalzyt berechnet wird. Es gitt da na aazmerke, dass in villne Programm d'UTC mit de GMT verwechslet wird. Findt me drum zum Biispiil imene E-Mail d'Aagab gesendet 09.09.2009 09:09:09 GMT+1 isch eigentlich UTC+1 gmeint.




#Article 16: Wikipedia (844 words)


D Wikipedia isch e Enzyklopedii mid Byydreeg, wù jeede Internet-Nutzer dèèrf ändere oder naimen anderschd cha verwände. S Woord «Wikipedia» isch zämegsezd us em hawaiianische Wort «wikiwiki» (schnäl) ùn em änglische «encyclopedia» (Enzyklopedii). E Wiki isch e Website, wù d Benutzer d Syde nid nùme chene lääse, sùndern au diräkt im Browser bearbaide.

]

 
Dr èèrschd, wù d Idee ghaa hed, s Internet z bruuche go ne gmainsami Enzyklopedii aazleege, isch waarschyyns dr Rick Gates gsii, e Internet-Pionier, wù si am 22. Ogdoober 1993 in eme, midlerwyyli gleschde, Byydraag in ere newsgroup im Usenet zer Diskussion gschdeld ghaa hed. Des Projäkt, wù ùnder em Name Interpedia häd sode laufe, isch aber nie iber s Blaanigsstadium uusechùù. Au d s Projäkt GNUPedia, wù ane 1999 vùm Richard Stallman voorgschlaa wooren isch, isch nid z Schdand chùù.

Im Mèèrz 2000 hed dr Internet-Ùndernäämer Jimmy Wales mid em Larry Sanger, wù dèrd Filosofii-Doktorand gsii isch, iber d Firma Bomis e èèrschd Projäkt vùn ere änglischschbroochige Internet-Enzyklopedii aagfange, d Nupedia. Dr Redaktionsprozäss vù dr Nupedia isch änlig gsii wie dää vù bishäärige Enzyklopedia. Dr Sanger isch Chefredaktèèr gsii, Autore hän sich miese bewäärbe ùn iiri Artikle sin im e ùfwändige Peer-Review briefd woore.

Ändi 2000/Aafang 2001 sin dr Sanger ùn dr Wales ùf s Wiki-Syschtem ùfmèèrgsaam woore. Am 15. Jäner 2001 isch s Wiki vù dr Nupedia ùnder dr aigeschdändige Adräs wikipedia.com abruefbaar gsii, was zyderhäär as d Gebùùrdsschdùnd vù dr Wikipedia gilded. ,  (ali iber s Internet-Archiv).

Uurschbringli isch d Wikipedia vùm Sanger ùf dr Nupedia as Schbaasprojäkt („fun project“) nääbe dr Nupedia aagchinded woore. Dùr iire ùfig Prinzip hed sich d Wikipedia aber eso schnäl endwigled, as dr Sanger ùn dr Wales sälber iberraschd gsii sin, as d Nupedia in dr Hindergrùnd drängd ùn im Sebdämber 2003 ganz abgschalde woore isch.

Am 15. Mèèrz 2001 hed dr Jimmy Wales in dr Wikipedia-Mailinglischt aagchinded, as anderi Schbroochversione sole yygriichded wääre, zue dr èèrschde hän di dydsch, di franzeesisch ùn di katalanisch Wikipedia ghèèrd. . Ändi 2001 hed s d Wikipedia scho in 18 Schbrooche gee.

Im Februar 2002 hed sich d Bomis endschiide, as si nid lenger wän e Chefredaktèèr bschäfdige, ùn si hän dr Verdraag mid em Sanger gchinded. Är hed derno bal syyni Midaarbed an dr Nupedia ùn dr Wikipedia ùfgee.

Wel dr Sanger im Februar 2002 in ere Mailinglischt iberlaid hed, as vilichd bal Wäärbig in dr Wikipedia yybländed wird, hed sich di spanisch Wikipedia ùfgschbalde in zwai Projäkt: e Hufe Autore hän d Enciclopedia Libre Universal en Español nèi grinded, wel si nid mid Wäärbig yyverschdanded gsii sin. Go wyderi Abschbaldige verhindere, hed dr Jimmy Wales derno aagchinded, as d Wikipedia au wyder wäärbefrèi blybd.

D Adräs vù dr Website isch derno vù wikipedia.com gändered woore ùf d Top-Level-Domain .org, wù uusschlieslig fir nid-kommerziälli Organisatione voorgsää isch.

Am 20. Juni 2003 hed dr Wales d Grindig vù dr gmainnizige Wikimedia Foundation aagchinded ùn hed dääre d Namensräächd ibergee, wù äär sälber ghaa hed, zem Dail au dr Bomis.

Midlerwyyli gid s d Wikipedia in 266 Schbrooche (Schdand: Juli 2009). Im Sebdämber 2004 isch d Zaal vù dr Artikel iber ai Million gschdiige, zur Zyd sin s iiber 13 Millione. D Alemannisch Wikipedia hed aktuäll  Artikel, di dydsch und di franzeesisch iber zwei Millione, di änglisch iber fünf Millione (Schdand: 2018).

D Wikipedia hed scho ne baar Bryys gwùne, ù. a. im Mai 2004 e Prix Ars Electronica un e Webby Award, 2005 dr Grimme Online Award ùn 2006 dr LeadAward as „Webleader vùm Joor“, derzue dr OnlineStar in dr Kategorii „News“. 2008 hed d Wikipedia dr Quadriga-Bryys griegd, dr Jimmy Wales hed dää am 3. Okgdoober 2008 in dr Berliner Komische Oper endgeege gnùù. S Bryysgäld vù 25.000 Euro isch an d Wikimedia Deutschland gange.

Wù dr elsässisch Informatiker Alexis Dufrenoy (als «Benutzer:Traroth») im Sebdämber 2003 bi dr Wikimedia Foundation aafrogd hed, eb s au meegli wäär, e Wikipedia ùf Elsässisch aazleege, hed s zèèrschd e hizigi Diskussion in dr Wikipedia-Gmainschafd gee: Bruuchd s jez au no ne Wikipedia in alne Dialäkt? Èèrschd wu sich dr Jimmy Wales perseenlig derfiir uugschbroche ghaa hed, isch dr Wääg frèi gsii. Am 13. Novämber 2003 isch d elsässische Wikipedia grinded woore. Wel noch aim Joor in däre elsässische Wikipedia no nid vyyl glofe isch, isch si im Sebdämber 2004 zue re Wikipedia vù alne alemannische Dialäkt uusgwyded woore.

D alemannisch Wikipedia isch zyderhäär e Projäkt fir ali Inträssierte rùnd ùm dr Boodesee, i der Düütschschwiiz und em Rhy no bis i d Gägend vo Stroossburg. Ali, wù Alemannisch schwäze – vù Dydschland, us dr Schwyz, vù Eeschdryych, us em Liechteschtei, em Elsass oder sùnschd naimen in dr Wäld – chene hie in iire Schbrooch bzw. iirer Mundart Artikel schryybe, verbesere oder au us dr hoochdydsche Wikipedia in s Alemannisch iberseze go di alemannische Dialäkt ùfzwäärde ùn hälfe, si au in dr Regione usserhalb vù dr Schwyz z erhalde.

Zäntraali Theeme i dr alemannische Wikipedia sin d Sprooche und d Sproochwüsseschaft, d Dialäkt und d Mundartkultur, s Schaffe vo Mundartschriftsteller und süschtigi Sache us em alemannische Sproochruum.




#Article 17: Alemannisch (1785 words)


Als Alemannisch bezeichnet mer dr Dialäkt / di Sproch, wu im Südweschte vum ditsche Sprochrüüm gschwätzt wird. Alemannisch wird vo uugfähr zäe Millione Mänsche gredet. I de Schwyz kennt mers als Schwyzerdütsch, z Frankriich heissts Elsässerditsch. Regional gits verschiidini Eigebezeichnige, wiä z. B. Markgräflerisch, Kaiserstiählerisch, Baseldytsch, Züritüütsch, Bärndüütsch, Luschtenauerisch usw. D Sprochwisseschaft zellt au s Schwäbisch zum Alemannische.

S hütig Alemannisch hät sich usem Altalemannisch und em Middelalemannisch entwiggelt.

Dr Namme Alemannisch fir d Sproch im Südweschte vom ditsche Sproochrüüm isch in dr Neizit vum Johann Peter Hebel iigfiährt wore. In sinem Buech „Allemannische Gedichte“ (1803) schribt er:

D Schriibig Allemannisch mit zwei l het sich nit durgsetzt. 

In dr Sprochwisseschaft vum 19. un 20. Johrhundert isch dr Namme Alemannisch ufgnoo worde un herrscht derte bis hütte vor; mit däm Namme konkurriärt erscht sitter neischter Zit d Bezeichnig Westoberdeutsch. Dr Namme Alemannisch isch im Oberbadische un z Vorarlbärg in dr Lit guet bekannt un wird viilmol bruucht, im Elsass, in dr Schwiz un im Schwobeland aber nit; friili het er aü derte in dr wisseschaftlige Literatür e feschte Blatz.

Dr Hebel un d Sprochwisseschaft sin bi dr Benännig Alemannisch fir dr Dialäkt im Südweschte drvu üsgange, ass dr hittig alemannisch Sprochrüüm sich im Norde, Weschte un Oschte umgfähr mit em Siidligsrüüm vu dr Alamanne vum erschte Johrdoisert noch Chrischtus deckt; Sprochforscher wiä dr Karl Bohnenberger hän des bi ihrene sproochgeografische Gliiderigsvorschleg zum Deil begrindet. Im Alperaüm sin aü im zweite Johrdoisert no romanischi Gebiät alemanisiärt wore.

Zu dr geografische Verbreitig vum Alemannische lueg uf dr Kart uf dr rächte Sitte. Um es 10. Johrhundert hots s Herzogtum Schwaben und vil früener s Herzogtum Alamannia gäbbe. Heut isch de alemannische Raum durch politische und geografische Gegebeheite verrisse. Politische Abgrenzunge gitts durch die Nationalstaate Frankreich mit em Elsass, Schweiz mit sinnem deutschsprachige Gebiet, Österreich mit em Vorarlberg, Liechtenstein, Deutschland mit sinne Bundesländer Bayern mit Bayerisch-Schwabe und Bade-Wirttemberg. Geografisch gitts Barriere durch Schwarzwald, Bodesee und Rhein.

So guet wiä alli iigeborene Ditschschwizer un Liächtastainer schwätze Alemannisch; wel do viilmol aü Üsländer (Immigrante) dr Dialäkt anämme, bilde d Alemannischsprochige e iberwältigendi Mehrheit. In dr Schwiz het s Alemannisch aü ufs rätoromanisch Gebiät üsgriffe, derte sin praktisch alli zweisprochig oder si rede numme no ditsch.

Aü z Voradelbärg schwätzt e große Deil vu dr Bevelkerig Alemannisch, do wirke aber, wiä im alemannische Sprochgebiät z Frankrich un z Ditschland, gegeläifigi Faktore.

Anne 1936 het e franzesischi Volkszellig im Elsass ergää, ass 84 % Ditsch kenne – diä allermeischte drvu hän Alemannisch oder im Norde e fränkische Dialäkt kenne. Anne 1984 hän in dr Vor- un Grundschuele im Oberelsass vu 65.507 Schiäler no 8.608 elsässischs Alemannisch kenne, des sin 13,1 %. Im Unterelsass sins 1983 no ca. 20 % gsii. In beede Deil vum Elsiss isch dr Ruckgang in dr Stedt bsunders dramatisch gsii un sitterhär no wittergange.

Im Oberbadische ischs Alemannisch in dr stedtische Balligsgebiät stark zruckgange – des betrifft d Balligsgebiät Friiburg, Lerrach, Offeburg un anderi. Do isch d Zahl vu dr Alemannischsprächer gsunke. Glichzittig isch d Dialäktkänntnis bim e Deil vu däne Lit zruckgange, wu no Dialäkt schwätze. Z Briisach (e Stadt, wu e starke Zuezug gha het; verkehrsginschtig) un z Vogtsburg (abgläge, landwirtschaftlig, wennig Zuezug) hets anne 1988 unter dr Niintklässler (14- bis 16-Jährigi) eso üsgsähne (mit Briisach isch in dr Tabälle numme d Kernstadt gmeint, ohni d iigmeindete Derfer):

Diä Zahle sin vum Noth Harald noch ere Untersuechig unter 187 Schiäler ermittlet wore; uf dr Grundlag vu däre Untersuechig het dr Noth gschetzt, ass im Briisgaü anne 1988 ca. 52 % vu dr Bevelkerig Alemannisch het kenne; ungfähr 22% hebe badischi Umgangssproch, iischliäßlig Friiburger Dialäkt kenne schwätze; 26 % hebe numme Hochditsch oder hochditschi Umgangssproch gschwätzt.

Usserhalb vùm gschlossene alemannische Sproochruum git es no verschiidni Sproochinsle, wo vo alemannischsproochige Usswandrer gründet worde sin. Zimli in de Nööchi sin no die Südwalser Siidlige in Norditalie. Wyter ewäg hets im rumänische Banat ais ainzigs Dorf ggee, wo men Hochalemannisch gredt het: Saderlach oder uf rumänisch Zădăreni. Die Sidler sinn us em Hotzewald un em Fricktal cho. Wäge dr Massenuswanderig vo de Dütschsprochige us däm Land stoht d Mundart vo Saderlach hüt vor em Usstärbe. Usserdäm het es z Schabo in Bessarabien, de hütige Ukraine vùm 19, Joorhùndert bis zum zweite Wältchrieg e Schwyzer Siidlig gee, wo au en alemannische Dialäkt gschwätzt worde isch. Au de stoot aber jetz chùrz vorem Usstärbe.

Üsserhalb vu Ejropa wird no z Tovar (Venezuela) Alemannisch gschwätzt. Z Nordamerika hets friener durch Usswanderig au alemannischi Sproochinsle gee. Die glarnerdütschi Sproochinsel z Wisconsin isch no bis vor e paar Joorzäänt läbig gsi. E wyteri Sproochinsel in de USA isch Castroville, wo vo Elsässer gründet worde isch. Dezue werde alemannischi Mùndarte vo verschiidne Grùppe vo Swiss Amish in Indiana gschwätzt, so im Adams County, wo de Dialäkt ùffem Bärndütsche basiert, ùn im Allen County, wonner ussem Elsass chùnt.

Alemannisch isch in dr Dütschschwiiz und z Liechtestei wit verbreitet und anerkannt, es isch Muetter- und Alltagssproch vo dr Bevölkerig. S Alemannisch – dört au Schwyzerdütsch respektiv Liachtastanerisch gnennt – isch allgemeini Umgangssproch. Hochdütsch  wird vor allem in dr Schuel gschwätzt und bi offizielle Aglägeheite (woby bi vilne Behörde und au Gricht im mündliche Verkehr Alemannisch verwändet wird). Im Färnseh und Radio sin sälber produzierti Format – mit Usnahme vo einige Nochrichtesändige – au uff Alemannisch. 
Alemannisch wird allerdings au in dr Schwiiz praktisch nume gschwätzt und ehnder sälte uffgschriibe. Traditionell uffgschriibe wird Dialäktliteratur, Dialäktlieder und -värs (z. B. d Zeedel und d Schnitzelbängg vor Basler Fasnacht). In jüngerer Zyt wird Alemannisch vo dr jüngere Generation au in SMS und E-Mail bruucht, und au in Internetfore, Blogs, Facebook und Twitter schrybe di Jüngere, wie om de Schnabel gwachse isch. Es gitt fir selle neue Art vu Kommunikation jo konne starre Regle meh. D Bsunderheit vu de alemannische Wikipedia isch, dass dett Theme in em sachliche Alemannisch gschriibe werret.

Im Elsass, in Badische un im Schwobeland het s Alemannisch bzw. s Schwäbisch wennig effenligi Repräsentanz. Dr Brüch vum Alemannische in effentlige Verastaltige un in dr Mediä zum Here un Sähne isch sälte; d Sproch isch ufs Gebiät vum Brivatläbe zruckdrängt. Im badische Teil vu Bade-Wirttemberg pflege d Mitgliider in de regionale Gruppe vu de Muettersproch-Gsellschaft d alemannische Sprochvielfalt. 

Do drvu gits Üsnahme: D Badisch Zittig un d Alsace hän alli Wuch e alemannischi Kolumne („Lueginsland“ un „uf elsässisch“). Im elsässische Regionalfernseh kumme alli Obe zeh Menüte Nochrichte uf Elsässisch. Im SWR kumme alli Wuch Sticker zwei Spots mit je ca. 3 Menüte Alemannisch; si sin aber hochditsch amoderiärt.
Im Elsass, im Badische un im Schwobeland hets verschiidini alemannischi Liädermacher un Bands.Im Elsass gits e starki Dradition vu halbprofessionälle Dialäkttheater. Im Badische gits z Friiburg d Alemannisch Bihni, Theateruffiährige vu Laiegruppe, wu zu Verein ghere, gits als emol an verschiidene Ort.

Im Bildigswäse isch s Alemannisch meischtens nit gärn gsähne. S wird fir e Hindernis ghalte bim Hochditsch-Lehre un giltet as e Brämsi fir Beruefskarriäre.

Im Elsass sin in verschiidene Ortschafte zweisprochigi Stroßeschilder un/oder Ortsschilder durgsetzt wore – mit Franzesisch un Elsässisch.

In allene Deil vu dr Alemannia gits e lebändigi Mundartliteratur.

S Alemannisch wiist e Hüffe Varietääten uf. Diä sin dr Grund fir verschiidini Versuech, dr alemannisch Sprochrüüm z unterdeile. Do drzue gits verschiidini Griteriä:

De Sproochgrenz zwische Schwäbisch un Bodeseealemannisch laift grad durch s Allgai. Hindelông mit em Ortsteil Hinterstein (Hinderschtui) isch de öschtlichschte Teil vum Allemannische Sprochrum. Mer schwätzt alemannisch in Oberstaufen, Oberstdorf, Fischen, Sonthofen, Hindelang, Burgberg, Missen.

Mit Nordalemannisch wird Schwäbisch, Niider- un Mittelalemannisch zämmegfasst, mit Südalemannisch wird Hochalemannisch un Hegschtalemannisch zämmegfasst.

Usserdem wird uabhängig vu de obige Underschidige underdailt in:

D Germanischt Wolfgang Kleiber het feschtgstellt, ass s Alemannisch „sowohl lexikographisch als auch dialektgeographisch als das am besten erforschte Sprachareal innerhalb der ‚Teutonia’“ ka gälte.

In dr Mittli vum 18. Johrhundert het mer afange alemannischi Werter sammle. Sitter 1795 wird syschtematisch publizärt, Biispiilgäber sin do dr Johann Christoph von Schmid (Schwäbisches Wörterbuch, ab 1795) un dr Franz Josph Stadler (Versuch eines schweizerischen Idiotikon, ab 1806) gsii.

Im 19. Johrhundert hän d Vorarbeite fir diä erschte alemannische Großwerterbiächer agfange – 1840 firs Schwäbisch un 1861 firs Schwizerditsch Werterbuech. Des Schwizerisch Idiotikon oder „Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache“ erschiint sit 1881 un isch zum greschte Regionalsprooch-Werterbuech vu allene germanische Sproche wore.

Näbe dr alemannische Großwerterbiächer sin zahlrichi Werterbiächer vo einzelne Ortschafte oder gleine Regione entstande. Eins vu dr erschte isch s „Aargauer Wörterbuch in der Lautform der Leerauer Mundart“ vum Jakob Hunziker gsii, wu anne 1877 z Aarau erschiine isch.

Dr ersch alemannisch Dialäktatlas isch dr Sprachatlas der deutschen Schweiz gsii, wu anne 1935 vum Heinrich Baumgartner und em Rudolf Hotzenköcherle in Agriff gnumme wore isch un wu anne 1961 agfange het mit erschiine. Sonigi Wärk sin in dr Zwischezit in allene alemannische Großregione usgschaffet wore.

Anne 1861 isch im Karl Weinhold si „Alemannische Grammatik“ rüskumme, wu eigentlig e hischtorischi Grammatik isch. Sitter em letschte Drittel vum 19. Johrhundert sin zahlrichi Ortsgrammatike entstande, wu dr Schwärpunkt uf dr Phonetik hän – di erscht het dr Jost Winteler (1876/76) gschriibe.

Moderni Grammatike noch em Typ vu Schuelgrammatike gits sitter 1948 – do isch as erschti im Albert Weber si „Zürichdeutsche Grammatik“ erschiine. Scho vor em Zweite Wältgriäg isch im Arthur Baur si braktischi Sprochlehr „Schwyzertüütsch“ rüskumme.

Aan de Universität Konstanz im Fachbreich Sprochwisseschaft untersuechet se Alemannisch als e Sprochvariante und arbeitet anere Grammatik vum Alemannische. Aan de Universität Freiburg am Deutsche Seminar, Forschungsstell Sprochvariatione in Baden-Württemberg, wird under em Peter Auer d Veränderung vu de Ussproch in de letschte hundert Johr erforscht. Aan der Universität Züri schaffet me under der Elvira Glaser am Sintaxatlas vo de dütsche Schwyz.

Sit 1963 träffe sech d Fachlüüt vo dr Alemannisch-Forschig regelmässig uff de Arbetstääg für die alemannischi Tieläktology zum sech über neui Frooge und Arbete usztuusche.

Dr Rudolf Post, langjährige Leiter vu dr Arbetsstell Badisches Wörterbuch, het d Frog ufgworfe, eb Alemannisch e Sproch oder e Dialäkt isch. Dr schribt, ass d Antwort uf diä Frog drvu abhängt, was mer unter Sproch verstoht.

Die politisch Syte vu de Abgrenzig Dialekt – Sprach wird dytlich ime Linguistewitz ime Artikel vum Max Weinreich: E Sprach isch e Dialekt mit ere Armee un ere Marine.

Ass es im Alemannische e Hüffe Variante git, het dr Blick drfir verstellt, ass es gwissi grundlegendi Gmeinsamkeite git. D Sprochwisseschaft het sich in dr Regel uf d Bsunderheite un Unterschiid konzentriärt, wenniger uf d Gmeinsamkeite. Diä sin im Wortschatz, in dr Phonetik un in dr Grammatik z erkänne, beträffe aber viilmol nit s ganz alemannisch Sprochgebiät. Wit verbreiteti Gmeinsamkeite sin s Kurzverb, d Assimilation vu dr Vorsilbe ge-, dr n-Abfall, d Umschriibig vum Genitiv, dr Präteritumschwund, d Infinitiv-Partikel, d Relativpartikel un anderi.

Groossrüümigi Übersichte:

Literatur zu chlynere Rüüm findt mer i den äinzelnen Artikel.

Südbadisch, Alemannen, Alemannischer Beispielsatz, Alemannische Literatur




#Article 18: Enzyklopädie (209 words)


Enzyklopedi (agr. ἐγκυκλοπαιδεία, enkyklopaideía; gibildut us ἐγκύκλιος, enkýklios chreisförmig und παιδεία, paideía Lehr, Bildig) isch ursprünglich die van ä Hippias von Elis im 5 Jh. V. Chr. giprägt Bizeichnig fär d’univerel Bildig. Hittu värsteit mu unnär Enzyklopedi än strukturiärti, meglischt umfassundi Darstellig va mänschlichum Wissu innära fär du täglich Gibrüch üsriächundu Gnauigkeit. Mu unärscheidut universelli und fachspezifischi Enzyklopedie. D’eruru diänunt fär d’Darstellig fa meglich villu Wissunsgibiätu, d’nachgehndu bhandlund nur än igschränkte Bireich, dischi darfir abär vill gnauär und üsfärlichär. Där Bigriff vannär Enzyklopedi wird innär Wissuschaft va dä Enzyklopedi ärforscht.

Än Enzyklopedi müäss nid umbdingt äs Naschlagwärch si. Enzyklopedie chenunt Wissu in unnärschidlichu Forme darstellu. Irusch gregscht Merkmal gägunubär va aneru Literaturgattige isch där Universalitätsaspruch.

Vor allum enzyklopädische Naschlagiwärch mit ämu bigränztu Fachumfang tüät mu ehnär als Fachlexika oder Sachwerterbüäch bizeichnu. Ds’Lexikon wird innär Wissuschaft fa de Lexikografie ärforscht. Ira ligut d’Lexikontheorie zugrund.

Siäntu wärdunt öi Wertärbiächär als Lexikon bizeichnut. Wertärbiächär biihaltund und ärklerund einzelni lexikalischi Iheite (zum Bispiel d’einzelnu Wertär vom Wortschatz ärä Sprach).

Z’Bigirffswertärbüäch isch än Zwischuform va ra Enzyklopedi und ämu Wertärbüäch. Es unnärsüächt du Gibrüch va Wrtär us Ideu – und/odär sozialgschichtlichär Sicht und isch därbi wissuschafltich aspruchsvollär als z’Sachwertärbüäch. Tübischi Bispiel sind gschichtlichi Grundbigriffa und z’historisch Wertärbüäch vannär Philosophie.

(*) ischliässlich. Audio- und Video-Datie




#Article 19: Albanien (528 words)


Albanie (albanisch: Shqipëria) isch e Staat i Süedoschteuropa ufem Balkan. Im Norde grenzt Albanie aa Serbien, Montenegro un Kosovo, im Oschte aa Nordmazedonie un im Süüde aa Griecheland. Im Weschte hät Albanie e Chüschte aa dr Adria un em Ionische Meer. D Hauptstadt un gröschti Stadt isch Tirana.

Albanie hät e Bevölkrig vo 3.563.110 (Juli 2005). Dr Bevölkrigzuewachs lit bi 0.52% un 25.6% vur Bevölkrig sin unter 15 Johr. D Lebenserwartig isch 77.24 Johr (Männer 74.6, Fraue 80.15). D Analphabetismusrate isch 13.5 % (Männer 6.7 %, Fraue 20.5 %). D Chindersterblichkeit isch 0.021 %. 

D Bvölkrig vo Albanie läbt zu 70% ufem Land, allerdings sin mängi Regione durch d Landflucht i d Hauptstadt scho praktisch entvölkert. So isch Tirana vo 250.000 Ywohner im Johr 1990 uf wyt über 600.000 aagwagse. Albanie hät 1990 d höggschti Geburterate vo Europa gha, stoht jetz aber bim europäischi Durchschnit vo 2 Chinder pro Frau. Dodurch altert d albanischi Bvökrig rasant, was aber bisher durch d Presenz vur junge Generation nonit sichbar isch.

D Mentalität vo viili Lüt isch no vo dr ländlichi Herchumft prägt. Allerdings stoht d Landbvölkrig nüt i hohem Aasehe un wird verächtlich als katonarë (vum Land) oder mallok (us de Berg) bezeichnet.

Über 95 % vur Bvölkrig sin Albaner, do demit isch Albanie s ethnisch homogenschte Land ufem Balkan. D Albaner teile sich i zwei ethnischi Gruppe uf, d Gege im Norde un d Toske im Süüde. D zwei Gruppe unterscheide sich durch verschiidni Dialekt (Gegisch un Toskisch) un durch verschiidni chulturelli un gsellschaftlichi Yflüss. D Toske sin stärker vo dr osmanische Chultur beynflusst während d Gege e archaischi Stammesgsellschaft erhalte hän. D Gränz zwüsche de zwei Gruppe isch dr Fluss Shkumbin.

Im Süüde gits e grössri Minderheit vo Grieche. D gnaui Aazahl isch umstritte, leit aber warschynlich bi 3 % (66.000). D albanischi Regiirig goht vo 1 % us, d Griechischi hingege vo 12 %. D reschtlichi 2 % verteile sich uf Aromäne (au im Süüde, vor allem z Korça), Slawische Mazedonier (a dr Gränz zur Republik Mazedonie; insgsamt unter 20.000) un Roma. Bis uf d Roma hän alli Minderheite ihri eigni Schuele. D Uni vo Korça bietet griechischi Fächer aa un mit de lokale Behörde cha uf Griechisch komuniziirt werre.

Ethnischi Albaner läbe usserdem im Kosovo (2.112.000), z Serbie (67.000), z Montenegro (31.000) un i de Republik Mazedonie (509.000). Usserdem läbe altygsesseni albanischi Minderheite z Italie (100.000 Arbëresh; Albaner, wo im 15. Jahrhundert vo de Türke gflohe sin) un z Griecheland. D'Albaner z Griecheland hän sich früeher uf d Çamëria Albaner un d Arvanite verteilt. Nochem Zweite Weltchrieg sin d überwigend muslimischi Çamëria Albaner nooch Albanie umgsiidelt worre (un viili Grieche us Albanie usgwandert), d orthoxe Arvanite hingege sehe sich als Grieche. Hüt wohne no 200.000 Çamëria Albaner i Griecheland, de Flüchtling wird aber d Ruckkehr verwehrt. D arvanitischi Bvölkrig leit zwüsche 140.000 oder sogar 1.600.000. D Arvanite sin zwar sprochlich un kulturel Albaner, sehe sich selber aber als ethnischi Grieche.

Usserdem sin syt 1990 über e halbi Million Albaner nooch Griecheland usgwandert un ca. 200.000 nooch Italie. Usserdem wohnt e grossi Zahl vo Albaner i Weschteuropa un i Nordamerika. 

S Gält vo Albanie isch dr Lek.




#Article 20: Normännische Sprache (296 words)


Di normännischi Sprooch (in dr Normandi normaund, ùff Jersey nouormand) ghört zue de Langues d'oïl ùn wird z Nordfrankrych in dr Normandi ùn ùff de Kanalinsle gschwätzt. Es gilt als e bedrooti Sprooch ùn isch nùmme ùff de Kanalinsle offiziell anerkannt. In dr Normandi isch es offiziell nit anerkannt, es wird aber amene Deil collèges ùff de Halbinsel Cotentin ùnterrichtet. S Normännisch het zum eine Gmeinsamkeite mitem Pikardische (domaine normano-picard) im Weschte ùn mitem Gallo (domaine de l'ouest) im Süde.

S Normännisch wird traditionell in dr Normandi, e Region vo Nordfrankrych, ùn de Kanalinsle, wo zur britische Chron ghöre, gschwätzt. Im Süde vo dr Normandi ghört de Dialäkt südlig vùnere Isogloss, wo ligne Joret heisst, eigetli scho nümm zum Normännische ùn wird als normand méridional bezeichnet. Im Oschte ghöre bstimmti Gegende scho mee zum Pikardische.

Am sterchschte isch d Sprooch no ùff dr Kanalinsel Jersey, dr Halbinsel Cotentin ùn em Pays de Chaux. Aber au ùff Jersey lait de Aadeil vo Sprecher vùm Jèrriais nùmme bi 2-3%. Ùffem Cotentin sin Sprecher, wo jünger wie 30 Joor alt sin, sälte. D Wytergab vo dr Sprooch zue dr näggscht Generation isch dört in de 60er ùn 70er-Joor abbroche.

S Normännische isch Deil vo zwei sognanti „Domäne“ vo de Langues d'oil. Des isch zum eine d domaine normano-picard wo s Normännisch ùn s Pikardisch gäge Süde abgränzt. Zum andre ghört s Normännisch zue dr domaine d'ouest, wo s Normännisch ùn s Gallo gäge Oschte abgränze. In dr Normandi sälber git es allerdings Gegende, wo usserhalb vo einere vo dänne Domäne liige, wyl d Dialäktgränze natürli nit exakt de politische Gränze folge.

Als Ùnterscheidigsmerchmool vo dr domaine normano-picard gälte:

D Ùnterscheidigsmerchmool vo der domaine d'ouest sin:

S Glychniss vom Sämaa, im Dialäkt vo Canteloup im Val de Saire (Halbinsel Cotentin).




#Article 21: Glarus (371 words)


Glaris (frz. Glaris, rät. Glaruna, lat. Claruna) isch e politischi Gmei und de Hauptort vom Kantu Glaris. Wäge de Glarner Gmeindreform hät di alt Gmei Glaris uf de 1. Jänner 2011 mit de Gmeinde Änneda, Netschtel und Riädärä zu de nüüe Gmeind Glaris fusioniert.

Glaris liit öppä idä Mitti vom Kantuu, a dä Linth und äm Fuess vom rund 2'300 Meter höche Vorderglärnisch.

Dr höchschti Punkt isch mit 2'914 Meter de Bächischtogg, ebäfalls ä Teil vum Glärnischmassiv. Vu dr Gmeindsflächi (6'921 ha) sind 3 Prozent überbuut, 25 Prozent Wald, 34 Prozent land- und alpwirtschaftlich nutzbar, 38 Prozent sind Schtei, Fels und Wasser. Dä gröscht See im Kantu Glaris, dä Chlüntelersee isch ebäfalls uf em Gebiet vu dä Gmei.

Nachbersgmeindä sind Glaris Nord und Glaris Süd im Kantuu Glaris, sowie im Kantuu Schwyz, Muotathal und Innerthal.

Z erschtmal wird de Ort Clarona im 8. Jahrhundert i dä Läbesgschicht vo dä Heilige Felix und Regula erwähnt. Bevor sich d Lüüt im Ändi vom 14. Jahrhundert frykauft händ, hät Glaris zum gröschtä Teil zum Chloschter Säckinge kört. 1387 hät di erschti Landsgmei schtattgfundä, ä Inschtituziuu wos hütt nuch git und i dä Reglä äm 1. Sunntig im Mai schtattfindet. Zum Hauptort vum Linthtl isch Glaris durä Beschluss vu dr Landsgmei vu 1419 wordä, will det di einzig Chilchä vum Tal gschtandä isch.

Vu 1506 bis 1516 isch dr schpeteri Reformator Ulrich Zwingli Pfaff gsi z Glaris. Dr eerscht evangeelisch Pfaarer z Glaris isch de Valentin Tschudi gsi.

Am 13. Juni 1782 isch z Glaris nacheme umstrittne Prozess d Anna Göldi enthaupted worde. Sie isch di letschti Frau gsi, wo mä z Europa bschuldiget hät, si sig e Häx, und us dem Grund hiigrichtet worde isch.

Wäred dä Helvetik (1798–1803) isch Glaris dr Hauptort vum Kantuu Linth gsi. Am 11. Mai 1861 sind bim ä Brand grossi Teili vom Ort kebut gangä, nu wänigi Gebüü us dr Ziit voräm Brand sind erhaltä plibä. Gschnäll hät mä mit em Wideruufbuu agfangä, und das nach amerikanischem Vorbild mit änerä Schtadtplaanig im Schachbrättmuschter.

D Gmeind hät vor de Fusiuu 2011 öppä 5'800 Iwohner gha, hüt sinds über 12'000 Iwohner.

S Wahrzeichä vu dä Schtadt isch di nüüromanischi Schtadtchilchä Glaris us de 1860er Jaare vom Zürcher Architäkt Ferdinand Stadler.




#Article 22: Schweiz (2381 words)


D Schwiz (dt. , frz. , ital. Svizzera, rät. , frp. Chuiche oder Suisse, lat. Helvetia), offiziell Schwizerischi Eidgnosseschaft, isch es Land vo Mitteleuropa.

De Name Schwiz chunnt vom Urkanton Schwyz. Drum wird i vilnen alemannische Dialäkt de Name vom Land gliich usgsproche wie de Name vo säbem Kanton.

D Schwiz liit zwüschem Bodesee und em Gämfersee, s Land goot vom Alperhy und em Inntal bis zum Jura und vom Hochrhy bis an Südrand vo den Alpe.

Si chunt im Norde a Dütschland, im Oschte a Liechtestei und Öschtriich, im Süüde a Italie und im Weschte a Frankriich.

De Name Schwizerischi Eidgnosseschaft – uff französisch Confédération suisse, uff iteliänisch Confederazione Svizzera – isch der offizielli Titel vo der Schwiz as politischi Einheit sit dr Mediationsverfassig vo anne 1803.

Dä Begriff chunnt eso zum erste Mol in offizielle usländische Dokumänt us der Zit vom Drissigjöhrige Chrieg uf Dütsch vor. Im 18. Johrhundert isch er gängig worde, so het der Jean de Müller 1780 e Buech mit em Titel Der Geschichten schweizerischer Eidgenossenschaft usegee. Am 5. Juli 1803 het dr neu Schwizer Senat d Inschrift Schweizerische Eidgenossenschaft uf em Sigel beschlosse. Dä Name isch au vom Schwizer Staatebund 1815 übernoh worde und vom Bundesstaat in der Verfassig vo 1848 und bi der Verfassigsrevision vo 1878. Die abassti Verfassig vo 1999 seit s Volk und die schwiizerische Kantön bilde die Schwizerischi Eidgenosseschaft.

Schwizerischi Eidgnosseschaft isch der Name gsi vom

Schwizerischi Eidgnosseschaft isch au der Name vom modärne Schwizer Bundesstaat bis hüt. Si Bundesverfassig isch am Afang in kantonale Volksabstimmige und uf Landsgmeinde agnoh worde (usser z Frybùrg, wo der Gross Root abgstimmt het). Am 12. Septämber 1848 hed d Dagsatzig erkärt, ass das s «Grundgsetz vo dr Eidgnosseschaft» siig. S Joor 1848 isch drum ss Gründigsdatum vum jetzige Land Schwiz.

D Schwiz isch starch vu irnä villä Bärgä und ai vu dä zahlriichä Seä prägt. Es hätt füüf geografischi Rüüm, wo au vum Wätter här sehr underschidläch chöi si:

Uff drissg Prozänt vum Land het’s Wald. Am meischte git’s Noodlebäum. Die schützet d Bevölcherig i de Bärgtääler vor Lawine. Es git sogar es Gsetz wo seit, dassmä nid meh tarf houzä ausmä ämä angärä Ort umä ä Boum aapflanzet. Dür das Gsetz u wägdä Ökoflächine nimmt di Gsammtwaudflächi im Momänt zuä.

D Landschaft wird dür d Mönschä starch veränderet. Früächer si riisegi Wäuder grodet wordä zum Landwirtschaft betribä z chönnä. Hät mä das nid gmacht wär di ganzi Schwiz ei zämähängend Waud, abgseh vom Tessin.

Hüt wärdä vorauem Landwirtschaftsflächinä veränderet, verbout um gnau z si. Aus Richtwärt seitmä, dass jedi Sekundä ei Quadratmeter Land verbout wird.

Näb de Bärge u Wäuder het d Schwiz o viu Seeä u Flüss. Mi seit o, das d Schwiz ds «Wasserschloss» vo Europa sig. Das es so viu Wasser het, het d Schwiz de Bärge u Gletscher z verdanke.

Di gröschte Seeä si:

Di gröschte Flüss vor Schwiz si:

D Schwiz isch politisch us 26 Kantön zämegsetzt (me rächnet teils au mit 23, will die beide Basel, Appizäll und Unterwalde sogenannti «Halbkantön» sin – das het aber, usser im Ständerot und im Fall vom Ständemehr, ke witeri Bedütig meh). Die Kantön hän all e eigeni Regierig, es eiges Parlamänt und eigeni Gricht und sin lut dr Bundesverfassig grundsätzlich souverän, usser dört, wo d Kantön uf ihri Rächt usdrücklich verzichdet und das in d Bundesverfassig ufgnoh händ. Das heisst, dass jede Kanton eigentlich e eigene Staat isch und alles für sich sälber reglet. Nu ebbe dört, wo dr Bund (also die ganz Schwiz) öppis für alli greglet het, sin d Kantön bunde. Das isch hüt in relativ vilne wichtige Beriich de Fall. Trotzdäm hän d Schwizer Kantön no vil z säge.

Die Lischte vo de Kantön unden entspricht dr offizielle Reihefolg. Si goot uf d Gschicht mit den alten acht bzw. drizä Ort zrugg (lueg do drzue im Artikel Schwizer Gschicht). D Näme vo de dütschsprochige Hauptstedt sind im jewilige Ortsdialäkt, die vo de Haupstedt us de latynische Schwiz allgimäin schwyzerdütsch oder, wenn kä söttigs Wort me do isch, in der Originalsproch gschribe.

Bemerkige: 

D Schwiz isch vum Bundesamt für Statistik in siibe Regione iideilt worde:

I der Umgangssprach wird d Zentralschwiiz als Innerschwiiz bezeichnet. D Region zwüsche Bärn und Züri seit me ou Mittuland und dr französischsprächende Teil vor Schwiz isch under em Name Romandie, Wälschland oder Weschtschwiiz bekannt.

D Schwiz hed gmäss dr Bundesverfassig kei Hauptstadt, sondern e sognennti Bundesstadt und das isch Bärn. Die gröschti Stadt im Land isch Züri, wo öppe 400'000 Iiwohner het. Züri isch dr wirtschaftlich Mittelpunkt vo dr Schwiz. Die zweitgrössti Stadt mit 195'000 Iiwohner isch Gämf, wo dank de vile internationale Organisatione, wo dört ihre Sitz hai, internationaler vill bedüütet. Basel het im letzte halbe Johrhundert fast e Viertel vo siiner Bevölkerig verlore und isch mit öppe 172'000 Iiwohner die drittgröschti Stadt und s Zentrum vo dr zweitgrösste Agglomeration. Lausanne het öppe 130'500 Iiwohner.

D Schwiz isch eis vo de riichschte Länder uf de Wält mit eme Bruttoinlandsprodukt (BIP) 48'048 Schwizer Franke (CHF) pro Chopf. Es het au eini vo de höggschte Läbenserwartige: e Durchschnitt vo 80.85 Johr, 78.03 für d Manne und 83.83 für d Fraue. (WHO, 2009)

D Religion het lang e grossi Rolle gspiilt in dr Schwiz und nid numme im Positive. Sit dr Zit vo de Chrüzzüg het s immer wider Judeverfolgige gee, bis d Jude schliesslig, usser us zwei Ortschafte im Aargau, us dr ganze Schwiz verdriibe worde si. Sit dr Helvetik hai si sich dank em Druck vom revolutionäre Frankriich wider döfe niiderloo, aber volli Bürgerrächt hai si erst 1874 mit dr Revision vo dr Bundesverfassig überchoo.

D Usenandersetzig mit em Islam het in dr Schwiz erst gege s Ändi vom 20. Johrhundert agfange, wo muslimischi Gastarbeiter und Flüchtling hai afo in d Schwiz cho. Zu dr Xenophobii, wo sich scho in dr Behandlig vo de italiänische Fremdarbeiter in de 1950er und 60er Johr zeigt het, isch bi de muslimische Migrante non es Unverständnis und Misdraue gegenüber ihrer Religion drzue cho.

Sit dr Reformation im 16. Johrhundert hai d Schwizer Christe sälber immer wider brobiert, d Komflikt under sich militärisch z lööse. D Reformation het sich in de Stedt vom Middelland duuregsetzt, währed die ehnder ländlige Gebiet im Süde drvo katholisch bliibe si. Bis in s 18. Johrhundert si die katholische Ort dank ihrer militärische Übermacht in dr Eidgenosseschaft politisch füehrend bliibe, denn het sich s Blatt gwändet, und im letschte Schwizer Bürgerchrieg, em Sonderbundschrieg, het dr Liberalismus de katholisch-konservative Kantön e neue Bundesstaat ufzwunge, wo die konfessionelle Gegesätz no di noh verchliineret het. D Religione hai im 20. Johrhundert nid wenigi vo ihren Aahänger verlore. So si no 1967 mit 52,7 % e Mehrheit vo de Schwizer reformiert gsi, währed d Katholike 45,4 % vo dr Bevölkerig usgmacht hai. 
Hützudag si öppe 43 % vo de Lüüt i de Schwiz römisch-katholisch, 38 % si evangelisch-reformiert, 11 % ohni Zueghörigkeit, 3,3 % Moslem und 0,2 % jüdisch.

D Schwyz het luut Bùndesverfassig vier Landes- ùn Amtssprooche: Dütsch mit eme Aadeil vo öbe 65,6 Prozänt, Französisch mit 22,8 Prozänt, Italiänisch mit 8,4 Prozänt ùn Rätoromanisch mit 0,6 Prozänt. Viersproochig isch aber nùmme de Bùndestaat als Institution: Di meischte Kantön hen dergäge nùmme ei Amtssprooch. D Kantön Bärn, Frybùrg ùn Wallis sin offiziell zweisproochig (Französisch-Dütsch) ùn de Kanton Graubünda isch offiziell drüüsproochig (Dütsch-Rätoromanisch-Italiänisch). Au di meischte Gmeie hen nùmme ei offizielli Sprooch, au wänn Minderheite vo de andre Sproochgrùppe dört läbe (das isch eso gmäss em Territorialitätsprinzip). D Sproochgränze sin mee oder weeniger stabil; nùmme im Bündnerland verschiebt sich d Sproochgränz syt lengrem zuungùnschte vùm Rätoromanische.

D Sproochregioone sind bsunders wichtig für d Politik vo de viile Forme vo dr Kultur (ufhochdütsch: «kulturelle Vielfalt», uf französisch: «Diversité culturelle»).

Minderheitesprooche, wo territorial nit bùnde sin, sin no s Jenisch ùn s Jiddisch. Dernäbe schwätze öbe 9 Prozänt vo de Bevölcherig e Sprooch, wo nit zue de groosse Landessprooche ghört. D Sprooche Serbokroatisch, Albanisch, Portugiesisch, Spanisch, Änglisch ùn Türkisch hen all wie mee Sprecher wie d Landessprooch Rätoromanisch.

Usserdäm bruuche öbe 10'000 Mänsche in de Schwyz e Gebärdesprooch, je nooch Region isch es d Dütschschwyzer Zäichesprooch, die französischi oder au die italienischi Gebärdesprooch. Ofiziell anerkannt isch d Gebärdesprooch aber nùmme i de Kantön Züri ùn Gämf.

Mit Ussnaam vo de Romandie wird d Sproochsituation in de Schwyz als e Diglossie bezeichnet: Es wird je nooch Situation entweder d Standardsprooch (Hochdütsch, Standarditaliänisch oder e schriftlichi Form vùm Rätoromanische) oder d Mùndart gschwätzt. Am komplizierteschte isch d Situation bi de Rätoromane, wo fümf regionali Mùndarte und Schriftsprooche vom Bünderromanische hen, dezue no s überregional Rumantsch Grischun, wo aber nit überall akzeptiert wird, ùn usserdäm praktisch alli au Dütsch chönne.

In de Dütschschwyz werde im Alldaag vo de Schwyzer und Schwyzerinne praktisch nùmme alemannischi Mùndarte gschwätzt, wo als Schwyzerdütsch zämmegfasst werde ùn sich regional starch ùnterscheide. E Ussnaam isch d Gmei Samnaun im Bündnerland, wo en bairische Dialäkt gschwätzt wird. I dr Wirtschaft und bi teil Behörde sind s Änglisch und s Hochdütsch wichtegi Umgangssprooche.

In de italienischsproochige Schwyz schwätzt me lombardischi Mùndarte, wo aber weeniger starch verbreitet sin wie d Mùndarte in de Dütschschwyz: Luut Volchszäälig 2000 schwätzt nùmme öbe en Drittel vo de Lüüt e lombardische Dialäkt.

Im Gägesatz zue de andre Sproochregione sin di ursprüngliche frankprovenzalischi Mùndarte vo de Welschschwyz, s Patois, fasch ganz verschwùnde, en Entwigglig, wo am Aafang vùm 19. Joorhùndert agfange het. In de ganze Romandie schwätze luut de Volchszäälig vo 2000 no zwüsche ei bis zwei Prozänt jede Daag Patois. Am meischte Patoisants finde sich im Kanton Wallis mit 6,3 Prozänt (8'800 Persone) im Joor 1990, em Kanton Frybùrg mit 3,9 Prozänt (4'755 Persone) ùn em Kanton Jura mit 4 Prozänt (1'599 Persone). In dänne Gegende, bsùnders im Wallis ùn em Greyerzerland, spiilt de Patois no e gwüssi Roll, au wenn di meischte Sprecher über 50 Joor alt sin. En Sùnderfall isch Evolène im Wallis, wo de Patois no aa d Chinder wytergee wird. Statt em Patois schwätzt mer hüt i de Weschtschwyz meischt s Français régional, wo als Schwyzer Französisch bezeichnet wird. Im Jura isch s alte Patois e Mundart vo der Grafschäftler Sprooch.

Der Schwyzer Bundesroot het am 7. Dezämber 2018, wie vom Öiroparoot empfohle, pschlosse, ass i der Schwyz s Frankoprovenzalisch ùn s Franc-Comtois, die regionali Mundart im Jura, als Minderheitesprooche anerchänt sind.

E gueti Übersicht über d Sproochen ùn Dialäkt in dr Schwyz findt mer im Geograafische Läxikon, gschriibe vu dr doozmoolige Korifääe vu däm Gibiet, em Albert Baachme, em Louis Gauchat und em Carlo Salvioni.

D Schwiz isch e Schtaat, wo als e föderalistisch organisierti direkti Demokratii funkzioniert.

D Schwiz het es Parlamänt, d Bundesversammlig, mit zwöi Chammere. Dr Nationalrot wo tuet s Volk röpresentiere und dr Ständerot wo tuet d Kantön röpresentiere. D Nationalröt wärde vom Volk i de Kantön gwählt, drbi chamme i de grössere Kantön me Lütt wähle als i de chlinnere. Im Nationalrot sitze 200 Lüt, är wird alli vier Johr im Proporz gwählt, dass heisst dr Stimmateil wo d Parteie händ, sött so genau wie möglich i d Azahl Sitz fliesse. Im Ständerot git’s 46 Abgordneti, un i ihn sändet alli Kantön zwöi Ständeröt, numme die sogenannte Halbkantön sände eine. D Ständeröt wärde überall vom Volk gwählt, dass müesst aber nit e so si. Usser im Jura (Proporz) wärde d Ständeröt überall im Majorz gwählt, dass heisst die Kandidate wo im erste Wahlgang s’absolute Mehr hei oder im zweite Wahlgang am meischte Stimme gmacht hei, si gwählt.

Lueg au:

D Exekutive vor Schwiz esch de Bundesrat, er werd vor Vereinigte Bundesversammlig gwählt, das isch e Versammlig vo allne National- und Ständeröt. Im Bundesrot hets sibe Lüt, wo alli glichi Rächt hei. 
Jede vo de sebe Bondesröt het es Departemänt onder sech ond esch för en bestemmte Berych zueständig.
Es git ke Presidänt, aber dr Bundespresidänt, wo Staatsgescht empfoht und zu Neujohr und am erste Ougust Rede het.

Im Momänt regierid disi Bundesröt:

De Walter Thurnherr (CVP/AG) isch am 9. Dezember 2015 als Nochfolger vo de Corina Casanova (CVP/GR) zum Bundeskanzler vo de Schwizerische Eidgenosseschaft und somit zum Vorsteher vo de Schwizerische Bundeskanzlei (BK) gwählt worde.

D politische Parteie mit Vertretern im Bundesrat (Bundesratsparteie) luute wie folgt:

SVP, FDP un SP stelle je zwei Bundesrotsmitgliider, CVP eis (lueg au Zauberformel).

Ussepolitisch isch d Schwiz e neutrals Land. Si macht aber bi vile internationale Organisazioone mit, öppen i dr OSZE, em Europarat, dr EFTA, em UN-Menschenrechtsrat, dr ESA und em CERN, und si isch bim Vertraag vo Schenge drby.

Sid 2002 isch d Schwiiz Mitgliid vo der UNO. D Bundesversamlig het am 5. Oktober 2001 d Charta vo de Veräinte Nazioone agnoo, und am 10. Septämber 2002 isch si noch ere Volksabstimmig für d Schwiiz gültig worde.

Z Gämf sind vil internazionali Organisazioone dihäi, wo für d Ussepolitik vom Land no meh Müglechkeite ufftüend.

Erschti menschlichi Schpure uuf Schwizer Gebiet um ca. 50'000 vor Christus, z. B. bim hütig Ort Vättis (SG).

Nach 58 vor Christus: Nach der Niderlag vo de Helvetier gäg de Cäsar wird s Gebiet im Weschte vo dr Schwiz e römischi Provinz mit dr Hauptstadt Aventicum (Avenches, ligt zwüsche Murte u Yverdon), witeri Schtädt us derä Zit: Vindonissa (Windisch im Aargau), Augusta Raurica (Kaiseraugst im Aargau), Turicum (Züri)

Anne 15 vor Chrischtus erobere d Röömer in ere grosse Militäroperazioon i de ganzen Alpe au s Land vo de Räter mit em Piet vom hütige Bündnerland und dr Oschtschwiiz.

Nach 400: Iwanderig vo Alemanne in die öschtlige Gebiet, wo me denn emol Alemannisch schwätzt, u Burgunder im Weschte, wo die lokale Bevölkerige spotlatiinische Dialäkt übernäme.

Nach 500: S Gebiet vo ungefähr der hütige Dütschschwiiz het zum alemannische Herzogdum (537–746) ghört, won en Teil vom Fränkische Riich gsi isch, d Weschtschwiiz zu Burgund. Schpöter ghört s ganze Gebiet zum Heilige Römische Riich dütscher Nation.

Nach 1300: Dür Bitritt, Eroberige und Allianze wachst d Eidgenosseschaft immer witer und nimmt allmählich d Form von äme komplizierte politische Gebild a, äme Staatebund, wo sich us, sit 1513, 13 mehr oder weniger glichberechtigte «Ort», verschiidne «Zuegwandte Ort» mit Zweitklass-Recht und schwer uusplünderete Untertanegebiet zämesetzt.

Bekannt worde sii i dere Ziit vor allem d Chrieg gäge d Habsburger, wo us em Gebiet vo dr hütige Schwiz vertribe worde sii, sowie d Burgunderchrieg.

Um d Mitti vom 19. Johrhundert isch d Induschtrialisierig voll i Gang choo. Au erschti Isebahne sii entschtande.




#Article 23: Ricotta (133 words)


Ricotta isch dr italienisch Name für`en Frischkäs us Schoof- oder Chuemilch. Er entstoht, wenn mä früschi Milch oder Niidel in d Molke duet, das alles uf 90 °C ufwermt und Zitronesüüri drzue git, so dass es grinnt. Dr Chees wird vorsichdig ooben abgschöpft.

Für zum Ricotta mache brucht mä Süessmolke, won übrig blibt wemm mä anderi Chees härstellt. In dr Molke het s kei Casein meh, aber es git no anderi Protein, hauptsächlig Albumin.

Früsche Ricotta, wo nume us Süessmolke gmacht wird, isch mild, süesslig und es het fast kei Fett din.

Noch dr Häärstellig vom Ricotta blibt non e grüeni Flüssikäit übrig, d Suurmolke. Die cha as Dierfueter witerverwärtet oder furtgheit wärde. Die grüenligi Farb stammt hauptsächlig vom Riboflavin.

Dr Ziger, wo in de dütschsproochige Alpeländer broduziert wird, isch en äänligi Cheessorte.




#Article 24: Schabziger (172 words)


De Schabziger isch e Schwizer Milchprodukt und e kulinarischi Spezialitet, wo us em Glarnerland chunnt. De Schabziger wird nid wie dr Ziger us Schotte, sondern us Magermilch gmacht und mit em Ziigerchruut, eme speziellen orientalische Klee (Trigonella caerulea), gwürzt. Wies de Name sait, wird de Schabziger nöd am Stugg gässe, sondern fiin gschabet, grafflet oder verribe und zum Byschpil öber Teigware gschtreut. Grafflete Schabziger mit Angge vermischt git en feine Brotuufstrych, de Anggezigger.

Mä nimmt Magermilch, duet e Milchsüürikultur dri, erwellt sä, bis si siedt, und loot dr früsch Chees in Bütte mit Löcher oder in Seck, wo mä Stäi druf duet zum d Flüssikäit uusebrässe, vier bis zwölf Wuche lang lo gääre. Wenn er rif isch, wird er verriibe, Salz dri doo, und denn laageret men en drei bis acht Möönet im ene Silo. Erst denn duet mä Schabzigerchleebulver drzue und brässt dr Schabziger in si tüpischi Form. Noch 6 bis 8 Dääg nimmt mä s «Zigerstöckli» uuse und loot s 2 bis 6 Möönet lang uf eme Grüst lo dröchne.




#Article 25: Black Tiger (114 words)


Dr Black Tiger (* 1972 z Basel als Urs Baur) isch dr erschti Räpper gsi, wo uf Schwytzerdütsch (Baaseldytsch), gräppt hed, und zwoor uf Murder by Dialect (1991) vo P27. Spöter hed er zäme mit em MC Rony en Album uffgno und hed d Gruppe Skeltigeron gründet, zäme mit em Skelt und em MC Rony. Nochhär hed er sich wider uf sy Solo-Karriere konzentriert. Sy Solo-CD Solo gilt as ainy vo de beschte Dütschschwytzer Räp-CD. 

Dr Black Tiger het d Matur am Gymnasium am Münschderblatz gmacht und isch denn i d Musigbranche iigstige. Spöter het er denn a de Uni Basel afange Psychologii studiere. 

Dr Black Tiger organisert Rap-Uustuuschprojekt zwüschet Afrika und dr Schwyz.




#Article 26: P27 (122 words)


P-27 us Basel sin aini vo de erschte Rap-Gruppe us dr alemannische Schwytz. Murder by Dialect (1991) vo P27 isch s erschti Rap-Lied gsi mit Rym uf Schwytzerdütsch, und zwor vom Black Tiger. Das Lied isch uf em zwaite Fresh-Stuff-Säämpler usekoo. Im 1992 isch ihr Debü-Album Overdose Funk (Phonag) erschine. D Teggscht sin zum Dail uf Baseldytsch und zum Dail uf Änglisch gsi. Ihri zwaiti CD Jetzt funkt's aa (EMI) isch zway Joor schpöter usekoo, mit Teggscht uf Schwytzerdütsch, Änglisch und sogar Hochdütsch. 1999 hän si ihr dritts Album Dr Einzig Wäg (muve) usebrocht.
Noch ere kleine Vrschnuufpause hän sy sich 2007 zruggmäldet mit dr EP Pumpin' Daze. D Formation beschtooht zurzytt us em Skelt! (vocals) und em Tron (vocals, beats, scratches). 




#Article 27: Dani Levy (164 words)


Dr Dani Levy (* 17. Novämber 1957 z Basel) isch e Schwizer Regisseur, Schauspiiler und Produzänt. 

Noch eme zweijöhrige Vagabundenusflug in d Staate isch är denn 1980 uf Berlin, won är zerscht in dr Gruppe Rote Grütze mitgwirgt het. Aaschliessend isch är Dail vom Ensemble Logo gsi.

Bim schwizer Färnsehpublikum isch dr Dani Levy im 1984 bekannt worde, won er i de Serii Motel de Chuchighilfe «Peperoni» gspillt hät.

Är isch Mitgründer vo X Filme Creative Pool, wo scho ainigi erfolgrychi dütschi Film (Good bye Lenin (2003), Lola rennt (1998)) usebrocht hän. Är isch syt 1980 hauptsächlig in Berlin dätig. Dört hät er zerscht mit dr Draibuechautori und Schauspiiler Anja Franke und spöter lengeri Zyt mit dr Schauspiilere Maria Schrader zämme gläbt.

In dr Saison 2004 isch er wieder emol in Basel dätig gsi mit eme Stroossestügg namens Freii Sicht uff s Mittelmeer.

Dr Dani Levy läbt z Berlin, zämme mit siner Frau, de Maskebildneri Sabine Lidl, und de baide gmainsame Chind (Stand 2008).




#Article 28: Samir (125 words)


Dr Samir (* 29. Juli 1955 z Bagdad als Samir Jamal Aldin) isch e Zürcher Reschisör. Är isch 1961 als Kind uf Züri ko. Är gilt als Erfinder vom Wort Secondo, wo in der Schwyz geboreni Kinder vo Ussländer bezaichnet. In sym Film Babylon 2 (1993) hed er bekannti Secondos z'Wort ko lo, drunter d Basler Räpperin Luana und dr Räpper MC Carlos vo Sens Unik. Sy Kurzfilm La eta knabino isch uf Esperanto. Sy Film, Forget Baghdad, isch e Film über Jude, wo friener in dr Komunistische Partey vom Irak gsi sin, drunter dr Autoor Samir Naqqash.

Im Härbscht 2005 isch am Samir sin Film Snow White is Kino cho. De Spielfilm handlet vomene Flittli us richem Hus, wo in en Rapper verguggt isch. 




#Article 29: Esperanto (349 words)


Esperanto, mit äigentlichem Name Lingvo Internacia isch di internazionali Schprach, wo 1887 fom polnische Augenarzt Ludoviko Lazaro Zamenhof dur d’ Publikazion fom erschte Leerbuech in polnischer und churz drufabe in änglischer, französischer und russischer Schprach de Mänschhäit forgschtellt worden isch.

De Zamenhof schtammt us de ostpolnische Stadt Bialystock, wo damals zum russische Zareriich ghört het. I dere Stadt händ damals fier Folksgruppe gläbt, unter dene schrecklichi Schpannige und Hass gherrscht het. De Zamenhof het sich entschlosse, öppis dagege z’tue und e Schprach z’entwickle, i dere sich alli Mänsche unabhängig fo ihrer Herkunft mitenand ferschtändige chönnd.

Sis erschte Schprachprojekt het de Zamenhof mit sine Schuelkamarade a sinere Maturfiir forgschtellt. Sin Vater aber, wo Angscht ghaa het, dass en jüdische Jüngling wäge söttige Ideeä mit Ferfolgige dur d’Behörde rächne muess, het sim Soon ferbotte, sich wider mit söttige Projekt z’befasse und hät alli Dokumänt fo dem erschte Wältschprachenentwurf is Füür grürrt. So het de Zamenhof in Warschau und Moskau Medizin schtudiert und ischd Augenarzt worde. Sin Traum aber het er nöd fergässe. Zäme mit sinere zuekünftige Frau Klara Silbernik und de finanzielle Unterschtüzig fo sim Schwigerfater het er 1887 unter em Psoidonym D-ro Esperanto s’erschti Leerbuech fo de Lingvo Internacia publiziert. Esperanto bedüütet de wo hofft und hüt isch d´Schprach uf de ganze Wält unter dem Psoidonym fom Dr. Zamenhof bekannt.

D’ Esperanto-Grammatik isch follkomme regelmässig und kännt überhaupt e käi Uusnaame. Me cha mit Hilf fo fixe Ändige fo wenige unferänderliche Wortwurzle ganz en Huufe noii Wörter abläite. Drumm isch Esperanto ganz äifach z’erlerne. Da äs im Esperanto en fil laatinischi Wortschtämm git, töönt d’ Schpraach e bitz Romanisch, fo de Schtruktur und de Grammatik her het Esperanto aber äigetli fil mee Gmäinsamkäite mit Ostasiatische Schprache wie Japanisch und Koreanisch.

Hüt (im Oktobär 2007) wird Esperanto vo zwüschäd 5 und 10 Millionä Mänschä uf dä ganzä Wält gschprochä. Wenn mär im Google nach Esperanto suächt dänn findät mär je nach Suächziit zwüschäd 50 und 100 Millionä Träffär. Es git in Esperanto inzwüschä fascht 2 Millionä Internet-Siitä und Esperanto isch im Internet a 15-är Stell vo allnä Sprachä vo dä Wält!




#Article 30: Kurdische Sprache (109 words)


Kurdisch (kurd. کوردی Kurdî) isch e Sprooch, wo in dr Türkei, im Irak, im Iran, z Syrie, z Georgie und z Armenie gschwätzt wird. Si isch mit em Farsi nooch verwandt. Baidi Schprooche ghöre zu de iranische Sproochgruppe innerhalb vo de indoeuropäische Sproochfamilie. S Kurdische isch i zaalriichi Tielekt undertailt, wo zum Tail recht verschide töne. D Kurde hend kein eigne Nationalstaat und eri Sprooch werd i de verschidnige Länder mee oder weniger starch underdruckt.

S Noikurdische isch erst sitem uusgende 19. Jh. gschribe wore, bruucht werd debi e modifizierti Form vo de arabische Schrift, selte aber au di latinisch Schrift. Denebet sind no mittelalterlichi Versli uf Mittelkurdisch öberliferet.  




#Article 31: Hip-Hop (548 words)


D HipHop-(Sub-)Kultuur isch in de 1970er Joor entschtande. Dr in Jamaika geboreni Kool DJ Herc hed in dr Bronx Funk-Blatte ufgleggt und d Breaks verlengered, drzue hed er nach jamaikanischer Art toastet - schpöter hed me das rappe gnennt. Anderi wichtigi musikalischi Yflüss sin vo Lüt wi em DJ Hollywood ko; d. h. Disco-DJs. 1979 schliesslig sin di erschte zwai Rap-Bladde usekoo, zersch King Tim III vo der Funk-Gruppe Fatback Band (zäme mit em Rapper King Tim III) und denn Rappers Delight vo dr Sugarhill Gang.

Anderi wichtigi Aschpäkt vom HipHop sin s DJing, Breakdance, Grafitti 

Vorleufer vom Rap gits vili - hüffig wird uf d Griots vo Weschtafrika verwise, uf afroamerikanischi Radio-DJs, uf e Reggae und vor allem d Toasting-Technike. Au im RB isch scho vor 1979 grappt worde - vor allem Here Comes the Judge vom Pigmeat Markham isch Rap avant la lettre (bzw. avant le disque) in Rainkultuur. D Last Poets und dr Jazz-Poeet Gil Scott Heron wärend au hüffig erwäänt.

Di erschte Rap-Tracks hänn sich musikalisch noni vo Funk und Disco unterschide. Aber scho bald hed der HipHop aigeni musikalischi Merkmool entwickelt: zersch hed der Grandmaster Flash mixe und scratche uf Blatte voorgfiert, denn hed der Afrika Bambaataa zäme mit de Broduzänte John Robie und Arthur Baker dr Electro Funk erfunde.

Dr Electro Funk isch au an dr Weschtküschte und in Miami seer populäär gsi; in Miami hed sich sogaar e neue Stil entwickled: dr Miami Bass, wo sich in den 90er Joor in Detroit mit em Techno zu Ghetto Tech verschmolze hed.

Ab Mitti 80er Joor hänn HipHop-Broduzänte aagfange, James Brown-Blatte z'sample. Dr Yfluss vo Funk-Blatte us de 70er Joor hed sich immer mee verschterggt, au an dr Weschtküschte. Dr Gangster Rap - dr erschti originäri Stil vo dr Weschtküschte - hed sich zum melodiösere G Funk gwandlet - dank em Dr. Dre.

Au an dr Oschtküschte isch dr HipHop lang us Breakbeats und andere Samples vor allem us Funk-Blatte us de 70er Joor zämegsetzt gsi. Ersch in de schpätere 90er Joor hed sich - unter Yfluss vom HipHop us em Süde vo den USA - en elektronischere Styl duregesetzt.

Inhaltlig isch s im HipHop am Aafang vor allem um Parties gange - aber scho frie sin au bolitischi Täggscht wichtig worde, zersch bim Brother D und bim Grandmaster Flash - zersch in sym beriemte Stück The Message. 1978 hän denn Public Enemy HipHop musikalisch und täggschtlig erneuered - radikali Bolitigg und Musig.

Ändi 80er, Aafang 90er isch Afrozentrismus seer en vogue gsi. Dr Gangster Rap schliesslig hed dr inhaltligi Schwärpunggt wägg vo Afrika und dr Bolitigg verschobe.

Unter em Yfluss vom Gangster Rap und woorschynlig au uffgrund vo der allgemaine bolitische Laag sin bolitischi Inhalt unterdesse nümm so en vogue im HipHop.

Afang 90er Joor hed sich dr HipHop au in Europa immer mee duregsetzt - Rapper und Gruppe wi IAM in Franggrych, Articolo 31 und dr Frankie Hi NRG in Italie, Die Fantastischen Vier und Advanced Chemistry in Dütschland und dr Black Tiger, EKR (Ein König regiert), Primitive Lyrics und Sens Unik in dr Schwytz hän aagfange, in ire aigene Sprooche z rappe.

Verschideni Elemänt si us de beide Stile îgflosse: D Bass Drum und ds Tempo isch vom House übernô, während dr Sprächgsang es dütlechs Elemänt vom Hip Hop isch.




#Article 32: Schaffhausen (214 words)


Schafuuse isch d Hauptstadt vom Kanton Schafuuse. (Dr Name isch IPA: , amtlig uf hochdütsch Schaffhausen, uf französisch: Schaffhouse und iteliänisch Sciaffusa, uf Rätoromanisch Schaffusa). Es isch die nördlichschti Stadt vo de Schwyz.

Bekannt isch Schafuuse für sini Altstadt mit dä Erker, em Chlooschter Allerheilige und em Munot, e Feschtig oben a dr Schtadt, wo au s Wahrzeiche vo Schafuuse isch, und d Rhyufer.

Schafuuse, di nördlichschti Schtadt vo dr Schwyz, liggt am Rhy, südöschtlig vom Rande. De Rhyfall, wo chli witer une am Rhy, bi Neuhuuse liit, isch an vo de grööschte Wasserfäll vo Europa, ghört aber nur rechtsufrig zum Kanton Schafuuse und linksufrig zum Kanton Züri.

Schafuuse isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1045 als Scâfhusun. Sini Gründer un die vom Chloschter Allerheilige sind d Grafe vo Nälleburg gsi.

Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,6 % gläge.

Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 5,0 %, FDP 12,1 %, SP 41,6 %, SVP 31,9 %, Sustigi 9,4 %.

Gmeindspresident isch de Peter Neukomm (Stand 2019).

Dä greeschti Firme vo Schafuuse:

Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 33'628 Iiwohner 84,5 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,6 % Französisch und 3,1 % Italienisch.

De hochalemannisch Dialekt vo Schafuuse ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.




#Article 33: Butter (505 words)


Anke oder Butter isch es Striichfett, won us Milchfett bestaat. Das mer de Anke als Anke dörf verchaufe, dörf de Wasseratäil nöd z gross si. 

Wänn mer de Nidel imene Ankechübel lang schlaat gits gschlagne Nidel. Wenn mer en no lenger schlaat, dänn gits Anke. Bim Ankne schümet chliini Täili uf. Die ghäisset Anke(g)rützeli. De färtigi Anke hät mer früener imene Ankehafe ufbewaart. Dä isch us Stäiguet gsi und hät drum d Chüeli besser zämeghebet, au ooni Chüelschrank. 

Es Näbeprodukt vom Anke isch d Ankemilch (Buttermilch). S isch Nidel oni s Milchfett. I de industrielle Läbesmittelproduktion wird Anke i groosse Zentrifuge nach em gliiche Prinzip gmacht. Z Tüütschland dörf nume paschterisierte Nidel gna wärde.

I de hüttige Ziit isch s gnau reguliert, wien Anke mues sii: mindischtens 82% Milchfett, nöd mee als 16% Wasserghalt. En Analyse vom Anke zäiget, das er us Milchbestandtäil bestaat: Milchzucker (Laktose), Mineralstöff, Choleschterin, Protein, fettlösliche Vitamin und Milchsüüri. Typisch isch, das s im Anke vil Ölsüürene und churzchettigi gsettigti Fettsüürene häd.

D Brüedere Grimm schriibed i irem 16bändige Tüütsche Wörterbuech übers Wort Anke: es segi männlich und chömi vom althochtüütsche ancho und vom mittelhochtüütsche anke.
Noch em Etymologische Werterbuech vum Kluge goht des ancho uf s indogermanisch Wort fir Salbi, Schmiiri zruck. Verwandti vum Wort Anke sin zum Biispiil s bretonisch amann (amanenn) (‘Anke’), s armenisch aucanem (‘Salbi’) oder ds änglisch ointment (‘Salbi’).

Dr Anke isch um d Wende vum 19. zum 20. Johrhundert noch im ganze Brisgau dr Namme fer dr Butter gsi. Des Wort isch bi dr Sprocherhebig zwische 1980 un 86 aber fast iberall verschwunde gsi oder numme in dr äldere Generation in Gebruuch. S männlich Gschlecht vum Anke het aber bim Wort Butter Spure hinderlo, wil es in dr Region, wo mer Anke gsait het (oder noch sait), männlich isch: der Butter/Budder.

Friili isch in viile s Wort Anke no in Erinnerig. Des lit unter anderem am bekannte alemannische Volksliäd „In s Mueters Stibili“, wus drin heißt: Dü stecksch dr Späck in Sack un ich dr Ank'. 

Au i Teile vo de Schwyz häd ds Wort Anke en schwääre Stand. Wil d Molkereie ire Anke uf tüütsch nöd als Anken, sondern als Butter aaschriibe tüend, säged die mäischte Lüüt s hochtüütsch Wort. S Wort Anke bruucht em aber na öppe bi Spezialitäte (Chäserei-Anke etc.), und vil händs na im Passivwortschatz. Es git o Schwiizer Dialäkte, wo ds Wort Anke alltäglecher plibe isch als ds Wort Butter, bispilswiis im Bärndütsch.

S git aber au di oschtschwiizerischa (zum Biispil no im Appezällische und im Rhintl) und walsertüütscha Gebiat, wo ma em Butter Schmalz said. Das sött ma de aber ni mid (Schwi-)Schmalz (em gsottana Fett) verwägsla.

Wiiteri Imformatione zu de Wort Anke und Schmalz findt men im Schwiizerische Idiotikon und im Sprachatlas vo de tütsche Schwiiz.

E andere Ursprong hot s Wort Anke, mo em schwäbischa Sprochraum abfällig d Gosch (hd. „Mund“) broucht wird, meischd em Zsammahang med am Schdreid: „I hau dr oine en'd Anke nei.“  Des Wort escht en anderi Form vom Wort Äcke (‘Nacke’, ‘Gnick’).




#Article 34: Baseldeutsch (533 words)


Baseldytsch (hit maischtens mit ü [] ússgschproche und dorum Baseldütsch gschriibe; uf Hoochdytsch Baseldeutsch) isch dr Dialäggt vo dr Stadt Basel und dr ängeren Umgääbig.

Dr Dialäggt, wo im Baaselbiet und fascht glych im aargauische Frickdaal gredt wird, isch s Baaselbieterdütsch. Äänlig, aber nid glych wien im Baaselbiet reedet men au im soledurnische Schwarzbuebeland und im (hit baselbieterische) Laufedaal. All die Dialäggt gheere zum Nordweschtschwyzerdytsch.

Im Geegesatz zue den allermaischte andere dytschschwyzer Dialäggt isch s dradizionell Baaseldytsch Niideralemannisch (mit Usnaam vo de Diäläggt am Rhy im Kanton Sanggalle, z Chur un wenige andere Ort im Bindner Land sin die andere Schwyzer Dialäggt hooch- oder heggschtalemannisch). Dypischi Mergmool vom Baseldytsch sinn unverschoobeni [] (z. B. in de Wort Keenig (König), Kreis, kenne, aber au hyffig und dradizionellerwyys in Weerter wie Kind, Kueche), Konsonanteschwechig (Tag   Daag), Deenig vo Vokaal in offene Doonsilbe (z. B. wird Basel mit langem [] ússgschproche und nid wie uf Zyyridytsch mit eme kurze [a]). Au seer karaggteristisch fir s Baseldytsch isch d Rundig vom eltere /aː/ zu // (Haar  Hoor; wi z. B. im Schwedische) und d Entrundig (öi //  ai //, ey //; ü //, //  i //, //; ö //, //  e //, //, üe  ie; wi z. B. im Jiddisch).

Hit reeden ebbe 50 % vo de Baaslere und Baasler s K in «Kind» als CH // úss. Au d Lenis g, wie in «glai», wird zur Fortis k oder ch («klai» ooder «chlai») und basst sich dr Uussprooch in dr Umgääbig vo dr Stadt aa. D Entrundig spiilt hit kai groossi Rolle mee: numme no [] («grien» statt «grüen») und friener statt früener sinn no stargg verbraitet; aber s git au Lyt, wo sunscht stargg ússbräggt Baseldytsch schwätze und drotzdämm [] «grüen» saage. Au s Zäpfli-r, , wird als wie weeniger als  («ch») uusgsproche, so sait me hitzedaag «Bilder», wo s friener im traditionelle Baseldytsch «Bild(e)ch» ghaisse het. Em Alldaags-Baseldytsch, wo die Veränderige duuregmacht het, sait me drum «Baseldütsch» statt «Baseldytsch».

Zämmegnoo ka me saage, dass s glassische Baseldytsch, wo friener vor allem vo der Oberschicht gschwätzt worden isch – und in verarmte Vierdel wie dr Rhygass ainewääg nie vorkoo isch – nimm vo vyyle Lyt gredt wird. Maischtens reede elteri Lyt non esoo und die vom «Daig», also di «meebesseren» Altigsässene. S Baaseldytsch wird aber alewyyl an de «drey scheenschte Dääg», dr Baasler Faasnacht, no stargg pflägt. Und me ka s au im Alldag braggdisch iiberaal in der Stadt no aadräffe: zem Byschbiil uff Menükaarte, in dr Wäärbig oder in Zyttige.

In de Schwyzer Dialäggtfilm, wo vor allem z Ziiri broduziert worde sinn, het s Baaseldytsch lang zer Markierig vo Bösewichter dient. Das Stereotyp ka me scho im eltschte no erhaltene Dialäggtfilm Jä-soo! us em Johr 1935 gsee, und s isch au im Film Die missbrauchten Liebesbriefe (1940) dytlig. Au in de Film, wo im Zug vo dr Gaischtige Landesverdaidigung entstande sinn, wie dr Landammann Stauffacher vo 1941, wirds bruucht, spööter au in dr Gotthälf-Verfilmig Uli der Pächter (1955) und im Film Bäckerei Zürrer (1957), wo in dr Stadt Ziiri spiilt. Iber Doggumentaarfilm und em Dani Levy syym «Peperoni» in der Färnseeseryy Motel uus den Achtzger Joor, het sich der Basler Dialäggt filmisch kenne rehabilitiere.




#Article 35: Kanton Solothurn (618 words)


Dr Kanton Soledurn isch e Kanton im Nordweschte vor Schwiiz. Uf Hochdütsch heisst er Solothurn, uf Französisch Soleure, uf Italiänisch Soletta un uf Rätoromanisch Soloturn.

Soledurn lit im Mittelland und im Jura zwüsche em Kanton Bärn, em Baselbiet, em Aargou und em Kanton Jura, usserdäm gränzt ou no s Elsass a Soledurn. Es git ke angere Kanton, wo so verzwigt isch wie dr Kanton Soledurn. D Verzwiigige gö bis Dornach, ir Nöchi vo Basel, wit is Bärnbiet ine, und im Oschte bis uf Aarau. D Exklave Kleilützel und Mariastei gränze a Frankriich (Elsass), d’Exklave Schteihof lit im Kanton Bärn.

D Schprooch vom Kanton Soledurn isch s Schwizrdütsche. Im Kanton Soledurn wärdä vrschidäni Soledurner Dialäktä gredt, wo zum Nordweschtschwizerdütsch ghöre. D Amtsschprooch degägä isch Schriftdütsch.

Dr Kanton Soledurn isch frücher fasch ganz katholisch gsi, mit dr historische Usnahm vum Bezirk Buächibärg, wo ganz reformiert isch gsi und usserdäm sit uralte Ziite dr Evangelisch-reformierte Landeschile vom Kanton Bärn agschlosse isch.
Wüu d Lüt züglet si, hets jetz ou i de Bezirke Soledurn, Läbere, Wasseramt, Olte und Gösge, zum Teil ou im Dorneck vüu Reformierti, wüu aui die Bezirke gränze a Gägende mit vüune Reformierte. Immer no ganz katholisch isch numeno dr Soledurner Jura.

D Kantonsverfassig, wo jetz güut, isch vo 1986 (mit de Änderige sit denn).

Die gsetzgäbendi Bhörde (Parlamänt) isch dr Kantonsrot mit 100 Mitglider (bis 2005: 144 Mitglider). Är wird vum Vouk uf vier Johre gwäut. Wahlkreis sii d Amteie (bis zur Wahl 2001: d Bezirk). S Vouk het s Rächt, mit ere Vouksabstimmig dr Kantonsrot vorziitig abzwähle, das isch aber no nie passiert.

D Sitzverteilig vo 2017, 2013, 2009, 2005 und 2001:

Für Verfassigsänderige bruchts zwingend e Volksabstimmig, für Gsetz de, wenn si vo 1500 Wahlberächtigte oder füf Iwohnergmeinde verlangt wird. 3000 Wahlberächtigti chöi usserdäm säuber e Änderig vor Verfassig oder eme Gsetz vorschlo (Volksinitiative); ob dä Vorschlag sött igfüehrt wärde, wird are Vouksabstimmig entschiide. 100 Wahlberechtigti chöi a Kantonsrot e Motion ireiche (Vouksmotion).

Dr Solothurner Regierigsrot het füf Mitglider, wo vum Vouch uf vier Johr gwählt wärde. S Presidium ghört em Landamme, wo vor Regierig jedes Johr gwählt wird. S Vouk het s Recht, dr Regierigsrot mit ere Vouksabstimmig vorzitig z’entloh; ou dass isch aber no nie passiert.

Aktuell (Legislaturperiode 1. Ougschte 2017 bis 31. Juli 2021) hets im Regierigsrot die föif Mitglider:

S oberste kantonale Gricht isch s Obergricht. I de Regione gits eerschtinschtanzlichi Amts-, d Jugend- und d Arbetsgricht, i de Gmeinde d Friidensrichter. D Verwautigsgrichtsbarkeit wird dür s Verwautigsgricht, s Versicherigsgricht, d Stürgricht und angeri Speziaugricht usgüebt.

Dür die verchehrsgünschtigi Lag hei sich im Ruum Olte vil Transport- und Logistikfirme agsiidlet.

Ir Region Gränche gits Härsteller vo weltwit bekannte Uhremarke, Fiinmechanik und Apperatebou.

S Schwarzbuebeland im Norde isch uf Basel usgrichtet und dört gits es parr Farmabetrib

Z Dänike hets eis vo de gröschte Schwiizer Atomchraftwärch (AKW Gösge). A dr Aare produziere vüu Flusschraftwärch Strom.

Dr Kantonsteil im Norde vom Jura (S Schwarzbuebeland) isch dür e Passwang-Pass mit em angere Kantonsgebiet verbunde.

Olte isch dr wichtigscht Isebahnchnotepunkt vor Schwiiz, d Chrüzig vo de Schwiizer Houptstrecke Basel – Bärn – Lötschbärg, Basel – Luzärn – Gotthard, Züri – Biel – Neueburg – Gänf (Jurasüdfuesslinie) und Züri – Bärn – Gänf.

Usserdäm isch im Weschte vo Olte s Autobahnchrüz Egerkinge, wo sich d Autobahne A1 Züri – Bärn – Gänf und A2 Basel – Luzärn – Gotthard verzweige.

Dr Kanton het kes eigentlichs Zentrum, was me a de Iwohnerzahle vo de gröschte Orte gseht: 

Im Johr 2002 isch Gränche, mit me als 800 Iiwohner me als d Kantonshauptstadt Soledurn, no uf em zweite Platz gsi.
Witeri grösseri Ört si Zuchu, Biberischt, Trimbach, Bauschthu, Önsige, Dornach, Bäuch und Däredinge.

Die Bezirke wärde i föif Amteie zämegfasst.




#Article 36: Public Enemy (110 words)


Public Enemy us Long Island, New York ghöre zu de wichtigschte HipHop-Gruppe überhaupt. Mit irer inhaltlig und bolitisch radikale Musig hänn si dr HipHop massgääblig erneuered. Di wichtigschte Mitglider sin dr Lead-Rapper Chuck D, dr Flavor Flav, dr DJ Terminator X und dr Professor Griff. Unterdesse sin Public Enemy nümm seer populär, immerhin hän si aber zäme mit em Moby e Anti-Kriegs-Track namens Make Love Fuck War uffgnoo. 

Vom Rolling Stone Magazine isch Public Enemy 2004 uf em 44. Platz uf dr Liste vo de Unstärblige (100 Greatest Artists of All Time) iigreiht worde. Im Johr 2007 si si in d Music Hall of Fame vo Long Island ufgnoh worde.




#Article 37: Arthur Cohn (129 words)


Dr Arthur Cohn (* 4. Februar 1927 z Basel) isch e Filmproduzänt, wo scho mehfach mit eme Oscar uszeichnet worden isch. 

Si worschinlig wichtigsti Produktion isch «Il giardino dei Finzi Contini» (1970, Regie: Vittorio De Sica). Er hed au mehreri Film vom brasilianische Regisseur Walter Salles produziert.

Är isch mit sine 4 Geschwüsterti in Basel ufgwachse.
Nachdäm är sini Matur am ne Basler Gymnasium abgschlosse het u e baar Jahr studiert het, isch är ir Schwiiz aus Journalist tätig gsi. Es paar Jahr lang het är d Sändig Echo der Zeit vom Radio Beromünster moderiert. I sine junge Jahr het är sech sehr für e Nahostkonflikt interessiert u är het sogar 3 Büecher drüber gschribe.
Hüt läbt är in Los Angeles und Basel und isch Vater vo 3 Ching.




#Article 38: Gangster Rap (109 words)


Gangster Rap isch e Sub-Stil vom HipHop. Boogie Down Productions us dr Bronx und vor allem dr Schoolly D us Philadelphia sin d Vorleufer vom Gangster Rap. Dr Ice-T us Los Angeles hed s Stück PSK - What does it mean vom Schoolly D als Grundlaag für si Track 6 N The Morning gnoo. NWA und dr Eazy E hän als nöggschti Boyz N The Hood usebrocht, wo uf 6 N The Morning basiert. Spöter isch d Musik me Soul und Funk-orientiert worde; schliesslig hed dr Dr. Dre (ex-NWA) dr G Funk kreiert, wo seer noch bim P Funk und im allgemaine am Funk vo de 70er Joor isch.




#Article 39: Ice-T (188 words)


Dr Ice-T (* 16. Februar 1958 z Newark/New Jersey USA als Tracy Marrow) isch e bekannte Rapper und Schauspiler. Är bezaichnet sich sälber als inventor of crime rhyme, und si wichtigi Rolle als Pionier vom Gangster Rap isch unbeschtritte. Sit sim zwaite Album Power (1988) hed är immer wider au bolitischi Täggscht gschribe. Är hed scho frie au als Schauspiler gschafft (zersch als Rapper in de Film Breakin' und Breakin' 2 - Electric Boogaloo); schliesslig hed er in New Jack City vom Mario Van Peebles e Hauptrolle übernoo. Wyteri Rolle in Film vom Abel Ferrara und andere hed zwor nid zum groosse Erfolg als Kino-Schauspieler gfiert; derfür hed er sich au als TV-Schauspieler könne etabliere, unter anderem in Players und Law and Order. 

Är hed au e Heavy Metal-Band namens Body Count; ir Lied Cop Killer hed zum Skandaal gfiert und dr Ice T hed si Blattevertraag bi Warner Brothers verlore. 

Dr Ice T isch au Mitglid vo de Gruppe Analog Brothers und SMG. Sy Posse oder Crew haisst Rhyme Syndicate. Vili ehemologi Mitglider vom Syndicate sin hüt bekannti Rapper, unter anderem d Nikki D und dr Everlast.




#Article 40: Luana (157 words)


D Luana (au bekannt als Chéjah, bürgerlige Name: Stephanie Cea) isch e Basler Rapperin und Sängerin. Si isch aini vo de erschte Rapperinne us dr Schwiiz.

D Luana rappt und singt normalerwys uf Änglisch, en Usnaam sin iri Stück uf em Wake Up Sämpler (en Anti-Droge-Projäkt), wo als Initiantekonzärt vom JKF gsi isch. Iren erschte Ufdritt hed si uf em erschte Fresh Stuff-Sampler gha, da isch dr erschti Schwytzer HipHop-Sampler gsi. Si hed unter anderem mit em Mad Professor zämegschafft und isch e Mitglid vo der Zulu Nation. Noch irem Langspil-Début hed si dr Name Chéjah aagnoo und e 2-Track Single usebrocht: I Had A Dream/G.O.D. (2000), RB mit Rap und religiöser Usrichtig. Ihri letschte Ufnahme sin uf Ihrem Album Freedom und die kame uf i-groove.com finde sowie au uf Spotify. Im Novämber 2019 kunnt e Vinyl-Single use mit 2 Rap-Funk-Stück.

Sie git jede Fritig im Musikpalast in Basel Gsangsstunde und isch im virtuelle Schwizer Hip-Hop-Museum verewigt.




#Article 41: Zulu Nation (308 words)


D Zulu Nation isch e Organisation, wu dr Afrika Bambaata grindet het, zum jungi Mensche vor Droge und Gwalt z bewahre.

De New Yorker DJ Afrika Bambaataa isch schu als Kind uf d Idee kumme, e Zulu Nation z grinde. De Aalass fir en isch de Film Zulu mit em Michael Caine gsi, wu di afrikanisch Zulu Nation durich Tapferkeit un Zämmenhalt wie Helde dargstellt worre sin. Des isch in de 1960er Johr noch ugwehnli gsi, dass Schwarzi as Held zeigt werre.

Bis in d 1970er Johr het sich de Afrika Bambaataa im Umfeld vun de Nation of Islam un de Street Gang Black Spades ufghalte. E Todesfall vun nem Freind bie me Polizei-Iisatz het ne dezue brocht, des z iberdenke un ebis Bessres uf d Bei z stelle. Gmeinsom mit Weggfährte us denne Gruppe het er zerscht The Organisation grindet, wu winig speter The Universal Zulu Nation drus worre isch.

D Zulu Nation isch e Musik-, Sozialdienscht- un Kunscht-Organisation, wu sich in de Hauptsach im Hip-Hop widmet. D Mitglider vun de Zulu Nation glaube on Frejheit, Grächtigkeit, Wisse, Wiisheit un Verständnis.
 
Si betätige sich zum Biispil as DJs, Graffitikinschtler, Rapper, Breakdancer, Organisatore oder im Vertriib vun ihri Platte. Derzue wirke si on Diskussionsveronstaltunge mit, wu sich mit de Ziil vum Hip-Hop befasse. So stihn si direkt mit derre Kultur in Verbindung.

De Erfolg vum Hip-Hop ab de 1980er Jôhr het bewirkt, dass die Organisation nodno ebefalls weltwit bekonnt worre isch. So sin noch em Zentrum in de New Yorker Bronx in verschidene Länder Zwiigstelle ufgamcht worre, d Chapter. Viil bekonnti Hip-Hop-Persenligkeite sin dert Mitgliider.

Bekonnti Mitgliider sin de Ice-T, de Afrika Islam, De La Soul, d Queen Latifah, d Jungle Brothers, de WestBam un d Cora E.. 1985 het de Afrika Bambaata de Heidelberger Rapper Torch zum „Kinig“ vu de ditsche Chapter vun de Zulu Nation krent.




#Article 42: Afrika Bambaata (171 words)


Dr Afrika Bambaata (* 10. April 1957, z New York City als Lance Kahyan Aasim)  isch en HipHop-Pionier und dr Gründer vo der Zulu Nation. Si Stück Planet Rock us em Joor 1982 isch der erschti Electro Funk-Track gsi und hed der HipHop in e neui Richtig brocht.

In Medie wird zmeischt Kevin Donovan als sii ächte Name aagää, aber är het in verschidene Interview gsait, dass das e ander Miglid vo sire früenere Gang „Black Spades“ gsi seig.

Em Afrika Bambaataa sy Name isch vo merere andere Musiker entleent worde: em Afrika Islam – Son of Bambaataa, em Afrika Baby Bam vo de Jungle Brothers und em WestBam.
Dr Afrika Bambaataa hed unter anderem mit em James Brown, UB40, em Yellowman und em Johnny Rotten zämegschafft. 
Zäme mit em italiänische Broduzänte-Team De Point hed är au HipHouse-Stügg uffgnoo. Mitte 1990er Joor het är sich mee in Richtig HipHop entwiggled; ändi 1990er Joor het är sich wider uf syni Electro-Wurzle besinnt und schliesslig mit em Westbam und em Gary Numan zämgeschafft. 




#Article 43: Azad (115 words)


Dr Azad (* 24. Novämber 1973 z Sanandadsch, Iran als Azad Azadpour) isch e kurdischstämmige dütsche Rapper us Frankfurt. Är isch e Mitglid vo der unterdesse ufglööste Gruppe Asiatic Warriors gsi. Spöter hed är mit em Moses P und synere 3P-Posse zämegschafft. Hütt isch är bekannt als ain vo de beschte Hardcore-Rapper us Dütschland und verdailt gärn Sytehib gege anderi Rapper wi dr Samy Deluxe oder dr Toni L.

Inzwüsche hed de Azad es eigets Sublabel bi Universal übercho, Bozz Music. Det under Vertrag sind di folgende Künstler:

Zeme mit de Rapper Chaker, Jeyz und Sezai bildet de Azad d Crew Warheit. Offesichtlich hend si im Sinn i nöchster Zit emol ires Debüt-Album Kopfschuss usezbringe.




#Article 44: Kid Frost (142 words)


Dr Kid Frost  (* 31. Mai 1964 als Arturo Molina Jr.) - au bekannt als Frost -  us Los Angeles isch ain vo de bekanntischte Chicano Rapper. Zersch hed si Etniziteet kai Rolle gschpilt, aber Afang vo de 90er Joor hed er - als erschte - aagfange, spanischi Wörter und Chicano-Slang in syni Rhymes yzflächte. 

Sini erschte Maxi-Singles sin no Electro Funk gsi; schpöter hed dr Kid Frost sich am Gangster Rap orientiert, allerdings eender party-orientiert und mit glägentlige Latin-Yflüss. Thump Records, e Blattefirma, wo sich unter anderem uf Old School Rap, Chicano Rap und Freestyle spezialisiert hed, hed zwai Greatest-Hits-Blatte usegää und schliesslig e neui CD vom Frost, Welcome to Frost Angeles. Unterdesse isch är vo Low Profile Records gsignt worde. Syni nöischte CD sin uf Old West erschine. 

Frieni Maxi (12) 

Als KID FROST

Als FROST

	
Als OG KID FROST




#Article 45: Chicano Rap (102 words)


Chicano Rap isch Rap vo Chicanos, d. h. Amerikaner mit mexikanische Wurzle. Dr erschti Chicano Rapper isch dr Kid Frost gsi. Cypress Hill hän zwor nume ai Mitglid, wo unter anderem mexikanischi Wurzle hed (dr Lead-Rapper B Real), si hän aber immer Chicano Slang benutzt und hän au anderi Chicano Rapper gförderet: d Delinquent Habits und Psycho Realm. Au dr kubanisch-amerikanischi Rapper Mellow Man Ace benutzt Chicano Slang. Tüpisch für dr Chicano Rap sin änglischi Täkscht mit spanische Wörter; mängmol nennt me das Spanglish. Es git aber au e baar rain spanischschproochigi Chicano-Rap-CDs; vo Akwid, Darkroom Familia und au vo Cypress Hill.




#Article 46: Cypress Hill (259 words)


Cypress Hill sin a HipHop-Gruppa us Los Angeles, wo 1988 gründt wora isch und bis 2005 wältwit eppa 16 Milliona Alba vakoft hot. Wo eana erschte CD usaku isch, hon Journalischte eana Musi als Mischung us Public Enemy und Beastie Boys beschriba. Bi uns bekannt wora isch dia Gruppa vor allem wegs eana Engagement für d Legalisierung vom Cannabiskonsum.

Zwoa vo de urschprünglige Mitglider sin Latinos - dr B Real (Louis Freese, mit mexikanische und kubanische Wurzle) und dr Sen Dog (Senen Reyes, mit kubanische Wurzle, Brueder vom Mellow Man Ace). Da dritte, da DJ Muggs, isch Italoamerikaner.

Da Nama Cypress Hill kummt vom Wohnort vo da Gründungsmitglieder, wo fasch alle in da Cypress Avenue in South Gate ufgwachsa sin. 

Dia Original-Bandmitglieder kummen us South Gate, Kalifornien. Eana erscht Uftritt hond se in Südkalifornien vor nam Publikum us Latinos khet. 1991 hond se an Vatrag mit Ruffhouse Records untaschrieba und sin damit üba‘s Label Columbia Records vatrieba wora.

Scho eana erschtes Album Cypress Hill, wo 1991 ussaku isch, hot a große Fangemeinde gwunna, obwohls weda mainstream noch chartorientiert gsi isch. Dia Tracks vo deam Album sin vor allem im CollegeRadio und von Radiosendern im Großstädt gschpielt wora, und dia Platta hot se insgesamt fasch 2 Milliona Mol vakoft. DJ Muggs hot dazwüscha Tracks mit House of Pain, den Beastie Boys und Funkdoobiest produziert.

S nächschte Album, III (Temples of Boom) vo 1995 isch uf Platz 3 vo da US-Charts ku mit der Hit-Single Throw your set in the air.

Cypress Hill

Sampler und Compilations

DJ Muggs

Sen Dog

B-Real




#Article 47: Beastie Boys (221 words)


D Beastie Boys sin e Hip-Hop-Trio us Brooklyn, New York gsii. Di drey 'Boys' sin dr MCA (Adam Yauch), dr Mike D (Michael Diamond) und dr Ad Rock (Adam Horovitz) gsii. Nach em Tod vom Adam Yauch im Mai 2012 hed sich d Band ufglöst.

Iri erschti LP isch in Zämenarbet mit em Rick Rubin und z. T. Run DMC entschtande. Das hed drzue gfiert, das Licensed to Ill (1986) so vil Heavy Metal Samples wi kai anderi Rap-LP zu däre Zyt gha hed. Aagfange hän d Beastie Boys als Punk-Gruppe; dr Rock-Yfluss isch also e ganz natürligi Sach gsi. Uf irer zwaite LP, Paul's Boutique, broduziert gröschtedails vo de Dust Brothers, hets zwoor weniger Rock-Yflüss druf gha, aber drfür gilt die LP allgemain als Sampling-Gsamtkunschtwärk. Uf Check your Head hets Live-Inschtrumänt druf und au wider me Rock-Yflüss - zu däre Zyt hän au immer mee anderi Bands aagfange, Rock und HipHop z vermische, was letschtlig zum ene neue Stil names Rapcore gfiert hed. Au iri Punk-Wurzle hän d Beastie Boys scho bald wider entdeckt (Sabotage, Heart Attack Man), und uf Hello Nasty hän si sich sogar mit brasilianischer Musig versuecht. To the 5 Boroughs schliesslig isch wider wi Paul's Boutique e rains Rap-Album; dasmol zum erschte Mol vo de Beastie Boys in Aigeregie broduziert. Ufffallend isch der schtarke Old School-Yfluss.




#Article 48: Comic (251 words)


D Comic cha me als Mischig us Romaan und bildender Kunscht definiere. Es sind Bildergschichte mit churze Tegscht i de einzelne Bildli.

Als erschte Comic gilt The Yellow Kid vom R. F. Outcault. Zu de Vorläufer vo de Comics ghöred d' Bildergschichte vom Wilhelm Busch und em Gänfer Rodolphe Toepffer.

Am Aafang sind die Bildergschichte humorvoll gsi; drum haissed si «Comics». Scho gly sind au anderi, nöd humoristischi Comics entschtande, zum Bischpil Prince Valiant (uf Düütsch: «Prinz Eisenherz») vom Hal Foster, d' Science Fiction Serí Buck Rogers und de erschti Superhelde-Comic, Superman.

I de 60er Jahr sind d' Comics schliesslich au als Medium für Erwachseni wichtiger worde, mit de fumetti neri z Italie, de Barbarella vom Jean-Claude Forest z Frankrych und de Underground Comix i de USA.

De Comic isch de gängig Begriff för di sequenzielli Kunscht.
			

Im Comic isch e Folg vo Bilder ufgreiht, wo zäme en Vorgang beschribe oder e Gschicht verzelle. I de Regel sind d Bildli zeichnet und werdet mit Text komentiert und meischtens mit wörtlicher Red vo de zeichnete Figuure kombiniert.

I de Comic-Kunscht öberlaped sich Literatur und bildendi Kunscht. Me cha s als e eigeni Kunschtform aluege. De Begriff Comic (urschprüngli Comix) leitet sich vom englische «omic strip» (komischi Schtreife) ab. Wil Comix aber nöd zwangsläufig komisch si mönd, git es de neutrali Begriff sequenzielli Kunscht.

De französisch Literaturwissenschaftler Francis Lacassin het 1971 dezue d` Bezeichnig «die nünt Kunscht» prägt. Im französische werd meischt de Begriff Bande dessinée (zeichneti Schtreife) oder d Abkürzig ``BD`` bruucht.




#Article 49: Rätoromanische Sprache (14156 words)


S Rätoromanisch (au Bündnerromanisch oder eifach Romanisch; rm. rumantsch,  oder rumauntsch) isch e romanischi Sprooch, wo im Kanton Graubünde, em sognannte „Romanischbünde“ (rm. il Grischun romontsch), gschwätzt wird. Es isch syt 1938 di vierti offizielli Nationalsprooch vo de Schwyz. In de Schwyzer Volchzäälig vo 2000 isch es für 35'095 Mensche die Sprooch gsi, „wo si am beschte hen chönne“. Insgsamt hen öbe 60'000 Lüt aagee, dass si in de Familie oder im Alldaag Romanisch schwätze. Es isch demit mit öbe 0,5 % die Amtssprooch vo de Schwyz, wo em wenigschte Sprecher het.

Im wytere Sinn meint mer mit Rätoromanisch au die romanische Sprooche, wo im Nordoschte vo Italie gschwätzt werde (Furlanisch un Dolomiteladinisch), sich aber dütlich vo de norditalienische Dialäkt unterscheide. Es isch hüt no umstritte, ob die Sprooche e engi Verwandtschaft mit em Bündnerromanische hen (Questione Ladina).

D Eigebezeichnig vo de Sprecher isch je nooch Dialäkt Romontsch (im Surselvische), Rumauntsch (im Putèr) oder Rumantsch (im Vallader un Surmiran). Für d Engadiner Idiom Putèr und Vallader gits au d Bezeichnig ladin. Im Dütsche schwätzt mer allgemein vo „Romanisch“ oder „Rätoromanisch“. Au in de Schwyzer Bundesverfassig schrybt mer vo „Rätoromanisch“. In de romanische Sproochwüsseschaft werde die Begriff au bruucht, aber mangmool meint mer mit Rätoromanisch au e Sproochfamilie, wo au no s Furlanisch un Dolomiteladinisch in Italie dezueghöre. D Existenz vo dere Sproochfamilie isch zwar umstritte, einewäg wird vo Linguischte viilmool de eidütig Begriff „Bündnerromanisch“ bruucht. Historisch isch au d Bezeichnig „Churwelsch“ bruucht worde. In däm Artikel wird d Sprooch eifach als Romanisch bezeichnet.

S Bündnerromanisch ghört zu de romanische Sprooche, wo uff d Umgangssprooch vum römische Ryych, s Vulgärlatiin, zruggön. Es ghört in dere Sproochfamilie zue de galloromanische Sprooche, wie z. B. au s Französisch, s Okzitanisch un di norditalienische Dialäkt wie s Lombardisch. Es zeichnet sich innerhalb vo dere Sproochfamilie dur syni Randlag uss, wo sich z. B. dur Archaisme zeigt, un dur de Kontakt mit em Dütsche.

Zeige duet sich d Yyordnig als galloromanischi Sprooch zum Byspil dur d Palatalisierig vo lat. u zue //: lat. muru ‚Muur‘  Engadinisch mür (wie au Französisch mur) bzw. surselvisch mir. 
Wichtigschti Abgränzigsmerchmool zue de Oberitalienische Mundarte sin:

Ob s Bündnerromanisch mit de nit-italienische romanische Sprooche vo Norditalie, em Furlanisch un em Dolomiteladinisch, e gmeinsami Sproochgrupp bildet, isch in de romanische Sproochwüsseschaft bis hüt umstritte; die Frog wird als questione ladina bezeichnet. So wird d Bezeichnig „Rätoromanisch“ mangmool au bruucht, zum die Sprooche zämmezfasse. Ei Position isch, dass die Sprooche e genetischi Eiheit bilde, sich also uss enere gmeinsame Sprooch entwigglet hen, wo deno mit de Ussbreitig vum Dütsche un Italienische geographisch uffgspalte worde wär. De Befürwörter vo dere Meinig sait mer „Ascolianer“, nooch em italienische Romanist Graziadio Ascoli, wo die These 1873 uffgstellt het. Die zweiti Position meint, dass d Gmeinsamkeite zwüsche dene Sprooche mit ihrer Randlag innerhalb vo de romanische Sprooche z erkläre sin, wo dezue gfiert hät, dass sproochlichi Innovatione sich dört nit duregsetzt hen. Di norditalienischi Dialäkt syge dergege für sproochlichi Yflüss uss em Süde offener gsi. De Befürworter vo dere Meinig sait mer „Battistianer“, nooch em Trentiner Dialektolog Carlo Battisti (1882–1977). Brisant isch die Froog vorallem worde, wyl italienischi Nationalischte d Position vo de Battistianer so verstande hen, dass s Bünderromanisch, Furlanisch un Ladinisch kei eigeständigi Sprooche wäre, sundern Deil vo de italienische Dialäkt. Des hen italienischi Irredentiste welle als Rächtfertigung nee, Romanischbünde als Deil vo Italie z beaspruche. Einig isch mer sich über die Froog bis hüt no nit. Uss ere soziolinguistische Perspektiv aber isch d Antwort irrelevant, wyl d Sprecher vo denne Sprooche sich ganz klar nit als Sprecher vum Italienische identifiziere, un e eiges Sproochbewusstsy hen.

Ursprüngli sin romanischi Mundarte im ganze hütige Kanton Graubünde (usser denne Gegende, wo sich italienischi Dialäkt bildet hen) un wyt über d Kantonsgränze usse verbreitet gsi. Scho im 8. Joorhundert het aber d Germanisierig vum romanische Sproochbiet aagfange. Im 16. Joorhundert het sich deno e Sproochgränz bildet, wo bis zum Aafang vum 19. Joorhundert stabil blibe isch.

De Jean-Jaques Furer bezeichnet die Gegende, wo um die Zit romanischsproochig gsi sin, als „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“ (TR). Dezue ghöre bi synrer Definition alli Ortschafte, wo bi eine vo de vier erschte Volchszäälige zwüsche 1860 un 1888, e romanischi Mehrheit gha hen. Usserdäm zäält er Fürstenau dezue. Des sin dertemool 121 Gmeie gsi (die entspreche wäge Fusione 116 hütige Gmeie.) In de Gmeie Samnaun, Sils im Domleschg, Masein, un Urmein, wo im 17. Joorhundert no zum TR ghört hen, het d Germanisierig scho friener yygsetzt, un 1860 het es dört numme no e chlyni romanischi Minderheit gee. Die sproochhistorischi Definition vum Furer findet sich in viile Publikatione, vum Bundesamt für Statistik wird s romanischi Sproochbiet aber zum Byspil allei dur d Mehrheitsverhältniss definiert. Die Entscheidig, was s Sproochbiet vum Romanische isch, het debi durchuss au e politischi Dimension.

Im Joor 2000 hen no 66 Ortschafte e romanischi Mehrheit gha, un in 32 wytre isch s Romanisch no für mindeschtens 20 % d Haupt- oder Umgangssprooch gsi. Insgsamt isch s Romanisch nooch de Volchszäälig vo 2000 im TR für 24'016 Persone d Sprooch gsi, wo si am beschte hen chönne; des sin 32,8 %. Im Verglyych hen im Joor 1880 35'742 Lüt ihri Muettersprooch als Romanisch aagee, des sin 85,9 % vo de Bevölcherig vum TR gsi. De Aadeil vo Romanischsprecher isch aber regional arg verschide. So isch es im Inn un in de Surselva no für 73,7 % bzw. 70,1 % d Umgangssprooch, im Hinterrhy aber numme für 24,2 %. Innerhalb vo denne Bezirk gits deno wiider groossi Unterschid.

Hüt sin praktisch alli Romanischsproochige zweisproochig; eisproochigi Romane, wo es um 1900 no viili gee het, git es hüt fascht nümm, usser unter Chinder im Vorschuelalter. D Bärner Romanischtin Ricarda Liver schrybt dezue:  De Bernard Cathomas, de ehemooligi Sekretär vo de Lia Rumantscha, meint dezue:  Die sproochlichi Situation isch hüt e komplizierti, meefachi Diglossi, wyl es im Romanische sälber scho e funktionali Verdeilig git zwüschem gsprochene Ortsdialäkt, em gschribene Schriftidiom un inzwüsche zuesätzlich em Rumantsch Grischun, un s Dütsch au in zwoo Varietäte, em Schwyzerdütsch un em Hochdütsch, bherscht wird. Im Münstertal chunt no s Tiroler Bairisch als Zweitsprooch dezue. Näbem Dütsch schwätze viili Romane deno wytri Fremdsprooche, wie Änglisch, Italienisch oder Französisch, wo in de Schuel glehrt werde.

Usserhalb vum traditionelle romanische Sproochbiet isch d Sprooch au in de sognannte „romanische Diaspora“ im Rescht vo Graubünde un de Schwyz verbreitet. Die Gruppe, wo usserhalb vo Graubünde läbt, macht öbe en Drittel vo de Lüt uss, wo s Romanisch als Umgangssprooch bruuche un öbe 20 % vo denne, wo Romanisch als Hauptsprooch (= die wo si am beschte chönne) hen.

S Romanisch wird in fümf Dialäkt (viilmool au als „Idiom“ bezeichnet) yydeilt: Surselvisch (rm. ), Sutselvisch (rm. sutsilvan), Surmeirisch (rm. surmiran), Oberengadinisch (rm. putèr) un Unterengadinisch (rm. vallader). Die Idiom hen alli eigni Schriftsprooche entwigglet. Zuesätzlich isch 1982 di gmeinsami Standardsprooch Rumantsch Grischun („Bündner Romanisch“) gschaffe worde. E Verständigung zwüsche de Sprecher vo de Idiom isch nit immer sofort mögli, bi de Idiom wie em Engadinische un Surselvische, wo wyt ussenanderlönn, uff Anhieb meischt gar nit. Wäge däm schwätze viili Romane deno lieber Schwyzerdütsch mitenand, au wenn es prinzipiell lycht fällt, sich an e andres Idiom z gwööne. Die Sprecher vo de verschidene Idiom identifiziere sich in de Regel zerscht mit em Heimetort un de Dorfmundart, deno mit de Region un em Idiom, un deno als Bündner oder Schwyzer. Usserhalb vo intellektuele Chreis isch e gmeinsami romanischi Identität praktisch nit vorhande, was sich aber inzwüsche bi de jüngre Generatione ändre duet.

Die Idiom bilde e Kontinuum, gönn also inenand über ohni scharfi Trennlinie. Am vitalschte vo de fümf Idiom sin s Surselvisch un s Vallader, wääred s Putèr un s Sutselvisch bsunders starch vum Ruggang vum Romanische betroffe sin. Im Biet vum Vallader hen bi de Volchszäälig vo 2000 6'448 Lüt s Romanisch als Umgangssprooch aagee (79,2 % vo de Bevölcherig vo dere Gegend), im Surselvische sin es 17'897 Lüt gsi (54,8 %), Putèr hen 5'497 Lüt gschwätzt (30 %) un im Biet vum Sutselvische hen 1'111 Lüt (15,4 %) s Romanisch aagee. Dur des isch s Dialektkontinuum inzwüsche dur s Dütschi zerrisse.

Gliidert werde die Idiom mangmool in s Surselvisch ganz im Weschte, un s Engadinisch (rm. ladin) mit em Putèr un Vallader ganz im Oschte. Derzwüsche bildet s Mittelbündnerisch (rm. Grischun central) mit em Sutselvische un em Surmeirische e Übergangsbiet. Des isch d Yydeilig wo zum Byspil vum Dicziunari rumantsch grischun vorgno wird. Je nooch däm het bsunders s Surmeirisch aber mool mee Gmeinsamkeite mit em Surselvische, un mool mit em Engadinische.

Eine vo de Hauptunterschid isch, dass es im Engadinische di grundete Vordervokal // un // (in de Schrift ü un ö) git. In de andre Idiom sin die Vokal zue // un // entrundet worde: Engadinisch mür, surs. mir ‚Muur‘ un eng. ögl, sur. egl ‚Aug‘. Usserdäm chunt d Palatalisierig vo lat. /k/ un /g/ im Putèr un Vallader am hüüfigschte vor. In de sunschtige Idiom chunt d Palatalisierig entweder numme in betonte Silbe, oder gar nit vor. So zum Byspil Engadinisch chasa, surs. casa ‚Huus‘. Näbe dänne Merchmool unterscheide sich d Idiom dur wytri luutlichi, morphologischi, un syntaktischi Unterschid.

In däm Absatz wird vorallem d Struktur vum Surselvische beschrybe, wo in de linguistische Literatur am beschte beschrybe isch. Wänn andri Idiom bhandlet werde, no wird's gsait.

S Romanische wird mit em latiinische Alphabet gschribe, un s Schriftbild isch in de Regel sehr nooch aa de Ussprooch. D Orthographi isch debi e Mischig uss de romanische un dütsche Schrybtradition, wo mer z. B. am Bruuch vo c statt k aber defür au tsch erkennt. D Buechstabe k, y, w un x chömme numme in Lehnwörter vor. D Schrybig unterscheidet sich je nooch Idiom lycht. So wird de Luut // im Surselvische mit tg gschribe, im Engadinische dergäge mit ch un im Rumantsch Grischun chunt e Kompromisslösig vor.

Bi de Konsonante werde b, d, f, j, l, m, n, ng, p, q, t, tsch un z wie im Dütsche ussgsproche (für di reschtliche Buechstabe, lueg in de Tabelle unte). D Vokal werde in de Regel au wie im Dütsche ussgsproche:  a = [] ( ‚Schlüssel‘), i = [] ( ‚du‘), ü = [], ö = [], u = [] ( ‚alles‘), o je nooch Dialäkt = [] oder [] ( ‚Bai‘), e je nooch Dialäkt un Wort [] ( ‚Hütte‘) oder [] ( ‚lyycht‘), é = [] ( ‚Birn‘) un è = [] ( ‚Paar‘). D Betonig isch meischt uff de vorletschte Silbe oder uff de letschte. In unbetonti Silbe werde d Vokal meischt zumene Schwa.

D Diphthong werde in de Regel so ussgsproche, wie si gschribe werde, regional git's aber starchi Abweichige. Im Surselvische het's zum Byspil d Diphthong ai ( ‚Alperöösli‘), au ( ‚Brot‘), ei ( ‚drüü‘), eu ( ‚Lüt‘), ia ( ‚sibe‘), ie ( ‚Chääs‘), iu ( ‚verchauft‘), ua ( ‚weller‘), ue ( ‚de‘) un uo ( ‚Bueb‘), un d Triphthong iau ( ‚Abschid‘), ieu ( ‚Ich‘), uei ( ‚des‘) un uau ( ‚Wald‘).

De Luut // chunt numme im Surmeirische am Wortänd in Wörter wie paung ‚Brot‘ vor. D Ussprooch vum /r/ isch je nooch Dialäkt en Zungespitze-r oder en Zäpfli-r. Luut, wo typisch für s Romanisch sin, sin d Affrikat [] un [] (inere enge Transkription [] un []), wo für Dütschsproochigi viilmool mit [] verweggslet werde. Es sin aber verschideni Luut, wie mer bi Wörter wie cametg ‚Blitz‘ vs. cametsch ‚schwiel‘ gseet. Di stimmlosi Plosiv /p t c k/ sin nit behuucht un /b d ɟ g/ sin vollständig stimmhaft. Im Romanische git es e Ussluutverhärtig, so dass di stimmhafte Plosiv un Frikativ am Änd vumene Wort stimmlos wärde: grev ‚schwer‘  , bab ‚Vater‘  .

D Vokal // un // (in de Schrift  un ) chömme numme im Engadinische vor. In de übrige Dialäkt sin die Vokal zue // un // entrundet worde, un chömme höggschtens in dütschi Lehnwörter vor. De Vokal // (z. B. cudisch ‚Buech‘) isch im Surselvische änder marginal, un wird vo mangi Sproochwüsseschaftler nit als e eiges Phonem aagluegt. D Betonig isch meischt uff de letschte, sunscht au uff de vorletschte Silbe. In nit-betonti Silbe wärde d Vokal //, // un // zumene Schwa abgschwächt (z. B. in casa ‚Huus)‘, wo als [] oder [] ussgsproche wird.

Im Surselvische git's usserdäm d Diphthong , , , , , , , , , , ,  un d Triphthong , ,  un . Die Diphthong unterscheide sich aber je nooch Dialäkt sehr starch. Bsunders usstande dien die „verhärtete Diphthong“ im Surmeirische, wo de zweit Vokal imene fallende Diphthong als [] ussgsproche wird: strousch ‚chuum‘  .

Für Byspilswörter un Audiouffnaame vo all denne Luut, lueg unter Orthographi.

Die Beschrybig bhandlet vorallem s Surselvisch. Bsunders s Engadinisch wyycht zum Deil arg devo ab. Si basiert vorallem uff de Abhandlig vo de Ricarda Liver vo 2010, au d Byspil stamme vo dört.

Substantiv werde im Romanische nit flektiert; di grammatischi Kategorie wird dur d Wortstellig ussdruggt. Wie au sunscht die romanische Sprooche, het s Bündnerromanisch zwei grammatischi Gschlechter (Genera), männlich un wyyblich. Es git bstimmti (m. il bzw. igl vor Vokal; w. la) un nit-bestimmti Artikel (m. in; w. ina). De Plural wird im Regelfall mit eme -s Suffix bildet. Bi männlichi Substantiv git es defür aber mehreri Ussnaame, wo sich de Stammvokal verändre duet:

E Bsunderheit vum Bündnerromanische isch de „kollektivi Plural“:

Adjektiv un Partizipie

D Adjektiv werde nooch Gschlächt un Zaal flektiert, wobi di wyybliche Forme immer regelmässig sin, derwyyl sich bi de männliche zum Deil de Vokal verändre duet: bien (sg.) – buns (pl.) ‚guet‘. Im Surselvische wird usserdäm zwüsche ere attributive un prädikative Form vum Adjektiv unterschide, des aber numme im Singular: 

Bi de Personalpronomina git's im Surselvische drei Persone Singular un Plural:
 
Im direkte Objekt unterscheidet sich di 1. un 2. Person Singular: mei un tei bzw. mi un ti nooch de Präposition a: dai a mi tiu codisch ‚gib mer dyn Buech‘

D Reflexivi Pronome werde mit se- bildet, wo ursprüngli numme di dritti Person gsi isch:

D Possesivpronima hen e pränominali un e prädikativi Form, wo aber numme in de männlichi Form verschidi sin:

aber wyyblich: sia casa ‚syn/ihr Huus‘ – quella casa ei sia ‚des Huus isch syns/ihrs‘

Bi de Demonstrativa unterscheidet mer im Surselvische drei Forme: quel, tschel un lez: A quel fidel jeu, a tschel buc ‚däm vertrau i, sällem nit‘ un Ed il bab, tgei vegn lez a dir? ‚un de Vater, was wird de säge?‘.

S Verbalsystem vum Surselvische gliidret sich in synthetischi Forme (em Präsens un Imperfekt) un Verbalperiphrase (Perfekt, Plusquamperfekt, Futur, Passiv) mit de Modi Indikativ, Konjunktiv, Konditional un Imperativ. Di wichtigschte Forme sin:

D Syntax vum Bündnerromanische isch bis hüt wenig erforscht. In mehreri Fäll wyycht s Surselvisch uffällig vo de reschtliche Romanische Sprooche ab. Di normali Satzstellig isch Subjekt-Verb-Objekt, in mehreri Fäll tritt aber e Inversion uff, wo s Verb aa de Aafang stellt:

Des glyycht de Inversion im Dütsche, isch aber friener au in andri romanischi Sprooche verbreitet gsi.

D Verneinig wird im Surselvische mit em Partikel buc bildet:

Des entspricht de Verneinig im Französische mit pas.

Im Engadinische findet sich usserdäm e Form, wo e direkts Objekt mit de Präposition a yygleitet wird: hest vis a Peider? ‚hesch de Peter gsee?‘. Die Form isch sunscht au ussem Spanische bekannt.

E systematischi Beschrybig vum Romanische Wortschatz git es bis jetz nonit. Die Arbete wo's git, bschäftige sich in de Regel mit ere historische Beschrybig, mit vor-römischi Wörter, mit Archaisme oder mit Lehnwörter ussem Dütsche. Gsammlet wird de Wortschatz im Dicziunari Rumantsch Grischun, wo de Wortschatz vo allene Mundarte un ältri Sproochstufe dokumentiert. Des Wörterbuech wird syt 1938 vo de Società Retorumantscha ussegee. Zurzit isch de 14. Band in Bearbeitig.

D Sprooch vo de Völcher, wo vor de Romanisierig z Graubünde gschwätzt worde sin, het sich usser in Fluer- un Ortsname, au in e paar wenigi Wörter erhalte, wo in de Regel mit de alpine Tier- un Pflanzewält, Geländemerchmool un Alpwirtschaft zämmehänge. Dezue ghöre zum Byspil camutsch ‚Gemse‘, tschéss ‚Adler‘, urlaun ‚Schneehuen‘, grusaida ‚Alperöösli‘, panaglia ‚Stosschüübel‘, tegia ‚Hütte‘, grep ‚Fels‘, grava ‚Gröllhalde‘, signun ‚Senn‘ oder tschigrun ‚Ziger‘.

Mit Archaisme sin Wörter ussem Latiinische gmeint, wo in de andre romanische Sprooche nümm bruucht werde. Dezue ghört zum Byspil d Wörter baselgia ‚Chilch‘, urar ‚bäte‘ oder scheiver ‚Fasnet‘, wo in keinere andre romanische Sprooch mee erhalte sin. Im Surselvische isch s latiinische Verb INCIPARE als entscheiver ‚aafange‘ erhalte, wo mer sunscht numme no im Rumänische începe findet. Di andre romanische Sprooche un au s Engadinisch hen e Verb, wo uff *CUMINITIARE zruggoot: Engadinisch cumanzar, ital. cominciare, frz. commencer. E wytres Byspil isch memia ‚z'viil‘ vo latiinisch *NIMIA, wo sunscht numme ussem Altprovenzalische bekannt isch.

E wytres Merchmool, wo de Wortschatz vum Bündnerromanische vo de übrige romanische Sprooche abhebt, isch de starchi Yyfluss vum Dütsche. Lueg dezue uff de Abschnitt Sproochkontakt.

S Romanisch stoot scho syt Joorhunderte im Kontakt mit alemannische un Tiroler Mundarte, wo Spure im Romanische hinterlo het.

Im Wortschatz finde sich Wörter, wo scho ganz frie uss em Dütsche entlehnt worde sin. E Byspil defür isch s Wort glieud ‚Lüt‘, wo vo ahd. Liut chunt. E wytres Byspil isch s Verb ‚schaffe‘, surselvisch scaffir, engadinisch s-chaffir, wo vo germ. skafjan chunt. Im Surselvische finde sich als wytri Byspil malegiar ‚moole‘, schenghegiar ‚schenke‘ oder schazegiar ‚schätze‘. Bsunders im Sursilvan sin Wörter wie schon, aber oder halt Deil vum Alldagswortschatz. Für viili Germanisme finde sich au Ableitige devo. So gits näbem Wort buob ‚Bueb‘ un pur ‚Buur‘ au buoba ‚Maidli‘ un pura ‚Büürin‘, oder Verchlynerigsforme wie buobet, puret oder puranchel. Ussem Adjektiv flissi ‚fliisig‘ isch flissiadad ‚Fliis‘ bildet worde. S Wort für „Buur“ isch im Vallader in de bairische Form paur überno worde, im übrige Romanische aber in de alemannische Form als pur.

Usser im Wortschatz loot sich de dütsch Yfluss au in grammatischi Konstruktione noochwyse, wo mangmool em Dütsche Muschter folge. So isch s Bündnerromanisch di einzig romanischi Sprooch, wo d indirekti Rede mit Konjunktiv bildet. E Byspil defür isch de Satz El di ch'el seigi malsauns ‚Er sait, dass er chrank syg‘ uff Surselvisch. D Ricarda Liver vermuetet dass des en Yfluss uss em Dütsche isch. Bsunders im Surselvische werde neui Verbe viilmool eifach ussem Dütsche übersetzt (Lehnübersetzig). E Byspil defür isch s Verb mirar suenter, wo e direkti Übersetzige vum Dütsche „noochluege“ isch oder far cun für „mitmache“.

De Yyfluss vum Romanische uff s Dütsche isch weniger erforscht. Näbe Ortsname im ganze ehemoolige Rätoromanische Biet sin numme wenigi Wörter in s allgemeini Alemannisch un Dütsch yygflosse. Dezue ghöre zum Byspil „Gletscher“ oder „Murmeli“ (vo rm. murmunt) oder kulinarischi Bsunderheite wie Maluns oder Capuns. De Grund, dass romanischi Lehnwörter im Dütsche sältener sin wie umgcheert, lait wohl in de Grössi vum dütsche Sproochruum, wo so Wörter änder wiider zruggdrängt het. Im Bündnerdütsch isch de Yyfluss stercher: im luutliche wird mangmool vermuetet dass d Ussprooch vo Khind un bahe, statt Chind un bache, uff s Romanisch zruggoot. Des isch aber umstritte, es isch au en Yyfluss vum Seealemannisch mögli. Im Morphosyntaktische wird de Bruuch vo kho als Hilfsverb in Sätz wie „leg di warm a, sunscht khunscht krank“, mangmool uff s Romanisch zruggfiert. S glych gilt für s Fääle vunere Unterscheidig zwüsche Akkusativ un Dativ in bstimmti Bündner Mundarte, oder d Satzstellig in Sätz wie „i tet froge jemand wu waiss“. Usserdäm hen Wörter, wo im Dütsche sunscht e neutrals Gschlächt hen, mangmool e männlichs Gschlächt: „der Brot“ oder „der Gäld“. Im Wortschatz finde sich usserdäm Wörter wie „Schaffa“ (vo rm. scaffa  ‚Chuchichänschterli‘), „Spus/Spüslig“ un „Spusa“ ‚Bräutigam un Bruut‘ oder „Banitsch“ ‚Chare für de Mischt‘ un „Ponz“ ‚Gfäss uss Holz‘. In Gegende, wo s Romanisch no gschwätzt wird oder ersch vor churzem verschwunde isch, finde sich natürli mee Wörter.

Wyl bsunders syt em spööte 19. Joorhundert all mee neui Gegeständ un so au neui Wörter uffcho sin, hen Sproochschützer welle neui romanischi Wörter bilde, demit nit luuter dütschi Wörter überno werde. D Verbreitig vo so Neologisme in d Alldaagssprooch isch aber nit immer erfolgrych. Derwyyl Wörter wie la viafer für d Yysebaan bzw. il tren statt friener il zug, il runal für de Skilift oder il ballapei für de Fuessball sich yybürgeret hen, hen sich für viili andri Sache di dütsche Wörter duregsetzt: la schlagbohrmaschina, il schalter,  il hebel oder au far il fahren für d „di praktischi Fahrpriefig mache“.

Die Germanisme werde vo viile Sproochschützer un Purischte viilmool als Bedrohig vum Romanische wahrgno. Die Meinig het bis in d Zit noochem zweite Wältchrieg vorgherscht; Sproochkontakt un Fremdwörter sin fascht numme negativ bewertet worde, un als „Verschmutzig“ un „Korruption“ vum „reine“ Romanisch aagluegt worde bzw. als e „Chrankheit“ wo s Romanisch „infiziere“ dät. Andri dergege wyse druff hi, dass so Phänomen völlig normal syge un e Sprooch wo kei „fremdi“ Element enthält e Illusion wär, un au als Berycherig vo de Sprooch aagluegt werde chönnte. Zue Verträter vo derre Position ghöre zum Byspil de Bernard Cathomas un de Iso Camartin. Bsunders für Autore uss de Surselva ghöre Germanisme zum moderne Romanisch dezue. Im Buech Sez Ner vum Arno Camenisch, wo vumene Sommer uff de Alp handlet, findet sich zum Byspil de Satz:
In däm Satz sin d Germanisme brüchic un zuamuatic normali Wörter in de Alltagssprooch vo de Älpler.

S Bündnerromanisch goot uff s Latiin zrugg wo wääred de Römerzit vo Soldate, Händler un Beamte in s Land brocht worde isch. Devor isch dört vorallem Keltisch un Rätisch gsproche worde. S Rätisch isch aber schynts numme im Unterengadin verbreitet gsi. Spure vo denne Sprooche finde sich vorallem in de Topographi (Fluer- un Ortsname) un in ganz chlynem Raame au im Wortschatz (für Byspil, lueg uff de Abschnitt Wortschaftz). Wyl mer über s Keltisch numme ganz wenig, un über s Rätisch fascht gar nyt weiss, werde die Spure meischt eifach als „vorrömisch“ bezeichnet, un keinere gnaue Sprooch zuegordnet. En Grossdeil vo de Ortsnäme wie zum Byspil Tschlin, Scuol, Savognin, Glion, Breil/Brigels, Brienz/Brinzauls, Purtenza oder Trun stamme uss ere vorrömische Sprooch.

Erobret worde isch s hütigi Graubünde vo de Römer im Joor 15 vor Chrischtus bim grosse Alpechrieg under em Chaiser Augustus. Es isch nit klar, wie schnäll s hütigi Graubünde deno romanisiert worde isch. Wääred mangi Forscher meine, d Gegend syg schnäll romanisiert worde, meine andri, d Romanisierig syg ersch im 4. oder 5. Joorhundet abgschlosse gsi, wo romanisierti Kelte ussem Norde vor de Germaneyfäll gflohe sin. Uff jede Fall isch im 5.–6. Joorhundert, wo Rätie zum Rych vo de Oschtgote ghört het, di ganz Gegend romanisiert gsi. Öbe im Joor 537 hen d Oschtgote d Provinz Raetia Prima aa d Franke abträtte. Für zweihundert Joor isch s sognannti Churrätie deno vo yyheimische Romane verwaltet worde. Wo aber de letscht Viktorid, de Bischof Tello, um 765 gstorbe isch, het de Charl de Gross en germanische Groof als Verwalter yygsetzt. Usserdäm isch 843 s Bischtum Chur vum Erzbischtum Mailand aa s Erzbischtum Mainz übergange. Des het dezue gfiert dass sich Rätie kulturell mee am Norde orientiert het, un vorallem dass d Oberschicht jetz vo Dütschsproochige gstellt worde isch.

Dertemool het sich de romanisch Sproochruum no viil wyter in de Norde, in di hütige Kantön Glarus un St. Galle, ussdännt. Im Nordweschte isch s Romanisch bis zum Walesee gange, im Nordoschte bis uff Rüthi im St. Galler Rhytal, un im Oschte sin Deil vo Vorarlberg romanischsproochig gsi (Arlbergromanisch). Noochwyse cha mer des vorallem durch romanischi Orts- un Fluername, wo au nooch de Germanisierig erhalte blibe sin. Unterrätie isch e zitlang zweisproochig gsi, un im 12. Joorhundert ganz dütschsproochig worde. Ab em 15. Joorhundert isch s St. Galler Rhytal un d Gegend um de Walesee ganz dütschsproochig. Ussglööst worde isch des durch de sproochlichi Yfluss vo de dütschsproochige Oberschicht un vo de Zuewandrer ussem Norde. De Sproochweggsel isch debi en langsame, graduelle Prozess gsi; s Dütsch het sich vo eim regionale Zentrum zum näggschte ussbreitet, un weniger zentrali Gegende übersprunge. D Ortschafte um die Zentre ume sin lenger romanisch blibe, un in denne Kontaktzone het no lang e Zweisproochigkeit gherscht. Usserdäm het sich s Dütsch je nooch Bevölcherigsschicht verschide schnäll duregsetzt.

Ab öbe 1270 het usserdäm d Walserkolonisation aagfange. D Walser hen in Gegende wo nit oder numme dünn bewohnt gsi sin, ihri Siidlige gründet, un so sin mehreri dütschsproochigi Insle im romanische Chernland entstande. Eso sin zum Byspil ab em 14. Joorhundert Davos, s Schanfigg un s Prättigau dütschsproochig worde. Vo de ursprüngliche Siidlige het sich s Walserdütsch deno mangmool in romanischi Biet ussbreitet, zum Byspil im Schams oder z Valendas. In einzelni Fäll sin Walsersiidlige romanisiert worde, so zum Byspil im Oberhalbstein oder Medel un Tujetsch im Oberland.

Bsunders langfrischtigi Folge het d Germanisierig vo Chur gha. Z Chur isch zwar d Umgangssprooch no bis in s 15. Joorhundert Romanisch gsi, aber es isch scho lang devor kei romanischs Kulturzentrum mee gsi. Wo d Stadt deno 1465 fascht ganz abebrännt isch, sin viili dütschsproochigi Handwercher noochem Wiideruffbau dört blybe, was d Mehrheitsverhältniss zugunschte vum Dütsche verändret het. In ere Chronik vo 1571/1572 schrybt de Durich Chiampell, dass mer vor hundert Joor z Chur no Romanisch gschwätzt het, wo aber syt däm rasch vum Dütsche verdrängt worde wär. De Verluscht vo Chur für s Romanetum isch luut de Sylvia Osswald grad zunere Zit cho, wo „durch die Verbreitung der Buchdruckkunst das damalige Churer Stadt-Romanisch zur verbindlichen Schriftsprache hätte avancieren können“. Un so hen sich statt däm im 16. Joorhundert verschidni regionali Schriftzentre bildet, wo kei Eiheit bildet hen. De Jachen Curdin Arquint meint dergege: „Man spielt bei diesem Gedankengang mit der wohl dem Geist der Romantik und des Nationalismus zuzordnenden Vermutung, der romanische Dialekt der Hauptstadt hätte den anderen gegenüber die Überhand gewonnen. Die Idee ist verführerisch, doch bleibt die Frage, ob die stolzen Regionen nicht trotzdem ihre eigene Schreibsprache hervorgebracht und gepflegt hätten. Der Polyzentrismus ist von Anfang an unverkennbar und wirksam“.

Im 16. Joorhundert het sich deno e Sproochgränz bildet, wo bis zum Aafang vum 19. Joorhundert stabil blibe isch. Däm Sproochbiet sait mer „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“. Vum 16. bis 19. Joorhundert sin numme einzelni Biet germanisiert worde. Dezue ghöre Sils im Domleschg, Masein, Urmein un Samnaun. Im Fall vo Samnaun isch d Germanisierig vo Tirol uss gange, so dass Samnaun hüt de einzig Ort in de Schwyz isch, wo e bairischi Mundart gschwätzt wird. De Vinschgau z Südtirol isch im 17. Joorhundert vollständig zum Dütsche übergange, wo s Romanisch vo de Gegereformation als „protestantischi Sprooch“ bekämpft worde isch.

Bis in s 13. Joorhundert isch d Schriftsprooch z Graubünde numme Latiinisch gsi, spööter au Dütsch. Schriftlichi Spure vum Romanische sin numme fragmentarisch erhalte. So chunt in de sognannte „Würzburger Federprobe“, wo im 10. oder 11. Joorhundert warschynts z St. Galle enstande isch, en vulgärlatiinische Satz vor, wo möglicherwys e friei Form vum Romanische isch. De Satz luutet: Diderros ne habe diege muscha. Als Übersetzige sin „Diderros het kei zää Mugge“ oder „Didderos het devo zää Mugge“ vorgschlo worde. Warschynts isch demit gmeint dass de Verfasser vo synrer Tätigkeit als Schryber kei grosse Gwinn het. E wytres Züügniss isch e Übersetzig vo ere Predigt ussem 11. Joorhundert in eme Eisidler Codex, wo 14 Zyle lang isch. Schliessli isch ussem Joor 1389 e Züügeussag über d Weiderächt vum Chloschter Müstair erhalte. In däm latiinische Teggscht isch d Züügeussag uff Engadinerisch uffgschribe: Introekk in sum la vall de Favergatscha et introekk eintt la vall da Vafergatscha; la e vcinn faitt una puntt chun dis punt alta e chun dis eintt feder Vinayr. Übersetzig: „bis zoberscht in d Vall Favergatscha un bis ine in d Val Favergatscha. Dört wird e Brugg baut wo mer punt alta sait, un dört wo mer eintt feder Vinayr dezue sait“.

E rycheri romanischi Schrifttradition fängt deno im 16. Joorhundert im Engadin aa. S erschti Werch isch s Epos Chianzun dalla guerra dagl Chiaste da Müs, wo 1527 enstande isch. De Verfasser isch de Gian Travers vo Zuoz im Oberengadin. In däm Epos beschrybt de Travers de sognannte 1. Müsserchrieg zwüsche de Bündner un eme Gfolgsmaa vum Herzog vo Mailand, de Misserfolg vo ere Bündner Gsandschaft zum Herzog vo Mailand, wonner sälber dezueghört het, un ihri Gfangeschaft dur de Herrn vo Musso bis zue ihrer Freilassig nooch eme halbe Joor. Es isch warschynts enstande, wyl de Gsandschaft in Spotlieder vorgworfe worde isch, si wäre aa ihrer Gfangeschaft wäge Unvorsichtigkeit sälber schuld gsi.

Näbem Chianzun da Müs sin vum Travers au mehreri romanischi Übersetzige vo Drame mit biblischem Inhalt überliefret. Ussem 16. Joorhundert sin ussem Engadin mehreri romanischi Theaterstügg bekannt, wo meischt en religiöse Inhalt hen. Es sin aber au Theaterstugg mit weltlichem Inhalt bekannt, wo zum Byspil d Histoargia dauart la mur dalg chiaualyr Valentin et Eaglantina. Vo eme Deil devo isch de Teggscht erhalte, vo andri numme de Titel.

Wytri engadinischi Schrifte ussem 16. Joorhundert stamme vum Jurischt Giachem Bifrun vo Samedan im Oberengadin. Im Joor 1560 het er syni Bibelübersetzig L'g Nuof Sainc Testamaint da nos Signer Jesu Christ drugge lo. Scho 1552 het er en Katechismus un so öbis wie e Fibel verfasst gha; do drüber het dr Zürcher Filoloog Jakob Ulrich Änds 19. Joorhundert gforschet. Au im 16. Joorhundert het de Durich Chiampel es Buech mit romanische Chilchelieder verfasst, de Cudesch da Psalms, wo 1562 erschiene isch.

Die Werch sin sproochlig sehr ussgfeilt un zeige en umfangryche romanische Wortschatz vo de Verfasser. Näbe de humanistische Bildig im Latiinische, Italienische un Dütsche, meint d Ricarda Liver, dass au e romanischi vorliterarischi Sproochtradition zue däm bytrage het. Andersch syg es nit z erkläre, dass d Schriftsprooch im Engadin so schnäll het chönne enstoo. So isch bekannt dass zum Byspil d Gerichtsverhandlige in de Volchssprooche gfiert worde sin, d Protokoll aber uff Latiinisch ghalte worde sin. Es het also warschynts e mündlichi Tradition vo romanische Rächts- un Chilcheterminus gee, wo aber schriftlich nit erhalte isch. Im Vorwort vo ihrene Wercher thematisiere d Autore viilmool d Neuheit vo ere romanische Schriftlichkeit. Si setze sich mit em Vorurteil usenand, dass mer di romanischi Sprooch gar nit chönnt schrybe, wyl si defür nit gschaffe syg.

Im Rhytal fängt d Schrifttradition vum Surselvische un Sutselvische im 17. Joorhundert aa. D Schriftlichkeit het wie im Engadin meischt en religiöse Hintergrund, wo vo de geischtige Ussenandersetzige zwüsche de Reformation un de Gägereformation prägt isch. So isch au di surselvisch Schriftsprooch vo Aafang aa in e protestantischi mit em Schriftzentrum Ilanz, un e katholischi Varietät mit em Chloschter Disentis als Zentrum, gspalte gsi. S erschti druggti Werch isch de Curt mussameint dels principals punctgs della Christianevla Religiun, e Katechismus wo im Joor 1601 erschiene isch. De Verfasser isch de Reformiert Daniel Bonifaci, wo im Sutselvische Dialäkt gschribe het. Scho in de zweite Ufflag vo 1615 het er sich aber em Surselvische aagnööcheret. 1611 isch z Basel Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan uff Surselvisch erschiene. Es isch e Sammlig vo religiöse Unterweisige. Verfasser isch en Engadiner, de Reformiert Steffan Gabriel. En katholische Katechismus, de Curt Mussament isch bal druf, im Joor 1615 erschiene. Verfasser isch de Italiener Gion Antoni Calvenzano gsi. Di erschti Übersetzig vum neue Teschtament uff Surselvisch isch deno im Joor 1648 erschiene, in ere Version vum Sohn vum Steffan Gabriel, em Luci Gabriel. Di erschti kompleti Bibelübersetzig uff Surselvisch, d Bibla da Cuera, isch deno 1717–1719 erschiine. Dr Truker Pieder Moron het dorzmol verschideni romanischi Büecher useprocht.

Für di näggscht Joorhundert het es z Graubünde also vier romanischi Schriftsprooche gee: e katholischi Varietät vum Surselvische mit Disentis als Schriftzentrum, s protestantisch Surselvisch vo Ilanz, Putèr im Oberengadin un Vallader im Unterengadin. Die beide Surselvische Varietäte sin bis in s 19. Joorhundert au als Churwelsch bezeichnet worde, die engadinische als Ladin un beidi sin zum Deil als verschidene Sprooche aagluegt worde. Z Mittelbünde isch zum Deil au Surselvisch gschribe worde, in de Regel aber numme Dütsch. Im Surmeir het sich am Aafang vum 18. Joorhundert mit em Katechismus vo 1703 e Schriftsprooch aafange bilde. Die Schrybwyys isch aber vum Surselvische beyflusst gsi. Ersch 1896/97 sin vum Gion Candreia orthographischi Norme gschaffe worde, wo bis 1938 d Grundlag vo de Schuelbiecher gsi sin. 1939 isch die Schrybig deno vum Mena Grisch un em Giachen Battaglia no emool reformiert worde. 1970 isch schliessli en Wörterbuech uff Surmeirisch erschiene

E sutselvischi Schriftsprooch het sich dergege ersch wiider im 20. Joorhundert aafange entwiggle. 1916 het mer aagfange de Dialäkt vum Schamsertal z verschrifte, un 1944 isch vum Italiener Giuseppe Gangale e gmeinsami Schriftsprooch für s Sutselvisch gschaffe worde, wo alli sutselvischi Dialäkt beruggsichtigt het. Derwyyl sin die beide Varietäte vum Surselvische nooch un nooch bis 1927 vereinigt worde.

Graubünde het im Joor 1803 e Bevölcherig vo öbe 73'000 Ywohner gha. Vo denne hen öbe 36'600 Romanisch gschwätz, wo usserdäm gschlosse in de romanische Täler gläbt hen, un wo viilmool au numme Romanisch gschwätzt hen. Noochdäm d Sproochgränz syt em 16. Joorhundert relativ stabil blibe isch, het am Aafang vum 19. Joorhundert d Germanisierig wiider aagfange. Gründ für de Ruggang vum Romanische ab 1800 gits mehreri. Ei wichtige Faktor isch de Bytritt vo Graubünde zur Eidgnosseschaft im Joor 1803 gsi. Dur de Bytritt zur Schwyz sin d Romane in sterchere Kontakt mit em Rescht vo de Schwyz groote, wo s Dütsch notwändig defür gsi isch. Usserdäm isch di hööcheri Verwaltig vo de drei Bünd immer dütschsproochig gsi, im Gägesatz zur Lokalverwaltig, wo in de Regel in de Lokalsprooch gsi isch. Wyl d Zentralverwaltig immer stercher worde isch, isch s Dütschi all mee in de Alldag vo de Romane vordrunge. E wytre Faktor isch d Usswandrig vo Romane ussem romanischsproochige Biet, un spööter d Zuewandrig vo Dütschsproochige, gsi. Un schliessli hen wirtschaftlichi Verändrige dezue gfiert, dass di romanischsproochige Buuredörfer, wo devor zum grööschte Deil Sälbschtversorger gsi sin, all mee in sterchere Usstuusch mit de dütschsproochige Noochberschaft groote sin. Glychzitig isch des dur di verchehrstechnisch Erschliessig vum Kanton erlyychert worde.

Dur all des isch es für d Romane immer notwändiger gsi, au Dütsch z chönne. D Kenntniss vum Dütsche isch debi nit als Bedrohig empfunde worde, sundern als wichtigi Fähigkeit zum Usstuusch usserhalb vo de eigne Region. De Pater Basilius Veith vo Disentis schrybt zum Byspil im Vorwort für e Dütschlehrmittel vo 1805: 

D Bevölcherig het wäge däm sogar besseri Möglichkeite gforderet, Dütsch z lehre. Bi de Yfierig vo de Schuelpflicht ab 1846 hen viili Gmeie, bsunders z Mittelbünde, deno grad Dütsch als Unterrichtssprooch ygfiert. E Byspil isch Ilanz, wo im Joor 1833 d Schuelsprooch Dütsch worde isch, glychwool dass dertemool z Ilanz no vorallem Romanisch gschwätzt worde isch. Im Schamsertal het öber wo in de Schuel Romanisch gschwätzt het, bis zur Joorhundertwendi sogar e Busse übercho.

Es het sogar Stimme gee, wo e Ussterbe vum Romanische begriesst hen, bsunders unter de Liberale. Die Lüt hen s Romanisch als Hinderniss für d ökonomischi un geischtige Entwigglig vo de Romane aagluegt. So schrybt de Pfarrer Heinrich Bansi uss Ardez im Joor 1797 dass „Am meisten steht der sittlichen und ökonomischen Verbesserung dieser Gegenden die Sprache des Volkes, das Ladin entgegen...Die deutsche Sprache lässt sich gewiss leicht ins Engadin einführen, sobald man das Volk nur einmal von den daraus entspringenden grossen Vortheilen überzeugt hätte.“. Es het aber au Lüt gee, wo en ökonomische Wärt im Romanische gsänne hen, bsunders wyl d Romane es lychter hätte, andri romanischi Sprooche z lehre. Im Joor 1807 het zum Byspil de Pfarrer Mattli Conrad uss Andeer d Vor- un Noochdeil vum Romanische uffzäält. Als Hauptargumänt s Romanisch z pflege, meint er: 

Als Antwort uff de Bytrag het de Redaktor allerdings gmeint: „Nach dem Zeugniß erfahrner und aufmerksamer Sprachlehrer wird es dem Romanisch Geborenen zwar leicht, jene Sprachen zu verstehen, und sich darin verständlich zu machen, aber äußerst schwer, sie richtig zu erlernen, weil er, eben wegen der Ähnlichkeit, seine Bastard-Sprache so leicht hinein mengt.[...]überhaupt aber möchten die erwähnten Erleichterungen von keinem Gewicht seyn, gegen die Nachtheile, die aus einer isolirten und ganz ungebildeten Sprache erwachsen.“ Luut em Mathias Kundert isch die Antwort e Zeiche, was d Yystellig vo viilene Dütschbündner zum Romanisch gsi isch. Im Joor 1868 schrybt de G.A Bühler, dass de Wohlstand vo de romanische Täler druff zruggzfiere syg, dass s Romanisch de Handel mit em Süde ermögliche dät. Luut de Renata Coray isch des aber eini vo de wenige überlieferte Üsserig uss dere Zit, wo em Romanische au e wirtschaftlichi Bedütig zuegstoot.

Im spööte 19. Joorhundert isch Graubünde usserdäm vercheerstechnisch besser erschlosse worde, was zumene sterchere Kontakt mit de dütschsproochige Regione gfiert het. Schliessli het s Uffcho vum Tourismus d Kenntniss vum Dütsche in viili Gegende zunere wirtschaftliche Notwändigkeit gmacht. So isch de Ruggang vum Romanische au dört am sterchschte, wo de Tourismus am friehschte ygsetzt het. Glychzitig isch d Landwirtschaft, e Domäne wo s Romanische traditionell verankert gsi isch, weniger wichtig worde. Die Faktore hen dezue gfiert, dass z Romanischbünde d Mehrsproochigkeit e Deil vum Sproochalldag worde isch, was in viile Gegende deno zum Verschwinde vum Romanisch gfiert het. Au d Sprecher vo verschidni romanischi Idiom hen im 19. Joorhundert schynts viilmool Dütsch mitenand gschwätzt. Als Uffruef gäge die Praxis isch s Motto „Tanter Romanschs be Romansch!“ (unter Romane, numme Romanisch!) entstande, wo uff de Peider Lansel zruggoot.

De Mathias Kundert meint, dass es zwar nie ke geziilts Konzept zur Germanisierig vo Romanischbünde gee het, dass sich aber bsunders dütschsproochigi Chreis „durchaus eine Germanisierung des ganzen Kantons wünschten. Sie hüteten sich jedoch in der Regel, diesbezüglich drastische Massnahmen zu ergreifen.“. Bsunders im Biet vum Sutselvische am Hinterrhy, hen au di meischte Romane sälber de Pfleg vum Romanische kei Wärt bygmesse, un es als Hinderniss für de Erwerb vum Dütsche gsee.

Ab de Mitti vum 19. Joorhundert het aber au e Ruggbesinnig uff d romanischi Sprooch yygsetzt, wo mer mangmool „Rätoromanischi Renaissance“ dezue sait. Des het sich zum eine in ere kulturelle Aktitivät bemerchbar gmacht, zum andre au mit de Gründig vo Verein, wo sich de Schutz vum Romanische zum Ziil gmacht hen. Im Joor 1863 isch en erschte Versuech für en gsamtbünderische Verein gmacht worde, wo deno 1885 mit de Gründig vo de Società Retorumantscha erfolgrych gsi isch. 1919 isch deno als Dachverein für mehreri regionali Organisatione d Lia Rumantscha gründet worde. Au im Schuelwäse isch d Roll vum Romanische verbessret worde. In de 1830er un 1840er sin di erschte Schuelbiecher uff Romanisch erschiene. Am Aafang sin des no Übersetzige vo de dütsche Ussgabe gsi, am Änd vum 19. Joorhundert sin aber erfolgrych Lehrbiecher gforderet worde, wo d yheimischi Kultur beruggsichtige. Im Joor 1860 isch s Romanisch als Fach am Lehrerseminar ygfiert worde. Usserdäm het d Bündner Verfassig vo 1880 s Romanisch als glychberächtigti Sprooch annerkannt.

In Gegende wo s Romanisch en bsunders schwere Stand gha het, het d Lia Rumantscha ab de 1940er de Versuech unterno s Romanisch mit Chindergärte z rette. In de Scoletas sin d Chinder mehreri Stunde am Daag unterbrocht gsi un hen sich sölle s Romanisch als Umgangssprooch aaeigne. Des Konzept het en gwüsse Erfolg chönne erziile: vo de 10 Gmeie am Domleschg un Heinzeberg wo e Scoleta yygrichtet worde isch, hen d Chinder in vier datsächli aagfange Romanisch mitenand z schwätze; in vier wytere hen si wenigschtens e weng Romanisch glehrt. Allerdings isch de Zweck vo de Scoletas zur Sproocherhaltig bi viilene Eltre uff Glychgültigkeit gstosse. Zwar sin d Scoletas sehr beliebt gsi, aber schynts in de Regel numme, wyl d Chinder dört für e paar Stund versorgt gsi sin, dass demit s Romanisch chönnt erhalte werde isch de Eltre viilmool glychgültig gsi. Näbe de Glychgültigkeit vo de Eltre, isch de grööscht Schwachpunkt gsi dass d Chinder nooch de Scoleta praktisch kei Romanischunterricht gha hen. Zwar hen viili Gmeie ab de 1930er wiider e paar Stunde Romanisch aa de Primarschuele yygfiert, niene sin es aber mee wie drei Stund in de Wuch gsi, was nit glängt het zumme d Romanischkenntniss vo de Schieler z pflege. Schlussändli isch d Erhaltig vum Romanische dur d Scoletas gschyteret, un in de 1960er sin au di letschte gschlosse worde. Numme z Präz het es no bis 1979 e Scoleta gee.

De Ruggang vum Romanische zeigt sich au in Zaale. Debi muess mer aber au beruggsichtige, dass die Gegende vo Graubünde, wo s Romanisch traditionell gschwätzt wird, insgsamt e langsamers Bevölcherigswaggstum gha hen, wie de Rescht vum Kanton. De Ruggang in Prozänt isch also numme zum Deil mit de Germanisierig vo de Romane z erkläre.

Regional isch de Ruggang arg verschide abgloffe, un bsunders z Mittelbünde un im Oberengadin stercher gsi. 1880 het s ganzi romanischi Biet no geographisch zämmeghange, ab dere Zit het sich aber die „mittelbünderischi Sproochbrugg“ aafange ufflööse. Vo Thusis uss, wo scho im 16./17. Joorhundert dütschsproochig worde isch, isch bis zum Änd vum 19. Joorhundert de innere Heinzeberg un Cazis germanisiert worde. Um d Joorhundertwendi sin au Rothebrunne, Rodels, Almens un Pratval mehrheitlich dütschsproochig worde, so dass s Bündnerromanisch jetz geographisch gspalte gsi isch. In de 1920er un 1930er sin au de Rescht vo de Talgmeie am Domleschg dütschsproochig worde, so dass die Spaltig entgültig bsiiglet worde isch.

De Mathias Kundert fiert mehreri Gründ uff, worum s Romanisch in gwüssi Gegende vo Mittelbünde so starch verdrängt worde isch, derwyyl es in andri Gegende bis hüt als Umgangssprooch überläbt het. Ei wichtigi Grund isch de soziale Stellewärt, wo em Romanische bygmesse worde isch. Am Domleschg un Heinzeberg isch d Elite scho syt Joorhunderte dütschsproochig gsi, so dass Dütsch mit Macht, Bildig un Wohlstand in Verbindig brocht worde isch, au wenn di meischte Lüt es nit sälber gschwätzt hen. In andri Gegende wie im Oberland un im Engadin isch dergege au d Elite romanischsproochig gsi. De Kundert meint dezue „Die Muttersprache war dort also nicht nur die Sprache, die man mit Kindern und Kühen redete, sondern zugleich jene des Landammans, des Pfarrers und des Lehrers.“. En wytre Grund isch gsi, dass d Primarschuel in de Surselva un im Engadin, scho lang devor yygfiert worde isch, wie dass es für di eifache Bevölcherig en Nutze gha hät, Dütsch z lehre. Wo de Dütschunterricht no schliessli yygfiert worde isch, isch s Romanisch als Schuel- un Bildigssprooch scho fescht verwurzlet gsi. Am Hinterrhy dergege isch de Dütschunterricht vo Aafang aa en zentrale Deil vo de Schuel gsi, un bis 1900 isch de gsamti Unterricht uff Dütsch umgstellt worde. Bis in d 1930er isch s Romanisch aa de Schuele deilwys sogar ussdrüggli verbote gsi, un ersch vo 1934 bis in d 1960er sin wiider einzelni Stunde Romanisch yygfiert worde.

De niidrige Stellewärt vum Romanische am Hinterrhy het au dezue gfiert, dass für Zuezogeni kei Aapassigsdrugg bstande het. So het es viilmool scho glängt, wenn ei dütschsproochigi Familie in s Dorf zoge isch, oder ei Frau aaghürote het, dass d Yheimische zum Dütsche gweggslet hen. Viilmool het für Zuezogeni au gar ke Mögligkeit bstande, Romanisch z lehre, wyl vo ihne erwartet worde isch, Dütsch z schwätze, oder ene numme uff Dütsch gantwortet worde isch. Romanisch hen die Chinder uss gmischte Familie vorallem no uff de Stroos glehrt, un wo mer aagfange het au dört Dütsch z schwätze, het für di meischte Chinder überhaupt ke Mögligkeit mee bstande, no Romanisch z lehre. Im Engadin wo de Zuezug viil grösser gsi isch, isch de Effekt weniger starch yyträte, so dass sich s Romanisch dörte viil besser als Umgangssprooch ghalte het.

Vo viilene isch de Ruggang vum Sutselvische z Mittelbünde uff s Fääle vunere eigne Schriftsprooch zruggfiert worde. An de meischte Schuele vo Mittelbünde isch scho syt Joorzehnte kei Romanisch mee unterrichtet gsi worde, un s Surselvisch, wo em Sutselvische am nöggschte gstande isch, isch de meischte inzwüsche fremd gsi, so dass mer lieber bim Dütsche als Schriftsprooch blibe isch. Wyl sich vo de beide Varietäte vum Surselvische bis 1924 di katholischi Varietät vo Disentis duregsetzt het, isch di sproochlichi Distanz no grösser worde. Im Joor 1944 het deno de Italiener Giuseppe Gangale e gmeinsami Schriftsprooch für s Sutselvisch gschaffe, wo möglichscht uff de Gmeinsamkeite vo de Dialäkt vum Schams, Heinzeberg un em Domleschg uffbaut het un in de Joor druff au akzeptiert worde isch.

Insgsamt meint de Kundert, dass numme d Kombination uss geographischer Nöchi zum Dütsche, ringi Wärtschätzig vum Romanische vo de Sprächer sälber (wo zum Byspil zur rasche Yyfierig vo de dütsche Schuel gfiert het), grööseri Mobilität un Zuewandrig s Romanisch hen chönne so rasch verschwinde loo. Im Oberengadin zum Byspil, wo Faktore wie Mobilität un Zuewandrig no stercher uffträte sin, hen d Romane e engeri Bindig un Wärtschätzig vo ihrer Sprooch gha, so dass de Ruggang dört viil langsamer abgloffe isch.

D sproochlichi Situation vum Romanische isch rächt guet erforscht. Statistisch isch d Aazaal vo Sprecher dur d Volchszäälige belait, wo di aktuellst ussem Joor 2000 stammt. In de Volchszäälige isch detailiert noochem Sproochbruuch gfroogt worde. Als Ergänzig git es au Zaale wo vo de SRG bzw. vo de Radio e Televisiun Rumantscha in Umfrooge unter ihrene Hörer erhobe worde sin. Die Statistike sin vum Jean-Jacques Furer detailiert zämmegfasst worde, un 2005 im Artikel Die aktuelle Lage des Romanischen veröffentlicht worde. Zuesätzlich zue denne Zaale het d Regula Cathomas de Sproochbruuch au in einzelni Ortschafte mit Interviews un Froogeböge erhobe. Die Untersuechig zum Sproochalldaag isch 2008 unter em Titel Sprachgebrauch im Alltag: Die Verwendung des Rätoromanischen in verschiedenen Domänen veröffentlicht worde.

Bi de Volchszäälig vo 1980 hen in de gsamte Schwyz 51'128 Lüt s Romanisch als Muettersprooch aagee. Syt de Volchszäälig vo 1990 wird nümmi nooch de Muettersprooch gfroogt, sundern nooch de „Sprooch wo am beschte bherscht wird“. Usserdäm isch nooch de Familiesprooch, de Bruefs- un de Schuelsprooch gfroogt worde. Als beschbherschti Sprooch isch es 1990 vo 39'632 Lüt aagee worde, was zum Deil mit de neue Froogestellig erklärt wird. 2000 het sich de Ruggang mit 35'095 aber klar fortgsetzt. Als Familiesprooch isch s Romanisch (1990: 55'707 Antworte; 2000: 49'134) stercher. Als Bruefs- (1990: 17'753; 2000: 20'327) un Schuelsprooch (1990: 5'331; 2000: 6'411) het es sogar zueglait. Insgsamt hen 2000 60'561 Lüt aagee, dass si s Romanisch irgetwie bruuche. Des sin 0,83 % vo de Schwyzer Bevölcherig. In de Schwyz stoot s Romanisch als beschtbherschti Sprooch mit 0,74 % aa 10. Stell nooch em Düütsche, Französische, Italienische, un de nit-nationale Sprooche Serbokroatisch, Albanisch, Portugiesisch, Spanisch, Änglisch un Türkisch.

Im gsamte Kanton Graubünde isch es di beschtbherschti Sprooch vo öbe 1/6 (1990: 29'679; 2000: 27'038). Als Familiesprooch isch es 1990 vo 36'722 Lüt (21,7 %) un 2000 vo 33'707 (19,46 %) aagee worde. Beruefssprooch isch es 1990 vo 13'178 Lüt (16,27 %) un 2000 vo 15'715 Lüt (17,26 %) gsi. Schuelssprooch isch es 1990 vo 4'731 (22,46 %) un 2000 vo 5'940 (23,33 %) gsi. Insgsamt isch es 2000 z Graubünde vo 40'168 (21,4 7%) in mindeschtens einere vo denne Kategorie aagee worde, im Verglych zue 41'067 (23,62 %) im Joor 1990.

Bsunders relevant isch d Situation im traditionelle rätoromanische Sproochbiet (TR), wo de Jean-Jaques Furer alli Ortschafte dezuezäält, wo bi eine vo de vier erschte Volchszäälige zwüsche 1860 un 1888, e romanischi Mehrheit gha hen + Fürstenau. Des sin ursprüngli 120 Gmeie gsi, wo in 66 s Romanisch hüt no d Mehrheitssprooch isch. Vo de Insgsamt 60'561 Lüt wo 2000 Romanisch aagee hen, hen 33'991 im TR gläbt (56,1 %), 6'177 (10,2 %) im übrige Graubünde un im Rescht vo de Schwyz 20'393 (33,7 %).

D Verdeilig isch regional arg verschide; in gwüssi Gegende isch s Romanisch no d Sprooch vo fascht de gsamte Bevölcherig, in andri isch es numme no dur romanischi Zuzügler uss andri Gegende überhaupt presänt. In de Surselva betrait de Aadeil vum Romanische als Umgangssprooch 78,5 % (66 % als beschtbherschti Sprooch), de chlynscht Aadeil als Umgangssprooch findet mer z Ilanz mit 51,4 % (29,9 % als beschtbherschti Sprooch), wääred es in chlynri Ortschafte mangmool bis zue 100 % als Umgangssprooch bruuche. In de Cadi un de Lumnezia gönn sogar 78,1 % bzw. 82 % s Romanisch als beschtbherschti Sprooch aa, wääred es in de Gruob numme 49,6 % sin. Im Imbode dergäge het es als Umgangssprooch numme no en Aadeil vo 22 %, un sogar numme 9,9 % als beschtbherschti Sprooch. Als Umgangssprooch erreicht es z Trin no 41,3 %, z. B. z Bonaduz numme no 11,8 %..  Im Biet vum Sutselvische am Hinterrhy isch es in viili Gegende ganz verschwunde. Im Schamsertal isch es no am wyteschte verbreitet, mit 35,8 % als Umgangssprooch, un 20,1 % als beschtbherschti Sprooch. Am Schamserberg het es sogar no e Mehrheit, mit 53,8 % als beschtbherschti un 76,1 % als Umgangssprooch. Im Surmeirische isch es im Oberhalbstein no wyt verbreitet, im Albulatal dergege arg zruggdrängt. De chylnscht Aadeil het Obervaz mit 18,9 % als Umgangssprooch, de höggscht het Salouf mit 86,3 %.

Im Oberengadin mit em Idiom Putèr isch es no für 30,8 % d Umgangssprooch un für 13 % d Sprooch wo si am beschte chönne. Di einzig Gmei mit ere romanische Mehrheit isch S-chanf mit 67,9 % als Umgangssprooch un 51,8 % als beschtbherschti Sprooch. In mangi Gmeie isch es zwar numme no für e chlyni Minderheit d Sprooch, wo si am beschte chönne, aber einewäg no d Umgangssprooch für viili. E Byspil defür isch Samedan mit numme als 16,7 % als beschtbherschti Sprooch, aber 42,2 % als Umgangssprooch.

Im Unterengadin het s Romanisch fascht überall no e Mehrheit mit insgsamt 60,4 % als beschtbherschti Sprooch, un 77,4 % als Umgangssprooch. Einzigi Ussnaam isch Scuol mit 49,4 % als beschtbherschti, aber 70,3 % als Umgangssprooch. Als Umgangssprooch het es in de meischte Ortschafte no über 80 %. Z Tarasp isch es au als Umgangssprooch in de Minderheit (46,6 %), wo uff e dütschsproochigs Internat im Ort zruggoot, wo aber kei gsellschaftlichi Bezug zum Ort het. Im Münstertal isch de romanisch Aadeil no grösser; 86,4 % hen Romanisch als Umgangssprooch, un 74,1 % als beschtbherschti Sprooch.

Als Ergänzig zur Volchszäälig het dr SRG/RTR im Joor 2003 Umfrooge bi synene Hörer duregfiert. In dere Umfroog hen 42 % vo de Bevölcherig vum dütsch- un romanischsproochige Deil vo Graubünde aagee dass si Romanisch verstöön, 35 % hen aagee dass si es chönnte schwätze, 24 % hen es als ihri Muettersprooch bezeichnet, 21 % als d Familiesprooch un für 15 % isch es d Sprooch gsi wo si am beschte hen chönne schwätze. Wemmer numme Romanischbünde beruggsichtigt no verstönn es 71 %, 64 % chönne es schwätze, für 47 % isch es d Muettersprooch, für 42 % d Familiesprooch un für 32 % die Sprooch wo si am beschte chönne. S Romanisch isch in dere Umfroog also wyter verbreitet, wie mer bi de Zaale vo de Volchszäälig chönnt meine.

De Jean-Jacques Furer meint uffgrund vo all denne Date, dass sich s Sproochbiet vum Romanische wyter ufflööse duet, e Prozess wo aber je nooch Region verschide fortgschritte isch. Glychzitig betont er dass s Romanisch einewäg no e lebändigi Sprooch isch, was in denne Gegende, wo es no starch verträte isch, offesichtlig isch. Es isch ebefalls sicher, dass s Romanisch no für mehreri Generatione wird wytergee werde, au wenn di näggschte Generatione mee un mee au im Dütsche verwurzlet werde sy. Insgsamt meint er aber, dass de Strumpfprozess vum Romanische sich fortsetze wird, wenn sich aa de Situation vo de Romane nyt äänderet. Als bsunders wichtig gseet er debi de romanische Schuelunterricht. Glychzitig wäre aber no gnue Sprecher vorhande, dass d Möglichkeit bestoot, dass s Romanisch in gwüssi Gegende langfrischtig überläbt.

Die Informatione, wo folge, stamme uss enere Untersuechig vo de Regula Cathomas (im Buech Das Funktionieren der Dreisprachigkeit im Kanton Graubünden). In ihrer Untersuechig zum Sproochalldaag het d Regula Cathomas verschideni Ortschafte untersuecht. Des sin drüü Ort mit starcher Presänz vum Romanische (Lumbrein, Ramosch un Müstair), drüü Ort mit mittlerer bis schwacher Presänz (Laax, Samedan un Sils) un zwee Ort mit geringer Presänz (Surava un Andeer).

In de Ort mit starcher Presänz schwätze es zwüsche 87 % (Müstair) un 93 % (Ramosch) jede Daag. Am Mittagsdisch wird vo 68 % (Müstair) bis 72 % (Lumbrein  Ramosch) numme Romanisch gschwätzt, 14 % (Lumbrein) bis 19 % (Ramosch) schwätze Romanisch un Dütsch, un numme Dütsch schwätze z Lumbrein 14 %, z Ramosch 6 % un s Müstair niemer. Mit Dütsch isch meischt Schwyzerdütsch gmeint, z Müstair wird in viile gmischtsproochige Familie aber au Tiroler Dialäkt gschwätzt. In de Zaale zur Paarsprooch un de Sprooch zwüsche Eltre un Chinder isch d Verdeilig äänlig. Unter de Jugendliche isch d Sprooch zwüsche Gschwischter bi 87 % vo de Befroogte numme Romanisch gsi; bi 13 % Romanisch un Dütsch. Im Fründeschreis schwätze 57 % numme Romanisch un 32 % Romanisch un Dütsch. Di sproochlichi Aapassig vo Zuezogene verlauft je nooch Ort unterschidli: z Ramosch un Müstair hen 7 vo 9 Zuezogeni mindeschtens e gueti aktivi Kompetenz erreicht, z Lumbrein dergege niemer. Passiv, also als verstandeni Sprooch, hen es dergege alli Zuezogeni erworbe. Au wenn in denne Ortschafte d Zuezogeni bereit sin, Romanisch z lehre, hen si viilmool nit gnue Kontakt mit de Sprooch, z. B. wyl sich d Romane sproochlig aapasse. Z Müstair gälte Südtiroler/Inne als erfolgrycheri Romanischlerner wie Dütschschwyzer. In denne Ortschafte wird uff Zuezogeni viilmool vo zwoo Syte Drugg ussgiebt, Romanisch z lehre: vo romanischsproochige Familieaaghörige oder de Chinder, un vo de örtliche Gmeinschaft, wyl sich s gsellschaftlichi un politischi Läbe uff Romanisch abspiilt. Vo de Yyheimische wird de Zuezogene meischt e gwüssi Zit zuegstande, wo mer sich ene sproochlig aapasst, nooch dere Zit cha mer ohni Romanischkenntniss in de Regel nit am gsellschaftliche Läbe teilnee. Uff d Froog nooch de Wichtigkeit vo Sproochkenntniss, gsänne zwüsche 58 % (Lumbrein) un 81 % (Ramosch) vo de Befroogte Romanischkenntniss als sehr wichtig aa, Standarddütsch wird vo 69 % (Lumbrein) bis 81 % (Müstair) als sehr wichtig aagluegt, un Schwyzerdütsch vo 51 % (Ramosch un Müstair) bis 62 % (Lumbrein). Usserdäm bezeichne 85 % vo de Befroogte s Romanisch als die Sprooch, wo si am liebschte schwätze.

In de Gmeinde mit mittlerer Presänz wird s Romanisch dääglich vo zwüsche 64 % (Sils/Segl) un 76 % (Laax) gschwätzt. Bim Sproochbruuch nooch Domäne zeigt sich en Unterschid zwüsche Laax un Samedan un Sils/Segl. Z Laax wird es öbe glych oft am Mittagsdisch (62 %) wie bi de Arbet oder de Schuel (72 %) gschwätzt, derwyyl es in de beide andre Ort änder bi de Arbet/Schuel (56 %), wie am Mittagsdisch (34 %) gschwätzt wird. S Romanisch wird in dene Ortschafte also änder dur d Schuel als dur d Familie vermittlet. In de Familie wird vorallem ei Sprooch gschwätz. Z Laax isch es vorallem Romanisch (45 % am Mittagsdisch, 45 % zwüsche Chinder un Eltre). Beidi Sprooche werde am Mittagsdisch vo 26 %, un mit de Chinder vo 30 % gschwätzt. Z Samedan un Sils dergege isch es vorallem Dütsch. Z Samedan schwätze numme 4 % am Mittagsdisch numme Romanisch, 26 % schwätze beids un 57 % numme Dütsch, mit de Chinder schwätze 21 % numme Romanisch, 37 % beids un 42 % numme Dütsch. Z Sils sin es 23 % wo am Mittagsdisch numme Romanisch schwätze (11 % beidi Sprooche, 43 % numme Dütsch) un 30 % mit de Chinder (10 % beedi Sprooche, 50 % numme Dütsch). Die Paarsprooch isch mehrheitlich Dütsch (vo 65 % z Laax bis 70 % z Samedan), Romanisch isch es in 11 % (Samedan) bis 33 % (Laax) vo de Fäll. Beidi Sprooche duet fascht kei Paar mitenand schwätze. Im Fründeschreis werde dergege viilmool beidi Sprooche bruucht (vo 42 % z Laax bis 44 % z Samedan), numme Romanisch schwätze numme 2 % (Samedan), 7 % (Sils) un 33 % (Laax) vo de Befroogte. Es wird also viilmool in de Familie änder uff Dütsch, usserhalb aber in beide Sprooche kommuniziert. Uffgrund vum Tourismus schwätze Yyheimischi mit Fremde in de Regel sofort Dütsch, un blybe meischt au bim Dütsch, au wenn de Gesprööchspartner doch Romanisch cha oder es wott lehre. So cha es für Zuezogeni sehr schwierig sy, Romanisch z lehre, au wenn s Intress bestoot. Z Sils/Segl isch debi aber d Situation enstande, dass Yyheimischi oder sonigi wo lenger im Ort läbe wenn, s Romanisch als Abgränzigsmerchmool gäge Tourischte un Zuezogeni yysetze. So isch s Romanisch für de Alldaag zwar weniger wichtig, aber e Vorussetzig wemmer zue de Yyheimische ghöre wott. Bim Nutze vo de Sprooche gsänne zwüsche 31 % (Sils) un 43 % (Laax) s Romanisch als sehr wichtig, zwüsche 49 % (Sils) un 79 % (Laax) gsänne s Schwyzerdütsch als sehr wichtig, un 76 % (Sils) bis 95 % (Laax) gsänne s Standarddütsch als sehr wichtig. Z Laax isch s Romanisch für 85 % die Sprooch, wo si am liebschte schwätze, z Sils für 79 % un z Samedan für 50 %.

In de Ort mit gringer Presänz vum Romanisch hen z Surava no 51 %, un z Andeer 47 % vo de Befroogte aagee, dass si Romanisch chönne. Die Zaal, wo im Alldaag aber datsächli aktiv Romanisch schwätzt, isch chlyner, un s Schwyzerdütsch isch scho syt mehreri Joorzehnt d Hauptumgangssprooch. Am Mittagsdisch schwätze no 12 % (Andeer) bzw. 25 % (Surava) numme Romanisch, 12 % bzw. 8 % schwätze beidi Sprooche, un 69 % bzw. 67 % schwätze numme Dütsch. Mit de Chinder schwätze 18 % (Surava) bzw. 15 % (Andeer) numme Romanisch, 18 % bzw. 12 % schwätze beids, un 64 % bzw. 65 % numme Dütsch. Viili Lüt, wo guet Romanisch chönne, schwätze Dehei aber Dütsch, viilmool uss Ruggsicht uff de dütschsproochige Partner. Mit em Partner schwätze so numme 15 % (Surava) bzw. 10 % (Andeer) Romanisch. Es git also mehreri Familie, wo d Partner unterenand Dütsch, mit de Chinder aber Romanisch schwätze. D Entscheidig für s Romanisch als Familiesprooch het debi viilmool de Grund, dass s Romanisch di eigni Chindersprooch gsi isch, mangmool au dass d Chinder emool Vordeil mit Fremdsprooche hätte. De Sproocherhalt isch in de Regel kei Grund, un d Paare blybe au bim Dütsche, wo si bim Kennelehre gschwätzt hen. Vo de Zuezogeni hen numme z Andeer 2 vo 15 s Romanisch glehrt. Vo de Yyheimische wird ke Drugg ussgiebt, d Sprooch z lehre, un au aa de Schuel isch Romanisch numme e Fach, un d Unterrichtssprooch Dütsch. Zwar däte sich 52 % vo de Befroogte z Surava, un 48 % z Andeer wünsche, besser Romanisch z chönne, aber numme in Einzelfääl isch datsächli de Wille defür vorhande. Bi de Yystellig zum Romanisch schätze 20 % (Surava) bzw. (30 %) vo de Befroogte s Romanisch als wichtig y. Wemmer numme d Romane sälber beruggsichtigt, styygt de Aadeil uff 38 %. Unter de Romanischsproochige isch es für 75 % z Surava un 77 % z Andeer, die Sprooch, wo si am liebschte schwätze.

S Romanisch isch e Amtssprooch vo de Schwyzer Bundesverwaltig, vo de Bündner Kantonalverwaltig un vo bstimmti Deil vo de Bündner Regionalverwaltig. Di offizielli Stellig isch je nooch däm verschide.

In de erschte Bundesverfassig vo 1848 un de Revision vo 1872 wird s Romanisch nit erwäänt. De Grund isch warschynts gsi, das au d Bündner Kantonalverwaltig dertemool numme Dütsch bruucht het, das sich au d Romane sälber nit für e Anerkennig ygsetzt hen un uss praktische Spargründ. Allerdings het de Bund 1872 e Übersetzig vo de Verfassig uff Ladin un Surselvisch finanziert, mit de Aamerkig das die Übersetzige kei amtliche Charakter hen. Im Joor 1938 isch s Romanisch deno per Volchsabstimmig als Nationalsprooch (aber nit als Amtssprooch) in d Verfassig uffgno worde. De Entschluss het au mit em Blick uff d Bedrohig dur Dütschland un Italie als Deil vo de geischtige Landesverteidig stattgfunde; mit de Anerkennig vum Romanische het mer de spezielle Charakter vo de Schwyz als mehrsproochigs Land un als Willensnation welle zeige. Usserdäm het es zue dere Zit Bestrebige vo italienische Nationalischte gee, s Bünderromanisch zumene italienische Dialäkt z erkläre, un so en Aaspruch uff Graubünde durezsetze. Mit de Anerkennig als Nationalsprooch het mer des welle offiziel entkräfte. Di romanischi Sproochbewegig isch mit däm vorerscht z friide gsi, es isch de Lia Rumantscha vor allem um d Anerkennig vum „Heimeträcht“ vum Romanische in de Schwyz gange, un nit um e Verwändig als Amtssprooch dur de Bund.

De Status als National-, aber nit Amtssprooch het aber au gwüssi Noochdeil gha. So hen z. B. Zivilstand- oder Grundbiecher numme dürfe uff Dütsch, Französisch oder Italienisch sy. Vo de Lia Rumantscha isch des so formuliert worde das „die Rätoromanen ... nicht einmal geboren werden oder sterben konnten, ohne auf eine fremde Sprache zurückzugreifen“. No 1984 isch em Kanton Graubünde vum Bundesgericht verbote worde, Yträg in syn Handelsregischter uff Rätoromanisch z mache. Bi de Yfierig vo neue 10- un 20-Frankenote im Joor 1956 isch s Romanisch no nit druff gsi. Ersch syt de 6. Serie vo 1976/77 wird s Romanisch uff de Banknote beruggsichtigt.

Mit enere Volchsabstimmig am 10. März 1996 isch deno de Sproocheartikel in de Verfassig gänderet worde, so das s Romanisch als Deil-Amtssprooch anerkannt worde isch. De Artikel (Art. 70) luutet sytdäm:

Mit däm Status isch es also prinzipiel mögli, mit de Bundesbehörde uff Romanisch z kommuniziere. Glychfalls wird imene andre Artikel feschtglait, dass „Erlasse des Bundes von besonderer Tragweite“ au uff Romanisch veröffentlicht werde. Usserdäm isch es z. B. als Gerichtssprooch zuelässig, bzw. d Parteie münn d Übersetzigschoschte nit sälber träge.

Im Schwyzer Militär het mer ab 1988 en Versuech gstartet, vier romanischsproochigi Kompanie z bilde. Wyl s Militärdepartment aber nit gnue romanischi Unteroffizier un Offizier het chönne finde, het mer ab 1992 wiider druff verzichtet. Syt 1995 isch s Romanisch kei offizielli Militärsprooch mee.

Im traditionelle romanische Sproochbiet vo Graubünde isch s Romanisch syt em 16. Joorhundert in viile Gmeie d Amtssprooch gsi. D Amtssprooch vo de drei Bünd isch aber bis 1794 allei Dütsch gsi. In däm Joor het d Standesversammlig d Glychberächtig vo Dütsch, Italienisch, Surselvisch un Ladin erklärt. In de Verfassige vo 1803, 1814 un 1854 wird aber kei Regelig zur Amtssprooch troffe. In de Verfassig vo 1880 heisst es deno: „Die drei Sprachen des Kanton sind als ‹Landesprachen› gewährleistet“, wobi niene erwäänt wird was die drei Sprooche sin. In de neui Kantonsverfassig vo 2004 sin Dütsch, Rätoromanisch un Italienisch deno als „glychwertigi Landes- und Amtssprooche vum Kanton“ feschtglait. De Kanton het als romanischi Standardsprooche s Surselvisch un Ladin (Vallader) bruucht. 1997 isch no s Rumantsch Grischun dezuecho, wo syt 2001 di beide andre Idiom ganz abglööst het. Im 2006 hät de Kantoon es Sproochegsetz usegloo, wo drin definiert wird, wie de Kanton und d Gmeie mit de drei Sprooche sölen umgoo.

Konkret chönne zum Byspil d Abstimmigsunterlage in jedere Sprooch aagfordret werde, alli drei Sprooche sin vor Gericht anerkannt, jeds Mitgliid vum Grosse Root derf d Sprooch frei wääle oder jede Bündner het s Rächt, sich au uff Romanisch aa d Kantonalverwaltig z wände. Syt 1991 gilt e Übersetzigspflicht für offizielli Teggscht vum Grosse Root, vo de Regierig, de Kantonsverwaltig un für Aaschrifte aa öffentlichi Gebäud vum Kanton. In de Praxis spiilt s Romanisch aber e untergeordneti Roll. So derf s Romanisch zum Byspil numme de als Gerichtssprooch verwändet werde, wenn alli wo am Verfaare beteiligt sin, au Romanisch verstönn. In de Theori müsst e Romanischsproochige aber au dört Romanisch dürfe schwätze. D Arbetssprooch vum Grosse Root isch ebefalls fascht numme Dütsch, un luut em Dagmar Richter isch es no bis in d 1980er als e Provokation aagsänne worde, wenn en Abgeordneter im Root Romanisch gschwätzt het. De Gion Lechmann meint dezue „Der Rätoromane darf nicht zulassen, dass eine kantonale Behörde ... unter Berufung auf seine guten Kenntnisse der deutschen Sprache mit ihm deutsch verkehrt. Die Bescheidenheit wäre hier fehl am Platz, denn es geht nicht um eine Gefälligkeit, sondern um seine Einstellung zur Existenz der Sprachgemeinschaft...Letzten Endes ist jeder Rätoromane für den Zustand seiner Sprache mitverantwortlich.“.

Im Kontext vum Schwyzer Territorialitätsprinzip, wo de offiziell Status vo de Sprooche nooch geographische Eiheite greglet isch, entscheide d Gmeie un Chreis z Graubünde sälber, was ihri Amts- un Schuelsprooch isch. Nooch Artikel 3 vo de Verfassig achte si debi aber „uff di herkömmlichi sproochlichi Zämmesetzig un nämme Ruggsicht uff di aagstammte sproochliche Minderheite“. Noch em Bündner Sproochegsetz reglet jedi Gmei in ihrer Gmeisverfassig un in ihre Gsetz, weli Sprooch reschpäktiv weles Idiom Amts- und/oder Schuelsprooch isch. Nooch dem Artikel 16 vom Gsetz sin Gmeie, wo mindischtens 40 % vo den Ywohner s aagstammt Idiom rede, amtlich eisproochig, un Gmeie, wo wenigschtens 20 % s aagstammt Idiom rede, amtlich zweisproochig.

Im Joor 2003 isch s Romanisch in 56 Gmeie di einzigi Amtssprooch gsi, un in 19 isch d Verwaltig offiziell zweisproochig gsi. In de Realität isch es au in denne Gmeie, wo offiziell numme romanischsproochig sin, jederzit mögli uff Dütsch mit de Verwaltig z kommuniziere bzw. es isch gar nit mögli, d Verwaltig numme uff Romanisch z halte. Dezue meint de Jean-Jacques Furer: „In diesem Sinne gibt es keine einsprachig romanischen Gemeinden, sondern höchstens Gemeinden, wo das Romanische den Vorrang hat und auch mehr als das Deutsche gebraucht wird.“.

Grundsätzlig unterscheidet mer zwüsche de romanische Schuel, de zweisproochige Schuel un de dütsche Schuel mit Romanisch als Fach. Di romanisch Schuel gseet s Romanisch als Unterrichtssprooch in de erschte 3–6 Schueljoor vo de 9 Joor vo de obligatorische Schuelzit, un s Dütsch als Schuelsprooch in de letschte 3–6 Schueljoor vor.  Die datsächlichi Stundezaal uff Romanisch isch je nooch Ort sehr verschide (zwüsche de Hälfti un 4/5 vo de gsamte Schuelzit) un hängt devo ab, wie viili romanischsproochigi Lehrchräft vorhande sin. Wäge däm wird de Schueltyp viilmool au als „sogenannte romanische Schule“ bezeichnet. De Schueltyp gits in 82 Gmeie. In drei Gmeie (Samedan, Pontresina un Chur) wird e zweisproochigi Schuel gfiert. Syt 1983 isch s Romanisch au Maturitätsfach im Kanton Graubünde.

Syt Oktober 2006 isch e neus Sproochgsetzt in Chraft, wo zur Förderig un Erhalt vum Romanische un Italienische bytrage söll. Syt däm gilt jedi Gmei, wo mindeschtens 40 % romanisch- bzw. italienischsproochig isch, als eisproochig. Gmeie mit mindeschtens 20 % gälte als mehrsproochig un e Gmei mit 10 % muess d Minderheitssprooch als Schuelfach aabiete. Einewäg cha e Gmei e andri Regelig träffe, wenn 2/3 vo de Stimmbürger vo de Gmei zuestimme.

Usserhalb vo Romanischbünde fiert au no Chur syt em Schueljoor 2000/2001 e zweisproochig dütsch-romanischi Schuel. Uff de Hochschuelebeni bietet d Universität Fryburg/Schwyz Bachelor- un Masterstudiegäng für rätoromanischi Sprooch- un Literaturwüsseschaft aa. De Lehrstuel für Rätoromanisch z Fryburg git's syt 1991. Z Züri hen d Universität Züri un ETH syt 1985 gmeinsam en Viertel-Lehrstuel für Rätoromanisch.

De erschti Entwurf für e gmeinsami Schriftsprooch isch s Romonsch fusionau vum Gion Antoni Bühler ussem Joor 1867. Usser ihm sälber isch de Entwurf aber vo praktisch niemerm gschribe worde. En zweite Versuech e eiheitlichi Schriftsprooch z schaffe, het im Joor 1958 de Leza Uffer unterno. Syn Entwurf isch als Interrumantsch bekannt worde, un het uffeme modifizierte Surmeirisch basiert. Au de Entwurf het aber praktisch kei Akzeptanz gfunde. D Renata Coray gseet mehreri Parallele zwüschem Romonsch fusionau un em Interrumantsch. So wäre z. B. beed Sprooche vo „Einzelkämpfer“ entworfe worde, wo sich starch an eim bstimmte Idiom orientiert hätte un wo di einzige Lüt gsi wäre wo die Sproochentwurf aktiv verwändet hätte. Usserdäm hätte beidi e starch puristischi Yystellig gha, un hen welle d Sprooch vo Yyflüss uss andri Sprooche „reinige“.

Di romanischi Sproochbewegig het sich derwyyl mee uff de Schutz vo de regionale Idiom, un bsunders uff de Ussbau vo de Schriftidiom Surselvisch un Ladin, konzentriert. Statt enere eiheitlichi Schriftsprooch sin sogar neui Schriftsprooche für s Sutselvisch un s Surmeirisch gschaffe worde. Glychzitig isch e langsami Aanöcherig vo de verschidne Idiom propagiert worde, wo mer avischinaziun dezue gsait het.

Ab de 1970er sin deno wiider Stimme luut worde, wo ei Schriftsprooch für alli Romane für notwändig ghalte hen. Im Januar 1982 het de Sekretär vo d Lia Rumanschta deno e Projäkt zur Erarbeitig vunere Eiheitssprooch lanciert. Im April 1982 isch deno vum Zürcher Romanistikprofessor Heinrich Schmid en Entwurf gmacht worde, wo Rumantsch Grischun („Bündner Romanisch“) gnännt worde isch. De Aasatz vum Schmid isch gsi, e Sprooch z schaffe, wo für möglichst viili Romane möglichst wenig Abweichige vum eigne Dialäkt bedütet. Mer isch also nooch em Mehrheitsprinzip gange, mer het die Form gno, wo in de Mehrzaal vo de Schriftidiom vorcho isch.

D Lia Rumantscha het deno aagfange s Rumantsch Grischun in de Öffentlichkeit vorzstelle. Es isch betont worde, dass die Sprooch kei Konkuränz zu de Schriftidiom sött sy, un dass mer si vorallem in Domäne wott yfiere, wo bis jetz s Dütsch verwändet worde isch. Demit sin z. B. Formular, Plakat, Werbig u. ä. gmeint gsi. Privati Unternämme hen e grosses Intress zeigt, wääred uss de Bevölcherig wenig Meinige luut worde sin. Wääred de Kanton sich no zrugghalte het, het de Bund 1986 feschtgsetzt, dass Übersetzige vum Bund immer uff Rumantsch Grischun gmacht werde.

Sid 1980 het für d Lia Rumantscha e Redakzioonsgruppe under dr Läitig vom Georges Darms agfange es Wörterbuech für s Rumantsch Grischun zämezstelle; es heisst Pledari Grond und funkzioniert hüt als online-Datebank.

Ab 1984 isch aber au d Kritik am Vorgoo vo de Lia Rumantscha luuter worde. Kritisiert worde isch, dass d Idiom uff Choschte vum Rumantsch Grischun vernoochlässigt würde, un dass mer debi wär es in Domäne vo de Schriftidiom yzfiere. 1988 isch e Umfroog unter 948 romanische „Kulturträger“ gmacht worde. Di sofortigi Yfierig vum Rumantsch Grischun als Plakat- un Uffschriftesprooch hen 77,9 % befürwortet, als Verwaltigssprooch hen sich 58,3 % für e sofortigi, un 19,6 % für e spööteri Yfierig ussgsproche. Als Sprooch in de Schuel, im Radio, em Fernseh un in de Literatur hen sich di Befroogte dergäge für e langsami, oder überhaupt kei Yfierig vum Rumantsch Grischun ussgsproche.

Ab 1988 hen sich deno au wichtigi Persönligkeite kritisch zum Vorgoo bi de Yfierig vum Rumantsch Grischun güüsseret. De Donat Cadruvi, wo zue dere Zit Regierigspresidänt vo Graubünde gsi isch, het kritisiert dass d Lia Rumantscha d Sprooch zwangswys wötti yfiere. Im glyche Joor het sich de Theo Candinas zum erschte Mool güüseret. In de Gasetta Romontscha het er e öffentlichi Diskussion gforderet, un s Rumantsch Grischun als Pescht un Todesstoss, un d Yfierig als „romanischi Kristallnacht“ bezeichnet. D Renata Coray bezeichnet des als de Beginn vunere „jahrelange heftige und vergiftete Debatte zwischen Gegnern und Befürwortern von RG[..],deren Höhepunkte in weiteren Nazi-Vergleichen, Manifesten und Gegenmanifesten sowie in einer dem Bundesrat überreichten Petition gegen RG liegen.“. Im April 1989 het de Theo Candinas d Schrift Rubadurs Garmadis veröffentlicht, wonner in de Form vumene Traum d Befürworter vum Rumantsch Grischun mit Nazischerge vergliche het, wo e romanischs Dorf überfalle, un Ahneschändig, Kulturzerstörig un Biecherverbrennige betrybe. D Befürworter vum Rumantsch Grischun wiiderrum hen d Gegner z. B. „als kleine Gruppe „stockkonservativer“, engstirniger Surselver und CVP-Politiker“ dargstellt. Usserdäm sin d Froogeböge vo de Volchszäälig vo 1990 in de Surselva uff Wiiderstand gstosse. D Froogeböge sin dertemool zum erschte Mool uff Rumantsch Grischun, statt uff Surselvisch oder Vallader, verdeilt worde. E Deil Gmeie hen deno sogar statt de romanische, dütschi Formular aagforderet.

In de Beschrybig vum Rumantsch Grischun hen Metaphre e grossi Roll gspiilt. Bsunders d Metapher vum „Retortenbaby“ oder „Retortensprache“ isch beliebt gsi. Nooch dere Argumentation isch s Rumantsch Grischun e künschtlichi Schöpfig, wo kei Seele un kei Härz hät, im Gägesatz zue de Idiom, wo natürlich gwaggse wäre. D Befürworter hen dergege argumentiert, dass au di traditionelle Schriftidiom emool künschtlich entstande wäre, dass s Rumantsch Grischun no Zit zum waggse un ryyfe brüücht, un es d Uffgab vo de Romane wär, däm „Embryo“ un „Neugeborene“ Schutz z gee un em e Seele yzhuuche. De Ursicin Derungs bezeichnet s Rumantsch Grischun 1989 sogar als e „lungatg virginal“, als e „jungfräulichi Sprooch“, wo mer jetz verfiere un zue „ina femna flurenta“, enere „Frau im Bluescht“ mache miesst.

Mitte 1992 het d Bündner Regierig deno aakündigt, e wüsseschaftlichi Untersuechig zur Meinig vo de romanische Bevölcherig durezfiere, wo deno d Grundlag vum wytere Vorgo sött sy. Mit dere Entscheidig het sich d Debatte wiider berueigt. D Ergebniss vo dere Untersuechig isch deno im Dezämber 1995 vorgstellt worde. Vo de Lüt wo befroogt worde sin, hen sich 66 % für e eiheitlichi Schriftsprooch ussgsproche. Vo denne 66 % hen sich zwee Drittel (44 % vo allene Befroogte) für s Rumantsch Grischun, 11 % für s Surmeirisch un 11 % für e anders Idiom ussgsproche. Die relativ hochi Zuestimmig isch überraschend cho. Uff de Basis vo dere Umfroog het d Regierig vum Kanton deno am 2. Juli 1996 en Regierigsbeschluss gfasst, wo vorgsänne het, dass s Rumantsch Grischun bruucht werde sött wenn alli Romane aagsproche werde. Wenn sich de Kanton aa einzelni Regione oder Gmeie wändet, chönnte wyter d Idiom bruucht werde. In de Schuele hät s Rumantsch Grischun d Idiom nit sölle ersetze, un numme passiv glehrt werde. Vo beide Syte isch de Kompromiss insgsamt akzeptiert worde. Am 17. Dezämber 1996 isch s Rumantsch Grischun deno e Amtssprooch vo Graubünde worde, un s Sursilvan un Ladin sin numme no in Ussnaamefäll vorgsänne gsi.

D Regierig vo Graubünde het s Rumantsch Grischun als Amtssprooch vum Kanton welle feschtige. Ei Hinderniss isch de Artikel 23 vo de Kantonsverfassig gsi, wo explizit s Sursilvan un s Ladin als d Sprooche vo Abstimmigsunterlage feschtglait het. De Artikel het miesse mit ere Volchsabstimmig gänderet werde. Die Änderig isch vo de Regierig so begründet worde, dass mer demit de Status vum Romanische im Kanton chönnti sterche un s Sutselvisch un Surmeirisch chönnti mee beruggsichtige.

Die Abstimmig het am 10. Juni 2001 schliessli stattgfunde, un isch mit 65 % aagno worde. S Abstimmigsverhalte vo de Romane wird unterschidli interpretiert. D Befürworter hen argumentiert, dass vo de 5 Sproochregione numme d Surselva un numme 4 vo de 13 romanische Chreis d Vorlag aabglännt hätte. Als Gägenargument wird vo de Renata Coray un em Matthias Grünert aagfiert, dass wemmer numme die Gmeie beruggsichtigt, wo bi de Volchszäälig vo 2000 mindeschtens 30 % Romanischsproochig gsi sin, d Vorlag mit 51 % ‚Nei‘-Stimme nit aagno worde wär. Bi Gmeie mit mindeschtens 50 % Romane styygt de Aadeil vo ‚Nei‘-Stimme uff 54,1 %, un wenn numme d Hauptsprooch beruggsichtigt wird sogar uff 57,1 %. De Matthias Gründert interpretiert des so, dass „die in den rätoromanischen Kerngebieten lebenden Rätoromanisch Sprechenden...durch die übrige Bevölkerung majorisiert wurden“. Nooch de Abstimmig het d Regierig ab em 1. Juli 2001 s Rumantsch Grischun für d Abstimmigsunterlage un für s Rächtsbuech feschtgsetzt. Dass glychzitig aakündigt worde isch, mit de romanische Gmeie numme no uff Rumantsch Grischun z kommuniziere, isch vo de Gegner als Bruch vo Verspreche aagsänne worde.

S Konzept Haltiner vo 1999 isch vorerscht d Grundlag vo de kantonale Sproochpolitik blybe. D Lia Rumantscha het dergege uff e stercheri Verwändig vum Rumantsch Grischun in de Schuele drängt. Im Oktober 2002 het si e Grundsatzprogram verabschiedet, wo d Yyfierig ab de 1. Klass vo de Primarschuel gforderet worde isch. S Rumantsch Grischun isch als einzigi un warschynts au letschti Chance zur Sterchig vum Romanische bezeichnet worde.

En grosse Schub als Schuelsprooch het s Rumantsch Grischun deno dur Sparmassnaame vo de Bündner Regierig 2003 becho. Als eini vo 212 Massnaame, isch vorgschlo worde, d Lehrmittel für romanischi Schuele ab 2006 numme no uff Rumantsch Grischun ussezgee. D logischi Konsequänz vo dere Massnaam isch natürli, dass s Rumantsch Grischun d Idiom als Schuelsprooch ersetzt. De Vorschlag isch sogar bi de Lia Rumantscha uff Abläänig gstosse, wo gmeint het, dass die Massnaam de Konflikt neu provoziere dät. Einewäg het de Grossi Root de Entscheid im Auguscht 2003 aagno, un beschlosse d Lehrmittel sogar scho ab 2005 numme no in Rumantsch Grischun ussezgee.

De Entscheid isch uff enorme Wiiderstand gstosse, bsunders im Engadin, wo d Lehrerschaft über 4'300 Unterschrifte dergege gsammlet het. De Grossi Root het die Petition im Februar 2004 zur Kenntniss gno, un d Regierig isch uffgforderet worde e Konzept z entwiggle. De Lehrmittelentscheid het aber nit sölle zruggno werde. Luut de Renata Coray sin fascht alli Gegner für s Rumantsch Grischun als Amtssprooch un als passivi Schuelsprooch gsi. Si sin aber gäge e Verdrängig vo de Schriftidiom dur s Rumantsch Grischun gsi, wo d Basis vum Romanische syge.

Im Juni 2004 isch e zweiti Petition aa de Grossroot grichtet worde, wo vo öbe 180 Persönligkeite unterzeichnet worde isch. Dezue hen au viili romanischi Intelektuelle un Kulturträger ghört, un viili wo ursprüngli Befürworter vum Rumantsch Grischun gsi sin. Es isch gforderet worde, s Konzept Haltiner wiider uffzgryyfe, un de Lehrmittelentscheid zruggznee, demit nit in d Kulturautonomi vo de Gmeie yygriffe wird. D Petitionär hen gfürchtet, dass de Entscheid dezue fiert, dass statt em Rumantsch Grischun, vo de Gmeie Dütsch als Schuelsprooch yygfiert wird, un hen druff hygwyyse dass di romanischi Kultur dur d Idiom wytergee wird, un nit dur e gmeinsami romanischi Schriftsprooch wyl es kei gmeinsami romanischi Identität gäb. S Rumantsch Grischun dät wäge däm s Romanisch schweche statt sterche. De Grosse Root het es aber abgläänt, de Entscheid no emool z diskutiere.

Im Dezämber 2004 isch schliessli en Regierigsbschluss zur Yyfierig vum Rumantsch Grischun als Schuelsprooch gfasst worde. Er gseet drei Etappe vor: „Rumantsch Grischun passiv“, „Rumantsch Grischun aktiv“ un „pädagogische Weiterbetreunung“. D Yyfierig söll in drei Variante erfolge: „Pionier“, „Standard“ un „Konsolidierung“. D Gmeie chönne also sälber feschtsetze, wenn si die Variante yyfiere. De Entscheid, dass ab 2005 d Lehrmittel numme no uff Rumantsch Grischun ussegee werde, isch nit gäänderet worde. Bsunders d Engadiner Lehrerschaft isch empört gsi, dass ihri Meinig vo de Regierig ignoriert worde wär. D Lehrer uss Mittelbünde sin dergege z friide gsi, un in de Surselva sin wenig Reaktione luut worde, was je nooch Position als Zuestimmig oder Resignation gwertet wird.

Zwüsche de Schueljoor 2007/2008 un 2009/2010 hen ingsamt 40 sognannti „Pioniergemeinden“ s Rumantsch Grischun als Schuelsprooch in de 1. Klass yygfiert. Die 40 Gmeie finde sich vorallem im Münstertal, z Mittelbünde un in de Gegend um Ilanz. In 41 Gmeinde im Engadin un im grööschte Deil vo de Surselva wird dergege wyterhin im Idiom unterrichtet. Was mit denne Gmeie passiert, wo s Rumantsch Grischun überhaupt nit yyfiere wenn, isch nit klar. Rächtlich isch es nit mögli, si dezue z zwinge, wyl d Waal vo de Schuelsprooch z Graubünde e Kompetenz vo de Gmeie isch.

D Romane hen im Mittelalter e rychi mündlichi Überlieferig gha, wo aber usser z. B. vum Lied Canzun da Sontga Margriata, praktisch nit erhalte isch. Verschriftet worde isch s Romanisch ab em 16. Joorhundert, wo vorallem religiösi Werch entstande sin (für mee Informatione, lueg uff de Abschnitt „Entwigglig vo de bünderromanische Schriftsprooche“). E rycheri nit-religiösi Literatur isch deno ab de Mitti vum 19. Joorhundert entstande, wo mit de Ruggbesinning uff s Romanisch wääred de „romanischi Renaissance“ zämmehanget. D Literatur uss dere Zit bestoot zumene grosse Deil uss Gedicht un Erzäälige, wo di romanischi Muettersprooch preise un lobe, un wo Theme uss de ländliche Kultur vum Romanisch bhandle. Au e hüüfigs Thema isch de Uffenthalt im Ussland vo de „Randulins“. Dernäbe sin au viili Übersetzige in s Romanisch gmacht worde. Wichtigi Oberländer Dichter uss dere Zit sin zum Byspil de Théodore de Castelberg (1748–1818), de Placidus a Spescha (1752–1833) oder de Gion Antoni Huonder (1824–1867). De bekanntescht Dichter aber isch de Surselver Giachen Caspar Muoth (1844–1906) uss Brigels, wo als de sproochgwandescht romanischi Dichter überhaupt gilt. Syni Gedicht un Ballade handle viilmool vum Romanische sälber, wie syn bekanntescht Werch „Al pievel romontsch“ (em romanische Volch):
 

E andri wichtigi Persönligkeit vo de romanische Renaissance isch de Caspar Decurtins (1855–1916) uss Trun, wo volchstümlichi Sage, Ballade, Lieder un mee gsammlet het. Wytri sin de Giachen Michel Nay (1860–1920), au vo Trun, wo in syne Roman s büürlichi Läbe beschrybe het, de Alfons Tuor (1871–1904) un de Gian Fontana (1897–1935) vo Flims vo für syni Roman bekannt worde isch. Unter de Oberländer Autore isch schliessli no de Maurus Carnot (1865–1935) vo Samnaun, wo zwar sälber de romanisch Dialäkt vo sym Heimetort nümmi gschwätzt het, aber z Disentis Romanisch als Fremdsprooch glehrt het. Er het Drame, Lyrik un Erzäälige mit Bezug zum ländliche Läbe verfasst. Usserdäm de Flurin Camathias vo Laax, wo viili Übersetzige gmacht het, un usserdäm mehreri Drame, Gedicht un Epe verfasst het.

Im Surmeirische Idiom isch bsunders de Alexander Lozza uss Murmarera wichtig.

Im Engadin sin de Gian Battista Tschander uss Samedan un de Conradin de Flug (1787–1874) di erschte moderne Lyriker. Zue de Epoche vo de Romantik ghöre im Engadin bsunders de Siméon Caratsch (1826–1891) un de Gian Fadri Caderas (1830–1891), wo zum Deil au gmeinsam Werch verfasst hen, wie zum Byspil d Komödie Ils duos poets. Bsunders bekannti Lyriker un Liederdichter sin de Andrea Bezzola (1840–1897) uss Zernez wo s „Engadiner Nationallied“ Ma bella Val, mi' Engiadina verfasst het oder de Gudench Barblan (1860–1916) vo Vnà, Verfasser vum Lied a la lingua materna 

D Clementina Gilli (1858–1942) vo Zuoz het mehreri grossi Werch vo de europäische Schriftsteller übersetzt, un unter em Pseudonym Clio au eigni Poesi verfasst. Wytri Engadiner Persönligkeite uss de romanischi Renaissance sin de Pfaarer Schimun Vonmoos (1868–1940) wo übersetzt het, un Gedicht un Erzäälige verfasst het, iim sini Frau Angiolina Vonmoos (1862–1955), de Gian Gianett Cloetta (1874–1965) vo Bergün oder de Eduard Bezzola (1875–1948) wo Drame, Komödie un Lieder übersetzt oder sälber verfasst het. De bekanntescht Engadiner Dichter aber isch de Peider Lansel (1863–1943). Er het sich 1906 als vermögende Maa zur Rue gsetzt un sich ganz de Dichtig gwidmet. Bekannt worde isch er nit numme in synrer Heimet sundern au international. Sälber het er öbe 200 Gedicht gschribe wo in Sammelwerch 1907 (Primulas), 1912 (La cullana d'ambras) un 1929 in sym Hauptwerch Il vegl chalamêr erschiene sin. Näbe sym eigne Werch het er au Anthologie vo romanischi Dichter veröffentlicht, wie zum Byspil La musa ladina (1910) un La musa rumantscha (postum 1950). Churz vor sym Dod 1943 het er als erschte Rätoromane de Grosse Schillerprys erhalte.

Noochem zweite Wältchrieg isch au d Veränderig vo de traditionelle romanische Umwält un d Moderne e wichtigs Thema worde. De Unterengadiner Andri Peer (1921–1985) gilt als eine vo de bedüütenschte moderne romanische Schriftsteller, wo di romanischi Literatur mit Yyflüss uss andri literarischi Strömmige ergänzt het. Mit sym neue Stil isch er debi am Aafang bi viilene uff Abläänig gstosse, un ersch spööter ganz anerkannt worde. En wytre isch de Cla Biert (1920–1981) vo Scuol, wo für syni humoristischi Erzäälige beriemt worde isch. Als Lyriker isch de Flurin Darms (1918–) vo Flond bekannt, un als Verfasser vo Erzäälige bsunders de Gion Battesta Sialm (1897–1977) un de Guglielm Gadola (1902–1961), beed vo Disentis. Ihri Erzäälige sin viilmool humoristisch un bhandle ländlichi Theme. Einer vo de bekannteschte zitgnössische Roman-Schriftsteller isch de Toni Halter (1914–1986) ussem Lugnez, wo in syne Roman historischi oder büürlichi Theme bhandlet het. Au dur Roman un Churzgschichte bekannt isch de Gion Deplazes (1918–) vo Sumvitg. De Jon Semadeni (1910–) vo Vnà isch dur syni Theaterstügg un Sketsch bekannt worde, un het usserdäm au no Prosa verfasst. Au für ihri Theaterstügg bekannt sin de Men Gaudenz, de Tista Murk (1915–1992) vo Müstair un de Carli Fry (1897–1956) vo Disentis.

In jüngster Zyt sind de Arno Camenisch (* 1978) vo Tavanasa mit sym Dütsch-Romanische Buech Sez Ner (2009) und d Leta Semadeni usem Engadin, wo ane 2011 der Pryys vo der Schwiizerische Schillerstiftig übercho het, überregional bekannt worde.

Bi de Chinder- un Jugendliteratur finde sich näbe viili Übersetzige au Orginalwerch wie d Biecher vo de Selina Chönz, em Clo Duri Bezzola (Kindels dal malom), em Göri Klainguti (Linard Lum), em Linard Bardill (Il guaffen gelg), em G. Netzer (Martin steiler, Annina, La princessa loscha), em Theo Candinas (La fuigia dil Stoffel) oder de Claudia Cadruvi (Capuns ed il stgazi dals Franzos). S Chinderbuech Uorsin vo de Selina Chönz isch als Schellenursli bis über d Gränze vo de Schwyz bekannt worde.

Organisiert sin di romanischi Schriftsteller in de Uniun per la Litteratura Rumantscha, wo syt 1990 jeds Joor die Dis da Litteratura veraastaltet. De Grossdeil vo de Schriftsteller schrybe bis hüt in de Idiom. S Rumantsch Grischun wird all mee au ygsetzt, so zum Byspil in de Übersetzige vo Chinderbiecher dur d Lia Rumantscha.

In de Musik hen Chöre im romanische Sproochbiet e langi Tradition. Näbe traditionelli Gsäng un Lieder wird s Romanisch au in moderni Musikgenre wie de Popmusik un em Hip-Hop ygsetzt, wo zum Deil überregional bekannt sin. Im Joor 1989 isch d Schwyz zum Byspil mitem romanische Lied Viver senza tei bim Grand Prix verträte gsi. Syt 2004 isch d Hip-Hop-Gruppe Liricas Analas mit ihrene romanische Teggscht au usserhalb vo Graubünde bekannt worde.

E wichtige Stellig wird vo de Radio e Televisiun Rumantscha ygno, wo Radio un Fernsehsendige uff Romanisch usstraale duet. S Radio Rumantsch sändet 24 Stunde e Program, wo Informationssändige un Musikprogramm dezueghöre. D Mitarbeiter verwände in de Sändige ihr eiges Idiom, was für zum gägesytige Verständiss vo de Idiom unterenand bytrait

D Televisiun Rumantscha sändet regelmässig uff SRF 1, un wird uff Dütsch untertitelt. So wird vo Mentig bis Frytig d Informationssändig Telesguard ussgstraalt. Am Samschtig bzw. Sunntig wird au s Chinderprogram Minisguard un d Magazinsändig Cuntrasts ussgstraalt. Usserdäm werde in unregelmässige Abständ d Sändige Controvers un Pled sin via un wytri Sändige produziert.

D romanischi Presselandschaft isch langi Zit regional uffgspalte gsi. In de Surselva isch Gasetta Romontscha erschiene, im Engadin Fögl Ladin, de Sutselva Casa Paterna/La Punt un im Surmeir La Pagina da Surmeir. Syt 1997 sin die Zitige bis uff La Pagina da Surmeir, in di überregionali Tageszitig La Quotidiana integriert, wo zue de Südoschtschwyz Mediegruppe ghört. In La Quotidiana wird in allene Idiom un uff Rumantsch Grischun publiziert. Usserdäm erschyne in de Engadiner Post zwoo Syte uff Romanisch.

Syt 1994 erschynt monatlich d Jugendzitschrift Punts.

D Fabel vum Fuggs un em Rabe vum Jean de La Fontaine in allene Idiom un em Rumantsch Grischun.




#Article 50: Alphabet (125 words)


E Alphabet isch e Asammlig vo ainzelne Zaiche, wo benutzt wird zum e Schprôch bis zumene gwüsse Graad fonetisch widerzgää. De Begriff Alphabet chunt vo de erschtä bäide Buechstabe vom griechische Alphabet Alpha und Beta.
Jedes Zaiche schtoot in der Reegle für ai Lut. Für d Widergab vonere bestimmte Sprach mit emnen Alphabet bruucht's aber e Rächtschrybig.

Alphabet im ängere Sinn sy nume die Schrifte, wo glychartigi Buechstabe für Konsonanten u Vokale hei. Zu den Alphabet im wyttere Sinn zellt men aber oft ou Schrifte wi di Arabischi oder di Hebräischi, wo ke Vokalbuechstabe hei (Konsonanteschrifte/Abjads), u Schrifte wi di Äthiopischi oder di Indische, wo jedem Konsonantebuechstabe e Vokal inhäränt isch (meischtens /a/) u di andere Vokale dür Veränderigen a däm Konsonantebuechstaben usddrückt wärde (Abugidas).




#Article 51: Solothurn (472 words)


Soledurn (, , , rätoromanisch Soloturn, lat.-kelt. Salodurum, umgangsprochlech Soli) isch d Houptstadt vom Kanton Soledurn, und isch en eigene Bezirk.

Soledurn bhauptet vo sich, es sig die schönschti Barockstadt vor Schwiiz. D Altstadt isch zwüsche 1530 und 1792 baut worde und isch wäge däm e Mischig vo Architektur-Stil us verschidene Ziite. Im Johr 2010 het Soledurn e chli meh as 16 duusig Iwohner gha.

Soledurn isch ar Aare und am Jurasüdfuess.

Sehenswürdigkeite z Soledurn si d Altstadt, dr Zitgloggedurm, d St.-Urse-Kathedrale und d Jesuitechile.
Ganz ir Nöchi vo Soledurn isch d Verenaschlucht mit dr Einsidelei und s Schloss Waldegg. Dr Gipfel vum Husbärg Wisseschtei erreicht me am bequemschte mit dr neue Gondelibahn.

Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 20,5 % gläge.

Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1 %, CVP 14,1 %, EDU 0,2 %, EVP 1,0 %, FDP 21,7 %, GLP 6,4 %, GP 15,5 %, SP 22,4 %, SVP 12,8 %, Suschtigi 2,9 %.

Gmeindspresidänt isch dr Kurt Fluri (Stand 2019).

D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,1 % gläge.

Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 15'489 Iiwohner 85,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,2 % Französisch, 3 % Italienisch und 10,1 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Soledurn ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

Sit 1966 findet all Johr Ändi Jänner z Soledurn s Soledurner Filmtäg statt. Vo 1990 bis 2000 isch im Palais Besenval a dr Aare unde s Kantonal Kulturzentrum Palais Besenval gsii.

Soledurn het e spezielli Beziehig zur Zahl öuf: ir St.-Urse-Kathedrale hets öuf Altär und öuf Glogge, und zur Kathedrale ufe füert e Stäge mit 11 Stufe pro Abschnitt. E Soledurner Brauerei heisst Öufi-Bier.

Anderersits gits au vüu Mythe ums öufi. Zum Bischspüu isch Soledurn nid dr öuft Kanton gsi, wo dr Altä Eidgenosseschaft biträtä isch, sondern dr zäht.

D Soledurner Fasnacht foot nid wie angerne Orte am 11. 11. (Martinstag) aa, sondern am 13. Januar, am Hilari-Daag, aa. Ab denne heisst Soledurn «Honolulu» und d Rathuusgass heisst «Esusgass». Riichtig afoo duets am Schmutzige Donnschtig, am füfi am Morge mit de Chesslete. S Tenue esch es wisses Nachthemmli, es rots Spitztuech und e wissi Zipfumütze. Abem Füfi am Morge darf de mit diverse Lärmgrät, wie Rätschene und Gloggene gchesslet wärde. D Route, wo gloffe werd, werd vom Oberchessler bestimmt. Nächär goht me i ne Beiz go Mäusuppe ässe. Am Donnstig-Nomitag gets e Nochwochs Narreumzog, wo nome chlini Narre ond Närrine dörfe teilnäh. Am Sonntig gets de de grossi Omzug mit diverse Wägene, Guggene und Narre. Agfüert wärde beidi Omzüg vom Tamboureverein Solothurn und de letzti Teilnämer isch emmer d Houptgassleischt. Am Ziischtig gets denne es Reprise vom Sunndig. D Solothurner Fasnacht hört uf met em Zapfestreich. Am Aschermettwoch werd de de Böög verbrönnt.

Solothurn um 1755




#Article 52: Skanderbeg (1092 words)


Dr Skanderbeg (richtiger Name Gjergji (albanisch für Schorsch) Kastrioti) (* 6. Mai 1405 (warschynlich z Dibra), † 17. Jänner 1468 z (Lezha)) isch dr albanisch Nationalheld, wo für syn erfolgrychi Champf gege di türkische Invasore bekannt isch.

Dr Gjergji Kastrioti isch circa 1405 als jüngschter vo vier Söhn vum Gjon Kastrioti, eme yflussryche Fürscht us Mittelalbanie, uf d Wält cho. Nochdem syn Vater sich hät müesse dä Osmane unterwerfe, isch dr Gjergji 1423 als Geisel a dä Hof vum türkischi Sultan gschiggt worre. Dört hät er müesse zum Islam überträte un hät dä Name Iskender  übercho. 1438 isch er als Beg (doher dr Name Skanderbeg) i sy Heimet entsandt worre. Während enere Schlacht zwüschem Johann Hunyadi un dä Türke im November 1443 isch dr Skanderbeg mitsamt synere albanischi Begleitig usem türkische Heer verschwunde un nooch Albanie zruggkehrt. Dört hät er am 27. November im Handstreich un mithilf vomene gfälschte Erlass d Türke us dr Feschtig Kruja vertrybe un am näggschte Daag d Befreiig vo dä Türke verchündt.

Für sich au wyterhin gäge d Türke chönne verteidige, hät dr Skanderbeg 1444 z Lezha (zue däm Zitpunkt im Bsitz vo dä Venezianer) ä Treffe vo dä wichtigschte albanische Fürschte un Stammesfüerer zstand brocht. D Liga vo Lezha isch dodruf entstande, ä lockres Verteidigungsbündnis. 
Bald denoch hät dr Skanderbeg d Türke i dr Schlacht vo Torvioll (im hütige Makedonie) bsigt. Usserdem hät dr Skanderbeg 1448 ä unerchlärte halbjährige Chrieg gege Venedig gfüert, wo immer wider d Türke unterstützt hät, un zur glyche Zit ä witre türkischi Yfall zruggschlage. Im Oktober hät dr Skanderbeg mit Venedig Fride gschlosse un hät sich welle mit em Johann Hunyadi im Kosovo vereinige, isch allerdings unterwags vum serbischi Despot Durad Brankovic ufghalte worre un z schpöt cho, um sich mit em Hunyadi vor syner Niderlag i dr Schlacht vo Kosovo z vereinige.

Im Mai 1449 isch dr Sultan Murad II. zum erschte Mol sälber gage dr Skanderbeg i s Feld zoge, hät aber numme d Burg Sfetigrad chönne ynehme. Im näggschte Johr hät dr Skanderbeg au no d Burg Berat durch Verrat verlore. Im Juni 1450 hät dr Murad II mit ca. 150.000 Maa zum erschte Mol Kruja belageret. Dr Skanderbeg hät syn Vertraute Vranakont mit dr Verteidigung vo Kruja beuftrait un hät mit synre Armee, wo nie grösser wie 20.000 Maa stark gsi isch, s türkisch Lager vo dä Berg us überfalle. Vo dä nordalbanische Stämm un em Usland isch dr Skanderbeg praktisch nüt unterstützt wore; Venedig hät sogar ä lukrative Handel mit dä Türke tribe. Im September hät sich dr Sultan schlieslich müesse us Albanie zruggziie.

Im März 1451 hät dr Skanderbeg usserdem ä Vertrag mitem Chönig Alfons vo Neapel unterzeichnet, wu dr Chönig militärischi Hilfe hät versproche un dr Skanderbeg als Vassal unter syn Schutz gnomme hät. Im April 1451 hät dr Skanderbeg d Donika, d Tochter vum Arian Thopia ghüratet. Im selbe Johr hät dr Skanderbeg ä witre Siig gege d Türke erunge, s einzig Mol, dass dr Skanderbeg em Gegner zahlemässig überlege gsi isch. Aafang 1452 hät dr Skanderbeg ä witre türkischi Pasha bsiigt. Allerdings isch’s bis 1455 eher ruehig gsi, während dr Sultan di letschte Rescht vum Byzantinische Rych erobret hät. 

Im Juli 1455 hät dr Skanderbeg mit neapolitanischer Unterstützig dä Versuech unterno, Berat zruggzerobre. D Belagrig hät allerdings zur einzigi Niiderlag vom Skanderbeg gfüert. Während synrer Abweseheit isch s albanischi Heer vomene türkischi Entsatzheer ufgribe worre un zur Hälfti verlore gange. Im glyche Johr isch dr Moisi Arianit Golemi, ä enger Vertrauter vom Skanderbeg, zu dä Türke übergloffe un isch 1456 mitenere türkischi Armee zrugg cho. Dr Skanderbeg isch aber au do siigrych gsi un dr Moisi Golemi isch schlieslich begnadigt un rehabilitirt worre. Zur glyche Zit isch dr Skanderbeg durch no meh Verat wyter gschwächt worre. 1456 isch syn Sohn, dr Gjon, uf d Wält cho.

Übrigens isch 1462 vomene engi Vertraute vum Skanderbeg, em Pal Engjëlli, dr Erzbischof vo Durres, s warschynlich erscht albanisch Schriftzügnis überliiferet.

Inzwüsche isch dr Skanderbeg uf alle Syte vo dä Türke umzinglet un vum Rescht vo Europa abgschnitte gsi. 1463 hät dr Skanderbeg dä Friide sälber broche, wil er erwartet hät, dass es bal e Chrüüzzuug git, un uf Dränge vum Vatikan un vu dr Republik Venedig. Dä Chrüüzzuug isch allerdings churz, nochdem Skanderbeg dä Chrieg agfange hät, i sich zämmegfalle.

Bald druf sin Türke us zwei Richtige, us em Weschte un us em Süde ygfalle, beidi Heer sin vo gebürtigi Albaner gführt worre. Wiider hät dr Skanderbeg d Türke bsiigt.

Im Mai 1467 isch dr Mehmed mit 200.000 Maa ymarschirt un hät Kruja zum dritte Mol belageret. Zur glyche Zit sin türkischi Armeeä us alli Nochbarländer ygfalle, go dr Skanderbeg vo alle Syte z umzingle. Dr Skanderbeg hät sich mitem Sultan mehreri Schlachte gliiferet un d Türke us dä Bergregione fernghalte.

Während derre Zit isch dr Skanderbeg aa Malaria erchrankt un am 17te Januar 1468 z Lezha gschtorbe. Am glyche Daag hän d albanischi Truppe unter dr Füehrig vom Leke Dukagjini gäge d Türke gwunne. Nooch sym Tod hän d Albaner unter em Leke Dukagjini wyterhin Wiiderstand gleischtet un Kruja isch ersch 1478 gfalle. Ä Johr spöter isch au Shkodra gfalle un bis uf d Bergregione isch ganz Albanie vo dä Türke bsetzt worre. Stellewys isch no bis circa 1500 Wiiderstand gleischtet worre un vor allem d abglegeni Bergregione sin nie ganz vo dä Türke bsetzt worre. Nooch dr entgültigi Niiderlag sin viili Albaner nooch Italie gflohe un hän dört bis hüt ihri Sproch un Idenität erhalte (Arbëreshë). Em Skanderbeg syn Grab z Lezha isch vo dä Türke plünderet un syni Chnoche vo dä Türke als Talisman entwendet worre, hüt stönn numme no Ruine.

Mer weiss nüt gnau, wie dr Skanderbeg usgsehe hät, alli Bilder syn noch sym Tod gmolt worre. Vum Papscht hät dr Skanderbeg dä Titel Athleta Christi verliihe bikumme. 

D Theori, dass dr Skanderbeg zum Teil serbischi Vorfahre gha hät, isch nüt gänzlich uwarschynlich, wyl d adligi Familie vo Albanie un Serbie zu derre Zit oft unterenander ghüratet hän, aber s Wirke vum Skanderbeg hät sich praktisch gänzlich uf Albanie konzentrirt. Usserdem isch syn Vater ursprünglich katholisch gsi, un nüt serbisch-orthodox.

D Witwe un dr Sohn vum Skanderbeg sin, nochdem d Türke Albanie entgültig erobert hän, wie viil Albaner uf Italie gflohe. D Waffe vum Skanderbeg (zwei Schwerter un syn Helm) sin vo synre Witwe verchauft worre un sin hüt im Kunschthistorische Museum z Wien usgschtellt. I mehreri albanischi Musee syn Nochbildige usgschtellt.

Mer hört hüt vorallem i Albanie oft, dass sich Albanie gopferet heb, go Europa vor dä Türke z rette.




#Article 53: Futhark (313 words)


Futhark isch e Name für e runischs Alfabeet. D Rune sin e germanischs Alphabet, wo zur Schrybig vo germanische Dialäggt und em Latynische benutzt worden isch. Dr Urschprung oder dr Urschprüng vo de Rune sin umschtritte; zimmlig verbraitet isch aber d Teory, d Rune sige us emene norditalische Alfabeet entschtande. Vili Forscher näme au aa, ainigi Rune syge us latynische Buechschtabe entschtande. Anderi Teorye:

Di elteste sichere Rune stond uf eme Kamm us Vimose z Dänemark und stammed us em 2. Johrhundert n.Chr.

Fir d altalemannische Sprooch sind Rune vom 5. bis is 7. Johrhundert n.Chr. bruucht wore. Me hot die Runeinschrifte vilmool uf de Hintersiite vu Fiible (Brosche) iigritzt und eher fir private Sache, also Name oder kurze Glickwinsch. D Forschung goht devu uus, das d Alemanne d Rune vu de Nordgermane ibernumme hond. Bi de andere Westgermane (Franke, Langobarde, Thüringer) giits Runeiischrifte degege vil seltener.

Wenn au d Iischrifte meistens bloos ganz kurz sind, sind se doch wichtig, wel se fast di onzige Rest vu de domoolige germanische Sprooche sind.

Us de alemannische Kleester Riichenau und St. Galle giits us em 9. Johrhundert i Biecher iberlieferte Futharks und e paar Schriibversuech i Rune gschribe. Des sind denn aber eher altertumskundliche Beschäftigunge vu de Mench. Suscht wird im alemannische Ruum siit em 7. Johrhundert mit lateinische Buechstabe gschribe.

Später hond sich dur sproochliche Veränderunge d Lautwert vu mänge Rune veränderet und s au d Zaiche hond sich gänderet. Bi de Nordgermane hot me d Runezaiche im 7. bis 8. Johrhundert uf 16 reduziert, d Angelsachse hond seit em 9. Johrhundert e Futhark mit 33 Zaiche ghet. 

Z Skandinavie hot me im hohe Mittelaalter punktierte Rune entwicklet und dert sind Rune i mänge ländliche Gegende no bis i s 19. Johrhundert benutzt wore.

E Liste vode wichtigste öberlifrete Ruunenäme und de erschlossne urgermanische Forme. Bidütig vo ainzelne Näme isch bis hüt nöd erchlärbar.




#Article 54: Minimalpaar (192 words)


E Minimalpaar isch e Baar vo zwai Wörter, wo sich nume um ai fonetisch-fonologischs Merggmool unterschaide, z. B. Muus - Huus -  Luus uf Alemannisch. Das Byschpil bewyst, das [], [] und [] im Alemannische Phonem sinn.  E andres Minimalpaar im alemannischi isch Buech - Buuch. Vomene Nullphonem redt mer, wenn de Underschiid ahand vomene nöd vorhandne Phonem entstoot: z. B. Buuch - Bruuch. Auch Bruuch miteme lange [] und Bruch miteme churze [] bildet e Minimalpaar.

Dör e systematischi Bildig vo Minimalpaar cha s Phoneminventar vonere Sprooch bistimmt werde, da haisst ali Phonem wo inere Sprooch vorchömet. S Phoneminventar underschaidet sich i de verschidnige Sprooche. So het s Italienischi z. B. kai /ü/ oder /ö/ oder s Englische het [] und [], wo im Alemannische feelet. 

Wen e Luut wie s /r/, wo im Tütsche und Alemannische je noch Region oder Person verschide uusgsproche werd, oni as sich d Bidütig veränderet, redt mer vonere Phonemvariante. Die baide Uusproochaarte vom  (Ich- und Ach-Luut: [] und []) im Hochtütsche bildet ai Phonem, wel si underenand kai Minimalpaar bilde chönet, sondern vo de lutliche Umgebig Abhängig sind. I dem Fall red mer vo Allophon.




#Article 55: Schwa (195 words)


Schwa (us em Hebräische: 'das Nichtige') isch e zentralisierte Vokal (IPA: [ə]), wo in de germanische Schprôche (hischtorisch gsee) e reduzierte Vokaal isch. Uf dütsch (und in de maischte andere germanische schprôche) wird dä Vokaal als  gschribe. 

Im Alemannische chunt dr Schwa wie i de meischte Sproche numme inere unbetonte Silbe vor. Er isch usserdäm im Alemannische näbem // dr einzigi Vokal wo i sonere Silbe vorchunt. Numme wenigi Sproche hen au en betonte Schwa, z. B. Albanisch, Rumänisch, Bulgarisch, Afrikaans, mangi Dialäkt vum Katalanische un mangi Kaukasische un Uralische Sproche.

Bispil: e Taschelampe, mache, Schlüssel, Schüssle, verplämperle

I der Alemannische Literatur wird dä Buechstabe fasch immer mit  gschribe. D Schrybig mit  chunt i der Literatur praktisch nie vor. Si het sech aber trotzdäm wyt verbreitet. Das het vermuetlech verschidnigi Gründ:

Die gnaui Lutig vo dem Schwa im Alemannische schwankt vo Dialekt zu Dialekt, im Schwööbische und Bündenertütsche goot s mee zumene /a/ hi und i de Dialekt vode Zentralschwiz me is /ä/.

Au i andere Sproche isch d gnaui Ussproch vum Schwa arg unterschiedlich un cha starch vo dr Umgebig abhänge. Im Änglische zum Byspiil tendiert d Ussproch vum Schwa oft zwüsche meereri Vokäl.




#Article 56: Y (669 words)


Dr latiinischi Buechschtabe Ypsilon (, Französisch: Y grec, Mittellatein: Y gręcum) isch urschprünglig im latynische Alphabet nid benutzt worden und isch diräggt us em griechischen Alfabêt übernoo worde. Är stammt wi andere Buechtschtabe us em Semitische; si urschprünglige name isch waw [ו]. Dä Buechschtabe isch zwai Mol ins Griechischi entleent worde, aimol als Digamma – dr Vorleufer vo unserem F – und en anders mol als Ypsilon. Ds latynischen Alphabet het beidi übernoh, als V und F, und het speter zuesätzlech ds griechischen Y ufgnoh.

Im semitischen isch der Y, also ds semitische Waw, füre Lut [] bbruucht worde. D Grieche hei dä Buechstabe du füre Vokal [] übernoh. Der griechisch Name ῏Υ ψιλόν heisst übersetzt: «churzes Y». Mit däm glyche Lutwärt isch dä Buechstaben über ds etruskischen Alphabet i ds latynische cho als V. Wo im erschte Jahrhundert vor Chrischtus ds Latynische geng wi meh griechischi Lehnwörter het übernoh, het aber der griechisch Y nümm der glych Lutwärt [u] gha wi der römisch V, sondern der Lutwärt []. Drum hei d Römer der griechisch Buechstabe es zwöits Mal nöi i ires Alphabet übernoh als Spezialbuechstabe für griechischi Frömdwörter, glychzytig mit em Z, u hei nen a ds Ändi vo irem Alphabet aaghänkt.

Syt der Spätantiken isch der Y als [] usgsproche worde, also glych wi der Buechstaben I. Us däm Grund hei sech i de verschidnige Sprache ganz underschidlechi Verwändige vom Y usbbildet:

Im späte Mittelalter isch es i verschidnige Gebiet vom dütsche Sprachruum, bsunders im Alemannischen und im Niderländische, üeblech gsy, das me der läng [iː] nid als î oder i het gschribe, sondern als ii, bzw. zur besseren Underscheidig vom ü, als ij. Wil der ij emne ÿ glycht, isch du der y hüüffig statt däm ij bbruucht worde. Im Alemannischen het sech dä Y um 1500 düregsetzt und isch bis hüt zum einte i alemannische Nämen aazträffe wi Mythen, Kyburg oder Schnyder, zum andere i verschidnige Variante vor alemannische Rächtschrybig, vor allem i traditionelleren Aasetz, aber als Variante bispilswys o ir Dieth-Schrybig. Jüngeri Schryberinne, wo ke Verbindig zur traditionelle Dialäktliteratur hei, bruuchen aber hüüffiger I oder 'II statt Y.

Im niderländischen isch der Y/Ÿ syt em 19. Jahrhundert wider düren IJ ersetzt worde. Wil aber Familienäme teilwys geng no e Y hei u nid en IJ – so gits bispilswys näb em Name Bruijn o der Name Bruyn – wird i de niderländische Telefonbüecher der Y glych ygordnet wi der IJ. Im Underschid zum Niderländische het ds Afrikaans ke IJ, sondern immer no en Y. Di modärni Ussprach vom niderländischen IJ u vom afrikaansen Y isch [], wo sech ähnlech wi im Schwäbischen us em alten [iː] het entwicklet.

Bis aafangs 19. Jahrhundert isch der Y geng win en I usgsproche worde. Drum isch er o in es paar Wörter düren I ersetzt worde, so i de Wörter Gips u Silbe. Di modärni Ussprach [] het sech ersch im Louff vom 19. Jahrhundert afa düresetze, wo men a de Schuele für di griechische Frömdwörter d Ussprach [y] het ygfüert. Grad ir Schwyz het sech aber d Ussprach [i] no bi verschidnige Wörter erhalte, bispilswys bim Wort Polytechnikum; bi anderne Wörter schwankt d Ussprach zwüsche [i] u [y], bispilswys bim Wort System; u wider bi anderne het sech d Ussprach [y] düregsetzt, bispilswys bim Wort Psychologie.

Der alemannisch Y dergäge wird immer als [i] usgsproche, bispilswys im Wort Schwyz. We der alemannisch Y zwar ursprünglech e längen [iː] het bezeichnet im Gägesatz zum churzen [], wo als I isch gschribe worde, so het sech das i teilne Dialäkt gänderet. Im Bärn- und im Baseltütsche bispilswys isch sowohl der ursprünglech churz [ɪ] i bestimmte Wörter verlengeret, so im Wort Sig, als o der ursprünglech läng [iː] i bestimmte Wörter verchürzt, so im Wort Zyt. Das het derzue gfüert, das im Bärn- und im Baseldütsche d Buechstäben I und Y nümm e Gägesatz zwüschemne churzen und emne länge Vokal bezeichne, sondern unabhängig vor Lengi zwüschem offnigen [ɪ/ɪː] und em gschlossnigen [i/iː] (falls der Buechstaben Y überhoupt bbruucht wird).




#Article 57: Orthographie (613 words)


Orthography oder Rächtschrybig meint e Sammlig vo Regle, wo's erloube, e bestimmti Sprach mit emnen Alphabet z schrybe.

D Rächtschrybige vo de Schriftsprache (z. B. Dütsch oder Französisch) sy normiert, d. h. es git Wörterbüecher, wo für jedes Wort feschtlege, wie das me's söll schrybe. Verbindlech sy die kodifizierte Rächtschrybige eigetlech numen ir Schuel und ir öffentleche Verwaltig. E Vorussetzig für ne normierti Rächtschrybig isch e Standardsprach.

Im Underschid daderzue git's für di alemannische Dialäkte kei normierti Rächtschrybig u kei Standardsprach. Di hüttigi Situation vo der alemannische Dialäktschrybig lat sech am ehndschte mit der Situation vor dütsche Rächtschrybig am Aafang vor Nöizyt la verglyche, wo's ou e Konkurränz vo verschidnige Rächtschrybetraditione het ggä.

Di alemannischi Rächtschrybige bewege sech im Rahme vo der dütsche Rächtschrybetradition. Das erchennt me sofort a Buechstabe wi . Es git aber ou Eigeheite, wo di alemannischi Rächtschrybig vom dütsche Standard abwycht. Im Fall vo de Buechstabe  ligt das dran, das di hochalemannische Dialäkte di zwöiti (hochdütschi) Lutverschiebig vollständig hei düregfüert (im Underschid zu de nideralemannische u zum Schriftdütsch), so das us emnen alte /k/ d Affrikate /kx/ isch worde. En anderen Underschid isch d Bedüttig vo , wo im Underschid zum Schriftdütsche nid Lenis bezeichne, sondern Fortis.

Innerhalb vo dere Tradition git's grundsätzlech zwöi verschidnigi Müglechkeite für di alemannischi Rächtschrybig: Entweder en Orientierig ar schriftdütsche Rächtschrybig oder en Orientierig ar Ussprach. Der Underschid lat sech guet a der Behandlig vo de länge Vokale la zeige. Die, wo sech a der schriftdütsche Rächtschrybig orientiere, schrybe der läng /aː/ entweder mit  (Bad),  (Bahn) oder  (Waag); dergäge schrybe die, wo sech ar Ussprach orientiere, i allne Fäll  (Pfaad, Baan, Waag). Hüüffig sy ou Mischlösige, das z. B. grundsätzlech  gschribe wird, ussert i de Fäll, wo im Schriftdütsche  steit (Pfaad, Bahn, Waag).

Schwyz: D Orientierig am Schriftdütsche findet sech bi de meischten eltere Schriftsteller, z. B. bi Rudolf von Tavel, Simon Gfeller, Otto von Greyerz, Carl Albert Loosli. Es Bispil für ne Beschrybig vo so're Rächtschrybig isch ds Buech Bärndütschi Schrybwys vom Werner Marti. Die Tradition isch im Bärndütsche bis hüt sehr starch.
Frankrich: D elter Dradition im Elsass isch d Oriäntiärung am Schriftditsche. Hitzedaas kummt véel de frànzeesch Orthographie én's g'schriwwe Elsassisch. P.E. sott m'r e Unt'rschiid erkenne zwésche ch un sch. Bi viile moderne Autore het sich inbirgert, ass zwei verschiideni a gschriibe wäre, eins fir normal-a, s ander fir's (alemannisch g'schlosse) å. So ebs kànn m'r mét'm a accent grave unterscheide.
Ditschland: Do oriäntiäre sich d alemannische Autore mehrheitlig am Schriftditsche. Vum Harald Noth gits Schreibempfehlungen für das Alemannische im Breisgau (lueg Weblink).

Schwyz: D Orientierig ar Ussprach isch syt der Mitti vom 20. Jahrhundert ufcho, bsunders mit em Buech Schwyzertütschi Dialäktschrift vom Eugen Dieth. Si het sech bsunders under Oschtschwyzer Outore verbreitet.
Frankrich: Anne 2003 isch uf eme Symposium e Charte de la graphie harmonisée des parlers alsaciens bschlosse wore (Ergänzunge solle folge). In däre Schriibkarta wird empfohle, wiä mer ca. 70 verschiidini Lüt (Vokal, Konsonante, Diphthonge usw.) schriibe sott (lueg Weblink). Mit däre Karta wänn d Autore, ass z. B. eber üs em Sundgaü sofort richtig ka läse, was eber z. B. vu Stroßburg gschriibe het. Textbiispiil, gschriibe noch däre Charte: Wènn z. B. em Dialàkt gwéssini Wèrter gànz ànderscht às em Ditscha üsg'sprocha wara, d'rno soddigt d'Schriwùng so ditlig we mèjlig dia Üssprooch wéddergana. (Edgar Zeidler in Land un Sproch, Nr. 152-2004).

En 2008 gebt s a neia Version vu däre Charte : Orthal.

Ir Rächtschrybig vo der jüngschte Generation lö sech es paar Merkmal la usmache, wo i der Dialäktliteratur nid z finde sy, z. B. d Widergab vom Schwa mit emnen .

Hie sy es paar spezielli Problem, wo ir alemannische Rächtschrybig immer wider uftouche.




#Article 58: Fortis und Lenis (303 words)


Fortis (lat. di Starche) u Lenis (lat. di Schwache) bezeichnet der Unterschid zwüsche de Lutte /t, p, k/ (Fortis) u /d, b, g/ (Lenis). Das Begriffspaar isch im 19te Jahrhundert vo historische Sprachwüsseschaftler under em Ydruck vom Alemannische prägt worde.

Bi däm Unterschid chöi verschidnigi artikulatorischi Parameter e Rolle spile, nämlech:

Es isch klar, das je nach Sprach en anderi Mischig vo dene Parameter der Unterschid zwüsche Fortis u Lenis usmacht. Im Französische ligt der Unterschid praktisch numen i der Stimmhaftigkeit; i der dütsche Standardsprach oder im Änglische ligt er vor allem i der Aschpiration; im Alemannische ligt er i der Lengi (was e guete Teil vom alemannischen Akzänt im Französisch usmacht).

Der Status vo de Begriffe Fortis u Lenis isch i der Sprachwüsseschaft umstritte, wil vili Darstellige der Unterschid zwüsche /p, t, k/ u /b, d, g/ uf d Stimmhaftigkeit reduziere. Mängisch wärde d Begriffe Fortis u Lenis ou imenen ängere Sinn bbruucht, nämlech numen als Bezeichnig füren Yfluss vo der artikulatorische Chraft.

Nöieri Untersuechige hei zeigt, das di alemannische Fortis meh als dopplet so läng duure wi di alemannische Lenis (z. B. i de Minimalpaar Schatte - Schade oder legge - lege). Es isch aber umstritte, öb's nid no nen anderen Unterschid git, nämlech dä vo der artikulatorische Chraft. Was Stimmhaftigkeit u Aschpiration aageit, da isch me sech wenigschtens sicher, das es bi den alemannische Fortis u Lenis ekei Unterschid git (beidi sy stimmlos und nid aschpiriert).

Näbe de nid aschpirierte Fortis gits ou aschpirierte Fortis; einersyts als Cluster /p/ + /h/ u /k/ + /h/ (z. B. bhalte, gheie) anderersyts i vilne Lehnwörter us der dütsche Schriftsprach (vo Dialäkt zu Dialäkt sehr verschide). Ussertäm hei di nideralemannische Dialäkte näbe der nid aschpirierte Fortis /k/ (gg) ou en aschpirierti Fortis /kh/, wo der Affrikate // (kch) us de hochalemanische Dialäkten entspricht.




#Article 59: Phönizisches Alphabet (143 words)


Die phönizischi Schrift het 22 Zaiche und werd vo rechts noch links gschribe. Die ältischte Text stamet usem 11. Johrhundert v. Chr. I de Römerzit isch die Schrift nüme brucht worde und z Libye gits Grabstai wo Neupunisch mit latinische Buechstabe gschribe worden isch. 

Die Schrift isch nöd nume für die phönizischi und punischi Sprooch brucht worde, sondern au för die ältischte aramäische Text. Denn hend sich us dere Schrift mehreri Variante bildet, so die aramäischi, die hebräischi und die altgriechischi Schrift. Über die altaramäischi Schrift hend sich witeri Schrifte bildet, so die arabischi, altsüdarabischi und äthiopischi Schrift, aber au die indische Schrifte chönet devo abglaitet werde. Über die altgriechischi Schrift het sich unter anderem die etruskischi, latinischi und kyrillischi Schrift und au d Rune entwicklet. So cha die phönizischi Schrift als Muetteralphabet vode maiste Alphabetschrifte gelte.

Die wichtigschte Alphabetschrifte und iri Gschicht:




#Article 60: Griechisches Alphabet (272 words)


S griechische Alphabet (ngr. ελληνικό αλφάβητο) isch s eltischti Alphabet, wo hütt no in Gebruuch isch. Sini Wurzle sin in verschidene semitische Alfabêt z finde. Nur zwai griechischi Buechstabe sin vo umstrittener Härkunft: s Phi  und s Chi . Ainigi Forscher halte si für Neuschöpfige, anderi für Buechschtabe, wo us weniger bekannte (südsemitische) Alfabêt übernoo worde sin.

I de Bronzezitt hend d Grieche e Silbeschrift bruucht, d Linear B (14.–12. Jhd. v. Chr). Die Schrift het sich usem ältere Linear A entwicklet, wo uf Kreta för e Sprooch brucht woren isch, womer bis hüt nöd het chöne entziffere. Mitem Undergang vo de mykenische Kultur isch isch de Bruuch vo de Schrift z Griecheland vergesse gange.

Erscht im 8. Jh.v.Chr. hend d Grieche vo de Phönizier d Buechstabeschrift öbernoo und us em Phönizische Alphabet en aigni Schrift entwicklet, wo aber i vill verschidnige lokaale Variante vorchoo isch. E Noijerig gegenöber vo de altsemitische alphabetschrifte isch d Iifüerig vo Zaiche för Vokaal gsii. Zu de ältiste griechische Inschrifte ghööret de sognennti Nestorbecher und bsundrigs e Huufe Inschrifte usem 7.Jh.v.Chr us de archaische Stadt Thera uf de Insle Santorini, mitere Schriftform wo no nöch em phönizische Vorbild gsii isch.

Sit de Spötantike wärdet Betonige mit Akzent azeiget. De Luut [] (ἥτα bzw. heta) hätt mer denn miteme krümmte Strichli (spiritus asper odr δασία)  markiert. Als Aposchtroph  kennet mir de Spiritus hütt no.

Im 20. Jahrhundert hätt mer de Spiritus widr abgschafft, will er einewäg nümm uusgsproche wird. Di neui griechischi Rächtschrybig kennt au numeno ein Akzent, de Akut  (οξία). Nümm bruucht werde de Gravis  (βαρία) und de Zirkumflex  (περισπωμένη).

Audiodatai zum lose vode griechische Buechstabenäme.




#Article 61: Hugo Pratt (148 words)


Dr Hugo Pratt (eigetlech Ugo Eugenio Prat, * 15. Juni 1927 z Rimini; † 20. Augschte 1995 z Lausanne) isch en iteliänische Comic-Zaichner und -Täggschter gsi. Sy beriemtischti Figur isch dr Corto Maltese. Am Hugo Pratt sy Zaichnigsschtil isch vo amerikanische Maischter wi em Milton Caniff beyflusst worde; är hed aber scho bald zu sym ganz aigetümlige Duktus gfunde. Är isch bekannt worde für syni poetische Obetüür-Comics.

Dr Pratt isch z Rimini gebore. Sy Vatter isch e Bruefssoldaat gsi, und im Joor 1937 isch är mit synere Familie noch Etiopie zoge. 1941 isch dr Vatter wärend em Zwäite Wältchrieg im Kampf gege britischi Druppe ums Läbe koo. Dr Hugo Pratt isch interniert worde und hed vo de Wachsoldate Comics kauft. 

Är isch in ere Gruppe vo Zaichner und Täggschter gsi, zäme mit em Alberto Ongaro und em Mario Faustinelli. Ir Magazyn Asso di Picche isch ab 1945 erschine. 




#Article 62: Kanton (623 words)


En Kanton (au: Stand, früehner au Ort) isch en Gliidstaat vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft.

Im 14. Johrhundert het me d Bündnispartner vo dr Alten Eidgnosseschaft as «Stadt» oder «Land» bezeichnet, spöter isch drfür au dr Begriff «Ort» uffcho. Däm het im Französische ‹canton› entsproche, e Bezeichnig, wo zum erste Mol 1475 in eme Friburger Dokumänt bruucht wird und sich denn in dr ganze Romandie und im Tessin verbreitet het. In dr Dütschschwiiz het mä in dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert dr Begriff «Stand» vorzoge, und erst im 17. Johrhundert isch «Kanton» au bi de Alemanne vorcho. D Helvetik het 1798 d Begriff Stand und Ort abgschafft und «Kanton» as Bezeichnig für die oberste Verwaltigseinheite iigfüehrt. Sit dr Mediationsakte si «Kanton» und «Stand» synonym bruucht worde, und au dr Bundesstaat het 1848 beidi Begriff übernoh.

D Kantön oder d Ständ sind Staaten im Chlyne. Jede vo de 26 Kantön hätt en eigeni Verfassig, en eiges Parlament (die heisse Grosse Rat, Kantonsrat, Landrat oder Parlamänt), en eigeni Regierig (Regierigsrat, Regierig, Staatsrat, Standeskommission) und eigeni Gricht (Obergricht, Kantonsgricht, Bezirksgricht, Chräisgricht, Vermittler, Fridesrichter usw.). D Parlamänt händ je nach Grössi zwüsche 49 bis 180 Sitz, d Kantonsregierige zelet je nach Kanton föif odr sibe Mitglidr.

Alli Berich, wo nid vo de Verfassig odr vom ene Bundesgsetz am Bund zuegwise werdet, ghöret automatisch id Kompetänz vo de Kantön (z. B. s Schuelwäse, Teil vom Gsundheitswäse, s Planigs- und Bourecht, d Polizei, d Gerichtsverfassig, Stüüre u. a.). By vilne vo dene Berych hätt de Bund aber glych nones Wörtli mitzrede. Drum isch mängisch vom ene «Kompetänzwirrwarr» d Red. Umgchehrt redt me vom «Kantönligeischt», wänn d Lokal- oder d Regionalpolitik nöd wott über iri Gränzen useluege.

I de beide Kantön Glarus und Appizell Innerrhode git’s no bis hütt einisch im Jahr d Landsgmeind, wo s Stimmvolch vo Hand abstimmt und sini Kantonsvertreter wählt.

Di sogenannten Urkantön, wo ane 1291 (odr wahrschinli au früehner) en erschte Bund mit enand gschlosse händ, sind Uri, Schwyz und Underwalde. I dr Alten Eidgnosseschaft hätt mer zu de Kantön «Ort» gseit. Drum redt mer no hütt vo den Acht Alten Ort, wo den zu de 13-örtige Eidgnosseschaft uusgwytet worde sind. Verbündeti, wo nonig Vollmitglidr i de Eidgnosseschaft gsi sind, hätt mer als zuegwandti Ort bezeichnet.

I de Helvetische Republik (1798–1803) sind d Kantön denn nume no Verwaltigsbezirk gsi ohni Autonomi. D Grenze sind neu zoge worde, dass alli Kantön ungfäär glych gross und politisch zueverlässig sind. Zue säber Zyt hätts die alte Kantön Basel, Bärn, Züri, Friburg, Schaffhuuse, Soledurn, Wallis wo zum Deil Gebiet verlore hai bi dr Neuiideilig, und die neue Kantön Bade, Bellinzona, Léman, Lugano Linth, Oberland, Rhätie, Säntis und Waldstette gäh, wo spöter wider neuiideilt worde si oder en andere Name übercho hai, und d Kantön Aargau und Thurgau. Gämf het nit zur Republik ghört, wil Frankriich s am 15. April 1798  anektiert het.

Mit dr Mediationsverfassig 1803 sind s denn 19 Kantön gsi, wo wider e gwüssi Autonomii gha hän, und nach em Wiener Kongress 1815 22. De jüngscht, de  23., isch de Kanton Jura, wo sich 1979 vom Kanton Bern abgspalte hätt.

Hütt redt mer meischtens vo 23 Ständ und 26 Kantön, will sich zwei i Halbkantön ufgspalte händ: Appezöll Inneroode, Appezäll Osserode, Basel-Stadt und Baselbiät. Obwaldä und Nidwaudä sind „Halbkantön“, obwohl si nie zäme ein Kanton gsi sind. Im Ständerat hän alli sächs jeweils numen ein Sitz, di andere händ zwei.

Bemerkige: 1 Stand: 31. Dezember 2016, gemäss em  2 Ihwohner pro km², Stand: 31. Dezember 20163 Sitz vor Kantonsregierig und em Parlamänt, Sitz vor Justiz isch Troge

Die zwöibuchstabige Kantonsabchürzige si vrbreitet, si werden u. a. bi den Autokennzeiche brucht und wärde ou i dr  brucht (mit em Präfix CH-, z. B. CH-SZ für dr Kanton Schwyz).




#Article 63: Französische Sprache (1510 words)


Französisch isch e Oïl-Schprôch un ghört zur Galloromanische Schprôchfamilie. S wird unter anderem z Frankrych, in dr Schwytz, z Belgie und z Kanada gredet, aber au in grôsse Dail vo Afrika. Typischi Merggmool vom Französische sin dr Verluscht vo der fonologisch dischtinktive Betonig u ds komplexe Vokalsystem.

S Französische wird im Alemannische o Wälsch odr Wäutsch gnennt, so wie d Weschtschwyzer die Wälsche heisse.

D Gschicht vom Französische fangt mit em Yfall vo de Römer z Gallie im Johr 59 vor Chrischtus a. Sällemols hät s z Gallie verschydeni keltischi Völcher und dodemit mehreri verschydeni Sproche ge, wo aber nit gschribe worre sin. D Sydler hän noch de Eroberig d Sproch vo de Römer langsam übernoh.

Mer goht devo us, dass de Stroßburger Eid vo 842 de erscht Tekscht uff Französisch isch. E literarische Tekscht isch aber erscht 881 zum erschte Mol erschyne, nämlig d Eulalia-Sequänz; sälbst bi derre strite sich aber d Romanischte drum, ob si meh Picardisch wie Französisch – im Mittelalter eine vo de Dialäkt, wo franceis oder françois gnännt worre isch – gsi isch. D Region vo Paris isch d Geburtsstätte vom Französisch; dem sy Dialäkt isch allerdings ball mit normännische, picardische und andere Sproche vermischt worre, do uff Paris als Zäntrum vo Frankrych Lüt uss em ganze Lüt cho sin.

Noch dr französische Revoluzioon het dr Rapport Grégoire vom Nazionalkonvänt verlangt, alli andere Sproochen im Land ussert em Französischen abzschaffe.

D Dezäntralisierig in de 1980er-Johr hät e Widdergeburt für d Dialäkt bedütet. S Loi Toubon (1994) isch zum Schutz vo de Französische Sproch erlo worre. Trotzdem spräche jungi Lütt vum Norde im Normalfall s gliche Französisch wie jungi Lüt üs em Süde.

S Schriftbild entspricht weniger de Ussproch wie z. B. im Dütsche oder de meiste andere Sproche. Am Wortänd werre Konsonante (abgseh vo ) nit usgsproche. Au s  isch in mehrsilbige Wörter stumm und wird zum Deil au im Wortinnere gheie glo. Do aber erwiterti Forme d Ändkonsonante enthalte (und sälli friehner au no usgsproche worre sin), schribt mer z. B. in vert  (wyblig verte ) trotzdem s t (statt „ver“ oder ähnlig). Allerdings spricht mer e Ändkonsonant zum Deil us, wenn em e Wort mit me Vokal am Afang folgt (les autres: ). S Glych bassiert bi Wörter mit me h am Afang, wyl säll immer stumm isch (les hommes ); wenn s sich aber um e h us de germanische Sproche handelt – wo bis in s 19. Johrhundert no usgsproche worre isch –, no wird de Konsonant nit usgsproche und vor em Vokal chunnt de Lut  (Bsp: en haut ).

Des sin de Französische Sprooch ihri Konsonante:

Uff Vokal werre hütt vyli Akzänt gsetzt, wo d Ussproch nit verändere, aber äntweder zur Underscheidig oder uss Ethymologygründ trotzdem gsetzt werre. Des heißt, dass z. B. u, û beidi als  usgsproche werre.

S git im Französische zudem nasali Vokal. E Vokal wird dänn nasalisiert, wenn em e (einzels oder doppelts) m oder n und denoch kei Vokal folgt. Lüeg dodezüe in de Tabälle.

D Konsonante  werre glych usgsproche wie im Dütsche.

Vor allem wiil Französisch lang dia „Sproch vu de Diplomate“ gsi isch, isch s imma no chic, französische Usdrück, sog. Gallizisme, im Alltag ifliessa z lo. An Hufa Gallizisme sind inszwische d Basis für vaschiidene Fachsprocha wie in da Gaschtronomi oda im Ballett.

Eppas was s im Dütscha ned wirklich git, isch im Französischa gang und gäbe: Bemühunga zu Erhalt und Pflege vo da Schproch.

So git s an offizielle Inschtitution – dia sog. Académie française, gegründet 1634 vom Kardinal Richelieu, – wo feschtlegt, wia dia Schproch vawendet wera muass bzw. extra Französische Wörta für neue Begriff erfindet. Manche wia Computer/ordinateur, Byte/octet, Software/logiciel werend o echt (ausschliesslich) vawendet, andere wia Weekend/vacancelle hond sich ned durchgsetzt. Nebs da Académie française gits no dia Délégation générale à la langue française et aux langues de France, wo sich o in deam Gebiet schtark macht.

Untam französischa Kulturminischta Jacques Toubon isch 1994 a Gsetz zum Schutz vo da französischa Schproch in Kraft träta, wo vo nam andra Gsetz usm Johr 2000 no vaschärft wora isch (vgl. Loi Toubon). Sit döt münd alle französischa Untahaltungsmusikprogramme mind. 40% französische Liada spiela (drum hond unta andra de Robbie Williams und de Placebo (Protège moi) scho französische Übasetzunge vo nam Hit in Frankreich ussabrocht), und in offiziella Angelegenheita dürfend gea koa Anglizisma vawendet wera; Englische Werbeschprüch ohne französische Übasetzung sind strafbar.

Aba o in adra französischsprochiga Lända git s dänige Inschtitutiona: z Belgie hots de service de la langue française und z Québec s‘Office québécois de la langue française.

Anderscht àls s Frànzeesch, wie én Frànkrich àlso gued gschitzt un gepflegt wurd, were d àndri Sproche uff m Territorium vun d Repüblik nit vum Staat gferdert, üss r extrem ambivalent un hàlbherzi ém Rohme vun de staatli Béldung (éducation nationale) – awwr öi numme do, wo d Regione diss aktiv untrstitze un vrlange. Öi wenn d direkti Untrdrückung vun friehr nimm mejlich ésch, ésch de frànzeesch Sprochepolitik nooch internationàli Standards meh zuem Üsslesche vun de Sproche geeignet wie zuem Schutz.

Französisch wird normalerwis mit de 26 latynische Büechstabe gschribe, ergänzt durch Ligature und Diakritika. Sit mehrere Johrhundert werre relativ genaui Rächtschribregle festglegt, wo meistens akzeptiert worre sin.

Näbem latynische Alphabet git s d Mögligkeit Braille-Schrift, wo allerdings Norme vo de latynische Rächtschrybig überneh müeß. Zur phonologisch genaue Widdergab vo de Ussproch wird s Internationale Phonetische Alphabet verwändet. Durch Norme isch au e Schrybig mit em griechische und kyrillische Alphabet ermögligt worre, was vor allem für d Transkription vo Orts- und Personenämme brucht wird.

D Académie française hät im Johr 1990 uff Vorschlag vom Root Änderige an de Rächtschrybig vorgnoh. Si beträffe etwa 3 Prozänt vo de Wörter und werre vo de Académie française sälber «freiwillig» gnennt, allerdings empfohle. Zyl vo de Änderige isch s gsi, s Französisch logischer z mache, einewäg d Etymology z berucksichtige und genaui Regle festzlege, dass d Schrybig vo neue Wörter eidütig isch. Sällewäg schlat si au d Schrybig chaine statt chaîne vor, wyl s  dört weder mit de Ussproch no mit de Etymology begründet isch. Di traditionälli Schrybig wird aber im Momänt vo de Mehrheit vo de französischsprochige Lüt bevorzugt, während sich vor allem under de jüngere Lüt zum Bispyl für s Schrybe vo SMS alternativi Schribwyse entwickle.

Wie im Dytsche gits im Französische für Nome, Gschlechter. Me unterscheidet zwüschet männliche Nome (le frère) und wiibliche Nome (la mère). Es neutrals Gschlecht gits ned. D Mehrzahl Nome hend ds Pluralgschlecht und überchömmet les als Artikel (les hommes). S gitt im Französische aber no e wing Überrescht vum alte neutrale Gschlecht. Als e Beischpiel ka ma nenne s Pronome ça, wo gnutzt wird wenn's biim Spreche um Sach goht.

D Nome werde in de Fäll (Akkusativ, Dativ) nit verändert. Nur de Plural bringt (in de Orthografie, nit aber in de Phonetík) e Veränderíg. S wird immer e s aaghängt. S gitt aber e Grupp vu Subsctantive, wo e Endung kriagt, des sin di maskuline Nome mit eme al am End vum Word. So heißts denn                                          (le Journal/ di Zittdig --- les Journaux/ di Zittige). Manchi Wörter mit ail kriage eu e Endung mit aux (gsproche als e o).

Im Plural wird es Suffix -s aghängt. Bii weibliche Adjektive kunnt do noch e e. Di Endunge ka ma aber nit heare. Bii manche Adjektiv losst's de e vum Femininum e Konsonant hearbar werre, wo im Maskulinum stumm bliibe däd. Dozua het's eu noch e kleini Zahl vu unrägelmäßige Adjektive. In de Lischt, wo folge duad sin immer die maskuline un dann di feminine Form aagä.

Vollständig unrägelmäßig:

Mit ere underschiadliche Form in de beide Gschlechter:

D Personalpronome werde an de Fall apasst:

We'ma ignoriere duad wie s Französisch gschriabe wirrd, denn kunnt eim d Grammatik viil eifacher vor. In de gschriabene Sprooch kunnt an s End vu-n-eme Subschtantiv im Plural immer e s (le lapin - les Lapins/ de Haas - d Haase). Des S ka ma biim Schwätze aber nit heare, in de gsprochene Sprooch gitts es also nit. 

Eu viili unrägelmäßig Verbe sin biim Spreche normalerwiis rägelmäßig. D Verbe mit de Endung oir oder re kennt ma so fascht ganz ohne di ganze Üsnahme erkläre. Wenn des Verb e Konsonant vor dere Endung im Infintiv het, denn fliagt der im Präsens vum Singular weg. Hiir isch des erklärt am Beischpiel vu battre was schlage heißt (battre - je bas/ tu bas/ il bat ---  bɑtʁ - ʒə bɑ/ il bɑ/ ty bɑ). Im Plural isch d Endung aber wiider do (nous battons/ vous battez/ ils battent --- nu bɑtɔ̃/ vu bɑte/ il bɑt) 

Wäge dene schwiirige Rägle in de Rechtschiibung, hets eu scho e Haufe Diskussione und Reformversuache gä. Aber meischtens will d Mehrheit vu de Franzose halt doch di alte Rechtschriibung bhalte. Als e Beischpiel für so e Reformversuach ka ma s Joar 1992 nenne, do het d Regierung vu Frankriich ebbes an de Rechtschriibung gändert, un s het glii e Haufe Protescht gä. Den Konflikt zwische dene Lütt di e phonetische Rechtschriibung welle und dene di e Historische welle gitts hit immer no.




#Article 64: 2 Live Crew (109 words)


D 2 Live Crew isch di worschynlig wältwyt bekanntischti Miami Bass-Gruppe. Gründet worde sin si aber in Los Angeles, und zwor vom Mr. Mixx, em Fresh Kid Ice und em Amazing V. Ersch in Miami sin dr Luther Campbell und dr Brother Marquis zur 2 Live Crew gschtoosse. Und es isch dr Luther Campbell, friener bekannter als Luke Skyywalker und (noch eme Brozäss gege dr George Lucas) spöötter als Luke oder Uncle Luke, wo mit synere Entschaidig, voll uf pornografischi Täggscht z setze, zum groossen Erfolg gfiert hed. D 2 Live Crew hän sogar vor Gricht miesse, was allerdings drzue gfiert hed, dass si nume no erfolgrycher worde sin.




#Article 65: Mary Fleener (107 words)


D Mary Fleener (* 1951) isch en US-amerikanischi Comic-Zaichnerin und -Täggschterin us Los Angeles. Si isch bekannt für iri autobiografische Comics, wo unter em Titel Life of the Party gsammled worde sin. Ire seer aigeschtändige Schtil nennt si cubismo. 
Si isch au Mitglid inere Rock-Band namens The Wig Titans.

Lut irer Homepage isch si vo altegyptischer Kunscht und Zytigscomics - Little King vom Otto Soglow, Li'l Abner vom Al Capp und Dick Tracy vom Chester Gould - beîflusst worde. Dr Robert Crumb und dr Robert Armstrong hän si persöönlig ermuetiged, Comics z mache. Ire erschte Comic isch Hoodoo (1988) gsi, übers Läbe vo der Zora Neale Hurston.




#Article 66: Reggae (1603 words)


Reggae [] isch e Musigschtyl us Jamaika.

Reggae isch ends 1960er Jahr underem Ifluss vo US-amerikanische Musigrichtige wie Soul, RB, Countryund Jazz, wome denn ds Jamaike im Radio het chönne empfange, us sine unmittelbare Vorläufer Mento, Ska und Rocksteady endstande. Mitlerwile het sich de Reggae zu eire vo de bedütenste Richtige i de populäre Musig entwicklet. Was Reggae als Wort ursprünglich fürne Bedütig het gha, isch unklar. Einigi - wie öppe de Bob Marley - leite das vom latinische Wort rex (König) ab und behaubted, es heissi sovil wie Musig vo de König(- Rastafari). Anderi erklärets dütlech wehniger majestätisch als Ableitig vo streggae, amene Wort im Jamaikanische Dialäkt für es biuigs Modi. Wie au immer -  ds erste Reggae-Lied, wo das Wort vorcho isch, isch Do the Reggay [sic!] (1968) vo Toots and the Maytals gsii. Dr erst Song, wo als richtige Reggae giltet, isch hingege People funny boy (1968) vom Lee 'Scratch' Perry. Dr typisch Grundrythmus vom Reggae isch entstande, wiu bi erste Produktione im Ska US-amerikanischi RB Stück coveret si worde und debii e starchi Betonig ufe zwöiti und vierti Taktteil gleit isch worde. Im Übergang vo Ska zu Rocksteady und nachär zu Reggae isch dä minimalistisch Grundrythmus jewiils vereifacht worde. Reggae und sini Vorläufer sind vorallem als Tanzmusig entstande, wo über die sogenannte Sound-Systems, e art mobili Discos verbreitet isch worde. Bsitzer vo dene fahrbare Discos wie zum Bispil de Clement Sir Coxsone Dodd, Arthur Duke Reid oder Cecil Prince Buster Campbell, hend zu de erste Produzente vo eigeständiger jamaikanischer Tanzmusig ghört. Als erste grosse internationale Erfolg - v. a. i de englische Charts - giltet The Israelites, wo 1968 vom Desmond Dekker igspilt worde isch, mit ere Erstplatzierig z England und au i de Schwiiz: Dr erst Welthit vom Reggae.

Endi sechzger Jahr isch Reggae di bevorzugti Musig vo de britische Skinheads gsii, darum sind di erste englische Reggaeproduktione unterem Name Skinhead-Reggae vermarktet worde und vil Reggae Künstler wie, The Charmers, The Corporation, Joe the Boss oder Symarip, mit Lieder wie z. B. Skinhead Moonstomp oder Skinheads A Bash Dem sind zielt für d Skinhead-Community usgrichtet gsi. Mit ere sterchere Fokusierig uf e britisch Popmusik-Märt (z. B. düre Iisatz vo Striicher), und spetistens mit em Iisatz vo betont schwarze Theme im Roots Reggae, het die Musig für Teil vor Skinheadszene a Bedütig verlore, erst recht, wo sech die immer meh von ere Haltig, wo afänglich unrassistisch gsi isch, in Richtig Gwalt und Neonazismus hend bewegt und abgspalte. Hend früener Jamaikanischi - und brittischi Reggae Produzente und Künstler na grad uf die Szene gsetzt, so het si nach em Umkehrschluss au düre ökonomisch Erfolg vo ander Spiilarte a Bedütig im Reggae-Märt verlore, obwou sich e Szene het erhalte wo die ursprünglich unrassistische Wert no existieret. Die sogenannte Traditional Skins oder au Trojan Skins - benennt nach em Plattelabel Trojan Records - organisiered bis hüt traditionelli Reggae Events, betriibet chliini Labels und bringed mit eigete Bands au neui Reggae Musig use, wo sich starch am Hammondsound und em Uptempo vo eltere Reggaenummere orientiered.

Agregt dür de bedütenst Reggaemusiker und jamaikanisch Naionalheld Bob Marley verchnüpfet vill Musiker d Musig mit dem zur Ziit zwar existierende aber nid sehr wiit verbreitete Religion vo de Rastafari. Dr klassisch Reggae vo de1970er Jahr wird hüt vil als Roots-Reggae bezeichnet. Er isch entstande us verschiedne Iflüss, wie Ska und Rockseady oder em früeche Pop-Reggae, wo zersch houptsächlich us Grossbritannie isch cho. Natürlich hend au afrikanischi Iflüss e Rolle gspilt. Paralell dezue het sich in Grossbritanie e eigeti Form vom Reggae entwicklet, mit Iflüss us Musigrichtige wie die vo The Police, The Clash, The Jam oder The Specials).

Mittlerwiile hend sich verschideni Forme vom Reggae entwicklet: 
Bedütend isch Dub, e sehr minimalistischi Variante, wo sich dür vill elektronischi Studioeffekt und fast totalem Verzicht uf Gsang uszeichnet. Dubeffekt sind hüt e feste Bestandteil vo de meiste Reggae-Variante, au am Bob Marley sini Lieder sind devo beiiflusst.

Scho früe isch uf dr B-Siite vo bekannte Reggaesingles e Dubversion vom Lied mitgeliiferet worde. D DJ's hei agfange, die Versions live mit Sprechgsang-Texte z vertone (Toasting). Ds Toasting chunnt vom Scat, enere Gsangsart vom Jazz.

Us em Toasting isch im Lauf vo dr Ziit e neui Variante vom Reggae entstande: Raggamuffin bzw. Ragga.
Parallel dadezu het sich us em Toasting z New York in de sibezger Jahr e witeri neui Musigrichtig, de Hip-Hop entwicklet.	 

Moderni Reggaevariante wie Ragga werde vill als Dancehall-Reggae bezeichnet. De Begriff isch e chli problematisch, wiu er bezeichnet streng gno ke bestimmti Stilrichtig, sondern fasst die Stile zeme, wo momentan i de jamaikanische Dancehalls (Ort vo de größere Tanzparties) populär sind. Dancehall bezeichnet aber au e spezifische, starch synkopierte Rhythmus im moderne Reggae.

Gsunge wird im jamaikanischen Reggae meistens uf Patois, e Kreolsprach mit zahlriiche Wortneuschöpfige, wo uf dr Englische Sprach basiert. D`Textä vom Roots-Reggae sind vilmol sozialkritisch, mached uf Missständ ufmerksam oder wei de Jamaikaner ihri afrikanische Wurzle bewusst mache. E witers Themegebiet laht sich mit love, peace  unity (Liebi, Friede und Einigkeit) zemefasse, au de Gnuss von Marihuana isch e beliebts Motiv.

D`Textä vom moderne Dancehall-Reggae sind hingege - verglichbar mit Hip-Hop-Textä - vill explizit sexuell oder gewaltverherrlichend (sog. Slackness-Themä), au Homophobii chunnt vor. Als Gegebewegung dadezu het sich jedoch inzwüsche au dr Conscious Reggae im Dancehall entwicklet, mit soziale, politische und religiöse Theme.

Charakteristisch für de Reggae isch d Offbeat-Phrasierig, wo entweder d Gitarre oder ds Keyboard, ab und zue au d Bläser, i de zwöite und vierte Taktziit spieled, wo i de meischte andere Musikrichtige unbetont si. Im Gägensatz zum Ska, wo statt de 2/4-Betonig eher Offbeats igsetzt werde, wo d und-Zählziite betoned, isch de Reggae i dr Regel langsamer und weniger dür Bläser dominiert.

D Instrumentisierig vo de meischte (klassische) Reggaebands besteit us emne Drumset, E-Bass, E-Gitarre, Keyboard und Gsang. Vill kömme Blechbläser und Perkussion dezu. Bi de neuere Stilrichtige vom Reggae (Dancehall, Ragga, Reggaeton) chunnt hüfig d Elektronik in Form vo Computer und Sampler zum Isatz. Debi isch ds Schlagzüg am meiste betont, synthetisch erzügt und meh am Rock- und Discosound orientiert.

Bsunders wichtig im Klangbild vom ene Reggaesong isch immer de Basslauf, de git s Gegegwicht zu de Offbeats und vill ds eigentliche Thema vom Stück. Als legendäri Reggae-Bassiste gelte de Aston Barrett und Robbie Shakespeare.

Ds Schlagzüg zeichnet sich hauptsächlich dur zwöi bsunderi Stile aus:

Ds Schlagzüg wird meistens vomene Perkussionist unterstützt. Als hervorragendi Schlagzüger gelte de Carlton Barrett und de Sly Dunbar.

Gitarriste spieled bim Reggae hauptsächlich rhythmischi Begleitig, wobi au hie d Betonig uf em Offbeat im Vordergrund steit. Ab und zue wird eifach de Basslauf dopplet. Ustobe dörfe sich d Gitarriste de in z. T. usdehnte Solis.

Erwähnenswerti Gitarriste i de Welt vom Reggae sind z. B. de Al Anderson (Leadgitarrist bi The Wailers), Peter Tosh, Black Uhuru, Earl Chinna Smith, Ben Harper, Junior Marvin, Ernest Ranglin, Donald Kinsey u.n.v.m.

Verwändet werde houptsächlich Piano- und Orgle-Sounds, mängisch au Keyboard-Kläng. D Keyboarder begleite zeme mit de Gitarre vorwiegend rhythmisch, natürlich ebefaus mit Betonig ufem Offbeat. Zwöi Variatione sind sehr gängig: Zum eine d Betonig vo de zwöite und vierte Zählzit, zum andere d Betonige ergänzt mit de und-Zählzite. Keyboard-Solis sind relativ selte, Orgel-Soli chömme hüfiger vor. Es isch nid unüblich, dass in enere Reggaeband zwei Keyboarder spiile.

Berüemti Tastemänner (oder sogar Tastefraue) gits i dem Musikstil wenig. Z nenne wäre de Monty Alexander, wo eigentlich Jazzmusiker isch, aber als geborene Jamaikaner au immer wieder Reggae gspiilt het und denn de Reggae mit Jazz verbindet het. Des witere wäre Earl Wya Lindo und Tyrone Downie (beidi bi The Wailers) sowie Ian Wynter und Bernard Tooter Harvey z nenne.

Usserdäm erwähnenswert: Augustus Pablo, berüemt worde dür sini Melodicaspiil und de Jackie Mittoo,  eine vo de wichtigste Orglespieler bi Studio One.

D Bläser von ere klassische Reggaeband trete meistens z dritt uf. D Instrument, wo am meiste gspiilt werded, sind da in de Regel Posuune und Trompete, mängisch au es Saxophon.

Wärend di welschi Reggae Schwiiz sich eher a Frankrich und Afrika orientiert, geit di Dütschwitzer eher Richtig Dütschland, wo sich e international renommierti Dancehall Szene het bildet.
Di best Übersicht über d Schwitzer Reggaeszene gits uf 

Was de Polo Hofer i de 1970er Jahr mit Teddybär zum erste Mal probiert het, isch zun ere chliine Szene gwachse.
Mit de Berner Gruppe Merfen Orange und ihrem Summerhit vo 1992 Dr Summer chunnt isch nach langem wiedermal Reggae uf Schwyzerdütsch zghöre.
Ir Stadt Züri meldet sich bald dr Dodo Jud unterem Name Doppelgänger zum Reggaewort. Gfolgt vo dr Reggaeentdeckig im Schwyzerdütsche, Phenomden aka Phenom Melody. Bald hend sich wiiteri Gruppe bildet, Elijah and the Dubby Conquerors, Kulturattentat, Kanisha Sound, 24K oder Stereo Luchs.

Alpha Blondy (Elfenbeinküste) - Free At Last (Südafrikanische Gruppe) - Lucky Dube (Rep. Südafrika) - Sonny Okusun (Nigeria) - Richard Siluma (Rep. Südafrika) - Tiken Jah Fakoly (Elfenbeinküste) - Isaac Haile Selassie (Äthiopien) - Corey Harris (Mali) - Sierra Leone Refugee Allstars (Sierra Leone)

Mercado Negro

Rafael Pondé - frühers Mitglied vo der bekannteste brasilianische Reggaeband Natiruts und Djamba. Als Supportact uf der Bühni mit The Wailers, Steel Pulse, Culture und Andrew Tosh. Seit drei Jahr solo und wie alli Musiker vo der neue Generation vo Brasilie mixed er de klassisch Reggae mit traditionelle Elemente vo der brasilianische Musig.

Caramelo Criminal (u. a. mit Silly Walks und Raggabund)

Lueg unter Dub (Musik)

Buju Banton, Capleton, Sizzla, Bounty Killer, Ninjaman, Sean Paul, Tony Rebel

Skatalites, The Heptones, The Specials, The Toasters, The Busters, The Slackers

Daddy Yankee, Pachanga

Sting (Jamaika) - Reggae Sunsplash

Rototom Sunsplash (Italie) - Uppsala Reggae Festival (Schwede) - Reggae Sundance (Eindhoven / Holland) - Ostroda Reggae Festiwal - (Pole) - Soça Reggae Riversplash Tolmin (Slowenie)




#Article 67: Sir Mix-a-Lot (105 words)


Dr Sir Mix-a-Lot (* 12. Augschte 1963 z Seattle als Anthony Ray) isch en amerikanische Rapper und HipHop-Broduzänt us Seattle, Washington. Beyflusst vom Gary Numan, Kraftwerk, Parliament/Funkadelic und em Old School Rap hed är sich e Name gmacht mit sym Rap zwüsche Party und Bolitik. Sy gröschte Hit isch Baby Got Back, wo im Kinofilm Charlie's Angels benutzt worden isch. 

Är hed unter anderem mit Metal Church, Mudhoney und em DJ Magic Mike zämegschafft. Är hed au dr Kid Sensation entdeggt und gförderet. Syni friene Blatte sin uf Nastymix Records usekoo; schpöter hed in dr Rick Rubin für sy Label American Recordings unter Vertraag gnoo.




#Article 68: Bretonische Sprache (1860 words)


S Bretonische (bret. Brezhoneg) isch e keltischi Sprooch, wo im Weschte vu dr Bretagne (bret. Breizh) (Frankrich) gsproche wird.

S'Bretonische isch e Brythonisch-keltischi Sproch. S'Bretonische isch am engschte mit dr usgschtorbene Kornische Sproch verwandt, un ebefalls eng mitem Walisische. Ferner verwandt ischs mit de gälische Sproche (Irisch, Schottisch-Gälisch un Manx). S'Bretonische isch e inselkeltischi Sproch, stammt also nüt direkt vum Gallische.

S'Bretonischi gôht uf d'Schprôch vo brittanischi Ywanderer zruck, wo im 4te un 5te Jôhrhundert vor angelsäggsischi Invasore us Britannie nôch Aremorica gflüchtet sin. Möglich isch, daß d'armorikanischi Bevölkrig, zmindeschtens ufem Land, zu dere Zit nô Gallisch gredt hät, allerdings isch gallisches Subschtrat wege dr nahi Verwandtschaft zwische de brythonischi Schprôche un em Gallisch schwör z ermittle. Im 9te Jôhrhundert hät s'Bretonischi syni öschtlichschti Usbrytig ereicht, s'isch allerdings vum 10te bis 19te Jôhrhundert wyder zruckdränggt wôre (lueg au d'Charte), sydem wird s'Bretonischi au in synim weschtlichi Schprôchgebiet usghöhlt. 
S'Bretonischi isch zerscht vum Gallo zruckdrängt wôre; sytem 18te Jôhrhundert vum Franzessischi. D'Gründ für d'Verdrängig vum Bretonischi während em Mittelalter leie im Exil un de Romanisierig vur bretonischi Oberschycht während de Chrieg gege d'Normanne un em Umschtand, daß d'beidi politischi Zentre vur Bretagne, Nantes un Rennes, nie vollschtändig bretonischschprôchig gsi sin. Als Verwaltigschprôch isch Bretonisch wege dem au übrhaupt nie bruucht wôre, allerdings hät im Weschte au chuum öber Franzessisch gredt.

S'Bretonischi wird in drüü Phase unterteilt. Usem Altbretonischi sin numme ä paar Wörter un Persone- un Ortsname überliifert. S'Altbretonischi hät nô schtarki Ähnlichkeite mit em Walisischi un em Kornischi gha. Texscht sin us dere Zit keini überliferet, allerdings hät s sicher ä mündlichi Überlifrig gä. S'Mittelbretonischi isch vum 12te bis ins 17te Jôhrhundert gredt wôre. Us dere Zit schtammt au dr erschti Texscht uf Bretonisch, nämli imene latinischi Texscht usem 14te Jôhrhundert mit bretonischi Verse. Usem 15te Jôhrhundert schtammt au äs Bretonisch-Franzessisch-Latinisches Wörterbuech. Sytem 18te Jôhrhundert schpricht mer vum moderne Bretonisch, syt dem isch au ä rychi Literatur überliferet.

S'Bretonischi isch praktisch sytem 10te Jôhrhundert verdrängt un unterdruggt wôre, scho im Mittelalter hät Bretonisch als d'Schprôch vo de unteri Schichte gôlte. Mer cha zum Byschpil feschtschtelle, daß im Gallo, em benôchbarti franzessischi Dialekt, numme wenigi Lehnwörter usem Bretonischi nôchzwyse sin, während zwei Fümftel vum bretonischi Wortschatz usem Gallo resp. Franzessischi chunt (zum Byschpil komprenañ oder permetañ). Usserdem isch bekannt, daß im Mittelalter bretonischi Uswanderer nôch Paris wege ihreri Schprôch usglacht wôre sin. Uss där Zit stammt's am stärkschte v'rbreiteti bretonisch „Lehnwort“ im Franzesisch: baraguiner: „unv'rständli rede“. Diss kummt vun bretonisch bara (Brot) un gwen (wiss). Allerdings hät s d'franzessischi Monarche nüt groß gchümmeret, was für ä Schprôch ihri Untertane gredt hän. Syt dr Franzessischi Revolution isch s'Bretonischi, zämme mit alli andri „Patois“ au als gredti Schprôch zrukchdränggt wôre:

Le fédéralisme et la superstition parlent bas-breton; l’émigration et la haine de la République parlent allemand; la contre-révolution parle l’italien, et le fanatisme parle basque. Cassons ces instruments de dommage et d’erreur.

Zwar sin alli Regionalschprôche unterdruggt wôre, s'Bretonisch hät s aber bsunders schwör trôffe. E Grund defir isch, dass de Bretagne wirkli e Region mit starki antirevolutionäri Tendenze gsi isch, b'sundersch wege de antiklerikale un antireligiöse Site vun de Revolution. De Bretagne isch mit de südlich Nochbarsregion Vendée e Basis vun de Bewegung vun de „Chouans“ gsi un Konterrevolutionäre uss dem Adel hän do Unterstitzung uss England kriagt. S'Resultat isch gsi, daß s'Bretonischi langsam us alli syni Domäne verdränggt wôre isch un als primitivi Buureschprôch abgwertet wôre isch. D'Yführig vur Schuelpflicht (Jules Ferry, 1882) hät d'Situation nô verschlimert un s'Bretonischi isch immer wyter ins Abseits drängt wôre.

S'Bretonische het viir Hauptdialäkt, wo sich i wytri Lokaldialäkt unterteile. D'Dialäkt werre i zwo Hauptgruppe ydeilt, s'Vannetais (bret. Gwenedeg) unterscheidet sich arg vo de drei andre Dialäkt, em Cornouaillais (bret. kerneveg), Léonard (bret. leoneg) un em Trégorrois (bret. tregerieg). Die drei Dialäkt grenze sich starch vum Gwenedeg ab un werre au als KLT-Dialäkt bezeichnet. D'Dialäkt hen sich während em Übergang vum Altbretonische (600-1000) zum Mittelbretonische (1000-1600) entwigglet.
Inere Studie vo 1995 werre d'Sprecherzahle nooch Dialäkt so verteilt:

D'Dialäktgränze entspreche fascht gnau de Bistümer vo dr Bretagne. D'hütige Départements sin absichtlig andersch zoge worre. Ob d'Bischtümer d'Entwigglig vo de Dialäkt beyflusst hen oder ob d'Bischtümer nooch ältri Gränze zoge worre sin, isch nüt sicher.

S'Kerneveg wird i dr Cornouaille (bret. Kernev oder Bro Gernev) gredt. E Unterdialäkt wird im Südweschte gredt, im Pays Bigouden, Quimper un dr Region vo Douarnenez.

Im Kerneveg isch d'Betonig wie i de andre KLT Dialäkt uf dr vorletschti Silbe, er isch aber usprägter. Unbetonti Vokäl, vorallem i dr letschti Silbe sin meischtens zum Schwa reduziert oder werre überhaupt nüt usgsproche; bara (Brot):  IPA //.

Wie im Tregerieg un em Gwenedeg werre d'// wo uf e Altbretonischs //. So wird ezomm (bruuche) als // usgsproche, un anavezout (wisse) als //. 
S'  wird als [] usgsproche.
S' wird am Wortaafang als [] usgsproche, sunscht wie im Gwenedeg als [].

S'Leoneg wird im Léon (bret. Leon oder Bro Leon) gsproche. E Grossdeil vo dr bretonischesprochigi Literatur isch i däm Dialäkt, d'Region het als terre des prêtres golte wyl s'Prieschterseminar, wo viili Prieschter usbildet worre sin im Léon gsi isch. Dodurch isch viil vo dr religiösi Literatur uf Leoneg gschrybe worre.

Im Leoneg gits zwo Unterdialäkt, s'Unterleoneg im Weschte un s'Oberleoneg im Oschte.
S'Mutationssytem vo dr bretonische Schriftsproch bassiert ufem Leoneg un wird i de Lehrbüecher bruucht.

De Luut  wird im Leoneg Uvular usgsproche ([], aastatt wie sunscht als //: C’hoari (Spiil) IPA: //.

S'Tregerieg wird im Trégor (bret. Treger oder Bro Dreger) gsproche.
Mangmol wird dr Dialäkt vo Goëlo im Oschte vum Département Côtes-d’Armor vum Tregerieg unterschiede.

S'Gwenedeg wird im Weschte vum Vannetais (bret. Gwened oder Bro Wened) gsproche. Dr Oschte vum Vannetais isch scho länger Gallosprochig.
Es isch in Ober- un Untergwenedeg (haut-vannetais un  bas-vannetais) ufdeilt.

Bi dr Ussproch unterscheidet sich s'Gwenedeg vorallem durch syni Archaisme vum reschtliche Bretonisch; es isch als einziger bretonischer Dialäkt nüt sofort für Sprecher vo de andre Dialäkt verständlich D'Hauptmerchmool sin:

D'Phonologi vum Bretonische loot sich wege de grosse Unterschied zwüsche de Dialäkt numme schlächt bschrybe; d'Grundzüg sin allerdings z'erkenne.

E Bsunderheit vum Bretonische sin d'Nasalvokäl, unter de keltische Sproche eimoolig; s'Bretonische het siibe Nasalvokäl, []  un [] sin allerdings sälte. D'Vokallängi isch nüt phonemisch; e Vokal wird voreme stimmhafte Konsonant länger, ähnlich wie im Alemanische. D'Aazahl vo Diphthonge wird mit bis züe 25 (Jean-Marie Ploneis) oder mit numme 4 (Kenneth Jackson) aagää. D'hüüfigschte sin [], [], [] un []. Insgsamt hets Bretonische e relativ grosses Vokalinventar.

S'Bretonische het 20 Konsonante. Usserdäm wird d'Konsonantelängi unterschiede, vorallem am Wortaafang, allerdings nüt i allene Dialäkt. Stimmlosi Plosive sin immer aschpiriert

D Ussprochregle do beziehn sich uff d Orthografy, wo am witeste verbreitet isch und wo in de meiste Publikatione bruucht wird.

Am Wortänd werre b, d, g, j, z, zh stimmlos, also wie p, t, k, ch, s usgsproche, wenn s Wort, wo noch ne stoht, nit mit me Vokal afangt. Sälli Assimilatione über Wortgränze use sin in allne bretonische Dialäkt wichtig, wyl eso – ähnlig wie durch di dütschi Uslutverhärtig – Phrasegränze markiert werre.

Bispyl: hi zo bras [i zo bra:s] vs. bras eo [bra:z e] (Si isch groß vs. er/si isch GROß).

D'Hauptbetonig isch im Bretonische meischtens uf dr Penultima, dr vorletschti Silbe vum Wort. Dr Gwenedeg Dialäkt het d'Betonig allerdings uf dr letschte Silbe, wie im Altbretonische. Vo vylene Sprecher vum Neo-Breton wird dr französische Satzakzent, wo langsam aastygt, bruucht.

D'Zahl vu dr Bretonisch-Schprecher isch schwör z ermittle, un alli verfügbari Schtatistike beruehje uf Schätzige. Zwische 1806 un 1952 hät d'Aazahl vo Bretonisch-Schprecher chuum abgnômme; si isch zwische 1.400.000 un 1.000.000 glege. 1905 hät s ungfähr 840.000 monoglotti (eisprochigi) Bretonisch-Schprecher gha. Hüt git s warschynlich praktisch überhaupt kei monoglotte Schprecher meh. Nôch 1960–70 hät d'Aazahl vo de Schprecher aber rapide abgnômme: 1987 isch gschätzt wôre, daß 240.000 Lüüt hüüfig un 370.000 Lüüt mänkmol Bretonisch rede. Usserdem hän 110.000 Lüüt d'Schprôch verschtande, un s'hät au ä Huufe Bretonisch-Schprecher usserhalb vum bretonischi Schprôchgebiet gha. D'einzig exakti Schtatistik schtammt us de USA: dô hän 1970, 32.772 Lüüt Bretonisch gredt.

D'Schätzige odr Umfrôge in dr Basse-Bretagne gän für 1990–2000 zwische 130.000 un 300.000 Schprecher aa. Usserdem verschtöhn ungfähr 655.000 Lüüt Bretonisch. D'Aazahl vo Lüüt, wo Bretonisch im täglichi Lebe schwätze, isch allerdings sehr gring un höggschtens ä paar hundert Chinder lehre Bretonisch nô ufem traditionele Weg: als Muetterschprôchler; scho 1980 sin numme 6 % vo de Chinder uf Bretonisch erzoge wôre. Ä wiitres Problem isch, daß d'Schprôchkompetenz vo dene, wo Bretonisch erscht schpöter glernt hän, sehr verschiide isch. 
Usserdem mueß mer befürchte, daß d'Aazahl vo bretonisch-schprôchigi Lüüt nô wyter fällt. 3/4 vo de Schprecher sin älter als 50 un d Helfti älter als 65. 90 % vo de unter 30 Jährige schwätze numme Franzessisch.
Umfrôge zeige au, daß d'Bretonisch-Schprecher vor allem us de untere soziale Schichte un Beruef chömme, 79 % vo de Bretonisch-Schprôchigi schaffe im primäre Sektor un numme 6 % im tertiäre.

Während vor dr Franzessischi Revolution Bretonisch nüt aktiv unterdruggt wôre isch, hät sich des nôch dr Revolution gändert. Am Afang vur Revolution sin zwar nô d'verschiideni Bschlüss in alli Regionalschprôche übrsetzt wôre un s'isch sogar plannt gsi d'Schprôche in ä Schuelsüschtem z integrire. Schnell hät sich d'Situation aber gändert un d'Regionalschprôche sin plötzlich als Inschtrument vum Rojalismus un dr Konterrevolution dôgschtellt wôre. Richtig gfährlich isch d'Situation allerdings erscht mit dr Yfüehrig vum obligatorischi Schuelsüschtem wôre. Vo 1836 bis 1950–1960 isch s schtreng verbote gsi, in dr Schuel un selbscht ufem Pausehof Bretonisch z schwätze:

Us dere Zit schtammt au dr ironischi Schpruch: Il est interdit de cracher par terre et de parler breton. S'isch verbote Bretonisch z rede un uf de Bode z schpeije. Obwohl säller Schpruch warschynlich erfunde isch, hän d'bretonischi Chinder sich Ähnliches gfalle lo müesse. Sälli Schprôchpolitik hät schliesslich zumene schtarki Minderwertigkeitschomplex vo de Bretonischschprecher gfüehrt. Älteri Lüüt sin zwar hüt wiider ä weng schtolz uf ihri Schprôch, schäme sich aber trotzdem nô für ihri Buureschprôch. Usserdem isch de Bretonischschprecher ytrichtert wôre, daß sä erschtens numme de Dialekt vo ihrem Dorf chönnte verschtoh (was falsch isch) un daß zweitens ihri Chinder mit Bretonisch kei Ufschtigschance hätte. Usserdem sin 1920-30 un 1946–60 vyli Bretone usgwandert, vor allem bretonischschprôchigi Dörfer hän fascht d'Hälft vur Bevölkrig verlore. Zur glychi Zit sin aber au Neigschmekti in d'Bretagne cho, wo natürlich im lebe nüt dran denkt hän Bretonisch z lehre. Alli die Gründ hän schlieslich dô dezue gfüehrt, daß d'Eltere 1960–70 ufghört hän mit ihri Chinder Bretonisch z rede.

Bretonischi Sprochaktivischte sin – mit anderne – dr Pfaarer Klaoda ar Prat un dr Dichter und Redakter Maodez Glanndour gsi.

Denn sin allerdings d'represivi Gsetz wider abschafft wôre; 1951 isch dr Untericht vum Bretonischi erlaupt wôre. 1977 isch d'Organisation Diwan ins Labe gruefe wôre. Diwan hät s erschti Bretonischi Schuelsüschtem gschaffe; zerscht mit Chindergärte, schpöter mit Grundschuele un Collegés, un syt 1994 cha mer sogar s'Abitur uf Bretonisch mache. Usserdem sende inzwische mehreri Radio un Fernsehsender uf Bretonisch. Trotzdem sin d'Zukunftsussichte für s'Bretonischi nüt grad d'bescht; erschtens sin d'letschti Muetterschprôchler scho alt un zweitens hät d'Schprôch praktisch kei Verwendig mehr als Kommunikationsmittel, vorallem in de Schtädt. Ob Bretonisch usschtirbt oder sich wiider als Schprôch durchsetze cha, wird mer in de näggschti Jôhrzehnte sehne.

Ofis ar Brezhoneg – s Bretonisch Sprochamt




#Article 69: Walisisch (601 words)


Walisisch (o Kymrisch, odr wia se seal sägend „Cymraeg“) kört zämma mit m Bretonischa um Kornischa zu de britannischa Untrgruppe vo da keltischa Sprocha. In Wales isch Walisisch nebs Englisch Amts- und Schualschproch, villicht isch s drum d'keltische Schproch mit de meischte Muettrschprochler (öppa 857.600). Me kennt zwe Hauptdialekt: eine im Norda und eine im Süde.

Bi de Volkszählung vo 2001 isch ussako, dass 21% vo da 3 Mio. Walisa seal sägend, dass se Walisisch redand (5% ausschließlich Walisisch). Bi da letschta Zählung 1991 sinds ersch 18% gsi. Dazua kond no alle, wo ned in Wales wohnand, sondan im Rescht vo da Insl oda vo da Wealt vaschtreut sin: Zum bischpiel wird Mitta in Argentinien in da Provinz Chubut/Patagonien walisisch gredt.
Walisisch isch a Mindaheitsschproch, wo aba in da zwoata Hälfte vom letschta Johrhundat zimli dazuagwunna hot, glichzittig mit m Ufko vo nationalistischa politischa Organisationa wia da Partei Plaid Cymru und da Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (Gsellschaft Walisische Sproch). Walisisch isch a leabige Schproch, wo jeda Tag gred und o gschrieba wird. Zwoa Gsetza, „the Welsh Language Act“ (1993) und „the Government of Wales Act“ (1998) hond feschtgschriba, dass Walisisch und Englisch gliichberechtigt nebsnand schtond. Öffentlich-rechtliche Körpaschafta müand Walisisch als offizielle Schproch zum kommuniziera vawenda (Schualbriefe an Eltra, Bücherei Infos, Aschläg im Rothus ...) und alle Schtrossa- und Ortsschilda müand in Englisch und in Walisisch agschriba si. 
Sit Wales a oagens Parlament, die National Assembly for Wales / Cynulliad Cenedlaethol Cymru, hot, wird’s Walisische no me gfördat. O wenn 71% vo da Wohnbevölkerung in Wales Walisisch nümma reda künnend, sin d’Walisa schtolz uf ihre Schproch und sehnand se als wichtiga Toal vo ihra Identität.

S kymrische Alphabet hot 29 Buachschtaba:

a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y

ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh und th zähland als oanzelne Buchschtaba und werend o im Wörtabuach so behandlat. 

k, q, v, x und z kond in kymrischa Wörta net vor, j find ma bloss in Englischa Lehnwörta.

Vokale künnand kurz oder lang si:

Normalawies wird dia zwoatletschte Silbe betont: brénin = „König“, brenhínes = „Königin“, breninésau = „Königinnen“. Oana vo da weniga Usnama isch Cymráeg = „kymrisch“.

Alutverändrunga

Wia alle inselkeltischa Sprocha hot o s’Walisische typische Alutmutationa (kymr. treigladau), wo unta beschtimmta Bedingunga da erschte Konsonant vo nam Wort ersetzt wird. Anlautveränderungen werend usglöst vom Wort voha (Artikel, Possessivpronomen, Präpositionen) oda vo da syntaktische Position oda Funktion vom Wort im Satz (Subjekt, Objekt, adverbielle Verwendung).
S git drü Arta vo Alutverändrunga: Lenierung (soft mutation, treiglad meddal), Nasalierung (nasal mutation, treiglad trwynol) und Aspirierung (aspirate od. spirant mutation, treiglad llaes).

Dia Tabelle zoagt wia so an Anlautverändrung usluagat: (– = koane Veränderung, d‘ Grundform blibt glich):

[1] g vaschwindet bei da Lenierung komplett.

Normalawies isch an kymrischa Satz so ufbot: Verb – Subjekt – Objekt:

Da Lehra hot m Bua a Buach gea.

S Adjektiv kuut meischtns noch m Substantiv, zu deam s kört:

da rote Dracha

S Walisische hot a männliche und a weibliche Form, wo aba nur i da Einzahl untaschieda wird. D Mehrzahl ka ma uf vaschiedene Arta bilda: 

Bi vielna Substantive kut da Singular vom Plural hera (sog. Singulative): 

A paar Adjektive hond oagene feminine Forma:

Normalawies wird aba dia gliich Form für Männle und Wiible gno, dia meischta oagana Forma werend o nüm vawendet. 
Bi da Schteigerungsforma hot’s Walisische nebs Komparativ und Supalativ o no an Äquativ (so.. wia):

Präpositiona

A ganz spezielle Sach im Walisischa (oda keltischa schprocha generell) isch, dass se d‘ Vorwörta abwandland:




#Article 70: Kanton Zürich (765 words)


De Kanton Züri isch e Kanton vo de Schwyz. Er hät im Jaar 2018 öppe anderthalb Milioone Ywoner und isch de Kanton mit de mäischte Ywoner vom ganze Land. Syni Hauptstadt isch d Stadt Züri.

De Kanton Züri lyt im Norde vo de Schwyz.

De hööchscht Bäärg isch s Schnebelhorn im Südoschte mit 1291 m., de tüüffscht Punkt lyt bi Weiech im Nordweschte uf 330 m. De Kanton ghöört zum grööschte Täil zum Mittelland, aber im Südoschte isch er scho voralpin.

D Hauptgwässer sind de Zürisee, d Limet (oder elter: de Limig), dänn d Glatt, d Tööss, d Thur. Zmäischt nu en Gränzfluss isch de Rhy, und ganz en Gränzfluss isch d Rüüss.

Di histoorisch-geograafische Landschafte sind s Gibiet links und rächts vom Zürisee mit de Stadt, s Limettaal, s Underland, s Wyland, d Gäged um Wintertuur, s Oberland und s Chnoonaueramt (oder Säuliamt). As offizielli Planigsregioone gits dezue na s Furttaal und s Glatttaal, und s lingg und s rächt Seeufer ghäissed Zimmerbäärg reschpäktiv Pfanestiil.

Di offiziell Spraach isch Hoochtüütsch, aber me redt im grööschte Täil vom Kanton Züritüütsch, en hoochalemanische Dialäkt. Ganz im Norden aber redt me scho Oschtschwyzer Tialäkt.

Züri isch es Zäntrum vo de Reformation gsy, da händ de Huldrych Zwingli und de Heinrich Bullinger gwürkt. D Lüüt sind drum lang fascht uuschliesslich refermiert gsy. Tradizionell katolisch isch nu Dietike gsy, paritäätisch Rhynau.

Di hütig Zürcher Kantonsverfassig isch vo 2005.

D Legislative, aso de Raat, wo d Gsetz macht, ghäisst Kantonsraat. Er hät 180 Mitglider und wird vom Volch im Proporzwaalsischteem uf amig vier Jaar gwelt.

Bi de Kantonsraatswaale 2019 isch s Ergäbnis das gsy (für de ganz Kantoon): SVP 45 Sitz, SP 35 Sitz, FDP 29 Sitz, GLP 23 Sitz, GP 22 Sitz, CVP 8 Sitz, EVP 8 Sitz, AL 6 Sitz, EDU 4 Sitz.

D Exekutive, aso de Raat, wo d Verwaltig füert, ghäisst Regierigsraat und hät sibe Mitglider. Si wèèrded au vom Volch uf vier Jaar gwelt, aber im Majorzwaalsischteem. De Regierigsraat taget im Raathuus a der Limet.

I de Legislatur vo 2019 bis 2023 isch de Regierigsraat esoo zämegsetzt:

D Judikative, aso di grichtliche Bhöörde, sind zeerscht emaal d Fridesrichterämter, wo me probiert z schlichte; nachane chömed as eerschti Grichtsinschtanz d Bezirksgricht und as zwäiti Grichtsinschtanz s Obergricht. Denäbed gits na s Verwaltigsgricht, s Soziaalversicherungsgricht, s Handelsgricht und ander Bhöörde.

Über was abgstume wird
Obligatoorisch vor s Volch müend Änderige vo de Verfassig; fakultiv abgstume wird über Gsetz, wänns 3000 Stimmbirächtigti verlanged. 6000 Lüüt chönd mit ere Initiative Verfassigs- und Gsetzesänderige vorschlaa. Dänn gits na d Äinzelinitiative, wo äi äinzigi Person chan yräiche; dass die aber wyter verfolgt wird, mues si vomene Drittel vo de Kantonsrööt understützt wäärde. E Bhöördeninitiative chan e gwüssi Aazaal Gmäinde oder aber e Minderhäit im Kantonsrat yräiche.

De Kanton Züri isch i die zwölf Bezirk uuftäilt, mit de Näme vo de wichtigschte Gmäinde:

Politischi Gmäinde hät de Kanton Züri lang 171 ghaa. Nach eerschte Fusione i de letschte paar Jaar sinds hüt 169, und wyteri Fusione sind aatänkt.

De Kanton Züri isch de wirtschaftlich Motoor vo de ganze Schwyz. Wichtigi Banke (öppe d «Credit Suisse», d «UBS» oder d «Zürcher Kantonalbank»), Versicherige (öppe d «Helsana», d «Sanitas», d «SWICA», d Swiss Re oder d «Züri») und anderi Undernäme (öppe «Rieter», «Sulzer») händ da ire Sitz. Au vil ussländischi Undernäme händ im Kanton ire Schwyzer Hauptsitz, zum Byspil «Coca Cola», «General Electric», «Google», «IBM», «Microsoft» oder «Siemens». Aber au s Kongrässwäse und de Turismus wäärded wichtiger und wichtiger.

D Stadt Züri hät mit em Hauptbaanhof Züri de grööscht Baanhof vo de Schwyz, und z Chloote lyt mit em Flughafe Chloote de grööscht Flugplatz im Land. De Zürcher Vercheersverbund (ZVV) isch s beschtuuspoue Naavercheersnetz vo de Schwyz.

De Kanton Züri isch 1803 us em mittelalterliche Stadtstaat Züri pildet woorde. Sit doo isch d Stadt nu na e Gmäind wie all andere au.

Di eerscht Kantonsverfassig datiert vo 1803 und isch vom Napoleon ggää woorde. 1814 isch e konservatyvi Verfassig choo, wo probiert hät, s Raad vo de Zyt wider zruggztrüle. 1831 häts dänn e liberaali Verfassig ggää, und s allgimäin Waalrächt isch ygfüert woorde. 1869, wo s «Sischteem Äscher» gstürzt woorde isch, isch e «radikaali» Verfassig bschlosse woorde: Doo hät me di hüttige diräktdemokratische Volchsrächt mit Initiatyven und Referändum ygfüert. Di hüttig Verfassig vo 2005 hät ekäi groossi Änderige praacht: Zum äinte hetts daadezue ekäi politischi Meerhäite ggää, und zum andere sind ali wichtigen Änderige scho voranen as Täilrevisioone vo de doozmaalige Verfassig durepraacht woorde. Me hät 2005 aber s Verfassigsrächt uf de formaal Stand vo de modärne Zyt umformuliert.

Lueg au: Staatsarchiv Züri




#Article 71: Nauru (252 words)


Nauru  (Nauruisch: Ripublik Naoero; Änglisch: Republic of Nauru) isch e Inselstaat mit rund  13.000 Yywohner. D Republik isch no dr Flechi un dr Yywohnerzahl dr drittchleischt Staat vu dr Äärd.

Nauru lyt im Pazifische Ozean un bstoht us dr glyychnamige Koralleinsle, wu zu dr Inselwält vu Mikronesie ghert, un dr Hohheitsgwässer im Umkreis vu 12 Seemyyle, wu au zum Staat ghere. Dr Inselstaat gränzt im Weschte an di Federierte Staate vu Mikronesie, im Norde an dr Inselstaat vu dr Marshallinsle, im Oschte an dr Inselstaat Kiribati un im Side an dr Inselstaat vu dr Salomone.

D Yywohner vu Nauru hän langi Zyt vum Abböu vu dr ryyche Phosphatbständ chenne läne. Wu die z Änd gange sin, het sich zeigt, ass dr Staat un di meischte Burger d Gwinn nit zuechumftsicher inveschtiert gha hän. Nauru, wu in dr Zyt vum Phosphatabböu no s hegscht Pro-Chopf-Yykumme wältwyt gha het, isch noch em vollständige Abböu vu dr einzige Ressurse allmeh verarmt. Dr Staat stoht no Glaiberforderige vor em Bankrott un vor em Verluscht vu dr Uuabhängigkeit, wel dr Yyfluss vu Auschtralie allmeh zuenimmt. D Suveränitet vu Nauru isch deilwyys unter Velkerrächtler scho lenger umstritte, wel Auschtralie Ufgabe in dr Ussepolitik un di militerisch Verdeidigung ibernimmt.

Nauru isch vum Dezämber 2005 bis Septämber 2006 vu dr Ussewält isoliert gsi, wel d Air Nauru as einzigi Fluggsellschaft, wu d Insle aafliegt, ihre Bedrib yygstellt gha het. Mittlerwyyli het d Flugsgsellschaft mit Hilf vu taiwanische Finanzmittel ihre Bedrib wider chenne ufneh un isch in Our Airline umgnännt wore.




#Article 72: Illyrische Sprache (620 words)


D' illyrische Sproch isch e Sproch oder e Grupp vo Sproche gsi wo i dr Antike ufem weschtliche Balkan vo de illyrischi Stämm gsproche worre isch. S'Illyrische het zue de indo-europäischi Sproche ghört, isch aber üsserscht spärlich überliifert. S'Illyrische isch durch d'Romanisiirig vo de Illyrer un spöter durch d'Slaweyfäll usgstorbe; d'albanische Sproch chönnt aber e lebändigi Noochfolgersproch sy. Durch d'spärlichi Quellelag isch die Verwandtschaft aber unsicher un au e Herchumft vo dr albanische Sproch vo dr dakischi Sproch gilt als warschynlich (lueg unte).

D'illyrische Sproch het chuum schriftlichi Spure hinterlo un isch wege dem bsunders spärlich überliifert. S'isch bisher no kei ganzer illyrischer Satz gfunde worre; deswege sin d'einzige Quelle e handvoll vo Wörter wo i griechischi oder römischi Quelle überliifert sin. Usserdem sin mehreri Personename überliifert.

Über d'illyrische Grammatik isch praktisch gar nüt bekannt; numme dass d'indo-europäische Fäll erhalte gsi sin isch sicher.

Usser dass s'Illyrische e indo-europäischi Sproch gsi isch isch nüt sicher. Sprochwüsseschaftler sin sich nüt emol einig ob Illyrisch e Kentum oder e Satem Sproch gsi isch; d'meischti Spure düte allerdings uf e Centum Sproch hi. Au ob s'Illyrische ei einzigi Sproch oder e Familie vo verwandti Sproche gsi isch, isch nüt eidütig chlärt.

D'Verwandtschaft zwüschem Illyrischi un dr thrakischi Sproch/dakischi Sproch isch ebefalls nüt chlor. Im früehi 20te Johrhundert isch mer vonere enge Verwandtschaft zwüsche de zwo Sproche usgange; us Mangel a Beweis wird die Theori inzwüsche aber abglehnt. Hüt werre d'zwo Sproche separati Sprochfamilie innerhalb vo de indo-europäische Sproche zughordnet.

Als Gränz zwüsche de Illyrer un de Thraker wird dr Fluss Drini aagsehe, allerdings cha mer kei scharfi Trennlinie zwüsche de zwo Gruppe ziehe.

Ebefalls vorgschlage worre isch e Verwandtschaft zwüsche Illyrisch un Messapisch, wo i Süditalie gsproche worre isch. Die Theori stützt sich uf archeologischi Ähnlichkeite zwüsche mesapischer un illyrischer Chultur un ähnlichi Personename.

Usserdem hen andri Sproche s'Illyrischi beyflusst: 

Wenn oder ob s'Illyrischi vum Balkanromanisch – oder Dalmatische Romanisch entgültig verdrängt worre isch, isch nüt chlor. I de Chüschteregione isch d'Romanisiirig schnäller vürschi gange während sich im Landesinnere un em Hochland s'Illyrische lenger ghalte het. S'Illyrischi isch entweder irgetwenn zwüsche dr Zitwende un de Slaweyfäll usgstorbe oder aber het sich im Albanischi erhalte.

Wyl d'albanische Sproch kei näheri Verwandte unter de indo-europäische Sproche het gange mangi Sprochwüsseschaftler devo us dass d'Sproch uf s'Illyrische zrugggoht.

Die Theori wird gstützt durch d'folgendi Überlegige:

Allerdings bedüte d'archeologischi Fünd jo numme dass d'Bvölkrig nüt verdrängt worre isch, über e Kontiunität vo dr Sproch seit des nüt us. Au dass d'Quelle über e möglichi Ywandrig schwyge isch nüt bsunders merckwürdig; d'byzantinischi Schryberling hen sich zu derre Zit vorallem um d'Araber Sorge gmacht un de Balkan total ignoriirt. Usserdäm ergäbe sich wyteri Problem:

Deswege verdräte mangi Sprochwüsseschaftler un Historiker e zweiti Theori. D'albanische Sproch isch derre Theori nooch zwar vum Illyrische abgleitet, aber nüt vo däm Illyrisch wo im hütige Albanie gsproche worre isch. Derre Theori nooch sin d'Illyrer wo nördlich vo dr Jireček Linie gwohnt hen (also unter latiinischem un nüt griechischem Yfluss) wegem Drugg vo de Slawe i de Süde abgwandert un hen sich mit de dörtige Illyrer vermischt.

Allerdings cha mer au die Theori weder beweise noch wiiderlege wyl vo dr illyrischi Sproch ebe fascht nüt überliifert isch.

E zweiti Theori zum Ursprung vo dr albanischi Sproch, wo sich immer meh durchsetzt, isch dass s'Albanisch e Noochfolgersproch vo dr dakische Sproch isch, ähnlich wie d'romänische Sproch, wo s'Produkt vo dr Romanisiirig vo de Daker isch.

Die Theori wird durch mehreri Überlegigi gstützt:

Die Theori erchlärt de Ursprung vo dr albanischi Sproch zimli plausibel; uf Grund vo dr spärliche Quellelag isch allerdings praktisch jedi Theori Spekulation.

Usser denne zwo Möglichkeite (Illyrer oder Daker) chömme au no andri Volksgruppe i Frog wo früeher ufem Balkan gsiidelt hen.




#Article 73: Hauptstadt (623 words)


D` Haupstadt odr da Hauptort vomma Staat oder Verwaltungsgebiit isch i da Regl des bolitische Zentrum, wo di oberschda Organe ihren Sitz hend. Des isch i Staate it immer gaz aideitig, weil es heifig mehrere oberschde Organe geit, wo au i unterschiidlicha Ort ihren Sitz hond. Zudemm isch de Titl mit Brestiisch verbunda, sodass manche Staate aus bolitischa Grind vo derre Regl abwaichet. Deswega muaß mer letschdenendes immer gnau gucka, wia des i de einzelna Staate (oft i de Verfassung) greglet isch. Normâlerwys si d Hauptstadd vomma Staat und dä Regiirigssitz glych, es git abr au pâr Ûsnâmä, wi zum Byschpil Holland (Hauptstadd Amschterdamm, Regiirigssitz Dén Hâg) odr d Schwyz, wo mr aus bolitischa Grind de Regiirigs- und Parlamentssitz Bärn ned asa rechtliche Haupstadt feschtglegt het.

Im iibertragena Sinn wird au di Stadt, wo uf ama Gebiet a Vorrangstellung het oddr beasprucht, als a Haupstadt bezaichnet.

Dä Regierigs- und Parlamäntssitz vo de Schwiz isch zwar Bärn, aber juristisch isch äs nu d «Bundesstadt» und nöd d «Hauptstadt». Trotzdem lisst mr mängmol vo de Schwizer Hauptstadt Bern. D Stadt und de Kanton Bärn nennet sich au «Hauptstadtregion». 

Wils nöd in allna Kantön Städt hät, sait mr juristisch «Hauptort» zo da Gmainda oder Ortschafta (vgl. Appezäll Inneroode), wo Sitz vo da Regierig sind. Wenn da Hauptort a Stadt isch, sait mr dänn au Hauptstadt zo dera Stadt. Züri isch asewääg d «Hauptstadt» vom Kanton Züri und Altdorf de «Hauptort» vom Kanton Uri.

Es sind übrigens nöd all Kantonshauptort dur d Kantonsverfassig oder dur e kantonals Gsetz feschtgläit. Im Kanton Züri byspilswys staat nienets, wo de Regierigsrat und de Kantonsrat ire Sitz händ. Wils en alte Stadtstaat isch, isch es ja alewyl klar gsy, das die natürli i de Stadt Züri dihäime sind – und dademit hät mers au nie für nötig gfunde, das in es Gsetz z schrybe.

I Liachtastai isch de Regiirungssitz Vaduz kai Stadt und deshalb gnau gnomme no en Hauptort.

D Bundeshaupstadt vo Deitschland isch Berlin. Des isch im Verainigungsvertrag vo da friherner Bundesrepublik Deitschland mit da Deitscha Demokratischa Republik anno 1990 so auskhandelt worra ond 1994 vomm Barlament vom verainigta Deitschland im Berlin/Bonn-Gsetz so feschtglegt worra. Bonn het dodamit de Hauptstadtstatus verlora ond isch etzt no no Bundesstadt. Au scho vor de Verainigung isch dii Hauptstadt vo da BRD it em Grundgsetz feschtglegt gse. 

Au di deitscha Länder hend jeweils a Hauptstadt. Dailweis isch des i de Verfassung vom Land so feschtglegt worre, dailweis nit. 

Lender, wo d Hauptstadt i de Verfassung feschtglegt hend, sind z. B.:

Lender, wo d Hauptstadtfrag it i de Verfassung greglet hend, sind z. B.:

Im Fall vo de Stadtstaate Hamburg ond Berlin red mr i dr Regl vo kairer Hauptstadt, faktisch sind des abr di Städt selbr.

I Bade-Wirtaberg isch d Hauptstadt nit per Gsetz feschtglegt worra, weil es bi de Usenandersetzige um de Südweschtstaat schwirig gsi wär, e Hauptstadt feschtzläge. Faktisch isch es abr Sturgert. 
Dii Hauptstadt vo Schwabe isch abr nit Sturgert, sondern Augschburg, de Regiirungssitz i demm bayrischa Regiirungsbezirk. Dailweis seit mr au Haupstadt odr Hauptort zo de Stedt i denne d Verwaltong vomma Krais ihren Sitz het. De Schwarzwald-Baar-Kreis nennt Villinge-Schwenninge „Hauptstadt“. De Landkreis Konstanz kennt mehrere Hauptort mit Verwaltongssitz (Die Hauptorte der Außenstellen sind Konstanz, Singen, Radolfzell und Stockach).

Scho gnennt worra send d Schwyz, Hamburg, Berlin ond Lichtastai, a weiteras Byschpil isch Nauru.

Alai und ohstreitig kommt Paris de Titl „Hauptstadt vo dr Liebe“ zua. Als „Haupstadt vom Geld“ wird je nachdem Frankfurt, Zirrich, London odr Nu Jork bezaichnet. Uf andre Gebiet werred Städt aus Werbezweck als Hauptstädt bezaichnet. So haißt mr amol Bamberg d „Hauptstadt vom Bier“ ond andrswo Mincha. Spasseshalber haißt mr Ulm d „Hauptstadt vom Näbbelreich“, wail es i mancha Wintr mehrere Monat em Näbbl leit.




#Article 74: Feldberg im Schwarzwald (215 words)


Dr Feldberg im Schwarzwald isch ä Berg im Südweschde vo Dütschland, midde vum Naturpark Südschwarzwald. Er isch 1493 m über NHN hoch un dodemit isch er de högschde Berg vom Schwarzwald, aber au vo Bade-Württeberg un vo alle dütsche Mittelgebirg.

Am Feldberg het d Wiise ihre Quell, un au de Feldsee, ä ehmolige Gletschersee, wo über de Seebach i d Wuete entwässered, würd vom Feldbergwasser gschpeist. De Zaschtlerbach un d Alb hän äbefalls ihre Quell am Feldberg.

Geographisch lit dr Feldberg südöstlich vu Friburg im Brisgau, umgäbbe vu dr Ortschafte Hinderzarte (nordöstllich), Titisee (östlich), Menzeschwand un Bernau (südlich) un Todtnau (südwestlich).

Vum Hauptgipfel, wo zur Gmeind Feldberg ghört, erstreckt sich nooch Südost e zerst sanft abfallendi un no zum ebefalls zum Feldberg ghörige Seebuck wiider astigendi Berglähne, vu dere dr Baldewäger Buck (1460 m ü. NHN) abzwigt. Vum Seebuck us fallt dr Feldberg nooch Nordoste steil zum Feldsee ab. Dief igschnitteni Däler erstrecke sich au nooch Nordweste in Richtig vu Friburg (Zastlerdal, St. Wilhelmer Dal) un nooch Südweste in Richtig Basel (Wiisedal).

Am Feldberg isch Wintersportgschicht gschribe worde, wo am 8. Februar 1891 de Robert Pilet (1858–?, französische Diplomat) mit norwegische Schneeschue uf de Gipfel ufe glaufe isch. En bekannte Wintersportler us de Region Feldberg isch de Georg Thoma, wo Olympia- und Wältmaischter-Gold gwunne hät.




#Article 75: Wiese (Fluss) (244 words)


D Wiise isch eine vo dr rechtssitige Näbeflüss vom Rhy.

Zu dem Fluss het dr Schriftsteller Johann Peter Hebel es längs schöns Gedicht gschribe.

D Wiise entspringt am Feldberg im Südschwarzwald un fliesst durs Wiisedal bis uff Basel abe, wo si in dr Rhi mündet. Ihr wichdigschde Näbefluss isch die Chlaine Wiise, wo am Belche ihri Quell het un grad underhalb vo Schopfe in d'Wiise mündet. 

Mit änere Längi vo 55 Kilometer isch d Wiise de viertlängschte Fluss im Schwarzwald.

Etymologisch goht dr Flussname Wiise uf di vorindogermanisch Wortwurzel fir Wasser oder Gwässer, *vis, *is-, zruck. Är het nyt z due mit em dytsche Wort Wiese (e gmaiti Grasflechi heißt im Wiisedäler Dialäkt im Ibrige Matte, nit Wiise wie eschtlig vum Schwarzwald).

D Wiise chunnt vom Feldberg abe und fließt as Bergbach iigzwängt vo steile Berghäng an de Ortschafte Fahl, Brandeberg und Todtnau vrbi. Vo dört fließt si witer uf Schlechtenau, Gschwänd un Utzefeld, dann an Schöne vrbi uf Wembech, Fröhnd, Mambech, Atzebach und bis uf Zell. Zwüsche Zell un Huuse düet sich's Wiisedal züe'n'ere wite Ebeni verbreitere. D'Wiise fließt no an Fahrnau, Schopfe un Gündehuse vrbi, bevor d'Chlei Wiise in sini großi Schwöster iimündet. Als nägschtes bassiert dr Fluss die Ortschafte Mulburg, Steine, Brombech, Hauge und Haage. Durch Lörrach un Stette duure, um schließlich hinter dr Stettemer Iisebahnbruck uf Schwyzer Gebiet z'cho. Dört fliesst sie no an Rieche vrbi un mündet schließlich z Chleihünige, wo uff Basel iigmeindet worre isch, in dr Rhii.




#Article 76: Wiesental (1022 words)


S`Wiisedal isch e Tal im Südschwarzwald un erstreckt sich vom Feldberg öbbe in südweschdlicher Richtig bis uf Basel. De Name hets vom glichnamige Fluss, dr Wiise.

S Wiisedal ghert mit Uusnahm vo dr bode Schwyzer Gmeine Rieche un Basel an dr Mindig ganz zum Landchreis Löörech. S goht iber 55 Kilometer in ere sidweschtlige Richtig vom Fäldbärg (wo d Wiise uf rund 1.200 Meter i. M. entspringt) bis uf Basel (244 M. i.M.). Derzue git s no s Chlei Wiisedal, s Dal vo dr „Chleine Wiise“, em greschte Zuefluss vo dr Wiise. Di Groß un di Chlei Wiise fließe eppe in dr Mitti vom Dal zämme hinter vo Schopfe.

Di greschte Stedt vom Wiisedal sin Löörech mit rund 48.000 Yywohner un Schopfe mit rund 19.000.

Im hintere Deil vom Dal findet mer vor allem Gneis un Granit. Uugfähr bi Zell änderet sich des aber, vo dert s Dal duruus het s uf dr rächte Syte vor allem Sandstei, uf dr linke Syte ender Chalchstei (lueg z. B. Dinkelberg, Eichener See).

Im Wiisetal liege folgende Ortschafte, agfange am Füess vom Feldberg:

Durchs ganze Wiisetal vo Basel bis an Feldberg zieht sich d'B317, d'Schopfe zweigt d'B518 in Richtig Hochrhi ab. Z'Lörrach quert A98 s'Tal und verbindet di dütschi A5 bi Rhyfälde mit de schwyzerische A3, sytdem 2006 d'Brug über de Rhi fertig baut isch.

Vom Badische Bahnhof z'Basel bis uf Zell verlauft d'Wiisetalbahn, wobi z'Lörrach Aschluss herrscht uf Wiil. Dr Fahrbetriib uf beide Streckene wird sit 2003 vo dr SBB betriibe, wo si in ere Usschribig gege d'DB-Regio gwunne het. S'Streckenetz selber isch degege witterhi im Besitz vu dr Dütsche Bahn.

Frihner het no zwei anderi Bahne geh:

Des eine isch d'Schmalspurbahn vo Zell uf Todtnau gsi, wo vo 1889 bis 1967 in Betrib gsi isch un under Todtnauerli bekannt gsi isch. Di Strecki isch numme vo Dampf- und spöter Diesellokene befahre worde, ä Oberleitig hets nit geh. Uf dr Strecki hets zwüsche Mambach un Kastel ä Tunnel gä, un ab Schönau ischs arg dr Buckel nuf gange, wege dem hän d'Lüt, wo mitgfahre sin, ammig müese schiebe. Nooch dr Stillegig het mer us de gsamte Strecki ä allerdings yberwigend nit asphaltierte Radwäg gmacht, wo dorum rennradutauglich isch.

S'andere isch d'Wehratalbahn gsi, wo vo Schopfe us durch dr guet drei Kilometer lang Tunnel zwüsche Fahrnau un Hasel uf Wehr un dann wiiter ins Rhital verlaufe isch. Selli Strecki isch 1971 stillglegt worde. Im Tunnel, einer vorem Bau vu dr ICE-Streckene vu dr längste Isebahntunnel z'Dütschland, sin in de spoote 1980er un 1990er Johr Brandversuech fer d'ICE-Nöibaustreckene durchgfüehrt worde, wo zue einige Proteste vo Naturschützer gführt het, wells dört ä großi Flädermuuskolonie het. Dur die Brandversuech isch au e Wiiderinbetriibnahm vu dr Strecki ohni erheblichi Investitione nimmi möglich, wil dr Tunnel dur des arg beschädigt worre isch.

D'Industriegschicht im Wiisetal isch arg vo de Isebahn prägt worde. Vorem Bau hets im vordere un mittlere Wiisetal ä huufe Webereie geh, un im hindere Teil sin ä huufe Bürschdemachereie gsi. Z'Utzefeld isch ä Bergwerk gsi, wo si hauptsächlich Flusspat abbaut hän. Sell Bergwerk cha mer hüt als Museumsbergwerk älüege.

S' Wiisetal isch aber au scho devor eini vo de am früeschte industrialisierte Regione vo ganz Dütschland gsi. Des isch vor allem an de Wiise gläge; Die hätt nämlich ä ziemlich starkes Gfäll und ä relativ konstante Wasserstand, un wege dem hätt mer ihri Wasserchraft ziemlich guet nutze chönne.

Die großi Bedütig vo de Wiisetäler Wirtschaft (vor allem Textilindustrie) zeigt sich au im Badner Lied, wo's in einere Strophe heißt:

Im Wiesental Fabriken stehn,  wie Schlösser klar und hell,  Rauchfahnen aus Kaminen wehn,  von Lörrach bis nach Zell.

Hützütag gits im ganze Tal hochmoderne Maschinebaufirme, un nit wenige sin wichtig ufem Weltmärt. Tegschtilindustrie het sich zum gröschde Deil uf Lörrach zruggzoge.

Di eltiste Spure vu mänschliger Bsidlig chömme us de Römerzit un sin z Muulburg un z Brombach in de Nöchi gfunde wore. De Ort mit de friehste Erwähnig isch Brombach, wu 786 in ere Schänkigsurkunde gnännt wird, gfolgt vu Fahrnau (Schopfe) im Johr 800. Schopfe isch di eltisti Stadt un hät 1250 vu de Grafe vu Röttle s Märkträcht griegt. Ihne hät im Mittelalter s vorder Wisedal ghört, ihr Sitz isch s Röttler Schloss oberhalb vu Lörrach gsi. Wu ihri Linie am Aafang vum 14. Johrhundert usgstorben-n-isch, hänn d'Markgrafe vu Sauseberg ihr Bsitz griegt, vu wu us er an d'Markgrafe vu Bade un Bade-Durlach übbergange-n-isch.

S ober Wisedal hät ab em 14. Johrhundert zum Huus Habsburg (Vorderöstriich) ghört. Mit em Fride vu Prässburg vum 26. Dezämber 1805 isch es zum Großherzogtum Bade chuu. D'Gränze zwüsche Vorderöstriich un Bade-Durlach isch zwüsche Huuse un Zell, also öbbe de Mitti vum Dal lang, verloffe. Si hät d'Bevölcherig au in Bezug uff d'Religion drännt: Vorderöstriich isch katholisch blibe, Bade-Durlach hät degege zum Protestantismùs (zue de Lutheraner) gwechselt. Tendenziäll isch d'Verdeilig vu de Religione hütt all no eso.

S Wisedal hät au d'1848er-Revolution miterläbbt: De Georg Herwegh isch mit siner Dütsche Demokratische Legion duurezoge un am 27. April 1848 bi Dossebach gschla wore. Au de Friedrich Hecker isch e baar Wuche devor vorbiizoge mit em Ziil, sich mit siner Fräischar em Herwegh aazschließe. Z Utzefäld un in andere Gmeinde hänn sich Fräiwilligi aagschlosse. Im Septämber 1848 hät de Gustav Struve z Lörrach di Dütschi Republiik usgrüefe, sii Uffstand isch abber nidergschla wore.

Im Chlaine Wiisedal, wo si Name vo de Chlaine Wiise, de gröschdi Züefluss vo die Wiise, het, hets folgendi Ortschafte, agfange am Füess vom Belche:

D'Gmeinde vum Chlaine Wiisedal, sofern si nit schi zue Schopfe ghört hän, sin zum 1. Jänner 2009 de facto zwangsfusioniert worre, wil s'Land mit ere Chürzig vu finanzielle Middel droht het, wenn es nit zue eme Zämmeschluss chäm. Mit numme e baar Hundert Iwohner (im Fall vu Bürchau sogar wäniger wie hundert Lüt) je Gmei isch e trennti Verwaltig z'diir chumme. Scho vorher hän sich die einzelne Ortschafte zue dr Verwaltigsgmeinschaft Chlais Wiisedal zämmegschlosse gha, wo deno nooch em Zämmeschluss vu dr Gmeinde au dr Namme vu dr neji Gsamtgmei worre isch.

Zahlriiche berüehmti Persönlichkeite stamme ussem Wiisedal, so dr Johann Peter Hebel. Bekannti Fuessballtrainer ussem Wiisedal sin dr Joachim Löw un dr Ottmar Hitzfeld.




#Article 77: Allgäu (243 words)


As Allgai wird d Region im Siide vo Obrschwobe bezoichnet. Dazua ghert a Doil vum boirische Regiirungsbezirk Schwobe, sowia kloine Doil vu Baade-Wirtebearg, Vorarlberg und Tirol. As Allgai isch huit vor allem als Ferieregion bekannt.

E genaue Grenz fir s Allgai gibts nit. Dia hot im Lauf vo da Gschicht variart. Im 16. Johrhundert bispilswis is ganz Obrschwobe als Allgai bezoichnet wore. Da s Allgai touristisch en guate Name wore isch, isch in d lezde Johrzehnt Mindlhaim, Memminge und Werishofe wieder dazuagrechnet wore.

Ma unterschiidet folgende Doilregiona:

In dr Region Allgai leabet uugfähr 560.000 Mensche.

Bekanndte Schdtädt und Gmoinde im Allgai sind:

Die greeschde Fliss sind d Iller und dr Lech; zwoi Neabefliss vu dr Donau. Dur s Weschdtallgai fließt d Arge, weele in de Bodesee mindet. Dr Alpsee bi Immeschdtadt und dr ufgschdtaute Forgesee zääled zue de bedidtendschdte See vu dr Region.

D hegschte Gipfl vo d Allgaier Alpe liege entwedr in Eschtrich odr an dr dytsch-eschtrichische Grenz.

Roisebericht verwended geleagendlich die oft loobende Formuliirung „wie im Allgäu“. Si dtaucht z. B. bi Låndschaftsbeschriibunga vo Iislånd, Tschiile, Südamerika und Hesse, sowie zu viile åndere Geegende uf.

D Muaddrsproch vum Allgai isch es Allgairisch, wo zum schwäbisch-alemannische Sprochberiich gheert und zimle näh mit m Vorarlbergische, em Liechteschdtoinische und em Schwäbische verwåndt isch.

D traditionelle Kuche im Allgai isch oifoch. An Haufa Gerichte sin als arme Leit Esse bzw. Restlesesse entstande. Gesse wore isch des, wo mer drhoim odr in dr Umgebig erwirtschaftet hod.




#Article 78: Kanton Neuenburg (736 words)


Dr Kanton Nöieburg isch eine vo de chlynere Kantön vo dr Schwyz. Är isch ä wälsche Kanton u lit im Jura.

Dr Name vom Kanton und vor Schadt heisst uf frankoprovenzalisch Nôchâtél, uf französisch Neuchâtel, die Yheimische säge eifach nume Nösch.

D Stadt Nöieburg, wo grad ono d Houptschadt vom Kanton isch, lit unge-n-am Nöieburgersee. La Chaux-de-Fonds isch echli gröser aus Nösch u lit ufem Hoger obe, gäge die französischi Gränze zue. Drzwüsche lit no ds Val de Ruz u gäg lings übere heimer no ds Val de Travers, das isch dert, wo die Grüeni Fee härchunnt. Im Nöieburger Jura isch es geng ä chly chaut we d Bise geit, aber drfür het me nume säute Näbu we die dunger am Jurafuess ir «Näbusuppe» hocke.

Bi Le Landeron chunt der Kanton im Oschte an Bielersee, und vom Nöieburgersee i dää fliesst der Ziilkanal.

Äs het viu Waud u wos ke Waud het, hets meischtens Chüe. E grossi Felswand isch dr Creux du Van. Im Ungerland unge mache si Wy, vorwiegend Wysswy, aber au Rosé, dä nennt me Œil de Perdrix, und ganz wenig Rotwy.

Vo Nösch us goot d Ysebaan dure Jura em Fluss Areuse noo uf Pontarlier im französische Departemänt Doubs übere. Dr Doubs isch dr Fluss, wo im Norde vom Kanton d Gränze vor Schwiiz zu Frankriich drin isch.

Dr Kanton Nöieburg isch e Rebublik u ghört ersch sit 1848 richtig zur Schwyz, wo d Lüt vo La Chaux-de-Fonds sy uf Valangin ache gloffe, dört dä Pröisse hej ihri Kanone gschtole u mit dene ds Schloss z Nöieburg unge hei bsetzt. De hei di Pröisse müesse ihres Köferli packe u heigah. Das isch dr «Nöieburgerhandel» gsi.

Nöieburg het sid em Jaar 1707 em pröissische König ghört, wo e Gouvernöör uf ds Schloss Nöieburg gschickt het. Vorhär isch d Grafschaft Nöieburg dr französische Familie Orléans-Longueville gsi, wo das Land ane 1504 vo de Markgrafe vo Bade-Hochbärg g’erbt hei. Die wider hei s Land am Nöieburgersee vo de Grafe vo Frybeg gha, wo vo 1395 bis 1458 zu dr Stadt Frybeg ane au no Nöieburg regiert hei.

Sid denn, wo ds Königrych Burgund ane 1032 as alte Rych cho isch, het ds Gebiet vo de Grafe vo Nöieburg e eigeti Stellig under em düütsche König gha. Dr König Rudolf vo Habschbrg hets ane 1288 em Johann I. vo Chalon-Arlay gäh, und vo däm synere Familie isch Nöieburg ebe 1395 als Erbschaft a d Grafe vo Frybeg cho.

Der Kanton Nöieburg het früener sächs Bezirk gha, wo uf Änds 2017 abgschafft worde sind. Sider sind die einzelne politische Gmeinde vom Kanton diräkt de Kantonsbehörde understellt; ihri algemeine Aglägeheite wärde vom kantonale Gmeindampt im Finanzdepartemänt vom Kanton Nöieburg überwacht und die bsundere, öppe was der Wald und d Arealentwicklig agoot, vo de Dienschte i den andere Departemänt.

Sid em 1. Jänner 2018 het der Kanton nu no vier Regioone für gwüssi statistischi Ufgabe und as Wahlchreis. 

Bi der Landwirtschaft sind im Kanton Nöieburg em Jurahang noo d Wybärge und uf de höchen Ebene im Jura inn d Vehzucht wichtig.

Der Kanton isch für d Gschicht vo de Schwiizer Zyt-Fabrigge wichtig. Z Nöieburg isch d Schoggifabrigg vo der Suchard gsii.

Der Kanton het schöni Ortsbilder. I der Stadt Nöieburg isch e grossi romanischi Chile und s Schloss näbedra. D  Burg vo Valangin und s Schloss z Colombier sind alti Bouwärch. S Uhremuseum z La Chaux-de-Fonds isch e modärne Bou.

Wäge der guete historischen Architektur sind La Chaux-de-Fonds und Le Locle uff der Lischte vom Wältkulturerb vo der UNESCO.

Es wone knap 180'000 Lüt im Kanton u dervo sy e guete Füftu Ussländer. Wiu d Nöieburger tschegget hej wi wichtig di Lüt für d Uhrenindustrie sy, hei si ne o chli sorg und hej ne aus erschte Kanton vor Schwiiz ds Stimmrächt gäh.

Normalerwis redt me hie Französisch, früener dr Patois, also di frankoprovenzalischi Sprach, hüt het es aber o angeri Sprache: fasch e Zähtu redt Schwyzerdütsch oder Dütsch aus Mueterschprach, ä angere Zähtu redt Portugiesisch, Schpanisch, Arabisch oder eini vo de slawische Sprache. Uf de Höger obe, gäge Bärner Jura zue, schwätzt me mängisch e chli nes Dürenang, wiu dert grad dr Röschtigrabe düregeit.

Z Chile gö nümm so viu: fasch d Heufti vo de Lüt seit, si heigi ke Konfession. Vo dä angere si di meischte reformiert oder katolisch. Di jüdische u di islamische Gmeinde si aber o rächt aktiv u äs git ä Synagogen u ne Moschee.




#Article 79: Johann Peter Hebel (4825 words)


 
Der Johann Peter Hebel isch en ditsche Dichter, evangelische Theolog, Prälat un Pädagog gsi. Uf d Wält cho isch er am 10. Mai 1760 z Baasel, gstorbe am 22. Septämber 1826 z Schwetzige. Är giltet as der wichtigscht vo de früene alemannische Dialäktdichter und er het e Würkig gha uf vil anderi Mundartschriftsteller. Bekannt wore isch er vor allem dur sini „Allemannische Gedichte“ un dur d Kaländergschichte, wu im Volkskaländer „Der Rheinische Hausfreund“ erschine sin.

Dr Hebel isch z Baasel im Huus zum Kopf an dr Santihannsvorstadt grad näben em innere Santihanns-Door (hüte Dootedanz 2) uf d Wält choo. As Chind het er im Winter z Huuse im Wiisetal gwohnt un im Summer z Baasel gläbt, wo sini Muadr, d Ursula Hebel geb. Oertlin (1727–1773), als Dienschtmagd bin der Familie vom Rootsheer Johann Jakob Iselin-Ryhiner und däm sinere Frau Susanna Iselin-Ryhiner gschafft hed. Sin Vader Johann Jakob Hebel (1720–1761), vo Pruef e Wääber, isch vo der Stadt Simmern im Hunsrück i der Kurpfalz (ab 1815 i der pröissische Rhyprovinz) gsi, und er isch gschtorbe, wo der Peter Hebel no ganz chly gsi isch. Em Hebel sini jüngeri Schwöschter Susanne isch as Chind am Tüfus gstorbe. Huuse, der Heimetort vo ihrere Muetter, lyt im Markgräflerland zwüsche Baasel und em Schwarzwald. Das Piet het sid langer Zyt zue der Markgrafschaft Bade-Durlach ghört und wo die anne 1771 ufghört het z beschtoo isch s zue der Markgrafschaft Bade choo.

Vo 1766 aa isch der Peter Hebel z Huuse uf d Volksschüel ggange, un spöter, ab 1769, z Schopfe, wo grad näbe Huuse lyt, uf d Latiinschüel. Im Summer isch er z Baasel uf d Gmeischüel ggange un ab 1772 ufs Gymnasium am Münschterplatz. Noch em Tod von sinre Muadre isch er mit Vierzääni, won er konfirmiert worden isch, uf Karlsrueh, id Hauptstadt vo Baade, zoge un het dört mit der finanzielle Hilf vo früntleche Lüüt s sognannti Gymnasium illustre chönne bsueche, wo er 1778 dänn au erfolgrich abgschlosse het. Anne 1776 isch er i d Latynisch Gselschaft vo der Markgrafschaft Bade (d Marchio-Badensis Societas Latina) ufgnoo worde und het au öpe Aasproche uf Latiinisch ghalte.

Es isch z Baden e grossi Zyt gsi für Lüüt, wo öppis für ne gueti Entwcklig vom Land bytreit hän. S Grossherzogtum isch in churzer Zyt starch gwachse, es isch konfessionell und sproochlech gmischt gsi und het e starchi Regierig bruucht. Mit de Reforme sid der Uufklärig isch me z Bade pragmatisch umggange und de Fürschte isch annere liberale Politik glääge gsi; so het der Grossherzog Karl anne 1818 em Land e nöji Verfassig ggä, won e modärni konstituzionelli Monarchy ygfüert het. Zue Hebels Läbenszyt sind d Grossherzög Karl Friedrich vo 1803 bis 1811, Karl Ludwig Friedrich vo 1811 bis 1818 un Ludwig der Erschti vo 1818 bis 1830 a der Regierig gsi, und i dere ihrere Staatsverwaltig het er sini Rolle gspiilt.

Zu de Gustave Fecht (1768–1828), wo d Schwögere vom Schuelleiter Tobias Günttert vo Löörech gsi isch, het der Johann Peter e langjöörigi platonischi Fründschaft gha. Ghürotet het er nie, obwohl er allewil dervu traimt het. Aber er hät z’lang zögeret. Zueneme Fründ her er emol gsait „Mittem Wibe will i mi no bsinne, ... s’isch so ne Sach. Jo s’git nämlig au Furie unter de Wiber.“ So isch er halt bis as Läbesändi ledig blibe.

Vo dämm, wo der Hebel erläbt und dänkt het, weis me zimli vil us all däne Brief won er an sini Frün und Bekanti im Badische und au z Stroossburg und anderne Oort gschickt het. Die sind vom Schriftsteller und Hebelforscher Wilhelm Zentner (1893–1982) und vo anderne usegää worde, und me cha se jetz au im Internet lääse.

Dr Johann Peter Hebel isch bim ene Bsuech bim Botaniker, Hofgärtner und badische Gartediräkter Johann Michael Zeyher z Schwetzige ganz im Nordweschte vo Bade in dr Nacht uf dr 22. September 1826 gstorbe, und er isch dett au beerdigt worre.

Dr Johann Peter Hebel isch eine vo de erschte modärne alemannische Dichter gsi – nid der einzig, es het jo zum Biispiil in dr Schwiz eppe glychzytig etligi anderi gä. Aber dr Hebel isch dr erscht mit iberregionalem Erfolg – in däm Fall ka mer sage: ejropäischem Erfolg. Mit eme Wort vum Basler Rüsgäber Wilhelm Altwegg het dr Hebel dr Dialäktdichtung „erst ihren Adel und ihre Vollgültigkeit“ gä.

Bim Hebel isch d alemannisch Schriiberei „e Frucht vu dr Drännung un vu dr Främdi“. Sini alemannische Gedichter sin z Karlsrue entstande, fir dertigi Zitte Dagesreise ewäg vu dr Heimet, ihrene Mänsche un ihrere Sproch. Dr Hebel het e ganz starki Bindung dert ane bhalte, un er het lang vorgha, zruck in d Heimet s kehre un derte e Pfarrstell aznämme. In sinem rege Briäfwägsel mit oberländer Frejnd het er viilmol alemannischi Mecke niigmischt. Wänn er in dr Främdi emol eber alemannisch het here rede, sin des Glicksmomänt fir e gsii. So het er emol uf em Tobel (bi Frauefäld im Wirttebärgische) zweine Schwizer zueglüschteret. Er schribt an d Gustave Fecht (Ends Aügüscht 1799):

Dr Hebel het scho mit 28 emol e Alaüf gnumme zum i der alemannische Mundart schriibe. „Aber es wollte gar nicht gehen.“ Erscht wun er 41 gsii isch, het er wider agfange – desmol hets battet. Näbe sinem Heimweh, sinere Heimetliäbi un sinere dichterische Begabung het si Inträssi an Grammatik un Sprochgschicht e Roll gspiilt (lueg unde s Zitat 1). Dur e Zitschrift mit em Titel Braga und Hermode oder Neues Magazin für die vaterländischen Altertümer der Sprache, Kunst und Sitten  (Rüsgäber isch der Nordischt Friedrich David Gräter gsi) isch er mit ere romantische Geischtesstremung in Beriährung kumme, wu glichi Inträsse gha het. S erscht alemannisch Gedicht üs sinere Fädere isch  gsii, entstande im Spotsummer anne 1800. Das wiist i der Gschicht, wo s Büebli bim Ärdbeeriässe nid d Wooret seit, scho uf es Motiv hi, wo em Hebel immer wichtig gsi isch: ass me mit de andere Lüüt guet sell umgoo. Bis in dr Summer 1801 het dr Oberländer Lehrer denn z Karlsrue diä meischte andere Stuck gschriibe – s letscht vu däne 32 isch  gsii. Drno het er miäße dra goh, s Buech in dr Druck z bringe.

Drotz ass eso e Geischtesstremung exischtiärt het, isch d Rüsgab vu dr Alemannische Gedichter noch e revolutionäre Akt gsii. Dr Hebel het im Rüsgäber Gräter si alemannischs Gedicht  gschickt un ghofft, ass er s vereffentligt un eweng dr Bode firs Buech breitet. Aber dr Gräter het gmeint, e zue eifrigi Provinzialkultur vum Dialäkt kennt e Gfohr sii fir d Eiheit vu dr ditsche Sproch, wu fascht s einzig seig, was d Nation no diäg zämme binde un charakterisiere. (Goht üs Zitat 5 rüs, lueg unde).
 
S het dertemol Iiheimischi gä, wu „in der Sprache ihrer Landsleute nur eine Entstellung und Mißhandlung des gutdeutschen Ausdrucks finden“, wiä dr Hebel in sinem Vorwort schribt, fasch eso wie sid der Revoluzionszyt z Frankrych, wo me d Sprooche vo de Provinze underdruckt het. Dr Hebel het aü d erscht Üsgab nit mit vollem Namme unterzeichnet – numme mit J.P.H. Ass er fercht, sich mit alemannische Gedichter (villicht as Büür, as unbildeti Person) z verrote, glingt aü in eme Briäf an dr Theoloog Friedrich Wilhelm Hitzig a (lueg unde s Zitat 1, Schluss).

Zerscht het dr Dichter versuecht, z Basel e Verleger z finde. Aber in sinere greschte Hoffnung, im Samuel Flick, isch diä Sach z heiß gsii. So het er s z Karlsrueh versuecht un isch mit em Hofbuechhändler Macklot handelseinig wore. D Finanziärung vum Buech het aber miäße iber Subskription laüfe. Sini oberländische Frejnd hän miäße hälfe, im Vorüs Abnämmer fir dr Gedichtband z finde un so isch im Badische, im Elsass un in dr Schwiz gsammlet wore. S Babiir fir dr Druck het dr Hebel esälber z Höfe bi Schopfe bsorgt, wun er gmerkt het, ass-e dr Macklot iber dr Babiirbriis will üsnämme.

Afang 1803 isch s Buech fertig gsii, Uflag: 1.200 Stuck. Finanziäll isch er mit Iberschuss rüskumme, dr het kenne e baar Schulde zahle, het wider kenne mit sinene Frejnd si Viärtili drinke un het – vermittlet dur d Gustave Fecht – dr Gmein z Wiil 30 Gulde fir diä Arme gschänkt un d Keschte (s Lehrgäld) fir e Lehrbue ibernumme.

Dr Erfolg vum Hebel sinene Gedichter ka mer an dr Uflage abläse: Noch dr erschte Üsgab z Karlsrueh 1803 sin gfolgt: Karlsrueh 1804, 1806, 1808, Wien 1814, 1816, 1817, z Aarau bim Suurländer 1820, 1821, 1831 und speter, Reitlinge ab 1821, Leipzig 1868. Sälbverständlig sin d Gedichter aü in allene Hebel-Gsamtüsgab enthalte, so z Karlsrueh 1843 usw. Drnäbe hets Ibersetzige ins Hochditsch, ins Plattditsch un no in anderi Sproche gä. – (e Gheimtip: aü hit no sin alti und nöie Üsgabe im Handel).

Was im Hebel sini Gedichter unterem alemannische Fueßvolk üsglest hän, isch no wennig bschriibe. Dr Basler Hebelforscher Wilhelm Altwegg schribt aber, in dr ängere Heimet seige d Gedichter an mänke Ort uf Verständnislosigkeit un Ablähnig gstoße un uf dr Ärger vu däne, wu gmeint hän, si seige gmeint mit däre oder sällere Figür oder Gschicht. Aber d Zuestimmig heb iberwoge. Wu diä Niidige sich beriähjgt gha hän (dr Hebel het bränzilgi Stelle in spetere Üsgabe abgmilderet) un dr iberegional Erfolg uf Oberbade zruckgschwappt isch, isch dr Hebel zum unumstrittene Idol wore. Allewäg isch er noch bis in d 1950er Johr an dr Schuele gläse wore, s git zum Biispiil im Oberbadische küüm Absolvänte vum Gymnasium üs sällene Zitte, wu nit irgend e alemannisch Gedicht vum Hebel üssewändig kenne.

Dur dr Erfolg vum Hebel hän aü anderi Schriftsteller Muet gfasst un agfange im Dialäkt z schriibe, wänn aü bis zum Hermann Burte vum Format här kuum ebber in d Nechi vum Hebel kumme isch. Scho 1803 het dr erscht Nochahmer, dr Ignaz Felner, Gymnasiallehrer z Friiburg im Brysgau, sini Neue Alemannische Gedichte rüsbrocht – verleit bim Flick z Basel. Dr Felner seit im Vorwort vo däm Büechli, wiener vom Hebel sine Gedicht zum sälber riime cho isch: «S’isch halt niit schöner, hani vo jederma g’hört, und ha’s au tusigmol by mer sel denkt, und au mine Friinde gseit, aß die Gedicht, dien üs e g’wisse Professer vo Carlisrueihe do ufe g’schickt het! S’goht eim s’Herz e so uf, wemme dinn list, oder lese hört: und währli, bey mengem Blättli hätti gern briegget, wenni mi nit g’schämt het; in d’Augen isch mer s’Wasser doch chummen, aß i d’Buechstabe doppelt g’sehne ha: do hani s’Büechli us der Hand gleit, bis d’Auge wider sin trucke gsi: aber was hets g’hulfe? – Usem Herze hanis doch nit brocht, und han au nit wölle: denn s’isch mer so wohl gsi, wenn i dra denkt ha, was im Büechli g’standen isch: […] So hani oft scho gseit zu mine Friinde, und wers sust het wölle höre, und han e Lobes und e Prises gha vo dem Büechli, aß niit drüber goht, und aß öbs sust keini Büecher meh gäb in der Welt, aß des do.» Wänn aü dr Hebel sich schynts iber dr Felner gärgeret het, wu halt doch nit s Glyche gmacht het, het en Rezensänt vu dr Neue allgemeine deutsche Bibliothek ane 1804 die beide verglyche und d Wärch vo ihne grüemt: «Immer jedoch zeigt Hr. F. – selbst als Nachahmer, – so viel eignes Gefühlt; und wenn es darauf ankommt, die Ansichten seines Vorgängers zu erweitern, so gute Beobachtungsgabe und Ideenfülle, daß Dichtertalent auch ihm nicht abzusprechen ist, und ein gerechter Beyfall eben so wenig entgehen wird.» Und so isch s Alemannisch do in Ufwind kumme; bis in gleinschti Derfer nii hän jetz Mänsche agfange mit alemannisch schriibe. Sogar dr Klaus Groth, wu i der Middi vom 19. Johrhundert d niiderditsch Dialäktdichtung begrindet het, het sich dankbar as e Schiäler vum Hebel bezeichnet.

Scho ane 1801 sind d Mundartgedicht und Lieder vom Luzärner Jost Bernhard Häfliger usecho gsii, und 1806 het z Bärn dr Pfaarer und Schriftsteller Gottlieb Jakob Kuhn Volksliäder im Dialäkt rüsbrocht, un er het sich bim Hebel für sini Gedicht härzlig bedankt – friili het er au scho vo sälber und paralläl zum Hebel agfange mit schriibe. Der Kuhn het eis vo sine Gedicht ustrüklich ad Site vom Hebel sim  gstelt.

Dr Hebel isch nit numme im badische Oberland un in dr andere alemannische Gegende z Ditschland as e Art Stammvatter verehrt worre, dr het aü in dr Ditschschwiz, im Elsiss un z Voradelbärg e ganz hochs Asähne gnosse. Zum Biispiil dr Zürcher Dialäkt-Dichter August Corrodi isch e große Verehrer vum Hebel gsii. Abgsähne drvu, ass es in dr Schwiz vor em Erschte Wältchrieg no wenig Beriährigsängscht mit Land un Volk änen am Rhiin gä het, het mer dr Hebel, wu mit einem Fueß z Baasel groß wore isch, as Eigene agsäh. Im Apezällerland het dr Handwärcher Johannes Merz ane 1827 es Gedichtsbuech usegee und drin betont, er heig sini Värs dank em Vorbild vom Hebel gschribe.

In dr ditsche, nit-alemannische ghobene Geischteswält sin im Hebel sini Alemannische Gedichter arg positiv ufgnumme wore: Der Johann Georg Jacobi het i sim Pricht im Freiburger Intelligenz- und Wochenblatt vonne gseit, si sige so ebbis bsunders und schöns, und der Autor heig us alne sine Gedichter mit so vil Fantasii ebbis ganz eigeständigs gmacht und derbi vil algemeini Woorete drigleit. Au dr gross schriftsprochlig Dichter Jean Paul het scho 1803 e begeischtereti Rezänsion vum Hebel sinene Gedichter gschriibe, dr Johann Wolfgang von Goethe het s gliche gmacht ane 1805 i der Jenaische Zytig bi dr zweite Uflag vo 1804; der Goethe het zue vilne vo dene Gedichter ebbis gseit und vil Lob gha fir ihre Autor, wo mit sim frische Bligg und heiter und gschiid sini Sache verzelt. D Briäder Grimm hän dr Hebel verehrt. Dr Jakob un dr Wilhelm Grimm, wu beidi e Generation jinger wiä dr Hebel gsii sin, hän im Wiisedäler Dichter drei Sache hoch agrächnet: Si Ruckgriff uf e alti Volkssproch, si grammatischs Inträssi un si dichterischi Qualität. 1814 ischs z Karlsrueh zum e Dräffe vum Jacob Grimm un em Hebel kumme, wu beidi sich härzlig verstande hän. Zu sine Bewunderer hän unter anderem au de Gottfried Keller, de Hermann Hesse un de Leo Tolstoi ghört. De Goethe hätt emol voller Bewunderung gsait, de Hebel häb „auf die naivste, anmutigste Weise durchaus das Universum verbauert.“ Un für de hessisch Theoloog August Friedrich Christian Vilmar hän im Hebel sini Kalendergschichte „e ganzes Fuder Roman“ ufgwoge.

Eis het de Rezensänte ganz bsunders gfalle: wie der Hebel liecht und meischterhaft sini Gägeständ als läbigi Persone gnoo het; d Dier vo der Natur, d Gwässer und Bärggäischter, Sunne, Mond und Stärne und immer wider au d Johreszyte, jo sogar d Tääg wie im humorvolle Stück «» der Samschtig und der Suntig trätten uuf und spiilen ihri Rolle und rede mitenand. Es Gedicht, wo bsunders grüemt worden isch, heisst . Es beschribt uf e ganz e feinfülegi Art und sehr persönlech und mit schöner Fantasy der Wäg vom Fluss Wiise vo der Kwelle am Fäldbärg s Taal zdurab – an Todtnau, Schöne, Huuse, Schopfe, Brombech, Löörech und Stette verby: bi alne dene Oorte dure, wo ins Hebels Wärch als wider vorchöme – und bis zletscht zum Rhy, wo se zur Bruut nimt, wie s im Text heisst.

Im Hebel sälber isch si schnäll Erfolg, wu vorhär niämer erwartet het, bewusst gsii. 1809 het er im Briäf an Friedrich Wilhelm Hitzig zuegä, ass er sich wäge däm mänkmol vur Glick fascht in e Rüsch ka steigere (lueg unde s Zitat 2).

Mit em Erfolg vu dr Alemannische Gedichter isch drno au dr Begriff «Alemannisch» nodisno im e greßere Publikum im ganze düütsche Sproochpiet bekannt wore, vorhär isch dä hegschtens in wisseschaftlige Greis bekannt gsii. Dr Hebel liiferet i dem Gedichtband sälber aü näben ere ganz kurze grammatische Iifiährung un eme üsfiährlige alemannisch-schriftditsche Glossar (lueg unte) e churzi Bschriibung vum alemannische Sprochrüüm mit (lueg unde im Zitat 3).

Au dr Zürcher Literaturnobelpryystreeger Elias Canetti bschribt in „Die gerettete Zunge, Geschichte einer Jugend“, was fir e Stellewärt für ihn s Hebels Schatzkästlein gha heb: „Kein Buch habe ich geschrieben, das ich nicht heimlich an seiner Sprache maß, und jedes schrieb ich zuerst in der Kurzschrift nieder, deren Kenntnis ich ihm allein schulde.“ S Schatzkästlein isch au in d ZEIT-Bibliothek der 100 Bücher ufgnoo worde. Und in e wyte kulturelle Zämehang het der elsässisch Literaturhischtoriker und Hebelprysträger Robert Minder em Hebel sis Wärch ygordnet. Er zeigt, wie der Hebel bi sinere grüntleche klassische Bildig uf grossi Schriftsteller vo früenere Zyte glost und vo däne d Kunscht vom Dichte glehrt het – und ass er drum eso sälbständig, sorgfältig und gschickt sis eigete Wärch het chönne gstalte. Do dervo chunt die sprochlechi Chraft vom Hebel sine Stück, wo derno düütschi und au französischi Dichter mit Freud au wider ufgnoo hän.

D zweit Uflag isch mit Von J. P. Hebel, Professor in Carlsruhe unterzeichnet. Ab der dritte hets Bilder. Dr Karlsruehjer Brofässer het aü uf d wiätig Gritik üs em Oberland reagiärt un alles, was as e Pfurpf het kenne verstande wäre, abgmilderet oder tilgt. Uf s Goethes frejndschaftligi Hiiwiis ani het er in dr Metrik Veränderunge vorgnumme un im Gedicht  d Stadtlit frejndliger bhandlet. Do diä erscht un diä abgmilderet Version (noch em Altwegg, 1935):

D Sproch vum Hebel wird meischtens fir dr hochalemannisch Dialäkt vu Huuse im Wiisedal ghalte – mänkmol mit eweng Baslerischem oder anderem Wortguet üs dr Nochberschaft drin. Des stimmt schiints numme im Grobe. Dr Basler Sprochwisseschaftler Andreas Heusler (lueg unde bi Literatür) bestrittet des un stellt (im Iiklang mit sinem Basler Kolleg Adolf Socin) fescht, ass dr Hebel e Hüffe Werter üs dr Schriftsproch iigflochte het – z. B. lähme, biweglich, verscherze, willfahrt, zerrüttet. Z Huuse heb noch em Heusler zu s Hebels Zitte grien, Bliemli gsait – dr Hebel schribt grüen, Blüemli, rüefe, trüihe usw. Dergege dittet dr Erhard Richter dää Unterschid as e nejeri Uusbreitig vu dr Entrundung im untere Wisedal in dr letschte 200 Johr. S git aü Fäll, wu dr Hebel sich – gege dr Dialäkt vu Huuse – vum Schriftditsche entfernt, so, wänner Ehle un landsem anstatt Huusemerisch Elle un langsem schribt. D Form landsem isch typisch fir s ober Wisedal.

D erscht Uflag git im Hebel si hochalemannische Mischdialäkt am drejschte wiider – do het dr Dichter nonit drmit grächnet, ass eber ander wiä e Oberländer des emol liist. Vu Afang a het er uf lichti Läsbarkeit gachtet het sich am hochditsche Schriftbild oriäntiärt, het also zum Biispiil kenni lütschriftlige Zeiche iigfiährt. Ab dr zweite Uflag het er d Schriibig un d Lütgstalt vu dr Werter fir d Läserschaft üsserhalb vu dr Alemannia veränderet. So isch zum Biispiil Friberg, akkerat un Elsis in Friburg, akkurat un Elsaß abgänderet. Allewäg stammt nit alles, was vum Dialäkt abwicht, vum Hebel, so het dr Setzer z Karlsrueh mänki Fähler niibrocht, wu vum Hebel ibersähne wore sin, zum Biispiil, noch em Altwegg „alle statt alli, sine statt sini und öfters so =e statt =i, Tasche statt Täsche, freili statt friili, gefriert statt gfriert“. Dr Hebel het schliäßlig sogar Mutter, gut un Licht gschriibe un isch do drmit wit iber s Ziil nüs gschosse: D Diphthong in Mueter, guet sin in dr meischte oberditsche Dialäkt vorhande un im 19. Johrhundert keinem vu dr Läser vu dr Alemannische Gedichter unbekannt gsii. Dr Altwägg, wu suscht im Hebel si Wille sträng reschpektiärt het, het do in dr Zürcher Werksüsgob doch d alemannisch Form schriibe lo, wel in däne Fäll d schriftsprochlig Schriibung „den gemeinten Mundartklang zu peinlich stören würde“.

Alles in allem isch dr Hebel aber nit dipflischisserig mit dr Orthografii umgange. Verschiidini Werter sin emol eso, emol anderscht gschriibe. In einzelne Fäll kunnt – so in dr Wiese – höhere un höchere, bete un bette vor – do het er mit däm agfange, was lichter zum Läse isch un het d ächter Form folge lo.

As dr Hebel nit no meh in Richtung Schriftsproch abglitte isch, heb aü dr Iispruch vu Frejnd verhinderet, brichtet dr Altwegg 1935. Dur d Korrektüre seig allewäg „manches kraftvolle Volkstümliche“ verschwunde un heb Flacherem, Gewöhnlicherem Platz gmacht. In dr Zürcher Wärksüsgab bschiinigt dr Altwägg mänkem in dr erschte Uflag e „größere Kernigkeit oder bis zur Derbheit gehende Sinnlichkeit und Frische“. Des het aü dr Hebel noch Vorhaltunge schliäßlig gsähne, aber er het sich nit, wiä verlangt wore isch, kenne drzue duri ringe, d erscht Version wider drucke z lo.

Dr Johann Peter Hebel het d Schriftsproch im Verglich zum Dialäkt nit hintedra gstellt. Des bewiise nit numme sini hochditsche Wärk, wo umfangrycher sin als die i der Mundart. Ime Briäf an dr Gräter vum 22. Februar 1803 het er sällem zuegstimmt, ass d Eiheit vu dr ditsche Sproch – s einzig, was d Nation zämmebinde un charakerisiäre diäg – nit dur d Dialäkt in Gfohr brocht wäre derf (Zitat 4). Des mueß vor em hischtorische Hintergrund vu sinere Zit gsähne wäre – dr ditsch Sprochrüüm isch in e großi Zahl vu Kleistaate ufgsplitteret gsii. Schiints het dr Gräter do Bedänke gha (un het schliäßlig wohl wäge däm im Hebel sini Gedichter links liige lo) – dr Hebel schribt em aber, er brich sich um d Eiheit vu dr ditsche Sproch nit sorge, un noch wenniger drum, ass diä Gedichter dr Eiheit schade.

Zwar het dr Hebel e große Wärt uf d Sproch an sich glegt – wäge däm sini grammatische Arbete. Im Vorwort erklärt er, wänn aü gnapp, d Grammatik. Im Glossar im Ahang zu dr Gedichter het er 314 Werter, wun er ibersetzt, wun er zum Deil aber aü Parallele zu andere Sproche ufzeigt un/oder sprochhischtorischi, etymologischi Erklärunge git. Zwei Biispiil üs sinene Worterklärunge:

Drotz sinem starke grammatische Inträssi het dr Hebel aber, wiä ner an dr Gräter schribt, as erschti Absicht gha, d moralische Gfiähl vu sinene Landslit azrege (Zitat 5).

Bim e Bsuech z Stroßburg het dr Hebel feschtgstellt, ass „der arme August französisch sprechen muß, und kein vernünftiges Wort mit einem ehrlichen deutschen zu sprechen weiß“. Do het er speter an dr Vatter vu däm Bue gschriibe, ass er em rotet, mit em Ditsch, am liäbschte Dialäkt, z rede, wel mit dr Sproch aü dr Charakter diäg bildet wäre (Zitat 6).

Em Hebel sis zwäite bedüütende Wärk sin d Kaländergschichte. 1803 het er agfange für de Baadisch Landkaländer schrybe, und 1807 denn für d Folgeserii Der Rheinländische Hausfreund oder Neuer Calender. D Kumission vo dem Kaländer het der Hebel zum Redakter gwält, und so isch er grad sälber der Kaländermacher wore.

Vo iim sind all Joor öppe drissig Gschichte im Huusfründ erschiine und die hän zum Erfolg vom Kaländer s wichtigschte bitreit. Im Joor 1811 het der Autor mit dene churze Gschichte es separats Buech gmacht, das isch di bekanti Samlig Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes, wo ane 1811 bim Verlag Cotta z Dibenga usecho isch. 1816 und 1827 sind witeri Uuflage drvo usecho. Dr Ernst Bloch het gseit, die eint Gschicht drvo, s Unverhoffte Wiedersehen, sig „die schönste Geschichte der Welt“.

Scho anne 1815 hän sech dr Hebel und d Kumission überworffe, wil eini vo de Gschichte – Der fromme Rat – bi de Katolike nid guet acho isch und us em Heft usegnoo woren isch, und es isch so wit gange, ass der Kaländermacher het müsse goo. Es sind denn au nume no weni vo sine Tegschte im Kaländer erschine.

De Hebel isch au naturwisseschaftlich bewandert und mit em bekannte Botaniker und Naturkundlehrer z Karlsrueh Karl Christian Gmelin befründet gsi. De Gmelin hät denn sogar ihm z Eer d Simsenlilie als Hebelia allemannica (hüt: Tofieldia calyculata) in sis Pflanzebuech ufgnoh.

Em Johann Peter Hebel sini Wärk het men im 19. und em 20. Joorhundert immer wider nöi trukt und glääse. Es baar Stück vo ihm sind in die alemannische literarische Samelbänd wie öppen em Georg Thürer sis Buech Holderbluescht ufgnoo. Z Basel hän Fründ vo dere Literatur anne 1860 d Basler Hebelstiftig gründet. Der Soledurner Dichter Franz Josef Schild het dezue en Textband mit Mundartwärk usegää, und au der Dichter Johann Alois Minnich z Baden im Aargau het es Gedichtbüechli zu däm Alass gschribe. Imene früenere Wärch vom Minnich vo anne 1836 het’s scho ne ganze Värs gha ufe Meischter Hebel, wo me guet merkt wie däm sini Sproochchraft gwürkt het:

Feldlied, und zart di Schwägle-n-ab saftigem
Holz gschält, und gstimmt, wo d’Nachtigall i
Hürste het gsunge nes Meisterstückli.

Nu holdi, thäte thüsele; lüter jetz
Und nodisno tönts chächer, bis es
Zendumme chitet und ’s Echo Bscheid git.

D’ Luft jetz, und alles lost und es muchst si nüt
Nu d’ Lerch und Amsle stuunt a d’ Läubli,
Die vo dim Huch si no heimli rode.

O! sing mer einisch vor no, doch langsamer
Und liechter, Meister! daß i cha bhalte ’s Lied
Und fasse d’ Wis druf. – Ach i trife
D’ Tön nid so heimli, wie du, und gordnet’»

Em Minnich sis Bild vo der Nachtigall, wo i de Püsche singt, dütet diräkt uf em Hebel sini Värszyle «Singt ’s Tierli nid in Hurst und Nast?» im Gedicht Freude in Ehren. S alte Mundartwort Hurst, wo «Struuch» bedütet und i der Mehrzahl Hürst es «Gebüsch» meint, chunt bim Hebel e baar mol vor, und es isch i der Wörterlischte hinden im Hebel sine Allemannische Gedicht erklärt; me findet dezue no meh im Schwyzerischen Idiotikon.

Em Hebel si Heimethuus z Huuse isch sit de sechziger Johr vom zwanzigschte Joorhundert ä Museum – s Hebelhuus – , wo mer alles übr ihn un si Land erfahre cha. Zu Ehre vo ihm würd z Huuse jedes Johr am zääte Mai s Hebelfeschd gfiert, wo d Maidli un d Büebe in de Tracht vom Vreneli un vom Hanseli un die alte Männer zämme mit de Hebelmusik ä Umzug mache. Zu dem Feschd chunt als vo Basel au d Basler Hebelstiftig. Wie das agfange het und al Joor so stimigsvoll zuegot, het dr alt Stiftigspresidänt Wilhelm Altwegg i dr Feschtreed gseit, wo me im alemannische Buech Holderbluescht cha nocheläse: «Us däre treie Liebi zuem Hebel, wo si drängt het, ebbis in sym Sinn und zue sym Adängge z’due, hän scho im Joor 1860 die beschte vo de domolige guete Basler in numme non ere scheeneren Erfillig von eme Wunsch und Plan vo ihm s Huusemer Hebelmehli gstiftet – mit der Aasprooch uff der Dichter, mit em Uffsage vo de Hebelgedicht dur die vier beschte Huusemer Schuelerkinder, wo derfir s Hebelbiechli mit em Widmigsblatt vo der Stiftig kriege, mit em goldige Hochzyttsbatzen an ai oder zwai Huusemer Burgerstechtere und nooche mit em freelige Dafle, wo die zwelf elteschte Manne vom Dorf d Ehregscht sin.» Un der Altwegg erineret dra, ass d Stiftig sid ane 1893 au alti Huusemer Fraue zum ene «währschafte Kaffi und eme frischbachene Gugelhopf» yglade het.

Es git e baar Dänkmööler füre Hebel a den Ort vo sim Läbe. Schriftdafele, Figuuren und Büschte vom Dichter cha me z Schwetzige uf sim Grab (s isch nid der erscht Grabschtei, sondern es Dänkmool vo 1859), z Huuse bi der evangelische Chile (1860), z Schopfe (1860), z Löörech (1910) und s Hebel-Dänkmool im Schlosspark z Karlsrue (1835) gseh. Und es git au es Dänkmool für em Peter Hebel sini Muetter, d Ursula Hebel: das het me ane 1968 bi Brombach ufgstelt.

Nach meh weder eim Alauf het me z Basel anne 1899 chönne s Hebeldänkmool yweihe, wo mit der Hülf vo der Hebelstiftig und der Basler Regierig z Stand cho isch. Der Entwurf für s Monumänt us Schtei und Bronze isch vom Bärner Bildhauer Max Leu gsi, wo schynts sälber begeischteret i de Allemannische Gedicht gläse het. Es anders Basler Hebel-Monumänt isch d Schriftdafele am Huus Dootedanz 2, em «Hebelhuus»

Sit 1936 duet Bade-Württeberg de staatlich Hebelpriis verleihe, zerscht isch’s all Johr gsi, sit 1974 no all zwei Johr. Als Priisträger chömme Lüüt in Frog, wo sich um d alemannischi Sproch un Literatur oder um s Adänke an Johann Peter Hebel selber verdient gmacht hän. Im Augeblick gits für de Hebelpriis 10.000 Euro.

Noch em Zwöite Wältchrieg isch ane 1947 der Hebelbund Löörech entstande, wo all Joor dr Hebelsuntig durefiert; im Dreiländermuseum z Löörech isch der Hebel-Saal. Und sid 1991 gitt d Muettersproch-Gsellschaft an verdienti Persoone d Johann Peter Hebel-Medalie.

D Stadt Huuse git Lüüt, wo sech für d Kultur verdient mache, d Hebel-Gedänkplagette.

Schwetzige erinneret aa de Johann Peter Hebel mit em Hebelgedenken und em Hebeltrunk.

No bis id Gägewart sind d Hebel-Wärch bi alemannischi Autore agsäh; so het d Carola Horstmann ufs Gedicht Das Hexlein ane 2010 es churzes Theaterstuck gschribe.

Dur s Wiisetal goot dr Hebel-Wanderwääg.

Bi all däm isch es nume als Anekdote z gseh, ass am 5. und 6. Jänner 2010 TeleBasel brichtet het, d Stadt Basel heig zum Hebel sim 250. Geburtstag kei bsunderi Feschdividääde planet gha. Es sin denn doch ane 2010 vil Sache zum Adänke an gross Dichter gscheh, mit Fäscht und Hebel-Spaziergäng und no meh. S Basler Stadtbuech het der Schriftsteller mit de Wort vom Roger Ehret geert. Und überhaupt isch der Dichter z Basel immer läbig, wo me sis Lied Z Basel an mym Rhy mit der schöne Melodi vom Komponischt Franz Abt jo sid öppe 1885 als Stadthymne schetzt.




#Article 80: Dialekt (804 words)


En Dialäkt – odr au ä Mundart – isch e Variante vo dr mänschliche Sproch, wo vunere bstimmti Grupp vo Mänsche brucht wird.

Des cha sich um e régionali oder au e soziali Variante vonäre Sproch handle, wie zum Bischpiil bim Patrizierbärndütsch. I dr Sprochwüsseschaft gälte wege dem au gwüssi Standardsproche als Dialäkt, trotz dass si kodifizierti un prestigiöseri Variante sin. D Ûrsprungssproch vome Dialäkt muess nüd e Standardsprâch sy – im Fall vo den alemannische Diäläkt ischs s Altalemannisch. Fryli stât hütt s Alemannisch unter starchem Yfluss un Âpassigsdruck vo dr Standardsprâch.

S git au Dialekt, wo nyt mit ere Standardsproch z due hän – so diä altgriächische Dialäkt bis ins 4. Johrhundert vor chrischtus oder s Alemannische im Mittelalter.

Volkstimlich seit me do und dert de Dialäkt öppen au Puretütsch oder – ämel früener hät me so gseit – sogar Schlächttütsch.

S Wort Dialäkt kunnt üs em Altgriächische διαλεκτός /dialektós, wo «Unterredig» und d Art, wiä mer redet bedüütet und vum Verb διαλέγεσθαι («sich unterhalte») chunt. Im Altgriächische hets johrhundertilang kei Standardsproch gha, d Dialäkt sin gegesittig verständlig gsii un hän sich hauptsächlig dur Luut (Phonetik) unterschiide.

E Dialäkt het alliwiil ei oder mehreri anderi Dialäkt us eme Sprochsyschtem näbe sich, aber nit unbedingt e Standardsproch. Des zeige s Altgriächisch bis ins 4. Johrhundert vor Chrischtus oder diä ditsche Dialäkt bis ins 16. Johrhundert – sälli hän s Latiinisch as gemeinsami Standardsproch miäße verwände, wels kei ditschi Gmeinsproch gä het. Des gits au hit no, so zum Bischpiil im Kurdische, wus drei Großdialäkt het, aber kei gmeinsami Standardsproch.

Im Ditsche isch s Wort «Dialekt» zum erschte Mol ane 1634 belegt. Des Främdwort wird vu dr Dialäktsprächer esälber fir d eige Sproch brucht. S Wort Mundart isch 1640 zum erschte Mol ufdrätte un isch – näbem Wort Dialäkt – hit im Hochditsche gängig

Teil Autore bruche s Wort Dialäkt un Mundart synonym (in der giche Bedittig), fir anderi isch Mundart e Spiilart vum e Dialäkt – do wird also Dialäkt in verschiidini Mundarte untergliideret.

Dr Heinrich Löffler het beduuret, ass kei Definition vu Dialäkt existiärt, wu allgemein aerkännt wird. Üs dr große Zahl vu Definiärigsversuch in dr Dialektologii filteret dr Leffler rüs:

Viil Definitione vu Dialäkt bringe eini oder vermische mehreri vu däne Kriteriä.

Witeri Unterscheidige bruucht s, wels verschiidini Ibergangsstufe zwische Dialäkt un Standardsproch git. S het dr H. Niebaum dä Dialäkt, wu relativ eigeständigi Grammatik un eigene Wortschatz bewahrt het – was viilmol uf em Land un unter eltere Personen dr Fall isch – Basisdialäkt gnännt, anderi sage Grunddialäkt. Diä Sproch, wu noch dialektali Kännzeiche het, aber scho in dr Standardsproch agnächeret isch un bsunders in Stedt un Balligsraim gschwätzt wird, het er Verkehrsdialäkt gnännt. Meischtens bherrscht e Dialäktsprächer verschiidini Stufe zwische Basisdialäkt un Standardsproch.

Zum uf des en Antwort z gee, fählt wider en aerkännti Definition vu Dialäkt. Keini eigene Dialäkt sin s Hegschtalemannisch, s Hochalemannisch, s Niideralemannisch, s Bodeseealemannisch un s Oberrhiinalemannisch. Des sin grobi Ideilige entlang vu Isoglosse, wu aber in sich wider grossi Unterschiid ufwiise – so d Merkmol vum Oschtalemannische, vum Weschtalemannische un anderi.

S git Dialäktbezeichnige, wu sich uf e bstimmts politischs oder wirtschaftligs Biät beziäge, so zum Biispiil dr Kaiserstiähler Dialäkt, s Markgräflerisch, s Allgäuerisch – diä sin, wiä s Südbadische oder die Badische Dialäkt, numme künschtlech definierti Eiheite. D Sprächer vu däne «Dialäkt» fiähle sich üs politische oder andere Grind zämmegherig un halte ihre Sproch aü fir zämmegherig, trotz ass si in sich so grossi Unterschiid ufwiist wiä zu dr Sproch vu dr Nochberschaft. Natirlig derf mer niämem abstritte, si Dialäkt zum Bischpiil «Kaiserstiählerisch» z nänne. Aber wär e Dialäkt wisseschaftlig definiäre will, mueß kenne sage, was dä Dialäkt usmacht un was e vu andere unterscheidet.

Zimlig licht zum Definiäre sin friähjer d Ortsdialäkt gsii – diä sin zimli eiheitlig gsii un hän sich meischtens e wenig vum Dialäkt vum Nochberort unterschiide. Hit sin Ortsdiäläkt wägem Zuezug vu Främde un mänkmol wäge dr Verhochditschig schwärer zum Fasse.

Mer mueß also, wemme dr Begriff Dialäkt bruucht, uufbasse. Sicher ka mer sage:

Hochdüütschi Sprâch

Di niderdütsche Dialäggt sinn mit em Niderländische (Holländisch, Flämisch) nööcher verwandt als mit andere dütsche Dialäggt. Insofärn miesst me vo kontinentalweschtgermanische Dialäggt rede und s Niderländischi au mitybezie.

Dr Name «Dütsch» isch friener au fürs Niderländischi benutzt worde, 'diets' haisst no hütt uf Niderländisch '(Gross-)niederländisch', und in dr niderländische Nationalhymne isch vom 'Wilhelmus van duitse bloed' d reed. Das isch au dr Grund werum 'Dutch' uf änglisch 'Holländisch, Niderländisch' bedütet.

S Friisisch dergege isch necher mit em Änglisch verwandt.

Im e vyyl zidierde Satz uf Jiddisch, wù dr Max Weinreich s èèrschdmool ùfgschriibe ghaa hed, haisd s: 
 אַ שפראַך איז אַ דיאַלעקט מיט אַן אַרמײ און פֿלאָט, A shprakh iz a dialekt mit an armey un flot

Is Alemannisch übertreit: E Sprooch isch e Dialägd mid ere Armee ùn ere Marine.




#Article 81: Belchen (Schwarzwald) (759 words)


De Belche im Schwarzwald isch 1414 m (über de NHN) hoch. Dodemit isch er de vierthögschdi Berg im Schwarzwald nochem Feldberg, em Seebuck un em Herzogehorn, wo grademol 1 Meter höcher isch.

Im Sommer cha mer am Belche guet wandere, un im Winter losst sichs gmietlich Schifahre, wenns denn ämol Schnee het. Bi nere guete Sicht im Friähjohr un im Spotjohr ka mer d Alpe sähne, d Vogese sowiso. Drno siiht mer au diä viär andere Berge, wo Belche heisse, in dr Schwizer un elsässische Nochberschaft.

De Name Belche wird vilmol us em keltischè herglaitet, us em Name vom Sunnegott Belenus (vo bel «hell, glänzig»). Die Theori wird aber in dr Sprochwisseschaft ender kritisch gsää. Statt dem wird de Name vo keltisch belakos «de Glänzig, de Wiss» oder au vom alemannische Vogelname  Belche, herglaitet..

Dr Gipfel lit uf 1414 m yber NHN uf 47°49'21 Nord un 7°49'59 Ost. Es het e breiti, relativ großi Gipfelchuppel, wo no Nordweste hi steil abfallt. Dr Gipfel lit im Schnittpunkt vum e Chamm, wo sich vu Südwest no Nordost ziegt und wo vum e Chamm troffe wird, wo us Südoste chunnt. De Buggel vom Berg selber isch kahl. Knapp unterhalb vom Gipfelchrütz stoot s Belche-Gaschdhuus. S erschte Schutzhuus ufem Belche isch ane 1868 mit Hilf vom Schwarzwaldverein und vo dr Basler Sekzion vom Schwizer Alpeklub bout worde. Friener hets no ne Stroß uffe geh, aber sit dass d Gondelbahn vo de Expo2000 gchauft un uffbaut worde isch, isch sälli gsperrt, un au de Schlepplift gits sither nümmi.

Uf dr freie Flächene um dr Belche rum wird Viihzucht driibe, do gits aü no diä sälte alt Rinderrass 'Hinterwäldler', wu am üsstärbe isch.

Dr Belche bestot us kristallinem Grundgebirg, hauptsächlich Granit un Gneis. In dr ledschde Iszitt isch er wie de gsamt Hochschwarzwald vergletscheret gsi.

Wäge sinene sältene Pflanze un Diärer stoht dr Belche scho sitter 1949 unter Natürschutz. Anne 1993 isch s Natürschutzbiät nommol erwitteret wore un isch jetze mit siner Flächi vu rund 1.600 Hektar eins vu dr greschte z Bade-Wirttebärg.

In dr Hochlage vum Belche hets e Hüffe sältini Summervogel-Arte, Käfer un Vegel. Typischi Vegel sin Grabbe, Singdrossle, Zitronegirlitz un Wasserpfiffer (Wasserpieper), aber mer drifft aü uf Wanderfalke, Aüerhiäner un Haselhiähner.

S hän sich am Belche üs dr Iiszit aü Pflanze erhalte, wu suscht numme no uf em Feldberg un in dr Alpe z finde sin. Do drzue ghere d Schwizer Glockeblueme (Campanula scheuchzeri Vill.), d Gebirgsrose (Rosa pendulina L.) un d Schwizer Bissangili/Saicherblueme (Leontodon helveticus Mérat). Zuedäm hets derte e Hüffe sältini Flächtearte.

Diä Natür isch allerdings in Gfohr: So gits an dr Nordwand vum Belche Erosionserschiinunge mit Mureabgäng. Großi Deil vum Forewald (= Fichtewald) sin wäg em Borkekäfer abgstorbe. Gamswild un Geise hän ebefalls dr Wald gschädigt.  Dr Wintersport het zimli zuegnumme; Toureschiifahrer un Schneeschuehgänger kumme bis in diä abglägenschte Stelle vum Belche, sosass s Wild küüm meh Ruckzugsmegligkeite het.

Iber dr Belchegipfel verlauft d Grenz zwisch em Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald mit dr Gmei Minsterdal un em Landchreis Löörech mit dr Gmeie Nöiewäg un Schöneberg. Witteri Löörecher Gmeie am Belche sin Aitere un Bölle, un am Fuess Schönau.

Am Belche un in sinere Umgäbig het sitter dr Remerzit Bärgboi stattgfunde, d Remer hän bi Badewiiler un Sulzburg Blei un Silber abboije. Zwische 1200 und 1360  het dr Silberbärgboi bliähjt. Im Minschterdal, am Fueß vum Belche, isch d Stadt Minschter gläge, mit Schmelzefe un ere eigene Minzstett, wu Minze prägt wore sin. Däre isch aber vu Friiburg Konkurränz gmacht wore; die Stadt isch erscht 1120 grindet wore un het sich aber schnäll zum e wichtige Silberhandel- un Minzort entwicklet. 1346 isch Minschter vu Friiburg eroberet un zerstert wore. Schliäßlig isch Minschter zum e Dorf abgsunke.

Mit Unterbrächunge un Krisene het sich dr Bärgboi am Belche bis 1986 wittergsetzt; zletscht (1919 - 1986) isch Fluss- un Schwerschtspat abboije wore.

S git am Belche zwei Bsuecherbärgwärk:

Dr Belche het scho uf dr Johann Peter Hebel e großi Faszination üsgiäbt. Am Belche, wu mer d Natür diäf, nooch un großartig het kenne erläbe, sin dr Hebel un sini ängschte Frejnd zu ibersinnlige Geischteskräft kumme, so hets ene dunkt. Des Läbensgfiähl un diä philosophische Spiilereie vum Hebel het mer Belchismus gnännt. Dä het nyt mit dr Belche-Theorie z due, wu d Belche ime keltische Kaländersystem erkläre.

Verschiidini neijeri alemannischi Dichter sin vum Belche rüsgforderet wore:
Dr Johann Georg Tscherter schibt anne 1984:

Dr Manfred Marquardt dänkt ebefalls an d Ändligkeit vu dr Wält bim Ablick vum Belche:

Dr Rudolf Mathä vu Aitere luegt mit Sorge ufs tourischtisch Driibe am Belche - un nit numme uf säll:




#Article 82: Normalnull (125 words)


D Höchi über Normalnull hed z Dütschland aggee, wieviel Meter überm Meeresspiegel mer sich befindet.

Z Dütschland, wo de Begriff bis 1992 gültig gsi isch, nümmt mer de Meeresspiegel vo de Nordsee z Amschderdam als Nullhöchi. Im Gegesatz dodezü isch in de Schwiz s Mittelmeer z Marseille de Messpunkt, un s heisst au nit Höchi über Normalnull, sondern Meter über Meer. De Pierre du Niton en Fels im Genfersee het e Marke, wo gnau d Höchi vo 360,60 m ü.M. agit und de Bezugspunkt vo de schwizerischi Höchemessig isch. Un d Öschdricher gön ane und nämme de mittlere Meeresspiegel vo Triest an de Adria als Usgangswert und drumm heissts denn au Meter über Adria. Dodemit gits e chlaine Underschiid zwüsche dene drei Höchemässige.

Es gildet:




#Article 83: Albert Hofmann (230 words)


Dr Albert Hofmann (* 11. Januar 1906 z Bade im Aargau; † 29. April 2008 z Burg im Leimedal im Baselbiet) isch e Schwizer Chemiker gsii und het 1943 s LSD entdeckt und au anderi psychoaktivi Stoff erforscht wie Psilocin und Psilocybin. Är isch au bekannt drfüür, dass är die Droge, wonr erforschd het, an sich sälber teschtet het.

Dr Albert Hofmann isch s äldischt vu vier Gschwischter gsi. Wo si Vadder, e Wärchzügmacher, schwer kranch worre isch, het er müesse mit fier dr Familie sorge un het e kaufmännischi Lehr gmacht. Glichzittig het er sich uf sini Matura vorbereiet. Si Getti het ihm s Studium finanziert. Dr Hofmann het 1925 si Chemiestudium an dr Universität Züri agfange un vier Johr später mit Uzeichnig promoviert. Deno isch er fier meh wie vier Jahrzehnte bis zu sinere Pensionierig anno 1971 bi der Sandoz z Basel tätig gsi. Anno 1943 het er die halluzinogen Wirkig vum LSD entdeckt.

Im Johr 2006 hät er uf dr Rittimatte-Alp am Rand vum Jura gläbt. Alässlich vu sinem 100. Burtstag het vum 13. bis 15. Jänner 2006 z Basel s Symposium „LSD – Sorgenkind und Wunderdroge“ stattgfunde. Am Ende vu anno 2007 het dr Psychotherapeut Peter Gasser us Soledurn d Erlaubnis vu dr aargauische Ethikkommission erhalte, LSD fier therapeutischi Zweck versuechswiis z bruuche. Säll het dr Albert Hofmann ime Fernsäh-Interview als Erfüllig vu sinem Traüm beschribe.




#Article 84: Kanton Basel-Stadt (693 words)


Dr Kanton Basel-Stadt isch e Kanton in dr Nordwestschwyz. Är het im Schtänderoot numme ai Schtimm und wird – au wenn dää Begriff sit dr Bundesverfassig vo 1999 nüm offiziell isch – us däm Grund au als Halbkanton bezaichnet.

Vo dr Flächi här isch es dr glainscht Kanton (37 km²), und är gränzt diräggt an Dytschland und Frankryych. Är bestoht us de drey Gmainde Basel, Rieche und Bettige. Die drey Gmainde wärde nid in Bezirk ufdailt, will dr Kanton fascht numme d Stadt umfasst, numme Bettige wird in zwai Ortschafte ufdailt: Bettige Dorf und St. Chrischona. S Fischerdorf Glaihyynige gheerd hytte zur Stadt Basel.

Basel-Stadt wird vom Rhyy durflosse. Usserdäm ligt s Rhyykney in dr Stadt Basel, wo dr Birsig in Rhyy fliesst und dr Rhyy e Knick macht.

S Basler Parlamänt haisst Grosse Root, het e vierjöhrigi Amtsperiode und het syt 2009 100 Mitgliider. Die siibechöpfig Exekutive haisst Regierigsroot und iiri Mitgliider wärde alli vier Joor diräkt vom Volk gweelt. D Judikative bestoot us em Appellationsgricht, wo au as kantonals Verwaltigsgricht und Verfassigsgricht fungiert und im frei gwählte Statthalter unterstoht. Im Appellationsgricht undergordnet sin s Zivilgricht, s Stroofgricht, s Jugendstroofgricht und s Sozialversicherigsgricht.

Bsunderhaite sin im Kanton Basel-Stadt die linksgrichtete Wahle. Langi Zyt het me vom rote Basel gredet, will in Basel dr höchst Aadail vo lingge Wähler sin. Im Joor 2000 isch Basel s eerst Mool ufe gsamtschwyzerische Durchschnitt vo lingge Wähler gsunke. In de Joor druf isch ihre Aadail aber wider gstiige. Basel-Stadt isch usserdäm aine vo de wenige Kantön, wo «Jo» gstumme het bi de Abstimmige yyber die erlyychteret Yybirgerig vo Usländer in dr zwaite Generation und yyber die automatisch Yybirgerig vo Usländer in dr dritte Generation.

Vo de Parteye isch d SP am sterkste. Die Griene und die Alternative hän e Bündnis z Basel und nenne sich BastA!, was für «Basels starke Alternative» stoht.

In dr Stadt Rieche sin die Rächte e Bitz stärker als in dr Stadt sälber. Das lot sich eventuell drmit erkläre, dass d Basler SVP Parteipresidäntin, d Angelika Zanolari, vo dört isch. D Zanolari isch bekannt für ihri umstrittene Ysserige wie z. B. «Einen Taliban als Regierungsrat?», wo si gsait het, wo s um s Usländerstimmrächt gange isch. Uffällig an der SVP isch usserdäm, dass fascht alli ihri Initiative e Zuesatz wie z. B. «Unserer Schweiz zuliebe» oder «Unseren Kindern zuliebe» enthalte.

Basel-Stadt het e sehr e gueti Infrastruktur.

D Basler Verkehrsbetriebe (BVB) durzieht mit dr 8 Tram-Linie und dr 12 Buslinie dr ganz Kanton. Usserdäm faare au d Tramlinie 10, 11 und 17 und d Buslinie 37 vo dr BLT (Basel-Land Transport) dur d Stadt Basel.

Z Basel hets drey internationali Bahnheef: Basel SBB, Basel SNCF (dr französischi Teil vom Basel SBB) und dr Badisch Bahnhof und drei Lokalbahnheef (St. Jakob, St. Johann, Rieche).

D Rhyyschifffaart isch fir d Stadt Basel friener sehr wichtig gsi, verliert jetz aber langsam an Bedittig.

Basel-Stadt het au e Flughaafe. Är ligt aigentlig uf franzeesischem Terrain, isch aber e trinationale Flughafe und haisst Flughafen Basel Mulhouse Freiburg. Me sait em au EuroAirport.

Im Kanton Basel-Stadt sin di keemisch un farmazeitisch Induschtryy, aber au dr Handel vo nazionaaler Bidyttig. As Finanzblatz het Basel no e gwissi Bidyttig hinter Zyyri. D Basler Kantonalbangg, en effetligrächtligs Inschtidut, isch 1899 grindet woorde.

Dr Kanton Basel het sich noch eme kurze Birgergrieg im Joor 1833 dailt ine Kanton Basel-Stadt, wo us de Gmainde Basel, Rieche, Bettige und Glaihyynige bestande het, und ine Kanton Basel-Landschaft, wo alli Gmainde linggs vom Rhyy drzuegheere. E Problem mit däm isch, ass viili Lüt usem Baselbiet allewyyl no z Basel ins Spitol gehn und au anderi Dienschtlaischtige usnutze, aber nid derde läbe und Styyre zaale, und das machtvem Kanton Basel-Stadt starki finanzielli Schwiirigkaite. Drzue kunnt, ass vili vo de bessergstellte Basler ufs Land ziglet sin und so d Stadt esoo wyteri Yynahme verlore het. D Baselbieter Birger hän sich 1969 und nonemool 2014 gegen e Wiiderverainigung vo de beede Halbkanteen entschlosse, aber d Regierige z Basel und z Lieschtel schaffe doch me und me zämme, fir di finanzielle Laschte besser z verdaile, wie me s zem Bispil mit dr paritetische Verwaltig vo dr Universität Basel gmacht het.




#Article 85: Schwäbisch (1711 words)


Schwäbisch isch â Grupp von Dialägd wo mer em Zendrom, em Oschdâ vo Badâ-Wirdâberg ond em Regierongsbezirk Schwabe vo Boerâ schwätzt – ond se ghöred zu de Alemannische Dialekt.

S’Schwäbische isch â nôrdeschdliche Ausbrägong vom Alemannischâ em weidârâ Senn. Ouserhalb vom alemannischâ Schbrôchraom saed mr em Gebied, wo schwäbisch gschwätzt wird, zmoescht „Schwaben“, säll isch abr oegedlich falsch.
D oenzige Gegend, wo mr heitzudag „Schwaben“ (odr „Schwôbâ“) hoeßd, isch dr Regierongsbezirk Schwabe vom Bundesland Boerâ ond des historische Herzogtum Schwaben hät s ganze alemannische Schbroch- und Siâdlungsgebiat umfasst ghet. D richtige Bezoechnong firr d Gegend, wo schwäbisch gschwätzt wird, isch em „Schwäbischa“ odr au em „Schwôbâland“. S mittlera und eschdlicha Bade-Wirdâberg ond en Bayern da Regierongsbezirk Schwabe bildet also s Schwäbische.

D’Abgrenzung zo de andere Dialekt isch it immer ganz eifach zom fasse, weil d’Iibergangsgebiat maischt kairer politischä oder naduurraemlichâ Grenz entsprechet. A Ausnahm isch dä eschdliche Iibergang zum Bairischä, weller zimle guat dä Oschdgrenz vom Regiirongsbezirk Schwabe entschpricht. Im Siida und Siadweschtä vom schwäbische Sprochgebiat orientiiret sich d’Leyt oft a dä friahner bolitischa Grenz zwischem Großherzogtum Bade ond äm Kenigroech Wirdâberg, ob se iiren Dialekt Schwäbisch oder Bodeseealemannisch (am Bodesee) oder au Badisch (zom Schwarzwald na) nennet. Des entspricht aber zom Beyspiil nitt der Aidailung uff dr Kart rechts, wo d’siadliche Dail vo Oberwschwabe asä niideralemannisch aegordnet send.

D'schwäbische Dialägd onderschaeded sich zom Doel arg. Zu de bsonders endressande Doeldialägd vom Schwäbischâ ghert’s Älbler Schwäbisch, wo fo denne Leid gschwätzt wird, wo fo dr Schwäbischâ Alb ra kommet. Des Älbler Schwäbisch wird oft fo de Leit, wo dene er abgflachdâ Dialägd rond om Schduagrd („Honoratiorâschwäbisch“) schwätzed, kaum verschtandâ. Ond en Schduagrd selbschd schwätzed vor ällem d’jonge Leid faschd bloß no hochdeitsch, od’r was se zomendescht glaubed, dass hochdeidsch sei. (S’ geit dozua au sella Witz, zur Verdeitlichong: Said a Schduagrdere zu ihrm Buaba: „Bua, mr said ed gsagt, mr sagd gsaid…“)

Dr Friedrich E. Vogt (gugg onder Literatur) onderschaeded wie dr Karl Bohnâberger ond dr Haag â schwäbische Dreigliederong:

D ald Grenz zwischa Weschdschwäbisch ond Middlschwäbisch laofd vo Norda nåch Sida ogfär vo Ludwigsburg ibor Bebleng, Dibeng, Gammerdenga, Meßkirch bis nåch Pfulladorf.

D ald Grenz zwischa Middlschwäbisch ond Oschdschwäbisch isch schwär zom ãgäa, weil ed älle Isoglossâ zsẽma falled. Boerisch-Schwåba ghaerd drzua ond zwoe wirddabärgische Gẽgeda, wo jedes wie a Keil-Spitz uff Ulm zuaguggd: D Gẽged om Haedâhaem, Ååla ond d Gẽged om Bibrach rom. Ao andore Laudonga hend a weschd-, middl- odor oschdschwäbischa Ausbrägong, gugg z. B. ondor Diphthong.

S Schwäbische hôt a baar Kennzôechâ, wo fir s Niideralemannische im Nôrde tibbisch send (also firs Oberrhaealemannische ond ebâ s Schwäbische):

Andere Kennzôechâ send tibbisch firs Schwäbische, aber doch send se ned ällâweil in jederâ Gegend verbrôeded:
Â starke Neigung zur Diphdongierong; dr Vogt zähld uf u. a.:

Von hao isch s Partizip Perfekt ghett oder gheet (SSA III/1.502).

Mr heert efters von Leid ouserhalb vom Schwôbâland, dr Schwôb a sich sei maulfaul. Säll isch aber ed wôar. Em Schwäbischâ geids aber so â Ard Dadacirc;kombressio, mid derâ â Schwôb mit wenich Werder viel sagâ kaa. Mr saet nô ousdricklich blos no, was ed durch dâ Zsammahang scho glar isch.
Wenn sich zom Beischpiel zwôe schwäbische Baurâ morgends zuafällich uffem gleichâ Wäg dreffâd, ond ôener drvo saet ôefach „ao“, nô wär säller Sadz – je nach Jôhreszeid – uf hochdeitsch iebersedzd: „Guten morgen, gehen Sie auch auf's Feld zum (säen, Ernten, Pflügen, Eggen – je nach Jocirc;hreszeid)?“.

S' geid em Schwäbischâ â ganz bekannde Gschicht vonemâ Wengerder, der mid saem Dengâ en dr Wengert nufgôôd, ond ondâ am Schdäffele â Felghaoâ schdandâ sied wo schaends äbbr vergessâ hôd. Em Vorbeilaofâ saed'r saem Bua blos: „Em Ra“. Des hoesd: „Wemmr heid ôbâd wiedr hoemgangâd ond s'Schdäffâle ra kommâd nemmâd mr sälle Felghaoâ mid, mir kennâd so äbbes nemlich guad brauchâ“.

A anders Beischbiel: Ân Maa laufd nôch viele Jôhr âmôl wiedr durch sôen Hôemedord im piedischdischâ Remsdaal, zmôl guggd ân frierâ Nôchbr von em ousemâ Faeschdr ond ruafd em ganz oofermiddeld zuâ: „Dr Deng isch dondacirc;“. Obwohl säller Maa den Nôchbr scho â baar Jôhr nemme gsäâ hôd, wôeß er glei, dass der Sadz bedeided: „Mein Sohn wohnt jetzt in Heidelberg und studiert Theologie.“

Ous Reidlengâ kommd no â ganz anders Beischbiel zu dem Thema. Des isch allerdengs â bissle makabr.
En Reidlengâ hôd mr frier zom Dood verudeilde begnadichd, wenn se no vor dr Hinrichdung a Weib zom heiradâ gfondâ hend. Also hôd au amôl ân verurdeilder Merder, wo scho uffm Schaffodd am Galgâ gschdândâ ischd, noâmôl guggt, ob bei dene Weibsleid ond Maedlâ, wo om dr Galga rom schdanded, ed vileichd no ôene wär, wo em gfallâ kedd.
Nochdemer kurz rom ond nom guggd ghed hôd, hôd er bloß no gsaed: „Nuff.“ Des ischs ledschde Wôrd, wo no vonem ieberlieferd ischd.

S'Schwäbische hôd nadirlich schao â baar Onderschaedongskennzoechâ gegânieber de weschdliche ond siedliche alemannische Dialegd, abr sälle schdarge Drennong, wo heid ao no ällâmôl zwischâ „Alemannisch“ ond „Schwäbisch“ gmachd wird, hod en dr Haobdsach hischdorisch-polidische Ursachâ, ond koene schbrôchwissâschafdliche. So duâd mr ao heid no „Schwäbisch“ mit „Wirdâberg“ ond „Alemannisch“ mit „Badâ“ gleichsetzâ, ao wenn d'Schbrôchgrenza a bissle anderschd verlaofâd. Wemmr vo Schduâgârd ge Siedâ zuâ gôhd, merkt mr ganz deidlich, dass en de weschdlich glägene alemannische (em engerâ Sinn) Dialegd, ond de eschdlich drvo glägene schwäbische Dialegd beschdemmde Oegâardâ sich baraläl vo Nordâ noch Siedâ ousbraeded. Säll gild fir Wordgrenzâ, abr ao zom Beischbiel fir Diphtongierong ond Entrundung.
Drom schdreidâd sich ao d'Schbrôchexperdâ, wie mr etz gnao Schwäbisch vom Alemannisch em engerâ Senn abgrenzâ kennd.

Oen Vorschlag zom Onderschaedâ isch dgwäâ / gsi – Grenz, abr s'hod au Gegendâ, wo mr gsai oder vileichd sogar gsi saed, wo d Leid sich sälbr abr oedeidich als Schwôbâ bezoechnâd. Ouserdem isch sälle Grenz (Isoglossâ) zwischa gwäâ ond gsai gared so karagderischdisch, des hoeßd, entlang vo derâ Grenz verlaofed koene andere uffälliche Word- oder Loudgrenzâ.

Ân andrâ Vorschlag isch, d' sognannde neihochdeidsche Diphthongierong härznemmâ, des hoeßt, dass mr em Alemannischâ em engerâ Senn bschdemmde Loud, wo em Hochdeidschâ zuâ zwoeloud (Diphthong) verschobâ worâ sen, ed als zwoelout ousschbrichd, sondern als oen oenzichâ Vokal (Monophthong). Em Schwäbischâ isch des anderschd, dô hôd mr em sächzehndâ Jôrhonderd von de nerdlichere Dialekt sälle Diphthongierong iebernommâ:

Süü onds uu sen em Schwäbischâ also wie en de nerdlichere Oberdeidsche Dialegd ouserhalb vom Alemannischâ zuâ zwoelout verschobâ worâ, wenn ao abgschwächd (ou isch ân schwächerâ Zwoelout wie au, ond ei isch â „entrundede“ Form vo eu. Des isch s'Merkmôl wo am heifichschdâ zur Drennong zwischâ Schwäbisch on Alemannisch im engerâ Senn brauchd wird. Onder Diphthong isch säll älles nomôl gnau erklärt.
Abr wie mit de andere Onderschaedongsmerkmôl hods ao dô Leid, wo ihr oegene Schbrôch als Schwäbisch bzoechnâd, wo abr e'er sälle hochalemannische „Uusschprôch“ schwätzâd.

Â driddes Kennzoechâ kedd sae, dass mr em Nordweschtschwäbischâ dr Ousloud -ig woech machd, sogar no efters wie en dr Schdandardschbrôch, wo säller Ousloud ao scho wôecher wie en andra alemannischâ Dialekt brauchd wird. Nadirlich hôds en de oenzelne Dialegd fir a baar vo de folgende Beischbielwerder schbezielle Forma (z. B. dääd mr im Schwäbischâ ond ao en viele andere alemannische Dialegd e’er „reacht“ sagâ, anschdadd „richdich“), abr dôhannâ gôhds etz om d'Ousschbrôch:

Allerdengs isch ao dees ed oedeidich, weil en manche hochalemannische Gegendâ säller Lout oefach abgschniddâ wird (würkli, döitli ...).

S'Schwäbische hôd – wia ao viele andere Dialegd – verschiedene Diâfâ, odr Ebânâ, wo sich en dr Haobdsach dren onderschaeded, wia eng am Hochdeidschâ, odr uf dr andrâ Seid, wie nôô am urschbrenglichâ Schwäbisch ôener schwädzd oder schreibd.
Mr kaa ao saagâ, dass ân Houfâ Leid em Schwôbâland ed bloß oene von dene Diâfâ schwädzed on beherrschâd, sondern älle. Faschd älle Schwôbâ verwendâd je nôch dem, in welârâ Omgäâbong se sich bewegâd, â Schbrôchdiafâ wo sällârâ Omgäâbong abassd isch.

A Beischbiel:
Wenn em Friâjôhr dr Ma morgends ousem Hous gôhd, saed er sôenerâ Frao:

Wenn er drnô em Gschäfd bei sôene Kollegâ ischd, saed er:

Driffd'r uf dr Schdrôß en oobekanndâ ond will em sagâ, was'r vorhôd, nô saed'r:„I geh heud Winderraefacirc; ronder machacirc;.“

Driffd'r abr ôen, wo er wôeß dass'r kôe Schwäbisch verschdôhd, nô saed'r:

Gugged ao, wia die Ousschbroch von „Wenderrocirc;efacirc;“ ab dr zwôedâ Diâfâ aa s'Hochdeidsche aabassd wird!

Dr Friedrich E. Vogt (guck onder Lidderadur) onderschaeded als Schbrôchebânâ onder anderem:

Dô heißt em Vogt sae Sadz:

Andere Ardâ vo „Schwäbisch“ sen s „Salonschwäbisch“ in dr Dialäkddichtung, wo an Houfâ Werder ond Formâ ous em Hochdeidschâ verdlehnd wärâd, à la „Auf de schwäbsche Eisebahnacirc; wollt amocirc;l a Bäuerle fahracirc; …“ – dr Vogt monierd dô „wollt“ – s unalemannisch Präteritum. Drôm miasts oegedlich hoeßâ: „Uf de schwäbische Eisâbahnâ hôd amôl â Beierle faarâ wellâ.“

Wie bei de andere alemannische Dialegd ao, wird's Schwäbische durch Oefliss vo de hochdeidschlaschdiche Mediâ ond d'graoßâ Mobilidäd en aeserâ modernâ Gsellschafd immer meh ufgwoechd. Ieber säll ka mr jammrâ odr ao ed – s'bassierd oefach. Drbei send oegendlich älle alemannische Dialegd ogfäär gleich bedroffâ. Â baar Ouswirgongâ uf d'schwäbische Grammadig zoegâd die folgende Beischbiel:

Vogt: „wia s drhoim war – es gibt keine erste Vergangenheit im Schwäbischen! Es kann nur heißen: Wia s drhoim gwä isch.“
Dr Sprocirc;chadlas von Boerisch-Schwocirc;bacirc;, wo anno … erhobâ wôrâ isch, hôd sôene Gwährspersonâ dr Satz „als ich noch ein kleiner Bub war …“ ibersedzâ lao. Im greaschdâ Dôel vom Ondersuechungsgebiit sen d Leid von dr Vorlag abgwichâ on hend ibersedzd: gwäe/gwesd/gwese be (Band 6/I, Kart 165).

An därâ Schdell hedd mr miaßâ dr hochdeidsche Relativsatz ufzealâ – aber dr Vogt isch ned paranoid gnuag gwää, dass er sich 1977 hedd kennâ vorschdellâ, dass amôl schwäbische Schrifdschdeller ufdräddâ däded wo schreibâd: „Luit, die den ehnder abgflachta Dialekt um Stuagart rum sprechat“ (Quälle: D Diskussion zu därâ Seide). Ao dr Akkusativ „den“ in dem Satz muâß mr mit Frogezôechâ versäâ.

Relativsätz ous âmâ Gedicht vom Vogt:
I suach nòch dene Nama, wo dò send nei'gsteckt gwä.
I schlurk halt en dui Stehbierhalle nomm (wo dòmòls no net baut isch gwä)

Grad so wie em alemannischa em engera Senn (ond ao de moeschde andere Mundaarda em heidicha Eiroopa) schlaagt em Schwääbischa a ganz a kaldr Weed entgeega, wemmr uf d gsellschaftlich Akzeptanz naa guggt.

Dr Keeberle (Georg Köberlein) vo dr Rockgruppe Grachmusikoff môend wenigschdens:

Wenn ao dr Keeberle ned ällaweil älles Ärnschd mòend, ka mr ed vo dr Haad weisa:




#Article 86: Weil der Stadt (165 words)


D' Keplerstadt Weil dr Stadt (amtlich Weil der Stadt) liigt in Baade-Wiirdebäärg in dr Region Stuagert (Landkreis Beblinge).

D Gmarkong setzt sich zemme ous 55 % Landwirtschaftsfleche, 22,9 % Wald, 19,9 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschticher Fleche.

In älle fenf Teilorta gibts historische G’bäud, Brunna und Schkulptura.
Im greeschta Teilort „Weil der Stadt“ gibts im hischtorischa Kern greeßere erhaltne Straaßaziag, un an Museum zur Stadtgschicht, zom Johannes Kepler, wo in Weil dr Stadt auf d’Welt komma isch, un an Narrenmuseum, wo Exponate zur schwäbisch-alemannischa Fasnet breithält.
Dr hischtorische Kern von dr Stadt isch von ra zu 3/4 erhaltena und in Teila begehbara Stadtmaur umgäba. In dr Stadtmauer sen etlicha sehenswerta Türm enthalta.

Weil isch zom ersta mol 1075 in'ra Urkond erwähnd wora, vermudlich aber scho em 6. Jahrhondert ufm Gelende vo'ra alde remischa Villa grindet wora. Bis 1803 isch es a fraie Raichsschdad gwä bevor's wirttebergisch gwora isch. Im Jor 1648 hend Franzosa di Schtadt ausgraubt ond azonda. 

Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 




#Article 87: Baden-Württemberg (1776 words)


Baade-Wiirdebäärg (dt. Baden-Württemberg) isch e Land in dr Bùndesrepublik Dydschland. S isch 1952 dùr d Fusion vù dr Länder Wiirdebäärg-Baade, Baade ùn Wiirdebäärg-Hauezolre grinded woore. D Landeshaubdschdad isch Schduagerd. No dr Yywoonerzaal ùn dr Flèchi schdood Baade-Wiirdebäärg an dr dride Schdel vù dr dydsche Bùndesländer.

Im Siide gränzd Baade-Wiirdebäärg an dr Boodesee ùn dr Hoochryy, im Weschden an dr Ooberryy. Im Noorde good d Landesgränz iber dr Oodewald ùn dùr s Tauberland, im Oschde iber d Franggehèèchi ùn s Ries, an dr Duene ùn dr Iller lang ùn dùr s weschdlig Algai. Noochberländer sin im Oschde ùn Noordoschde Bayern, im Noorden Hesse ùn im Noordweschde Ryyland-Bfalz. Im Weschde gränzd Baade-Wiirdebäärg an s Elsis z Franggryych. Im Siide gränzd s an d Schwyzer Kanton Baasel-Schdad, Baasel-Land, Aargau, Ziiri, Schafuuse ùn dr Thurgau. Iber dr Boodesee isch Baade-Wiirdebäärg verbùnde mid em Kanton St. Galle ùn em eeschdryychische Bùndesland Vorarlberg.

Dr geograafisch Midelpunggd vù Baade-Wiirdebäärg bi wird vùn eme Dänggmool z Diibenga markiert.

Inerhalb vù Baade-Wiirdebäärg wääre no geologische ùn geomorfologische Kriterie fimf Groosryym ùnderschiide:

Ùf d Boodebildig hed s Gschdai, wù aaschdood, e greesere Yyflùs wie s Klima, d Vegetation, d Hydrografii oder s Relief. Veraifachd gsaid leen sich wäge däm dääne oobe gnände geologische ùn geomorfologische Naduurryym bschdimdi Boodetype zueordne..

Baade-Wiirdebäärg lyd im e Iibergangsgebied zwisch em Seeklima im Weschde ùn em Kontinentalklima im Oschde. Wäge däm wägsle ozeanische ùn kontinentali Klimayyflis. D Weschdwind hèèrsche voor, wäge däm iberwiige di ozeanische Yyflis, geege Oschde zues nimd dää Yyflùs aber ab. Dùr di vyylfäldig geomorfologisch Ooberflèchi mid hooche Bäärgziig ùn abgschiirmde Begine, chaa s ùf chùùrze Schdregine scho dydligi klimatischi Ùnderschiid haa.

Dù di siidlig Laag isch Baade-Wiirdebäärg vù dr Tämberaduur häär wèèrmer wie anderi Bùndesländer. S Ooberryynisch Diefland wyysd e Jooresmideltämberaduur vù 10 °C ùf ùn ghèèrd doodermid zue dr wèèrmschde Gebied z Dydschland. Au dr Kraichgau, s Neckardaal nèèrdlig vù Schduegerd, s Boodeseebied, s Hoochryybied ùn s Tauberdaal sin verhäldnismääsig ginschdig vù dr Tämberaduure häär. Mid dr Hèèchi singgd d Dùrschnidstämberaduur ùn dr Siidschwaarzwald isch mid dùrschnidlig 4 °C aini vù dr cheldschde Regione z Dydschland. E Uusnaam vù dääre Reegle isch d Inversionwäderlaag, wù s als im Winder hed, wù di hèèchere Laage wèèrmer sin wie di diefere, wel bi me windschdile Hoochdrùgwäder d Chaldlùfd vù dr Hèèchine in di diefere Laage abfliesd ùn sich in dr Begilaage samled. Extremi Cheldiwäärd chaa s ùf dr Baar gee. Doo cha s im Winder bis ùnder –30 °C haa. Wäge däm haisd mer Baar in dr Ùmgangsschbrooch au „Baadisch Sibirie“.

Fir d Landwiirdschafd wiichdig isch d Lengi vù dr Vegetationsperiode, gmäse in froschdfrèie Dääg. Im Landesdùrschnid sin s 170, in ginschdige Bied wie em Ooberryynische Diefland, en zäntrale Neckarbegi ùn em Boodeseeruum iiber 200. Dergeege hed s ùf dr Hèèchinelaage im Hoochschwaarzwald, ùf dr Baar ùn in e Dail Dääler in dr Schweebische Alb nùme 120 froschdfrèii Dääg.

D Lùfdmase, wù mid dr Weschdwind cheme, schdaue sich vor alem am Schwaarzwald ùn am Oodewald, derzue au an dr Schweebische Alb, an dr Keuperbäärg ùn dr Voralpe. Wäge däm hed s ùf Luvsyde viil Niiderschleeg (yyber 1000 mm pro Joor, im Syydschwaarzwald schdelewyys iiber 2000 mm). ùf dr Leesyde hed s dergeege dydlig weeniger Niiderschleeg. Doo hed s uusbreegdi Drùggebied: Im nèèrdlige Ooberryynische Diefland, in dr Fryybeger Bùchd (Leesyde vù dr Vogese) ùn em Taubergrùnd ghèie ebe 600 mm, im midlere Neckarruum in dr Dueneniiderig bi Ulm ebe 700 mm pro Joor.

Wäg dr bäärgige Topografii hän d Flis e groosi Rol fir d Bsiidlig, fir dr Verchèèr ùn fir d Gschiichd vùm Land gschbiild. Nääben em Ryy sin s vor alem dr Neckar ùn d Duene gsii. Dr Neckar endschbringd am Rand vùm Schwaarzwald bi Villinge-Schwennige ùn fliesd dùr s Zäntrum vùm Land bis er im Noordweschde z Manne in Ryy minded. Dèrd isch dr Ryypeegel mid 85 m NN dr niiderschd Pùnggd vùm Land. Dr Ryy bilded mid zwoo Uusnaame bi Germersche ùn Briel di weschdlig Landesgränz, vù Manne bis Chaarlsruei zue Ryyland-Bfalz, siidlig dervù zue Franggryych ùn dr Schwyz. D Duene endschbringd us dr zwee Quällflis Brige ùn Breg im Schwaarzwald ùn fliesd eschdlig, begränzd d Schweebische Alb no Siide ùn Ooberschwoobe no Noorde ùn fliesd no Ulm no Bayern. Vù dr iibrige Flis z Baade-Wiirdebäärg sin di legschde d Kocher ùn d Jagscht, wù as Zwiligsflis dùr dr Noordoschde vùm Land fliese. Ganz im Noordoschde gräzd s Bied vùm Land an dr Main.

Bade-Württeberg isch ä Zsammeschluss vu drai einzilne Gebieat, wele vorem zwoite Wältkriag separat regiert wore send, nämlig Bade, Württeberg un Hohezollre. De Hohezollrische Lande send an Doil von Preussa gwä ond dia zwoi andre waret selbstendige Lender. 
Noach selam Wältkriag ischs Gebieat von dene drui Länder no zwischa Franzosa ond Ami uffdailt worra. D'Ami hend sich selle Landkrois gschnappt, wo d'Autobaah zwischen Karlsruh, Schduegert ond Ulm durchfiehrt, on elles nerdlich devo, also dea nerdliche Doil vo Bade on vo Wirtteberg. Do draus hen se s'Laahd Wirtteberg-Bade gmacht, mit zwoi Landesbezirk, nemlich Bade ond Wirtteberg, ond d'Hauptschdadt war Schduagert. 
Dea siadliche Doil hen d'Franzose bsetzt. Dia hent aus sellem preissischa Hoahzollern ond dem siedlicha Stick Wirtteberg es Laahd Wirtteberg-Hoahzollern bildat ond Regierong en Tuibinga schaffe lasse. De Franzose ihren Doil von Bade, nemlich dess was se vom Elsaas aus überm Rhai liage sähet, also elles siadlich vom Kreis Karlsruh, isch von Friburg aus verwaltet worra. D'Franzose hen's Südbade nenne welle, aber selle Suidbadner hend gsagt, mir hoissed „Land Baden“ ond spreche deen mir fir alle Badner, au fir dia em Norda onder Schduegerter Herrschaft.

Also hot mir wiader drui Regieronge ghet em Suidwästa. Ond dia hen disgudiert iber d'Neuordnong vo ihra Region. In Friburg hent se zerscht s'Land Baden in de Vorkriagsgrenza wiedrherstella wella, bevor übr en Zemmaschluss zom Suidwäststaad gschwätz wurd, dia in Tuibinga on Schduegert hents uf ain Rutsch mache wella. Aber zerscht send alle dia drui Läandr 1949 an Doil vo der Bundesrebublik Daitschland worra. Ond ens Grondgsetz hent dia Bfürworter vom Zammaschluß glei a Sonderregel für di Griendung vo ma Suidwäststaat naischraiba lasse als Paragraf 118.

Dui Friburger Regierong hot kempft fir ihrn Wäg. Het opponiert gega den Paragraf em Grondgsetz, gega s'Gsetz, wo dr Bundestag 1951 a Volksabstimmong greglat hoad ond gega d'Regel, dass die Nordbadner Stemma bei der Volksabschtimmung separat zehlt wära, wia au dia von Nordwirtteberg ond selle von Suidwirtteberg-Hoahzollern. Dobi sent se vo vilne en Nordbade ondrstitzt worra, obwohl me dort gfircht het, dass mr vo d amerikanischa Zon weg kommt un zur franzesischa Zon zugschlage wurd. Dr wichtigscht Nordbadner Stimm fir da Zsemmaschluss zom Suidwäststad war die vom friera badischa Ministerpräsident Heinrich Köhler, wo Mitglied en dr Schduegerter Regierong war, ond sich seid'em August 1948 fir de Suidwäststaad aigsetzt het.

Ond no war am 9. Dezember 1951 dia Abschtemmong, wo drui vo viar Abschtemmongsbezirk fir da Suidwäststaat waret, bloß bi de Suidbadner sends mit 38 % en dr Menderheit gsi (Nordbade 57 %, de ibrige iber 90 %). Abr andersrom zehlt, sin dort 62 % dagega gsi un d'Friburger Regierong het erklärt, dess Nord- ond Suidbade zemma mit 52,2 % dagega gstimmt häb; on dr Modus sei a boise Schduegerter Trickserei. Sell nei gegrindete Verfassungsgricht en Karlsruh hen se au gfrogt; aber dia henn mit 3 zu 3 net joa ond net noi gsagt, ob es a Trickserei war.

So war dr Suidwäststaat beschlossene Sach, abr ainig waret sich dia Parteia no ned. 
Noa hat am 25. April 1952 dr Schwoab Reinhold Maier von dr FDP/DVP trickst. Er hoad gsaid, i han a Regierong zsemmabroacht, ond damit isch des Land gegründet, heute om 12:30 Uhr. Dia Suidbadner hen gschoalta wia d'Roarspatza, gholfa hoad's eana nix.

Dor Reinhold Maier ist 1953 abgsägt woarra on dr Gebhard Müller von dr CDU drah komme an d'Regierong. Aber der war au an Schwoab on dafir. Es het bloaß no an gscheide Nama braucht firs nei Laand. Den hend se lang gsuacht ond Vorschläg wia „Schwaben“, „Staufen“, „Rheinschwaben“ und „Alemannien“ diskutirt ond verworfa.

Mit em Bschluss vom November 1953 fir d'Verfassong vo Bade-Wirtteberg isch der Dobbelnama vorewicht worda. Ybr d'Landeshauptstatt hen se nix gschriiba en selra Vrfassong, drom hoad Schduagerd koan Vrfassongsrang.

D' ökonimsch Entwicklong hoad seidher a guate Richtong gnomma, wovo au dia Badner profidieard hen. Sellige hen nemlich 1970 nomoal abstimma derfe, desmoal alloi ohne dia Wirtteberger. Und 81,9 % hen doamols fir da Verblaib bei Bade-Wirtteberg gstimmt.

Denoch hät d Regierig d Landkreis und d Regierigsbezirk reformiert. Noch Strít und Diskussione hät mer alli schwöbische Landkreis im Schwarzwald, am junge Neckar und an de Enz de Regierigsbezirk Fryburg und Karlsrüeh züegordnet. E Deil vom nördlige Bodeseeufer wird síther vo Tübinge verwaltet, e Deil vo Badisch-Sibirie vo Stuegert. Usserdem sin d Städt Villinge und Schwenninge zur Zämméarbet zu Villinge-Schwenninge vereinigt worde.

Bade-Württeberg isch sit em 1. Jänner 1973 ideilt in 4 Regierigsbezirke, 12 Regione (mit je eim Regionalverband) sowie 35 Landchreise un 9 Stadtchreise.

Fer d'Verwaltigsgliderig vor dr Chreisreform 1973 lueg die beide Artikel Verwaltigsgliderig vu Bade un Verwaltigsgliderig vu Württeberg. Zue dr dert zledscht gnennte Landchreise hän noch ferner die beide ehemolige preussische Landchreise Hechinge un Sigmaringe. (Hohezollre) ghört.

Bi dr Verwaltigsreform 1973 het mer d'Grenze vu dr alde Länder Bade un Württeberg verwischt. Zum eine, um dodur e eigeni Landesidentität z'födrerere, zum andere, um d'Grenze vu dr Verwaltigseiheite besser an raumplanerischi Aforderige azbasse, wie in dr Gegend vu Pforze, dr Schwarzwald-Baar oder am Bodesee, wo die ald Grenze eher zum Nochdeil vu dr Ruumschaft gsi isch.

Seid März 2011 isch dr Winfried Kretschmann dr erscht griene Minischterpresident vo Deitschland.

D'Region Donau-Iller (Verdichtigsrüm Ulm) umfasst au agrenzendi Gebiite in Bayern.

Zum Landchreis Konstanz ghört au d'Exklave Büsinge am Hochrhi (BÜS), wo völlig vum Schwizer Kanton Schaffhuse umschlosse ich.

D'Landchreise hän sich anno 1956 zum Landchreisdag Bade-Württeberg zämmegschlosse.

Die 35 Landchreise underdeile sich in insgsamt 1.101 Städte un Gmeie (dorunder 89 Grossi Kreisstädte un 213 suschtigi chreisaghörigi Städt), e bewohnts gmeifris Gebiit (Guetsbezirk Münsinge) un e ubewohnts gmeifris Gebiit wo zue dr elsässische Gmei (Rhinau) ghört (Stand: 1. September 2005).

Die 10 größte Stadtgmeie vu Bade-Württeberg sin Stuegert, Manne, Karlsrueh, Friburg im Brisgau, Heidelberg, Heilbronn, Ulm, Pforze, Reutlinge un Esslinge am Neckar.

Näbe dr politische Definition vu ere Stadt als Verwaltigseinheit git's au e raumplanerisch-funktionali Definition vum städtische Verdichtigsruum (Agglomeration), wo eher die international ybliche Definition vu Stadt entspricht. Stuegert isch mit öppe 2,8 Millione Iwohner demit die bi wittem grösst Stadt vu Bade-Württeberg un die drittgrösst vu Dytschland. Rhi-Neckar (D Region Manne/Ludwigshafe un Heidelberg) folgt mit 1,3 Millione, wobi dert e bedütende Deil vu dr Agglomeration in Rhiland-Pfalz un Hesse lit.
D'Agglomeration Basel lit mit numme öppe 100.000 Iwohner in Bade-Württeberg, isch aber mit öppe 670.000 Iwohner dr drittgrösst Balligsrum, wo Bade-Württeberg e Adeil het.




#Article 88: Johannes Kepler (271 words)


De Johannes Kepler (* 27. Dezember 1571 z Weil; † 15. November 1630 z Regensburg) isch an Schwäbischer Naturphilosoph, evangelischer Theolog, Mathematiker, Aschtronom un Optiker gsi.

Er hat d Gsetze von dr Planetabwegung entdeckt, wo nach em Keplersche Gsetz gnannt worra sin.

In dr Mathematik het mä emane numerische Verfahre zur Berechnig vo Integralen nach ihm dr Name Kepler Fassregle gä. Er het s Rächne mit Logarithme, wo denn neu gsi isch, z Dütschland verbreitet. Wägen ihm isch d Optik e wüssenschaftligi Disziplin worde und er het ghulfe d Entdeckige, wo sii Ziitgenoss Galileo Galilei mit em Teleskop gmacht het, z bewiise.

Siini drei Gsetz vo dr Bewegig vo de Blanete si bis zur Erfindig vo dr Gravitationstheorie vom Isaac Newton die beschti Beschriibig vo de Blanetebahne gsi. Interessanterwiis isch d Grundlage für em Kepler siini physikalische Fund sii myschtisch Glaube gsi, ass s Sunnesyschdem us imaginäre inenandergschachtlete reguläre Polyeder (platonische Körper), wo jedem Polyeder ei Blanet zuegschriibe wird, bschdoht.

S erschte keplersche Gsetz isch dr Ellipsesatz, wo sait, ass d Umlaufbahn vom ene Blanet en Ellipse isch, wo dr Schwerpunkt vom Syschdem in eim vo de Brennpunkt lit.

S zweite keplersches Gsetz isch dr Flechesatz, wo sait, ass in gliicher Ziit dr Fahrschdrahl, wo d Linie vom kreisende Objekt zum Schwerpunkt vom Syschdem isch, immer gliich groossi Fleche bildet.

Im dritte Gsetz wird e mathematischi Verbindig zwüsche de Umlaufziite vo Blanete und de Halbachse vo ihre Umlaufbahne gmacht und zwar si d Quadrat vo de Umlaufziite vo zwei Blanete um es gmeinsams Zentrum (d. h. im Sunnesyschdem d Sunne) proportional zu de dritte Potänze vo de Halbachse vo ihre Ellipsebahne.




#Article 89: Fastnacht (1666 words)


Fastnacht – odr Fasnet, Fasnacht oder Fasent, außerhalb vom Alemannische Fasching odr Karneval – heißt mer d Zeit von dr Ausglassaheit und Freelichkeit un dr überschäumenda Lebensfreid vorm Beginn von dr öschterlicha Faschtazeit, dr Passionszeit. 

Als Fasnetszeit isch z Deitschland d Zeit vom 11. November, 11:11 Uhr bis zom Aschermittwoch eigbürgert. au an es paar Oort i dr Schwiiz isch am 11. November der erscht Fasnachtstag. Abr im Schwobeländle wird d Fasnet erscht am 6. Januar, em Dreikönig, ogfanga.

Die Schwäbisch-alemannischi Fasnet stoot uf dr UNESCO-Lischte vom Nit-materielle Kulturguet.

D Schwäbisch-alemannischi Fasnet odr au Fasnacht isch gröschdeteils im Schwarzwald, de Alb und am Bodesee bheimatet. Aafange düt Fasnet dört ursprünglich am Dreikönig, ä paar wenigi Ort hän aber au de 11.11., 11.11 Uhr, d Aafangszit vom Fasching im Rhyländische, übernoh. D fünfti Johreszit, wie zü de Fasnet au oft gsait würd, findet ihr End am Aschermittwuch, meischdens mitm Geldbeutelwäsche.

Zwischa am neibe Johr ond am Schmotziga Donnerschdag – em Faisse Dunschtig – findat ieber ganz Schwoba vrteilt au Narratreffa schtadt, bei dene dann bis zu 10.000 Leit als Zuaschauer oder Hästräger debei send. Dobei treffat denn ganz onterschiedliche Traditione uffenand, ond durchs Fernsäah kah ma dia dann sogar eh ganz Süddeutschland säa.

Im Wiisedal gits au no d Buurefasnacht. Di got dodruff zrugg, dass die Gmeinde, wo prodestantisch gsi sin, di Gregorianischi Kalenderreform nit midgmacht hän. Deshalb sin si, wie au d Basler Fasnet, a Woch späder dra. Zell im Wiisedal hätt friener zu Vorderöschdriich ghört un isch deshalb kadolisch gsi. Gresge, a Ortsdeil vo Zell, isch ald-badisch (Bade-Durlach) un somid prodestantisch gsi. Deshalb hän d Zeller zweimol Fasnet.

In Villinge a Hochburg vo de Schwäbisch-Alemannische Fasnet, isch d Fasnet scho 1467 urkundlich erwähnt, im Jahr 1584 sin die erschte Vereinsname ufgnomme wore. D Zunf geht devo us das de Narro da entstanden isch.

Am Funkesunndig oder Facklasunndig, säll isch de erschti Sunndig nochm Aschermittwuch, dien si an viele Ort Schiibeschla.

In dr Schwiz het in de reformierte Ort nume in dr Stadt Basel und uf iirere Landschaft d Fasnacht d Reformation überläbt. Hüt git’s in vilne Kantöön Fasnechtstrybe.

Z Basel goht d Basler Fasnacht drei Dääg. Aafoo dien die drey scheenschte Dääg am Määndig non em Äschermittwuch am Morgen am Vieri mit em Morgestraich und si heere am Donnschtig morge am Veri mit em “Ändstraich” uff. Drzwische gits Cortèges, Schnitzelbängg, Gugge, Laddäärne, Drummler, Pfyffer, Glygge, Källerabstiig und no vyyl mee.

Währed dr ganze Basler Fasnacht macht me sich in de Sprich und uf de Helge au gärn mit Sprych iber d Zyrcher und iber d Schwoobe, wie me de Dytsche z Basel sait, luschtig. Aber au Basel sälber und d Wältpolidygg kemme nid z kurz.

Z Lieschtel fangt am Funkesunndig, em Sunntig vor em Morgestraich z Basel, mit eme grosse Umzug mit Drummler und Pfyffer, Guggemuusigge und Wääge aa. Drno gitts e Guggekonzärt uff em Züghuusplatz, bevor denn am Obe dr Höhepunggt vo dr Lieschtler Fasnacht astoot: dr Chienbäse-Umzug. Öppe 300 Lüt träge brennendi Chienbäse und ziehn Füürwääge, wo meterhoch läädere, vom Burghügel dur d Altstadt abe. Bis zu 50'000 Lyt luege däm Spektakel zue, wo vo dr Füürwehr überwacht wird.

Am Mäntig z Obe findet sit es paar Joore en Obestraich mit Gugge statt, es wärde au Schnitzelbängg gsunge. Am Mittwuch findet d Kinderfasnacht statt mit eme Umzug und eme Fasnachtsball, i dr Nacht isch für die Erwaggsene Freinacht. Am Samschtig git s schliesslig e Guggeparade durs Stedtli mit öppe drissig Gugge und drno e grosses Guggekonzärt uff zwei Bühne.

Im Fricktal chunt d Fasnacht so wie im Baadischen änet em Rhy a vilnen Oort vor. Es git e Zylete Fasnechtszümft.

Speziell isch s Programm mit de drüü Donschtige vor em Fasnechtswuchenändi, me seit ne dr Erscht Faisse, dr Zwöit Faisse un dr Dritt Faisse. Me cha a dene Tääg d Tschättermusig ghööre.

Z Lauffeburg isch d Städtlefasnacht, wo vo Fasnachtsgruppe us de schwiizerischen und baadische Schwöschterstedt zäme organisiert wird. Und zwar gits die Fasnecht sit anne 1386. Am Dritte Faisse tuet d Fasnecht dr Bürgermeischter absetze, und a däm Tag isch au no d Salm-Alandig. Me macht s Häxefüür, und i de beide Lauffeburg dissits und änet em Rhy goot d Fasnecht über d Landesgränze, wenn d Naroone dur beidi Stedt lauffe. Me cha Tschättermusig und Guggekonzärt ghöre und de Schnitzelbänk zuelose. Und am Äschermitwuch isch d Böögg-Verbrennig.

D Fasnecht übernimmt i nes paar Gmeinde s Zepter über d Gmeind vo dr Gmeindverwaltig. Z Chaischte stoot der Joggeligeischt uf, z Mööli dr Bürkligeischt, z Rhyfälde het d Frau Fasnacht iiren Umzug, und iiri Zyt isch denn nach dr Usbrüelete verby und si wird a der Schiffländi verbrennt. Z chaiseraugscht git’s am Fääristääg es Fasnechtsfüür, und z Lauffeburg und z Zäinige tuet me dr Böögg verbrenne.

Z Zuurzi isch d Fasnacht vo dr Chesslete am Schmutzige Donschtig bis zu dr Lätschete, wo dr Prinz Karneval uff dr Rhybrugg vrbrönnt wird.

A der Badener Fasnecht chunt d Figuur vom Schelm Füdlibürger vor, es git e Strossefasnacht und Guggemusige.

Zofige het es Fasnechtsprogramm es paar Tääg spööter als die im Fricktal, es isch am Sundtig vo der Altwyberfasnecht.

Dr gröscht Fasnechtsumzug im Aargau isch z Würelinge.

Es git i däm Land au no d Verbindig vo dr Fasnecht mit dr Chiirche: a teil Oort macht men äxtra Fasnechtsgottesdienscht.

Z Lozärn foht d Fasnacht am Schmotzige Donnschtig aa und goht bis zum Äschermittwoch. Am Donnschtig morge esch de Afang mit de Fritschi-Tagwach und am Nomitag gets en grosse Omzog dur d Stadt. Am Mäntig isch dänn d Wey-Tagwach ond es findet nomol en Omzog am Nomitag statt. Am Zischtig Obig gets den de «Monschter Corso» mit vilne Guggemusige. I de Aglomerazion fendet i dere Zyt au Umzög statt.

Bsunders au d Chrienser Fasnacht isch wytumme bekannt.

In es paar Kantöön vo dr Zäntralschwiiz macht me Fasnecht. Im Kanton Zug und im Kanton Nidwalde git’s i fasch allen Gmeinde Fasnechtsumzüüg. A dr Schwyzer Fasnecht gseht me d Nüssler und gört me d Guggemusig; d «Güdelzischtigsgsellschaft» macht s Blätzverbränne; öpis speziels isch d «Groossgrindezumft».

Au z Soledurn und in es paar Gmeinde vom Kanton wird d Fasnacht zelebriert, i der Stadt scho sit em Ancien Regime. D Fasnächtler vo Soledurn säge iirere Stadt i dr Fasnechtszyt Honolulu, so wie s d Zytschrift «Dr Poschtheiri» im 19. Joorhundert agfange het. Ane 1853 het me d Naarezumft Honolulu gründet, wo d Fasnecht i dr Stadt organisiert, zäme mit der Vereinigte Fasnechtsgsellschaft Soledurn UNO.

Ähnlech wie z Lozärn foot d Fasnacht am Schmutzig Donnschti a und duuret bis zum Äschermittwuch oder Äschermotthuufe. Mit dr «grossmächtige Symphonie-Chesslete» am Schmutzig Donnschti Morge am Föifi foot d Fasnachtswuche z Soledurn a. Am Nomitag git’s dr Chinderumzug. Sunnti- und Zischti-Nomitag chame e grosse Fasnachtsumzug bewundere. Bim Zapfestreich springe d Fasnächtler dur d Gasse und singe «I ma nümm». Am Äschermittwuch-Obe wird de zmitts ir Altstadt dr öpe föif Meter höchi Böög azündet.

Under em Name GUSO tüen di vierzää Soledurner Guggemusige zämeschaffe. Die eltischti no aktyvi Gugge isch d Mamfi Guggemusig, wo s sit 1957 git.

Im Verglich zu andere Fasnachttradizione isch dr offizielli Fasnachtsuftakt nid am 11. 11., em Martinsdaag, sondern am 13. Jänner, em «Hilari».

En eigeti Fasnechtstradizioon het s soledurnische Äärlischbach, zäme mit em argauische Nochberdorf: d «Speuzer Fasnacht». Es git e Fasnechtzytig, d Chesslete, Masggebäll, Goschtüm, en Umzug und d Guggemusige Erzbachgugge Speuz und Speuzer Schränzer spiile, mängisch zäme mit frömde Gugge, am Umzug und au no bim ene Monschterkonzärt.

D Oschtschwiz kännt d Fasnacht mit verschidnige Brüüch und Tradizione. Aafange tuet d Fasnachtszyt underschidlich, normalerwiis erscht noch em Drüükönig, aber spötischtens am Schmutzige Donnschtig. 

I de letschte Joor gits Ort, wo d Fasnachtsgsellschafte oder d Guggemusige aagfange händ, am 11. 11. am Morge am 11 ab 11-i d Fasnacht mit eme chlinne Fäschtakt iizlüüte. Ufhöre tuet d Fasnachtszyt i de Nacht vom Fasnachtszyschtig uf de Äscheremittwoch, mit Uusnaam vom Kanton Appezäll Usseroode, die fangid, wie d Basler erscht nochher a.

Altbekannti Bruuchtumsgruppe, wo a de Fasnacht i de Oschtschwiz e Rolle spilid, send under anderem folgendi:

En Bruuch, wo bis is 14. Joorhundert zrugg goo söll, isch s «Eis-Zwei-Geissebei», wo z Rappi uf em Rothusplatz amigs am Nomittag vom Fasnachtszyschtig stattfindet.

Z Sanggalle werd am Fasnachtssamschtig de «Ehren Födlebürger» erküürt und mit ere Kanoone in Ehre-Föbü-Himmel beförderet.

Es exischtiert au en Ostschwiizerische Narrekonvänt, wo au Gruppe us Konschtanz debii sind.

Im Kanton Wallis git’s in es paar Gmeinde Fasnechtsumzüüg und anderi Aaläss.

Öppis altertümlichs isch dr Bruuch vo de Tschäggätta im Lötschetal.

Z Eeschtriich wird dr «Fasching» in Form vu Gschnase und Umzüg gfeiret, und viilerorts gits Faschingsitzunga. Uine vu de greeschte und bekannteschte findet zum Biischpil in Villach statt.

S gsellschaftlich aageablich bedeitendschte Eroignis isch dr Wiener Opernball, wo aller Gaddig Prominänz aazieht. Im Tirol (z. B. z Imst, z Telfs oder z Nassereith) wird all drei bis füüf Johr a Faasnat gfeiret, wo dr schwäbisch-alemannische Faasnat glycht.

Karnevalartige Schtruktura vum Maschkre, Verkloide und vu ritualisierter Usglassehoit lassed sich eigentlich in alle Kultura finde.

Berüömt isch dr Carneval vo Venedig.

A ganz eigeschtändige, bemerkenswerte Vitalität hot abr dr Karneval in Lateinamerika entwicklet. Dr Karneval vo Rio de Janeiro isch en Höhepunkt.

In mängge Gengende gits a de Fasnacht „Schenkeli“, des sin Zuckerbrötli (Güetzli), wo im Fett bache werde. Mer chönnt si öbbe mit Amerikaanische Doonatz vergliche. Schenkeli heiße si, will si in Würstliform grollt werde, wo usseh dien, wien es chleines Schenkeli. In Basel heisst die Spezialität au Maitlibai.

Generell hätts a de Fasnet schu immer „Schmotziges“ gäh, sell heisst „im Fett bache“. Doher chunnt au de Namme „Schmotzige Dunschtig“ odr i andere Dialäkt „Schmutzige Dunschtig“.

S gitt also nitt nuh „Schenkeli“, sondern au „Fasnachtschüechli“, „Berliner“, „Fasnetküchle“ usw.

Im Badische und au z Basel gits a de Fasnacht Mählsuppe mit Ziibelewaie odr es git au Chäswaie. E witeri Spezialität, wo me z Basel um d Fasnachtszyt findet, isch d Faschtewaie odr d Fasnachtschiechli.

Dr kleinschte Karnevalsumzueg vu dr Welt het schynts im weschtfälischen Unna stattgfunde (bis ane 2011). Er beschtoht us uim uinzige handzogene Loiterwaage, wo der Karnevalischt Helmut umeziet.




#Article 90: Heavy Metal (351 words)


Heavy Metal (nach dr neua Rechtschreibong au: Heavymetal) (englisch heavy metal: Schwermetall) isch im engera, abr au in dem Sinn wo mer schwätzt, a Schtilrichtig von dr Rockmusik, abr au a Jugendkultur odr Subkultur.

Dr Metal esch als Gägebewegig e de 60er/70er Johr zo de Hippis entstande. Mer häd welle wegcho vom blüemliglaube.

Zo de erste Band händ secher dr Black Sabbath, dr Judas Priest, Iron Maiden ond Manowar ghört.

Heavy Metal isch i dä 1970er Johr usem Hard Rock, Blues, Jazz und Klassik entstande. Dennzumal het me ehnder no Heavy Metal gseiht, mit de Jahre si aber immer wider nüii Stile entwicklet worde, so das dr Übergebriff Metal entstande isch.
Z Schlagzüg und Gitarre präge dr Metal starch. Si si dür die verschidene Spilwisene wichtigi Merkmal.

D Metal-Szene un -Musik isch in mehrere Subgenre ufteilt. Die Substile unterscheide sich zum Teil rächt starch. S git vo einfache, rythmische und tribende Liedstrukture bis zu multiimstrumentale und fantasievolle Kompositione, wo me schüsch nume ir klassische Musig cha finde. Dr Gsang giht vo krächzendem Gebrüll, das wird schriike (engl. shriek für schreie, kreische) gnennt u tiefs grunze, gnennt growle (engl. growl für knurrä) bis zu operemäsigem Gsang. D Rhytme si schnäll und langsam, o je nachdäm was fürne Stil das es isch. 
So wie d Musig, si o d Texte vilfältig, es giht vo nume Fantasy über Religion, Melancholii, Hass bis zu Politik. Die meiste singe uf Englisch, s git aber o Texte uf Dütsch, Norwegisch, Finnisch, Französisch etc. Die wo zu der Szene zughöret nennet sich Metaller, Metalheads odr oifach nur Heavies.

Obwohl mänggi von de Metalbands große kommerzielle Erfolge verbuche kennat, isch an großr Teil von dr Szene von de Leit mit Begriffa wie Satanismus odr Pöbelei un de Nazis in Vrbindung gbracht un abglehnt, was die meischte Metaller aber als en Vorurteil ablehnet.

Black Sabbath: Black Sabbath, Paranoid, Sabbath Bloody Sabbath

Judas Priest: Sad Wings of Destiny, Sin after Sin, Stained Class, British Steel, Painkiller

Iron Maiden: Iron Maiden, Killers, The Number of the Beast, Seventh Son of a Seventh Son, Fear of the Dark

Motörhead: Overkill, Ace of Spades




#Article 91: Thrash Metal (203 words)


Thrash Metal (englisch to thrash - drescha/prügla/haua) isch am Ofang von dr 1980er Johr als a schnellre un extreme Spielart vom Heavy Metal enstande. Beim Thrash-Metal sollet d' Gitarra brutal klinga und werdet von dem her speziell da druff abgmischt odr runter gstimmt. Dr urschprüngliche Thrash Metal isch vor ällem durchs schnelle un präzise Riffing vom normala Heavy Metal z unterscheida. Es isch au oft nur d offene E-Saite in Verbindong mit de Power-Chords verwendet worra. An weitres Kennzeicha isch des konsequente Double-Bass-Drumming.

Manchmal isch Motörhead scho als Thrash bezeichnet worre, aber mer sait vo Kill 'Em All von Metallica aus dem Jahr 1983, dass es des erschte Thrash Album isch. Neba Metallica stammet au viele andre wichtige Thrash-Bands aus dr San Francisco Bay Area, so wie Exodus, Testament un Death Angel. Mr kann grob saga, dass so Bands wie Exodus, Slayer, Dark Angel an eher brachialera, brutalera und weniger melodiösa Schtil verfolget, un d Bands wie Metallica, Megadeth oder Death Angel vilfältiger, melodiöser und a bissle experimentierfreidiger sen. Manchmal werrat die Bands zamma mit de aggressivera Power-Metal-Bands unterm Noma Speed Metal zammagfasst.

Metallica: Kill 'em All, Master of Puppets, Ride the Lightening

Slayer: Show no Mercy, Reign in Blood, South of Heaven




#Article 92: Metallica (205 words)


Metallica isch a erfolgreiche amerikanische Heavy-Metal-Band, wo 1981 z Los Angeles, Kalifornie, gründet worre isch.

Metallica hen offiziell übr 100 Milliona Alba verkauft, do drvo übr 50 Milliona in de Vereinigta Stoota von Amerika. Vier Alba sind an Nummr eins de Billboard Charts gstande; koi Band verkauft mehr aus ihrm Backkatalog wie Metallica. Die 6 letschta Metallica-Alba hen in Dütschland d Charts über e Zitrum von 12 Johra toppt. Älle Metallica-Alba hen weltweit Multi-Platin-Status erreicht. Des meischtverkaufte Album isch es Black Album mit übr 20 Mio. verkaufta Einheita und 14 mal Platin. S letschte Album St. Anger hat sofort in 30 Länder Nummer eins vo de Charts gschafft. Des sagat zumindescht Metallica in ihrm neueschta Pressebricht.
Metallica isch die erfolgreichschte Band von de 90er Jahre gwä un ghört zu de erfolgreichschta amerikanischa Künschtler, wo's git. Alloi in de letschte 10 Johr hen se in de Vereinigte Staate von Amerika vor über 12 Milliona Zuschauer gschpilt.

Unzähliga Tourneea mit übr 1500 Konzerta vor Dutzenda Milliona Zuschauera machet Metallica zu oim von de erfolgreichschte Live-Acts und zu oinr von de einflussreichschte Heavy-Metal-Bands, wo's git.

Metallica hem bis heit 7 Grammys gwonna un mehrere andere Preis, da drunner dr MTV-Awards, der VH1 Awards und dr American Music Awards.




#Article 93: Johann Wolfgang von Goethe (392 words)


Dä Johann Wolfgang vo Goethe (* 28. August 1749 z Frankfurt a. M.; † 22. März 1832 in Weimar) isch än Dichter, Naturwüsseschaftler, Kunsttheoretiker und Stâtsmâ gsi. Vili Lüüt säged, er sygi dä grööscht düütsch Dichter überhaupt. Und das isch nöd unberechtigt: Sini Werk, wi sini Fauschtdichtige oder D Lyde vom junge Wérther sind i brilliandm, schönschtä klassischä Düütsch gschribbe, un zwar so, das bisher keine a siner Sprach anechô isch.

Dä Goethe het sich sogar emol mit beschäidenem Erfolg ame schwyzerdütsche Gedicht versüecht.

Des Gedicht isch bi einere vu s Goethes Reise in d Schwiz oder unterem Iidruck vun däre Reis entstande.

Dr Grundstei fir d Liäbi vum Goethe zum Alemannische mueß z Säsene bi Stroßburg glegt wore sii, wu ner 1770 mit ere junge Elsässeri (Frederike Brioni) büssiärt het. 1803 het er in dr Jenaer Allgemeinen Zeitung e begeischtereti Besprächig zu dr zweite Uflag vu dr Alemannische Gedichte vum Johann Peter Hebel gschriibe – d Rezension zu dr erschte Uflag e Johr vorhär vu eberem anderem isch em nit positv gnue üsgfalle gsii. Dä Mann, wu im ditsche Sprochruum aü as „Dichterfirscht“ bezeichnet wird, het sälber e hessische Akzänt gha un isch wäge däm vu Zitgnosse gützt (ghänselet) wore. Fir dr Goethe isch dr Dialäkt „das Element, in dem die Seele ihren Atem schöpft“, wiän er in Dichtung und Wahrheit schribt.

De Goethe hät d Schwyz drüümaal bsuecht. 1775 isch er mit de Brüedere Christian und Friedrich Leopold Stolberg vo Schaffuusen über Züri an Vierwaldstettersee und bis uf de Gottertpass gräist. I der Innerschwyz isch er uf de Spuure vom Wilhälm Täll gwandlet, und z Züri hät er bim Johann Chaschper Laveter gwont. De Laveter hät en mit Përsöönlichkäite wie em Johann Jakob Bodmer, em Johann Jakob Breitinger, em Salemaa Gässner und em Muschterpuur Jakob Gujer (em Chlyjogg) zämepraacht.

Die zwäit Räis hät er 1779 zäme mit em Herzog Karl Auguscht vo Sachse-Weimar undernaa. Die Räis isch i s Bëërner Oberland und uf Lausanne und Gämf ggange; dezue ane händ s wider lengeri Zyt bim Laveter ghuuset. – 1796 hät de Goethe d Briefe auf einer Reise nach dem Gotthard publiziert.

Roman un Novelle

Gedichtzykle un Epigramm-Sammlunge

Ästhetischi Schrifte

Naturwisseschaftligi Schrifte

Autobiografischi Prosa

 Ibersichte/Bibliografie 

 Lexika un Nooschlagewärk

 Iifiehrunge 

 Briefsammlunge 

 Gespräch 

 Läbe ud Wärk 

 Leben und Werk im Bild 

 Läbensabschnitt 

 Naturkund un Wisseschaft 

 Politik 

 Psychologischi Aschpäkt 

 Witteri Basisliteratür 

 Text 

 Allgmein

 Hilfsmittel 




#Article 94: Ente (209 words)


Umgagssprâchlich wird ä grôssi Âzâl vo Vögel wo uff Binnesée un -flüss läbet, als Änte bézeichnet. Si werdet drby dur irä churzä Hals vo Gäns und Schwään unterschiddä.

Diä verschidenä Gschlächt bsitzed bir Änte au äs unterschidlichs Federchleid. Nur einigi Wuche nachr Mûser im Spâtsummer bsitzed d Männli, aso d Erpel, äs äänlichs Federchleid wid Wybli au. Änte hûsed am Bodä odr i Hööle.

Schwümmentä lebet i Sée un Flüss wo nöd so tüüf sind, dét tüends denn gründele. Schwümmentä flüüget oni Âlauf sofort vom Wasser.

D Tauchentä lebet i tüüfere Gwässer un sueched dét Wasserpflanze und chlyneri Wassertiär. Tauchentä müend bim Flüügä überd Wasseroberflächi rännä, bivôr si ûfstyge chönd. D Bei vodä Tauchentä sind wyter zrugggsétzt als bidä Schwümmentä.

Säägrentä tauched nach Fisch und anderi Wassertiär. Charakteristisch sind dezue no ddünneri Schnäbel mittä chliine Hornzää am Rand.

Wüsseschaftlich ghöred d Entä zu verschiddenä Gattige wo innrhalb vodä Familiä vor Entävögel (Anatidae) zur Unterfamiliä vi dä Entä (Anatinae) zämmegfasst werdät. 

S git übr hundärt verschidini Entäarte. D bekanntischti vo däne ghöred zu de Gattig vo dä Eigentlich Entä (Anas). Da'annä ghört au d`Stockentä, wo d`Stammform vor Hûsentä isch.

Und denn git's no die sogenannti Zytigsänte: s'handlet sich do nid um e Tier sondern um e Falschmäldig in de Printmedie.




#Article 95: LSD (107 words)


 
LSD isch d Abchürzig vo Lysergsüüridiethylamid, enärä psüchoaktive Substanz, wo vom Albert Hofmä, eme bi Sandoz in Basel âgstellte Chemiker, mittm Ziel vo dä Entwicklig vom ene chreislauf- und atmigsârendä Medikament 1938 hérgstellt und unterm Markänamä Delysid vertribbä wordä isch. Mittlerwil wirds LSD uss nem speziälle Muetterkorn hergstellt. 
Iri halluzinogéén Würkig hät dä Hofmä am 16. April 1943 dur Zuefall entéckt. Er het no ä Böch gschrebe LSD mein Sorgenkind für die, die kei Ahnig hen wie des uff de Körper wirkt. 

LSD isch ir Vergangäheit füdd Behandlig vo psüchisch Chranki und als Migränemittl verwändet worde, aber selbschtverständlich, wi hütt au, als Rûschmittl.

Summäformle vo LSD: C20H25N3O




#Article 96: Kyrillisches Alphabet (135 words)


S kyrillische Alphabet wird z Russland, ir Ukraÿne, z Wißrussland, Bulgarie und in andere osteuropäische (z. B. Serbie) und nordasiatische Länder brûcht.

S isch im 10. Jahrhundert am Hof vom bulgarische Zar Simeon am Großa durch 'n Kliment (Clemens) von Ohrid (sell isch au d´Name vum e See mit ganz bsundere Fisch), am Schüler vom Kyrill, Buechschtabe wo nit uus em Griechische übernoh worde si - die glagolitische Buechschtabe (Schpalte 4) entwickelt worra.

D' meischta Buchstaba sin us am griechischa Alphabet übernomma odr abgleitet worra. Für Laute, wo im Griechische net vorkomma sen, sen Zeichen von dr glagolitischa Schrift (Glagolica) verwendet worra, wo a bissel früher vom griechischa Mönch Konschtantin, wo später Kyrill ghoißa hat, erfunda worra isch. Nach dem isch d' kyrillische Schrift bnannt worra, obwohl se sich arg von dr glagolitischa Schrift unterscheidt.




#Article 97: Deutsche Sprache (1334 words)


D’deitsche Sproch (Deutsch) zählt zur Familie vo de indogermanische Sproche, spezifisch zu de weschtgermanische Sproche. Erforscht wird d’ deitsche Sproch vú de Germanischte.

S Wort „düttsch“ goht zrùck ùf s germanisch Wort þeuðo, ùf s althoochdüttsch diutisk ùn ùf s mìttelhoochdüttsch diutisch/diutsch, tiutsch/tiusch. S Wort hät am Aafang „Volch“ gheiße ùn hät di gliiche Wurzle wie s Verb „dütte“ (deuten), ìm Volk verständlig mache. Als teut daucht's schù ìm 1. Johrhundert ìn römische Quelle ùf, wird abber erscht sitt em 8. Johrhundert au als Bezeichnig fǜr d'Sprooch bruucht. Ùs de latinische Bezeichnig theodisca lingua, wùù d'Sprooch vù de Franke bezeichnet hät ùn wùù sich vùm westfränkische þeodisk ableitet, isch ìm Ostfränkische duitisk worre, e Voorform vùm Wort deutsch/düttsch.

D'Bezeichnige fǜr s Düttsch ìn andere Sprooche sìn wäge de lange Gschicht vù de düttsche Staate zimli ùnderschììdlig. Viilmool leite si sich vù de Eigebezeichnig ab (z. B. s idaliänisch tedesco, s dänisch tysk odder s holländisch duits) odder vù Bezeichnige, wùù mer ìm Düttsche nùme ei düttschsproochigs Volch demìt meint, nämlig vù de Alemanne (Französisch allemand, Spanisch alemán, Arabisch /ʾalmāniyya/) odder vù de Sachse (Fìnnisch/Estnisch saksa, Inarisamisch säksikiela). Anderi Bezeichnige (z. B. němčina ùf Tschechisch, немецкий ùf Rùssisch odder német ùf Ungarisch) sìn ùf s slawisch Wort *němьcь zrùckzfiehre, wùù „stùmm“ gheiße hät ùn verwändet worre isch, wiil d'Slawe di Düttsche nìt hän chönne verstoh. Au de Name vù de Germane isch als Ussgangspunkt verwändet worre (u. a. Änglisch German, Hindi जर्मन/jarman ùn Indoneesisch jerman).

Di zweiti Luutverschiebig laat sich scho im früene Mittelalter, öppen ab em 6. Jh. in Personenäme naawiise. Eigentlichi Tüütschi Text sind aber eersch usem Hochmittelalter bekannt, di eltischte sind vilicht d'Merseburger Zaubersprüch, uufgschriben im 10. Jh., warschinlich stameds aber usem 8. Jh. Als Althochtüütsch bezeichnet me d'Sprach zwüsched öppen 800 und 1100. S'Hildebrandslied stammt usem 9. Jh. Usem Altnidertüütsche hämmer de Heliand uf Altsächsisch, au öppen usem 9. Jh. Us dere Ziit gits es alemannisches Vaterunser us Sanggale. Fulda isch en anders wichtigs Schrift-Zentrum gsii i dere Ziit. Us Fulda isch under anderem s'Abecedarium Nordmanicum, en Art tüütsches Runenalphabet.

S'Mittelhochtüütsche vo öppe 1100 bis 1350 isch dänn vil besser beleit. Ab 1350 bis öppe 1650 redt me dänn vo Früe-Neuhochtüütsch. Zmizt i die Periode fallt am Luther sini Bibel-Übersetzig, wo de Keim für die Neuhochtüütschi Standardspraach bildet. Luutlich hät sich im Früeneuhochtüütsche s'Mitteltüütsche vor allem dur Änderige im Vokalsystem vom Alemannische abtrännt (es isch vonere Quantitätsschpraach zunere Akzentschpraach worde, während s'Alemannische immer no Vokal-Quantitäte underscheided). Luutlich isch also s'Alemannische nööcher am Mittelhochtüütsche plibe, grammatisch aber s'Mitteltüütsche (s'Alemannische hät i de früene Neuziit Kategorie wie de Genitiv und s'Präteritum verloore).

Di hüttige tüütsche Dialäkt lönd sich grob in drüü Gruppen iiteile. S'Nidertüütsche im Norde isch a de zweite Luutverschiebig nöd beteiliged gsii und isch linguistisch nöd klar vom Holländische abgränzbar: D'Gruppierig vom Nidertüütsche als Tüütsch is linguistisch begründed. Anderschume chame s'Holländische und Flämische au zum Nidertüütsche zele. I dem Fall isch die zweiti Luutverschiebig en innertüütschi Aaglägehäit, und s'Tüütsche schtaat innerhalb vom Weschtgermanische em Anglo-Friesische (au Ingvaeonisch oder Nordseegermanisch) gägenüber.

I de früe Neuziit het sich s' Niderdiitsche langi Ziit nebet em Hochdiitsche als Schriftsproch behauptet. Erscht ab em 17. Johrhundert isch es allmählich us dere Rolle verdrängt worre, well die gbildete Liit zum Hochdiitsche ibergange sind. E Zentrum vom niderdiitsche Buechdruck isch Lübeck gsi. Vo Borchling und Claussen giits e dreibändigi Niederdeutsche Bibliographie zu den niderdiitsche Druck vor 1800.

S'Mitteltüütsche isch vom Nidertüütsche dur d'Benrather Linie (maken/machen Isoglosse) abgränzt, und beinhalted Rhyfränkisch, Moselfränkisch, Ripuarisch, Thüringisch und Schlesisch. S'Obertüütsche isch vom Mitteltüütsche dur d'Speyerer Linie (Appel/Apfel Isoglosse) abgränzt, und beinhalted s'Austro-Bavarische (Bairisch in Bayern un in Österriich), s'Alemannisch un s Oschtfränkisch.

Mittel- und Obertüütsch werded au underem Begriff Hochtüütsch zämegfasst. Dademit häd de Begriff zwei underschidlichi Bedüütige: Einersiits bezeichnet Hochtüütsch die geographisch hööcher glägne Dialäkt, wo a de zweite Luutverschiebig teilgnoo händ. Anderersiits bezeichnet Hochtüütsch aber au di Tüütschi Standardspraach, wo sich sitem 16. Jh. usepildet hät. D'Standardsprach ghöört sälber zu de Obertüütsche (Apfel) Sprache, isch aber urschprünglich es Gmisch us verschidene regionale Dialäkt usem Drüüegg Fränkisch/Schwäbisch/Nordbairisch (de Luther hät sini Bible im Ostmitteltüütschi Gebiet, in Thüringe, übersetzt und deet 'de Lüüt ufs Muul glueget').

Yydailig vù dr Dialäkt z Dydschland ane 1900 noch em dtv-Atlas zur deutschen Sprache

D Dialekt in dr Lausitz ghèère zem Schlesisch. S Berlinerisch/Südmärkisch bilded e Ibergang zwische Mittelmärkisch ùn Schlesisch, mer said im Berlinerisch machen (mit verschoobenem k), aber icke ich (nid verschoobe).

S Luxemburgisch zeld zem Moselfränkisch.

Dr Inhalt von de folgenden Abschnitt bezieht sich uff d' Schtandardsproch. Vieles do drvo trifft net uff d` Dialekt zu.

D' dütschi Sproch unterscheidet de Singular un de Plural in de Forme von de Subschtantiva, Adjektiva, Pronomina un Verba.

Bim Noma ka dr Plural durs Aahänge von am Suffix un/odr durch d' Variation von am Vokal (Umlaut) og'zeigt werra.

Subschtantivierte Adjektiva un Verba sen oigatlich emmer neutraal. Subschtantiva, wo mit de Silbe -keit  und -heit endet, sen emmer Femina. D' Endsilb -chen lässt jedes Subschtantiv zum Neutrum werra; es isch komisch, dass sich des Gschlecht wo a Sach in echt hat un's grammatische Genus unterscheide kennat: z. B. das Mädchen.

Zum unterscheida sen vier Kasusforma: Nominativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ. A poor Kasusendunga send in dr Sprochgschicht verlora ganga, so dass dr Artikel als an zusätzlicher Kasusanzeiger diene ka. Gut markiert send im Singular dr Genitiv, im Plural dr Dativ. 

Grundregla (wo für ca. 70% von de Subschtantive):

Mündlich fällt s auslautenda Schwa (e gschriebe) oft weg: Ampeln, Hosen, Nachbarn

Fremd- und Fachwörter, wo aus am Lateinische oder Griechische stammet, bildet de Plural manchmal in d'Anlehnung an d'Ursprungssprache:

S gibt au Wörter, wo zwei Pluralbildonga vorkommet, wobei d'Bedeutong von de beide Plurale sich unterscheidet:

Im Deitscha exischtieret vier grammatikalische Fäll:

Dr Genitiv wird heitzdog in dr Umgangssproch durch Konschtruktiona mit Präposition un Dativ ersetzt.:

'S Deitsche kennt folgende Zeite odr Tempusforme:

D' wichtigschte Form isch es Präsens. S kann als historisches Präsens Präteritum bzw. Perfekt ersetza un steht vor ällem in dr Umgangssproch un in de Dialekte fürs Futur I. In denne Fäll stehet ergänzend Adverbiale vom Ortes odr von dr Zeit.

D' Forma von de Vergangenheitstempora Plusquamperfekt un Perfekt werrat mit de Hilfsverbe haben odr sein un am Partizip II (odr Partizip Perfekt) bildet. S Präteritum verwendet de Stamm vom Infinitiv.

D' Futurforma werrat mim Verb werden bzw. (Futur II) werden un haben bzw. sein bildet.

Plusquamperfekt, Futur II und au Futur I werrat eher selta in dr gesprochena Sproch vrwendet, un in de Dialekte gar net, 's Alemannische kennt selle Tempora gar net. Manche Dialekte kennet do drfür 's Plusplusquamperfekt, wo's Hilfsverb selbscht im Perfekt isch. S Plattdeitsch kennt abr älle sechs Zeitforme, wobei d' Futurforma mit solla (uff Platt: sölen oder schölen [ik sall/schall]) bildet werrat.

S Konjunktiv II bildt mer aus dr Präteritumform vom Verb, starke Verben kriegat an Umlaut (ich tue etwas - ich tat etwas - ich täte etwas, uff Schwäbisch: I mach was, I han was gmacht, I hätt was gmacht). S passiert abr au manchmal dass d' Präteritumform un d' Konjunktivformen identisch sen. (ich sage etwas - ich sagte etwas - ich sagte etwas, uff Schwäbisch: I sag ebbes, I han ebbes gsagt, I hätt ebbes gsagt). Hier verwendet mer meischtens de Konjunktiv III mit würde un am Infinitiv (ich würde sagen, uff Schwäbisch: I tät saga). Der Konjunktiv I leitet mer vom Infinitiv ab, der Wortstamm ändert sich net, spezielle Endunge kennzeichnet de Konjunktiv (er sieht etwas - er sehe etwas, uff Schwäbisch: er sieht was, er tät was seha). Dr Konjunktiv I isch in viele Fälle 's gleiche wie dr Indikativ. Deshalb bnutzt mer nâ de Konjunktiv II odr de Konjunktiv III (Indikativ: ich sehe - Konjunktiv I: ich sehe = Konjunktiv III: ich würde sehen).

Im Deitscha gibts d' folgenda Modi: 

S Passiv wird aus am Hilfsverb werden un am Partizip Perfekt gmacht un dreht d' Perschpektiv vom Aktivsatz om. S 'Opfer', dr 'Betroffene' wird zom Ausgangspunkt, dr 'Täter' hat koi Subjektroll mehr un isch manchmal net benutzt. Paula schlägt Egon - Egon wird (von Paula) geschlagen




#Article 98: Deutschland (4369 words)


Dytschland isch e föderalistische Staat z Mitteleuropa.

D Bundesrepublik Dytschland isch no ihrem Grundgsetz e Republik, wu us dr 16 dytsche Länder bildet wird. Si isch e frejheitli-demokratische un soziale Rächtsstaat un stellt as Bundesstaat di jingscht Uusbregig vum dytsche Nationalstaat dar. D Bundeshauptstadt isch Berlin.

Dytschland gränzt an nyyn europäischi Nochberstaate (Dänemark, Pole, Tschechie, Eeschtryych, d Schwyz, Frankryych, Luxeburg, Belgie un d Niderlande). Im Norde bilde d Nordsee un d Oschtsee, im Side d Alpe e naturryymligi Gränze. S Land lyt in dr gmäßigte Klimazone un zellt mit rund 80,3 Millione Yywohner zue dr am dichteschte bsidlete Flecheländer vu dr Ärd.

As Grindigsmitglid vu dr Europäische Union isch Dytschland s bevelkerigsryychscht Land vun ere un bildet mit insgsamt 16 EU-Mitglidstaate ne Währigsunion, d Eurozone. S isch Mitglid vu dr Vereinte Natione, dr OECD, dr NATO, dr OSZE, em Europarot, dr G8 un dr G20.

Gmässen am nominale Bruttoinlandsprodukt isch Dytschland di grescht Volkswirtschaft vu Europa un di viertgrescht in dr Wält. Dytschland zellt zue dr seli hochentwicklete Staate. Anne 2009 isch s di zweitgrescht Export- un di drittgrescht Importnation gsi.

D naduurryymlige Groosregione sin vù Nord no Sid s Noorddydsch Diefland, d Midelgebiirgszoone ùn s Alpevoorland mid dr Alpe.

An Dydschland gränze insgsaamd nyyn Schdaade: Dänemark, Pole, Tschechie, Eeschdryych, d Schwyz, Franggryych, Luxeburg, Belgie ùn d Niiderland. Dodermid isch Dydschland z Europa s Land mid dr maischde Noochberschdaade.

Im Noorde gränzd Dydschland an Dänemark (ùf ere Lengi vù 67 Kilometer), im Noordoschden an Pole (442 Kilometer), im Oschden an Tschechie (811 Kilometer), im Siidoschden an Eeschdryych (815 Kilometer; ooni Gränz im Boodesee), im Siiden an die Schweiz (316 Kilometer; mid dr Gränz vù dr Exklav Büsige, aber ooni Gränz im Boodesee), im Siidweschden an Franggryych (448 Kilometer), im Weschden an Luxeburg (135 Kilometer) ùn Belgie (156 Kilometer) ùn im Noordweschden an d Niiderland (567 Kilometer).

Dr Gränz hed e Lengi vù insgsamd 3757 Kilometer (ooni Gränz im Boodesee).

Ùf d Zyd vùm Paläozoikum (Äärdalderdùùm) geen di krischtalline Gschdai vù Dydschland zrùg wie Gneis ùn Granit, wie mer si in dr dydschde Midelgebiirg finded, zem Byyschbel im Schwaarzwald. Au die Sedimentgschdai vùm Ryynische Schiifergebiirg schdame us däm Äärdzydalder ùn sin in dr Zyd vùm Devon ùn Ùnderkarbon abglaagered woore. D Heebig vù dr Gschdai ùn doodermid d Gebiirgsbildig hed aber èèrschd im schboode Pliozän aagfange. Am Noordrand vùm Ryynische Schiifergebiirg hed s Gschdaischiichde us em Karbon, wù di gwaldige Schdaichoolevoorchùù im Ruurgebied yyglaagered sin (Ruhrkarbon).

Im Mesozoikum (Äärdmidelalder) sin die Gschdaischiichde bilded woore, wù in vyyle siid- ùn oschddydsche Regione aaschdeen. In dr Bfalz, z Thüringe, in Dail vù Bayern ùn Sachse dominiere Gschdai us dr Trias, em frieje Mesozoikum. D Juragebiirg (vor alem di Schweebisch ùn di Fränggisch Alb) geen ùf Zyd vùm Jura zrùg. Derwyylschd d Trias z Dydschland vù Sandschdai bräägd isch, hèèrschd bi dr jurassische Gschdai dr Chalchschdai voor.

Im Känozoikum (Äärdnèizyd) sin d Flùsniiderige ùn –bege ùfgfild woore.

Aktive Vulkanismus gid s z Dydschland nid, vulkanischi Gschdai zaige aber, as es in friejere Zyde emol Vulkanismus gee hed, vor alem in dr Vulkaneifel, ùf em Vogelsberg ùn im Bied vùm Schweebische Vulkan ùm Bad Urach. In dr Vulkaneifel dräde bis in d Geegewaard Chooledioxidquälle (Mofette) zdaag, d greeschd dervù isch dr Geysir Andernach, mid 50 bis 60 Meeder dr hegschd Chaldwasergeysir ùf dr Äärd.

Au wän Dydschland volschdändig ùf dr Eurasische Platte lyd, cheme schwachi Äärdbidem voor, bsùndersch im Beryych vù dr Riftzone im Siidweschden ùn Weschde (Ooberryygraabe, Ooberryynischi Diefeebeni, Hohezolleregraabe).

S Faltegebiirg vù dr Alpe isch s ainzige Hoochgebiirg, wù Dydschland Aadail draa hed. Dr hegschdglääge Pùnggd vùm Land isch d Zuugspitz (2962 Meeder), wù d Gränz zue Eeschdryych isch.

Vù Noord no Siid näme d Midelgebiirg zue ùn si wääre au hèècher. Dr hegschd Midelgebiirgsgibfel isch dr Fälbeg im Schwaarzwald (1493 Meeder), gfolgd vùm Große Arber im Bayerische Wald (1456 Meeder). Gibfel iber 1000 Meeder gid s au no im Èèrzgebiirg, im Fichtelgebiirg, ùf dr Schweebische Alb ùn im Haarz, wù s nèèrdligschd Midelgebiirg isch mid em Brocken (1142 Meeder). Nèèrdlig vù dr Midelgebiirgsschwele gid s nùme no verainzeld Formatione iber 100 Meeder, di hegschd dr Hagelberg im Fläming mid 200 Meeder.

Di niiderschd Landschdel vù Dydschland lyd bi 3,54 Meeder ùnder Normalnull in eme Sangg bi Neuendorf-Sachsenbande in dr Wilstermarsch (Schleswig-Holstein). Di diefschd Kryptodepression lyd mid 39,10 Meeder ùnder Normalnull am Grùnd vùm Hemmelsdorfer See noordeschdlig vù Lübeck. Di diefschd Schdel, wù chinschdlig vùm Mänsch gschafe wooren isch, lyd bi 293 Meeder ùnder Normalnull am Grùnd vùm Tagebau Hambach eschdlig vù Jülich z Nordrhein-Weschtfale.

Dydschland ghèèrd volschdändig zue dr gmääsigde Klimazone vù Mideleuropa im Beryych vù dr Weschdwindzone ùn befinded sich im Iibergangsberyych zwisch em maritime Klima z Weschdeuropa ùn em kontinentale Klima z Oschdeuropa. S Klima z Dydschland wird ùnder andrem vùm Golfstrom beyyflùsd, wù di klimatische Wäärd derdùr milder sin wie s fir die Braidelaag z erwaarde wääre.

Dr midler jèèrlig Niiderschlaag (bezooge ùf d Joor 1961–1990) lyd bi 700 Millimeter. Dr midler moonedlig Niiderschlaag lyd zwische 40 Millimeter im Februar ùn 77 Millimeter im Juni.

Di diefschd z Dydschland gmäse Temperatur lyd bi –45,9 Grad Celsius; si isch am 24. Dezämber 2001 am Funtensee regischtriert woore. Di hegschd Temperatur lyd no dr offiziälle Aagabe vùm Dydsche Wäderdienschd bi 40,2 Grad Celsius ùn isch drèimool gmäse woore: am 27. Juli 1983 z Gärmersdorf bi Amberg (Oberpfalz), am 9.  Auguschd 2003 z Chaarlsruei ùn am 13. Auguschd 2003 Fryybeg ùn z Chaarlsruei.

An ere Wäderstation z Nennig im Saarland, wù vù dr private Meteomedia AG bedriibe wiird, isch am 8. Auguschd 2003 e Temperatur vù 40,3 Grad Celsius gmäse woore.

D segs Fliesgwäser mid dr greeschde Yyzùùgsgebied, wù in s Mèèr minde, sin dr Ryy, d Duene, d Elbe, d Oder, d Weser ùn d Ems. D Duene good in s Schwaarz Mèèr, di andere fimf in d Noord- ùn Oschdsee. D Yyzùùgsgebied vù baide Syschdem wääre dùr di europäisch Hauptwasserschdaid vonenander drand.

Di nadyyrlige Seeä hän in dr Haubdsach e glaziale Uurschbrùng. Wäge däm gid s di maischde vù dr groose Seeä im Alpevorland ùn z Mecklenburg. Dr greeschd See, wù ganz zem dydschde Schdaadsgebied ghèèrd, isch d Müritz, wù Dail vù dr mecklenburgische Seeäplatte isch. Dr greeschd See insgsamd mid eme dydsche Aadail isch dr Boodesee, wù au Eeschdryych ùn d Schwyz draa gränze.

Im Oschde vù Dydschland gid s vyyl groosi, chinschdligi Seeä in Gebied, wù friejer Bruunchoole abböue wooren isch.

In dr Noordsee dominiere d Inslegruppe vù dr Nordfriisische Insle ùn d Inslechede vù dr Oschdfriisische Insle. Au Helgoland ùn Neuwerk sin bewoond. D Noordfriisische Insle sin Feschdlandsräschd, wù dùr Landsänggig ùn Iberschwämige derno vù dr Kischt dränd woore sin. D Oschdfriisische Insle sin Barriereinsle, wù dùr d Brandig us Sandbägg endschdande sin.

Di greeschde Insle in dr Oschdsee sin (vù Weschd no Oschd) Fehmarn, Poel, Hiddensee, Rügen ùn Usedom; di greeschd Halbinsle isch Fischland-Darß-Zingst. Uuser Fehmarn sin die Insle Dail vùn ere Boddekischt.

Di greeschde ùn bekandeschde Insle in Binnegwäser sin d Ryychenau, d Mainau ùn d Lindau im Boodesee ùn Herrenchiemsee im Chiemsee.

D Zämesezig ùn d Qualideed vù dr Beede isch regional seli ùnderschiidlig. Z Noorddydschland bilded e kischtenooche Giirdel us frùùchdbaare Marschbeede d Grùndlaag fir e erdraagryychi Landwiirdschafd, derwyylschd d Geest, wù derhinder lyd ùn vù dr Yyszyd breegd isch, nùme maageri Beede hed. In Haidelandschafde wie dr Lüneburger Haid isch dr Boode dùr e joorhùnderdlangi Waidwiirdschafd zem e Podsol degeneriert, as Agerböu chuum me meegli isch. Au d Gebied in dr Ald- ùn Jungmoränelandschafd, wù sich Flùùgsand aaglaagered hed, sin eso maager, as Brandeburg zem Byyschbel scho in friejere Zyd as d „Schdraisandbigse vùm Hailige Reemische Ryych“ guzd wooren isch.

Zwische dr Moränelandschafd ùn dr Midelgebiirgsschduufe zied sich vù Weschd no Oschd e Zyylede vù Börde: In dääne Gebied sin dùr yyszydligi Ablaagerige vù Lees arg frùùchdbaari Beede endschdande, in dr Haubdsach Bruunäärde, im Oschde zem Dail au Schwaarzäärde. Die Beede wääre schdaarg landwiirdschafdlig gnùzd. In dr Midelgebiirg hèèrsche maageri Beede voor, wù landwiirdschafdlig zmaischd extensiv gwiirdschafded wääre. Di greeschd Flèchi dervù isch bewalded. Guedi Beede gid s z Siidydschland vor alem an dr groose Flis lang, am Ryy, am Main ùn an dr Duene.

Insgsamd wääre 47,4 Prozänt v ù dr Flèchi landwirtschaftlig gnùzd (2008), Wälder hed s ùf wydere 29,5 Prozänt. 12,3 Prozent wääre as Siidligs- ùn Verchèèrsflèchi gnùzd. Waserflèchine mache 1,8 Prozänt uus, di räschdlige 2,4 Prozänt verdaile sich ùf sùnschdigi Flèchine, zmaischd Eedland ùn au Daagböu.

Wù s Verdiichdigsgebied (Yywoonerkonzentratione) hed, chaa mer am beschde sää an Gmaigreesine, Agglomeratione ùn Metropolregione.

Z Dydschland gid ebe 80 Groosschded, des sin Gmaine mid mee wie 100.000 Yywooner. Dodervù hän 14 Schded mee wie 500.000 Yywooner. E Bsùnderhaid vù Dydschland isch, as di groose Schded in dr Haubdsach am Rand vùm Land, dezentral verdaild sin. D fimf Schded mid dr maischde Yywooner sin (Stand: Auguschd 2008, Frankfurt 2007):

Ùnder Agglomeratione verschdood mer greeseri Siidligsgebied, wù zämehange. Wel d Gmai- ùn Siidligsgränz vyylmol zimli abwyyche vùn enander, cha mer d Bevelkerigskonzentratione beser an dr Agglomeratione sää. Im Geegesaz zue vyylne andere Länder wääre z Dydschland d Agglomeratione aber nid statistisch gnau definiert ùn abgränzd. 

Di maischde Agglomeration sin monozäntrisch, s Ruurgebied isch aber e klassisch Byyschbel fir e polyzäntrische Verdiichdigsruum. Di fimf Agglomeratione mid dr maischde Yywooner sin:

Vù dr Minischterkonferenz fir Ruumoornig (MKRO) sin fimf europäischi Metropolregione (EMR) feschdglaid woore. Die geen wyd uuse iber dr Begrif vùn ere Agglomeration. Di fimf EMR mid dr maischde Yywooner sin:

Wel Dydschland in dr gmääsigde Klimazone lyd, isch d Bflanzewäld vù Laub- ùn Noodlewälder breegd. Èèrdlig wyysd d Flora z Dydschland e hoochi Diversifikation ùf dùr Standortfaktore wie s Profil, d Hèèchi, dr geologisch Ùndergrùnd ùn di chlaiklimatisch Laag. Vù Weschd no Oschd wird di nadyyrlig Vegetation vùm Iibergang vùm Seeklima zùm Kontinentalklima breegd.

D Laubwälder bschdeen in dr Haubdsach us Bueche, dernääbe hed s im Beryych vù dr Flis ùn Seeä typischerwyys Auwälder, wù aber hid sälde woore sin, ùn Aiche-Haagebueche-Mischwälder; in dr Alpe ùn dr Midelgebiirg hed s au no Schluchtwälder. Dr Pionierwald wird, vor alem ùf sandige Flèchine, bilded vù Biirge ùn Foore. Hid sin vyylmool d Laubwälder ersezd dùr Dane-Forschd.

Ooni dr mänschlig Yyflùss wäär d Vegetation z Dydschland, wie in dr maischde Länder in dr gmääsigde Braidine, in dr Haubdsach Wald. Doodervù uusgnùù sin Moorlandschafde ùn di alpine (Bayerischi Alpe) ùn an weenige Schdele au subalpini (im Hoochschwaarzwald, im Hoochharz ùn im Westerzgebiirg) Hoochlaage, wù wäge iire bsùndere Bedingige vù Naduur uus waldfrèi sin.

Zur Zyd sin 29,5 Prozänt vù dr Schdaadsflèchi Wald. Dodermid isch Dydschland ais vù dr waldryychschde Länder in dr Europäische Union. D Baumaarde sin aber dùr d Nùzig bedingd, des haisd dr Aadail vù Dane- ùn Foorewälder wäär vù Naduur uus chlainer, aigedli deed Buechemischwälder voorhèèrsche. Nääbe dr Bflanzeaarde, wù vù Naduur uus z Dydschland voorschene (indigen), sin vyyl Aarde dùr dr Yyflùs vùm Mänsch no Dydschland chùù, z. B. dr Nùsbaum oder dr Akaazie. 

Dr greeschd Aadail vùm nid iberböuene Land wiird vù dr Landwiirschafd gnùzd, in dr Haubdsach wääre Frùùchd (Gäärschde, Haaber, Roge ùn Waise), Härdebfel ùn Wälschchoorn aaböue, midlerweyyli au al mee Leewad. Vor alem im Siide ùn Weschde wääre groosi Flèchine fir dr Aaböu vù Rääbe gnùzd.

Di maischde Suugdierer, wù z Dydschland haimisch sin, lääbe in dr gmääsigde Laubwälder. Im Wald gid s ùnder anderem Maader, Roodhiirsch, Ree, Wildsèi ùn Figs. Dr Biiber ùn dr Oder sin sälde wooreni Bewooner vù dr Flùsaue, vor alem d Bschdänd vùm Biiber schdyyge in dr ledschde Joore aber wider aa. Anderi groosi Suuger, wù s in friejere Zyd z Mideleuropa gee hed, sin uusroded woore: Uurogs (1846), Bruunbäär (1835), Elch (1945), Wildros (19. Joorhùnderd), Wisent (17./18. Joorhùnderd), Wolf (1904). In dr jingschde Zyd sin ab ùn zue wider Elch, Bääre ùn Welf us Oschdeuropa yygwandered. Z Sachse ùn z Brandeburg gid s syder dr 1990er Joor wider e chlaine Bschdand vù Welf (2009: 40-50 Schdùg).

Vùm Seeaadler git s zur Zyd wider rùnd 500 Bäärli, vor alem z Meckleburg-Vorpommern ùn z Brandeburg. Dr Schdaiaadler gid s nùme no in dr Bayerische Alpe voor, dr friejer dèrd haimisch Baardgaier isch uusgroded. Scho im Midelalder isch dr Menchsgaier us Mideleuropa verschwùnde. Di hyfigschde Gryfveegel z Dydschland sin zur Zyd Muusvoogel ùn dr Räägeschidler. Iber 50 Prozänt vùm Gsamdbschdand vù dr Gaablewèi bruedle z Dydschland, aber dr Bschdand isch rùglaifig wäg dr intensive Landwiirschafd. S gid vyyl Voogelaarde wù em Mänsch as Kulturfolger in d Siidlige gfolgd sin, vor alem d Duube, d Amsle, d Schbaze, d Maise, d Graager ùn d Meebe. E Bsùnderhaid isch di wäldwyd nèèrdligschd Flamingo-Kolonii im Zwillbrocker Venn.

Dr Lags, wù friejer in dr Flius vyyl voorchùù isch, isch mid dr Induschtrialisierig im 19. Joorhùnderd faschd iiberaal uusgroded woore, syder dr 1980er Joor isch er aber z. B. im Ryy wider aagsiidled woore. Dr ledschd Stör z Dydschland isch ane 1969 gfange woore. Vù dr Reemer yygfierd woore isch dr Karbfe, wù in vyyle Wèier ghalde wird.

Dr Seehùnd an dr Nord- und Oschdseekischte isch zydwyys faschd ganz uusgroded woore, s gid aber midlerwyyli im Wattemeer wider e baar Döuserd Schdùg.

Zue d haimische Dierer sin au vyyl Dierer derzue chùù, wù vùm Mänsch yygfierd woore sin (Neozoe). Scho im Midelalder isch dr Daamhiirsch yygfierd woore. Zue dr nèiere yygfierde Dierer ghèère dr Wäschbäär, dr Maaderhùnd, d Bisamrade ùn dr Halsbandsittich.

Ziil vùm Naduurschùz z Dydschland isch s, d Naduur ùn d Landschafd z erhalde (Bùndesnaduurschùzgsez, BNatSchG, § 1). Dr Naduurschùz isch doodermid e efendligi Ùfgaab ùn diend em Schdaadsziil, wù im Grùndgsez (Art. 20a) veranggered isch. Wiichdigi Geegeschdänd vùm Naduurschùz sin Landschafde, Bflanze ùn Dierer. Zue dr wiichdigschde Inschtitutione vù gschizde Gebied ùn Objäkt ghèère zur Zyd ùnder anderem 14 Nationalpark, 19 Biosphärenreservat, 95 Naturpark ùn Döusedi vù Naturschutzgebiet, Landschaftsschutzgebiet ùn Naturdänkmeeler.

Am 31. Dezämber 2008 hän in dr Bundesrepublik Dytschland 82.002.356 Yywohner gläbt uf dr Flechi vu 357.112 Quadratkilometer. S Land ghert dodermit zue dr am dichteschte bsidlete Flechestaate in dr Wält. Dytschland het mit ere Geburterote pro Frau vu zurzyt 1,37 (Stand: 2008) eini vu niderschte wältwyt. Anne 2007 isch d Zahl vu dr Geburte zem erschte Mol syt zeh Johr wider aagstige un isch bi 684.862 gläge.
D Aazahl vu dr Chinder, wu läbig uf d Wält chuu sin, isch anne 2009 um 3,6 % uf 651.000 im Verglyych zum Vorjohr gsunke. Wel im glyche Zytruum 842.000 Stärbefäll verzeichnet wore sin, sin rund 190.000 Chinder weniger uf d Wält chuu wie Mänsche gstorbe sin.

Rund 75 Millione Mänsche (91 Brozänt) sin dytschi Staatsburger, sibe Millione dervu mit eme Migrationshintergrund. Doderzue ghere d „Uussidler“ bzw. „Spotuussidler“ mit dytscher Nationalitet, wu di meischte dervu us Staate vu dr ehmolige Sowjetunion (51 Brozänt, umgangssprochli zmeischt „Russlanddytschi“ gnännt) un vu Pole (34 Prozent) yygwanderet sin. Zwische 1950 un 2002 sin des insgsamt 4,3 Millione Mänsche gsi. Zue däne dytsche Staatsburger mit Migrationshuintergrund ghere au ehmoligi Uusländer, wu z Dytschland uf d Wält chuu sin oder scho lenger z Dytschland gläbt höän un sich hän yyburgere loo.

Vu dr Yywohner, wu nume ne anderi Staatsaagherigkeit hän (31. Dezämber 2007: 7.255.949) stelle di türkische Staatsaagherige (1.713.551) di grescht Gruppe. Di ibrige sin in dr Hauptsach EU-Burger (2,1 Millione). Dr grescht Aadeil hän do Italiener (528.318), Pole (384.808) un Grieche (294.891). Dr Aadeil vu dr europäische Staatsburger us Nit-EU-Länder (3,2 Millionen) isch dur Migration us em ehmolige Jugoslawie (rund ei Million) un us dr Staate vu dr ehmolige Sowjetunion in dr 1990er-Johr hecher wore. 2007 hän 113.030 Persone di dytsch Staatsburgerschaft (vgl. 2006: 124.566) dur Yyburgerig iberchuu.

Dodermit lyt dr Gsamtaadeil vu dr Bevelkerig mit Migrationshintergrund bi rund 18,7 Brozänt (15,4 Millione),, wäge däm cha mer di ethnisch Zämmesetuzig vu dr Bevelkerig nimi eifach iber d Nationalitete erfasse. E gwisses Maß an Yywanderig wird vu dr Bolitik gwinscht wäg em Ruckgang vu dr Geburtezahl un dr negativi demografische Entwicklig go di sozial Absicherig vu dr Bevelkerig nit z gfehrde, wie hoch die Zueweanderig aber soll syy isch umstritte, wel s soziali Spannige chennte zueneh.

Aagstammti ethnischi Minderheite sin Däne (je no Definition un Quelle rund 15.000 bis 50.000), Frise (rund 50.000 Nordfriise un 2500 Saterfriise), Sorbe (rund 60.000) un Sinti (rund 70.000).

Z Dytschland wird Religionsfrejheit as Grundrächt garantiert. S Verhältnis vu Religion un Staat wird dur d Artikel 136 bis 139 vu dr Weimarer Ryychsverfassig (WRV) greglet, wu dur  GG Bstanddeil vum Grundgsetz sin. Doderno giltet näbe dr Religionsfrejheit di wältaaschauli Neutralität vum Staat un s Sälbschtbstimmigsrächt vu dr Religionsgmeinschafte. Uf däre Grundlag isch s Verhältnis vu Religionsgmeinschafte un Staat partnerschaftli, s git kei strikti Dröännig vu Chilche un Staat wie im Laizismus, derfir Verflächtige in vile soziale un schuelisch-kulturälle Beryych, zem Byschpel iber chilchligi, aber staatli mitfinanzierti Dregerschaft vu Chinderschuele, Schuele, Chrankehyyser oder Bflägeheim. S beruefe sich au ne baar dytschi Barteie uf di chrischtli Dradition vum Land. Di chrischtlige Chilche bsitze dr Status vu Amtschilche, si sin doderno kei staatligi Inschtitutione, aber Kerperschafte vum effetlige Rächt.

D Mehrheit vu dr dytsche Staatsburger ghert ere chrischtlige Konfession aa: remisch-katholischi Chilche 30,7 Brozänt (vor allem z Wescht- un Siddytschland, Stand: 31. Dezämber 2008) (0,3 % weniger wie im Vorjohr), Evangelischi Chilche z Dytschland (Lutheraner, Reformierti un Unierti) 29,9 Brozänt (vor allem z Nord- un Mitteldytschland, aber au i Deil vu Bade-Wirtebärg un vu Franke, Stand: 31. Dezämber 2008), (0,3 % weniger wie im Vorjohr), orthodoxi chilche un orientalischi Chilche insgsamt 3 Brozänt, Neuapostolischi Chilche 0,44 Brozänt, Zyyge vu Jehova 0,2 Brozänt un e gringe Aadeil vu Aagherige vu chrischtlige Frejchilche. D Aazahl vu dr Gottesdienschtbsuecher isch dytli gringer wie d Aazahl vu dr Chilchemitglider. Durschnittli fascht 3,4 Millione Mänsche (oder 4,1 Brozänt vu dr Gsamtbevelkerig) hän anne 2008 an dr Sunndig d Gottesdienscht vu Katholische Chilche bsuecht, 2007 ei Million (oder 1,2 Prozent vu dr Gsamtbevelkerig) die vu dr Evangelische Kirche.

Islamischi Gmeine hän rund 3,2 Millione Mitglider (3,9 Brozänt vu dr Yywohner), in dr Hauptsach mit ere uusländische Härchumft, dodervu mittlerwyyli aber rund 732.000 dytschi Staatsaagherigi (fascht 0,9 Brozänt vu dr dytsche Staatsburger); 9,1 Brozänt vu allne Chinder, wu 2004 uf d Wält chuu sin, hän muslimischi Eltere. 

As Dachverband fir di vile islamische Organisatione z Dytschland isch dr Koordinierigsrot vu dr Muslime z Dytschland grindet wore.

D Dytsch Buddhistisch Union goht vun ere Zahl vu 250.000 aktive Buddhischte z Dytschland uus, d Helfti dodervu yygwandereti Asiate. Des entspricht 0,3 Brozänt vu dr Bevelkerig.

Bstimmti chrischtligi Chilche un di jidische Gmeine erhebe vu ihre Mitglider e Chilchestyyr, wu dr Staat gege ne Ufwandsentschädigung yyziet un an di jewyylige Chilche bzw. an dr Zäntralrot vu dr Jude z Dytschland) wyterleitet.

Dr Religionsunterricht isch noch em Grundgsetz e fakultativ, aber einewäg ordeli Unterrichtsfach in dr effetlige Schuele (mit Uusnahm vu dr Länder Breme, Berlin un Brandenburg). Dää Unterricht wird vilmol vun eme Verdrätter vu eire vu dr boode große chrischtlige Amtschilche abghalte.

lueg dr Hauptartikel Land (Dytschland)

D Bundesrepublik Dytschland bstoht us 16 Glidstaate, wu offiziäll Länder gnännt (umganssprochli zmeischt Bundesländer). D Stadtstaate Berlin un Hamburg bstehn uusschließli us dr glyychnamige Gmeine un sin dodermit Einheitsgmeine. Di Frej Hansestadt Breme giltet as Stadtstaat, s Land bstoht aber us dr zwoo Gmeine Breme un Bremerhave.

D Gmeine sin di chleinschte sälbschtändige Bietskerperschaft vu dr bolitische Gebietsgliderig. Si regle alli Aaglägeheite vu dr ertlige Gmeinschaft eigeverantwortli un hän s Rächt vu dr kummunale Sälbschtverwaltig ( Abs. 2 GG). Si sin, abgsäh vu dr meischte chreisfreje Stedt, in Landchreis un andere Gmeiverbänd zämmegfasst. Chreis un Gmeine unterligen em Kommunalverfassigsrächt vum jewylige Land un sin wäge däm bundeswyt ganz unterschidli organisiert. Nume d Chreisstadt as Verwaltigssitz vun eme Landchreis findet sich dytschlandwyt. D Einheitsgmeine Berlin un Hamburg sin as Stadtstaate glyychzytig au Länder.

Di erschte Siidler sin scho im 1. Johrhundert vor em Christus nochgwiise. Es sin germanischi Siidler gsi. D Römer häns nit gschafft, es z erobere und hän zum Bispyl di bekannti Schlacht am Teutoburger Wald verlore. Im 5. Johrhundert sin d Germane sälber ins Römisch Rych ydrunge und ghöre zu de Verursacher vo sinem Undergang.

Im 5. Johrhundert isch s Frankerych gründet worre. Scho im Johr 498 hän d Franke s Christetum agnoh; sällemols isch de Chlodwig I. de Herrscher gsi. Spöter, under em Karl im Große, wo im Johr 800 weströmische Kaiser worre isch, hät s Frankerych blieht; noch sinem Dod isch es aber zerfalle. 843 hät de Ludwig de Dütsch s Ostfränkische Rych gründet.

Größeri Städt hän sich im 10. und 11. Johrhundert afange bilde. Im 12. Johrhundert hät d Ostkolonisation agfange.

Nochdëm de Martin Luther im Johr 1517 syni 95 These veröffentligt hät, hät d Reformation agfange. Vo de Glaubes-Chrieg in de Folgezyt isch de Drißigjöhrig Chrieg (1618 bis 1648) de gröscht gsi; ihn hän numme zwei Drittel vo de Bevölcherig überläbt. Er hät im Johr 1648 mit em Westfälische Fryde uffghört. Zu säller Zyt hät „Dütschland“ uss öbbe 300 Einzelstaate bstande.

Preuße isch vom 17. bis 19. Johrhundert züe-n-re Großmacht uffgstiige; bsunders yflussrych sin de Friedrich I. und de Friedrich de Groß gsi. De preußisch Ministerbräsidänt Otto Bismarck isch es gsi, wo zum erschte Mol e dütsche Staat als Eiheit gründet hät: noch sine erfolgryche Chrieg gege Östrych, Dänemark und Frankrych, wo-n-er zwüsche 1864 und 1871 gfiehrt hät, isch s Dütsch Rych entstande. Durch dä groß Staat hät z Europa s Glychgwicht nümmi chönne bhalte werre, was mit Uslöser vom Erschte Wältchrieg gsi isch.

Nochdëm Dütschland de Erscht Wältchrieg verlore hät, isch 1918 bi de Novämberrevolution de Kaiser gstürzt worre; d Weimarer Republik isch gfolgt.

In säller Republik isch s Volk aber wäge de hoche Reparaturchoste, wo Dütschland hät mieße zahle, wägem Verlust vo Elsass-Lothringe an Frankrych und d Wältwirtschaftskrise (ab 1929) unzfriide gsi. Des hät dezüe bydrage, dass de Adolf Hitler an d Macht hät cho chönne; er hät systematisch de Zerfall vo de Weimarer Republik agsträbt (Ufflösig vo Gwerkschafte, Verbot vo Parteie, Verfolgig vo Gegner, Konzendrationslager). Er hät au vor allem d Jude, aber au Zigüner, Kommuniste, Homosexuelli und anderi in Konzendrationslager bringe und döte lo. 1938 sin Östrych und s Sudeteland a Nazi-Dütschland agschlosse worre, 1939 hät de Hitler d Tschechoslowakei bsetzt. Durch d Bsetzig vo Pole am 1. Septämber 1939 isch de Zweit Wältchrieg usbroche. In sällem sin ca. 55 Millione Mänsche umcho; 6 Millione devo sin Jude gsi. Erscht wo Dütschland am 8. Mai 1945 komblätt hät ufgee mieße, hät de Chrieg e Änd gha.

Noch em Änd vom Chrieg isch Dütschland in vier Bsatzigszone ydeilt worre (lüeg Bild). Östrych und d Tschechoslowakei sin befreit worre. Dütschland hät vyl Land an Pole verlore; vyli Ostdütschi sin zur Flucht zwunge worre. Durch d Feindligkeit zwüschem Oste und em Weste isch e gmeinsame Staat nümmi möglig gsi. D Sowjetzone isch im Johr 1949 zu de DDR worre, di drei andere zu de Bundesrepublik Dütschland.

Noch em „Wirtschaftswunder“ isch d Bundesrepublik züe-n-re große Industrymacht worre. S Land isch 20 Johr lang vo Konservative regiert worre; under anderem durch d 68er-Bewegig häts e bolitischi Wändi gee und d Sozialdemokrate hän bis 1982 regiert. Ab 1982 isch d Bundesrepublik widder vo de Christdemokrate gfiehrt worre, wo 16 Johr lang bliibe sin.

In de DDR isch uss de Parteie SPD und KPD d SED bildet worre. In Alähnig an d Sowjetunion isch e sozialisdische Staat entstande, wo e Blanwirtschaft gha hät, D SED hät di absoluti Macht gha. E Volksuffstand am 17. Juni 1953 isch erfolglos bliibe.

Im Johr 1971 isch de Erich Honecker Parteichef vo de SED worre, ab 1976 isch er Staatsvorsitzende gsi.

In de 80er-Johr hän d DDR-Bürger afange uss de DDR usreise. Säll hät d Öffnig vo de Gränze zur Folg gha; de Honecker isch gstürzt worre. D Bundesländer Meckleburg-Vorpommere, Brandeburg, Sachse, Thüringe und Sachse-Ahalt sin widderhergstellt worre.

Vo 1998 bis 2005 isch de Gerhard Schröder i-n-re rot-griene Koalition Bundeskanzler gsi. Sit em 2005 isch d Angela Merkel Bundeskanzlerin, vo 2005 bis 2010 an de Spitze von ere große Koalition (SPD und CDU), sit em 2010 an de Spitze von ere Koalition vo CDU und FDP.

Di hüttige tüütsche Dialäkt lönd sich grob in drei Gruppen iiteile. S Nidertüütsch im Norde isch a de zweite Luutverschiebig nöd beteiliged gsii. D Gruppierig vom Nidertüütsche als Tüütsch isch soziolinguistisch begründed. I de früe Neuziit het sich s Niderdiitsch langi Ziit nebet em Hochdiitsche als Schriftsproch behauptet. Erscht ab em 17. Johrhundert isch es allmählich us dere Rolle verdrängt worre, well die bildete Liit zum Hochdiitsche ibergange sind. E Zentrum vom niderdiitsche Buechdruck isch Lübeck gsi.

S Mitteltüütsch isch vom Nidertüütsche dur d Benrather Linie (maken/machen-Isoglosse) abgränzt, und beinhalted Ripuarisch, Moselfränkisch, Rhyfränkisch, Thüringisch, Obersächsisch und Schlesisch. S Obertüütsch isch vom Mitteltüütsche dur d Speyerer Linie (Appel/Apfel-Isoglosse) abgränzt, und dezue ghöört s Bairisch (z Bayern un z Österriich), s Süd- und Oschtfränkisch und s Alemannisch.

Mittel- und Obertüütsch werded au underem Begriff Hochtüütsch zämegfasst. Dademit häd de Begriff zwoo underschidlichi Bedüütige: Zum Äinte staat Hochtüütsch für di geographisch hööcher glägne Dialäkt, wo a de zweite Luutverschiebig teilgnoo händ. Zum Andere staat Hochtüütsch aber au für di tüütsch Standardspraach, wo sich sitem 16. Jaarhundert usepildet hät.

Di wichtigste Wirtschaftsbranche vo Dütschland stelle d Automobilindustry, d Chemy, de Maschinebau und d Elekdronik dar.

S Bruttoinlandbrodukt isch z Dütschland im Johr 2008 bi 3.667 Milliarde (nominal) gläge. Dodemit isch Dütschland wältwit uff em Blatz 4 und europawit uff em Blatz 1. S BIP bro Chopf isch 2008 40.415 US-Dollar gsi; dodemit nimmt Dütschland de 19. Blatz wältwit y.

S dütsch Exportvolume isch s gröscht wältwit und 2007 bi 969 Milliarde Euro gläge. Hauptabnämmer sin gsi:

Rund 43,63 Millione Persone sin 2007 erwerbsdätig gsi. Dodevo hän 0,9 Brozänt im brimäre Sektor gschafft, 29,6 im sekundäre und 69,5 im terziäre. 8,2 Brozänt vo de Dütsche sin im Mai 2009 arbetlos gsi.

Mit 70 Brozänt schafft d Mehrheit vo de Beschäftigte vo Dütschland in mittelständische Undernämme.

Im Johr 2005 sin 579,4 Kilowattstunde Strom broduziert worre, de Verbruch isch bi 545,5 Milliarde gläge. 61,43 Milliarde kWh sin exportiert und 56,86 Milliarde importiert worre. Öbbe 30 Brozänt vom Energyverbruch wird durch Chernchraftwerk deckt.

Im düütschsprachige Spraachruum gits vil bekannti Schriftsteller.

Zu de Klassiker zelt öppe de Johann Wolfgang Freihärr vo Goethe. De Friedrich Schiller isch bekannt worde mit sinere Theater-Version vom Wilhelm Tell. Für Erwachsnigi und Chind häd der Erich Kästner gschribe.

Vo de vile hüttige Schriftstellerinne und Schriftsteller cha me zum Byspil d Cornelia Funke nänne; si schriibt Chinder- und Jugendbücher und häd en groose Erfolg demit.




#Article 99: X (110 words)


Dr latinischi Buechschtabe X isch us em etruskischen Alphabeet entleent worde. D Etrusker hänn en useme weschtgriechische Alphabeet gnoo. Im weschtgriechische Alphabeet hed dä Buechschtabe dr Lutwärt /ks/ gha; in anderen Alphabeet isch X aber für /kʰ/ (aschpirierts //) gschtande. Im hüttige griechische alphabeet schtoot X für // und // (Chi), wärend /ks/ dur en andere buechstabe bezaichnet wird
(Xi). 

Uf dütsch und alemannisch hed X immer dr Lutwärt /ks/; im änglische /ks/ und /gz/; im portugisische, altspanische und maltesische //,
im Sardische []. 

Es isch umschtritte, ob dr buechschtabe X e griechischi Erfindig isch, oder ob är us eme semitische Alphabeet (wi di andere griechische Buechschtabe) entleent worden isch.




#Article 100: Schopfheim (341 words)


Schopfe  (amtlich: Schopfheim) isch ä Stadt im Landkreis Lörrach in Bade-Württeberg.

Schopfe lit im Wiisetal, am Fluss Wiise. Bi Langenau mündet di Chly Wiise in d Wiise.

De Gmeindbann got im Süde bis uf de Hochi Flum (535 m NHN). De högscht Gipfel isch de Rohrekopf nördlig vo Gerschbach uf 1173 m. D Wiisetalstrooss het en Umfahrig um s Stadtzentrum. Wiise lit a der Ysebahnlinie uf Zell im Wiisetal.

Die erschdi urkundliche Erwähnig vo Schopfe isch 807 gsi, sällemol het d Ortschaft no Scofheim gheisse. S Stadtrecht het si öbbe ane 1250 kriegt.

Schopfe het folgendi Ortsteil:

I der Gägend vo Schopfe het der alemannisch Dichter Johann Peter Hebel zytewys gläbt. Eis vo sine Gedicht heisst: «».

Näbe Lokalredaktione vo de beide gröschte Dageszytige vo de Region, de Badischi Zytig un em Markgräfler Dagblatt, het in Schopfe au e Nichtkommerzieller Lokalfunk (NKL) sin Sitz.

S freie Radio Wiesental, ehemols Kanal Ratte, sändet täglich vo 15 bis 3 Uhr uf sinere Frequenz 104,5 MHz vo de Hoche Möhr sin Programm mit ere Sändeleischtig vo 500 W in s Wiisetal un s Dreiländereck uf Hochdütsch. In de übrige Zit wird s Programm vom Freie Radio Dreyeckland us Friburg übertrait - ebefalls Hochdütsch. De Sänder wird vo me Förderverein trage, wele sini Mittel us em Fonds für Freii Radios vo de Landesmedieastalt (LfK) kriegt. S Programm wird gstaltet vo sine Mitglider. Jede, wo am Sänder interessiert isch, cha im Förderverein Mitglid wärde un ihn finanziell, tächnisch odr redaktionell unterstütze. Entstande isch de Sänder ursprünglich us de Szene rund um s Schopfemer Café Irrlicht, eme autonome Jugendzentrum. Sit 2005 isch de Sänder abr in sini eigene Räum in de Hauptstross zoge un versuecht sich sit längerem sowohl inhaltlich als au vo sinere Ziilgruppe vo seine Ursprüng abzhebe un selbschtbewusst als universelle Bürgerfunk ufzträte.

Schopfe hätt insgesamt fünf Grundschuele: eini in de Stadt selber, vier anderi in de Ortsteil Fahrnau, Gersbach, Langenau un Wiechs. Userdem hätts in Schopfe e Hauptschuel, e Förderschuel, e freii Waldorfschuel un en Gymnasium, s Theodor-Heuss-Gymnasium.

Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 




#Article 101: Eichener See (925 words)


De Eiemer See (dt. Eichener See) isch ä Karschtsee uf em Dinkelberg bi Schopfe in Bade-Württeberg. S Bsundere isch, dass er nur alli paar Johr mol züm seh isch. S git kei Bach, wo s Wasser ine oder devo laufe chönnt, sundern er würd unterirdisch vom Grundwasser gfüllt. Drum isch er nur dusse, wenns vorher arg lang grägnet het.

De Dinkelberg isch ä Karschdgegend, un es het überall Höhlene, Löcher un Ibrüch. Wänns rägnet, sammlet sich in dene s Wasser, un wänns über ä längeri Zit rägnet un grad no d Schneeschmelzi dezü chunnt, no cha nit alles Wasser ablaufe un staut sich langsam in dene Hohlräum uf, bis es sich inere Senke, ä Doline, sammlet. Me cha grad züelüege, wie s Wasser uss em Bode usesprudelt. In Versüch mit Farb het mer nochgwiese, dass des Wasser, wo im See isch, bim ablaufe unter anderem in de Hasler Höhli z Hasel züm Vorschin chunt, es also ä Verbindig zwüsche em See un de Höhli git, wo unterirdisch verlauft. D Hasler Höhli isch aber öbe 2 Kilometer vom See furt.

En erschde Bricht vum Eiemer See schdammd vu 1784, wu diä nooglossene Schrifde vum Heinrich Sander vereffendlicht worre sinn. De Heinrich Sander war Profässer am Gymnasium illuschdre in Karlsrueh, wuner under andrem Lährer vom Johann Peter Hebel gsi isch. Er schribt, aß d Greßi vum See ungleich und verschieden gsi sey un mr d Breidi uff ein un d Lengi uf zwee Bichseschiss berächnet het. Sinnerzit het mr verzellt, aß alli Pflanze kabütt gange seye, wänn de See kumme isch, üsser ne paar Biirebaim, diä hewe iwwerläbt - ohni Schade!

De Sander schribt aü vumme Unglick im See. Amme scheene Sunndigmorge im Mai hänn jungi Maidli un Kärli uffem See welle schbazierefahre middeme Boot. Schiints sinn z viel iigschdiege un s Boot isch gsunke und vier vu dänne jungen Litt sinn versoffe. Er schribt, aß mr si mit Schdange üssem See zoge het un mar si widder hätt kenne erwecke, wämmer d Bolizei schnäll gruefe hätt.

De drucke Seebode hett mr, wänns Wasser widder wägg gsi isch, als Madde gmeiht un s Fuedder sey gued gsi. Mänchi hänn aü Korn (Rogge), Dinkel, Haber, Gärschd odder Herdepfel apflanzt, was aü e guedi Ärn gä heb, wänn nit grad s Wasser kumme un alles iwwerschwämmt worre isch.

Wenn de Eiemer See ganz gfüllt isch, isch er öbe 3 Meter 20 tief, 250 Meter lang un 135 Meter breit. Dodemit gön öbe 33 Duusig Kubikmeter Wasser dri. Wenns arg schnell goht, isch er innerhalb vo nere Wuche gfüllt. Dusebliebe düt er meischdens zwüsche drei Wuche un 2 Monet, s hets au scho geh, daß er zügfrohre isch un mer het chönne Schlittschühlaufe.

S erscht dadiert Uffdrädde vum See isch anne 1772 gsi. E Zämmeschdellig git de Gustav Albiez in sinner Dissertation vu 1931 (S. 53). Är zeigt alli Johr, wunner bis 1930 ufträte isch. Alli bis jetz bekannde Dade zuem Uffdrädde sinn in däre Lischde zämmegschdelld: Lischde zuem Uffdrädde vum Eiemer See

S letscht Mool isch de See im Dezämber 2017 ufftaucht, s vorletscht Mol isch er zwüsche Februar und März 2016 an d Oberflächi choo, und des noochdem er im Dezember no uf eme historische Diäfstand gsii isch. Durch d Niiderschläg Afang Johr isch de Grundwasserspiägel dann schnell agstiige, vo 6 im Dezember uf 37 Meter im Jänner innerhalb vo wenige Däg. Do demit isch de See aber immer no zwei Meter under de Oberflächi gsii, erst durch neui Niiderschläg im Februar isch er usträtte. De Pegel wird regelmäßig gmesse.

De Eiemer See isch am 29. Abril 1942 zuem Landschaftsschutzgebiet (LSG) mid de Nummere 3.36.012 üssgwiese worre, de Verordnungstext isch am 8. Mai 1942 im Alemanne abdruckt gsi.  Des Landschaftsschutzgebiet het e Greßi vu 8 ha un zieht si wiä ne Kranz im Norde, Weschde un Süde um de See rum. De See sälwer ghärt nid dezue.

Am 11. Febber 1983 het mr dann de See un sinni änger Umgebig als Flächehafts Nadürdenkmol (Nr.8336081001) üssgwiese. Flächehafdi Nadürdenkmol (FND) sinn ähnlich gschitzd wiä Nadürschutzgebiet (NSG), wärre abber vum Landratsamt verordnet un hänn weniger as 5 ha Flächi. Im Fall vum Eiemer See sinns 3,5 ha. Es FND bildet de Kern vum Eiemer See.

Zuedäm ghärt de Eiemer See siddem 31. Mai 2015 zuem FFH-Gebied Dinkelbärg un Röttler Wald (Nr. 8312311). Diä Deilflächi um de Eiemer See het um 11,5 ha un deckt si ungfähr middeem LSG un em FND zämme. In de Kurzbeschriebung vu dämm große Gebiet, wu si iwwer d Landkreis Lörrach un Waldshuet erschdreckt, wird aü de Eiemer See üssdricklig gnännt: Kulturlandschaft mit naturnahen Buchenwäldern, Hecken, Kalkmagerrasen, Glatthaferwiesen, Höhlen und temporärem Karstsee, hervorragender Lebensraum für zahlreiche FFH-Arten, insbesondere Fledermausarten.

Im Eiemer See läbt ä urzytliche Chräbsart, wos suscht nur an wenige Ord in Ditschland un im iwrige Europa git. Wisseschaftlich heißt er Tanymastix lacunae un ghört zü de Chiemefieschräbs (also ä Chräbs, wo d Chieme an de Fies oder an de Bei het). Er würd öbe zwei Zäntimeter lang, wenn er usgwagse isch, un d Wiebly chönne bis zü vierzähduusig Eier lege. Sälli Eier sin arg robuscht un chönne mehreri Johr im trochene Bode überläbe, bis de See wieder emol use chunnt. Des Chräbsli isch vum Linné schu anne 1758 beschriewe worre. 1909 hedden dann de Zoolog Eduard Graeter, wu si im Zämmehang midnere Dissertation an de Universidet Basel aü mit Ruederfueßchräbs in underirdische Gewässer bschäfdigt het, erschdmols aü im Eiemer See gfunde.

Am Eiemer See findet immer am Oschdermendig s Eierspringe statt, ä Bruuch, wo keltischi Ursprüng het un d Fruchtbarkeit im Eiemer Dorf erhalte soll.




#Article 102: G (163 words)


Dr latinisch Buechstab G isch dr einzig Buechstab, wo s numen im latiinische Alphabet git. Im Etruskische gits nämlig nume ai Phoneem // un kei //, dorum hets latinisch Alphabet zersch kei Buechstab fir s // ghaa: Q, C un K sinn alli fir // benutzt worde, bzw. QV für // (grundets /)/. Dorum hed me s G bildet, indämm mer em C e zuesetzlige Strich gää hed.

Hit stoot G in de meischte Sprooche für //, so im Französische, Italiänische und Änglische. Allerdings isch // i de germanische Sprooche hiffig stimmloos (=[]); im Alemannische (un au im Isländische usserdäm i ganz Sidditschland) isch // immer stimmloos. In de alemannische Dialäktortografie vo dr Dütschschwytz schtoot  aso gnau gnoo für [],  fir e Geminat [], während K für [] bzw. [] stoot, hiffig aber au für aspirierts [] (im Baselditsche, Bindnerische) un fir affrizierts []. Fir z'verditliche, dass s' // stimmlos isch sich aber vum [] unterscheidet, wird de Luut meischtens mit [] transkribiert.




#Article 103: Jiddische Sprache (1391 words)


Jiddisch isch e weschtgermaanischi Spraach, wo uf em Früenöihoochtüütsch basiert. De Woortschatz und d Gramatik vom Jiddisch stammt zum grööschte Täil us em Tüütsch, d Spraach isch aber au vo slaawischen Yflüss präägt, und s hät vil Wöörter dine, wo us em Hebrääisch und Aramääisch äinersyts und em Poolnisch, Wyssrussisch und Ukrainisch andersyts stamed – e paar chömed sogar us em Romaanische.

Jiddisch isch d Spraach vo den aschkenasische Jude und wird gwöndli mit hebrääische Buechschtabe gschribe. Umschrifte i di latynisch Schrift gits e paar. I däm Artikel wird äini pruucht, wo a s Tüütsch aapasset isch und au im Buech vo de Marion Aptroot und em Roland Gruschka und im Wöörterbuech vom Ronald Lötzsch voorchunt.

S hischtoorisch Verbräitigsgibiet isch zum äinte s früenerig Häilig röömisch Rych gsy (aso öppe Tüütschland, Holand, Nordweschtfrankrych, Norditaalie, Bööme), dezue anen au Ungarn – daa hät mer überall Weschtjiddisch gredt. Zum anderen isch es s früenerig Königrych Poole-Litaue (aso öppe Poole, Litaue, Wyssrussland, Ukraine, Karpateboge), dezue ane spööter au Täil vo Rumäänie und Weschtrussland – deet hät mer Oschtjiddisch gredt. Im Mittelalter und i der eltere Nöizyt isch Weschtjiddisch d Literaturspraach gsy, aber im Zämehang mit der Assimilazioon im tüütsche Spraachruum hät sich s Zäntrum vom Jiddisch im Lauff vom 18. Jaarhundert i Richtig Oschte verschobe, und s Oschtjiddisch hät s Weschtjiddisch as Literaturspraach abglööst. Wäret s Oschtjiddisch hütt na äxischtiert, isch s Weschtjiddisch im Lauff vom 19. und 20. Jaarhundert uusgstoorbe. Im Zämehang mit Uuswanderig und Flucht hät sich s Oschtjiddisch ab em spaate 19. Jaarhundert über di ganz Wält verbräitet.

Dur d Shoah, d Assimilazioon, di judefintlich Politik i de Sowjetunioon und z Poole und di jiddisch-fintlich Politik z Israel isch d Aazaal vo Jiddischschpraachige starch gsunke. Hütt wird si hauptsächli vo soginannt «ultraorthodoxe» Jude z New York, z Montréal, z London, z Manchester, z Antwerpen und z Jerusalem gredt. Z New York isch au s YIVO, s «Jiddisch wüsseschaftlich Inschtituut», wo i de Zwüschechriegszyt z Vilnius gründet woorden isch. Hütt isch es hauptsächli e groosses Archiv. Z Amherst, Massachusetts, isch s «Jiddisch Buechzäntrum», wo jiddischi Büecher sammlet und digitalisiert. Au z Paris gits en aktivs Jiddisch-Zäntrum, s «Centre Medem – Arbeter Ring».

Schriftsteller, wo uf Jiddisch gschribe händ und schrybed oder wo anderi Literatur uf Jiddisch übersetzt händ, gits en Huuffe. Der Isaac Bashevis Singer isch i de nöd-jiddische Wält de bikanntischt; er hät 1978 de Nobelprys für Literatuur überchoo. Zytigen und Zytschrifte gits au hütt na: S Nöiyorker «Forwertß», wo 1897 as Tageszytig gründet woorden isch, isch 1983 in e Wuchezytig und 2016 in es Monetsjournal umgwandlet woorde, aber alewyl na e wichtigi Zytig für s sekuläär Judetum; syt em Früelig 2019 gits es si nu na digitaal. 1951 isch d Zytschrift «Lebnß-Fragn» gründet woorde, e sozialistischi Zytig für Politik, Gsellschaftsfraagen und Kultur. Für die sog. Ultraorthodoxe gits e ganzi Räie jiddischi Zytige wie «Der Algemejner Shurnal», «Der Jid», «Der Blat», «Di Zajtung», «Weker», «Di charejdische Welt» und «Mejleß» – zum groosse Täil jungi Gründige.

Im alemanische Spraachruum – im Elsis, im Badische und im aargauische Surbtal – hät me südweschtjiddischi Tialäkt gredt. Im weschtliche Mitteleuropa isch s Jiddisch groosstäils im 19. Jaarhundert underggange, aber grad im alemanische Gibiet hät sichs na bis i s 20. Jaarhundert ghebet, au wänns sich scho doozmaal mee und mee zruggzoge hät und alewyl mee nu na en Erinnerigsspraach gsy isch. Im Elsis und im Badische isch d Spraach schliessli mit de Mäntschen i de Nazizyt resp. em Völchermord a den europäische Jude töödt woorde; i de Schwyz sind di letschte «richtige» Sprächer i de 1970er Jaar gstoorbe. S git hütt na ganz wenig Lüüt, wo s Weschtjiddisch echli pfläged, nämli de Schwyzer Michy Bollag und der Elsäässer Claude Vigée (äigetli: Claude Strauss). Das sind aber nüme Mueterspraachler, sunder Lüüt, wo s Jiddisch us der Erinnerig gchäned oder wider gleert händ.

Erforscht woorden isch s Jiddisch im alemanische Ruum hauptsächli vo de Florence Guggenheim-Grünberg; d Familie vo irem Maa isch us em Surbtal choo. Si hät i de 1950er-, 60er- und 70er-Jaar e ganzi Räie vo Uufsätz drüber gschribe, dezue anen en Spraachatlas und es Wöörterbuech zämegstellt und au Toonuufnaame gmachet, wo uf Platten usechoo sind. En Übersicht über de hüttig Wüssesstand hät de Jürg Fleischer im Jaar 2005 publiziert.

Linguistischi Merkmaal, wo s Jiddisch vom klassische Mittelhoochtüütsch unterschäided, sind im Luutlichen under anderem d Entrundig, wo mer au im klassische Baseldytsch und anderen alemannische Tialäkt findt: kep ‘Chöpf’, iber ‘über’, und d Verdumpfig vo jedem /a/ i Deenigsposizioon  /o/ (aso nöd nu vo langem /a:/): ownt ‘Aabig/Oobe’, bodn ‘bade’, bord ‘Baart’. Wie im Nöihoochtüütsch sind di alte Diphthong monophthongiert und di alte Monophthong diphthongiert woorde: ajs ‘Ys’, hojs ‘Huus’, lib ‘lieb’, buch ‘Buech’. Alti Lengene (au sekundär entstandeni) sind ebefalls diphthongiert woorde: schnej ‘Schnee’, schejn ‘schön’ (über entrundets *schēn, entstanden us mhd. schœne), brojt ‘Broot’.

Im Standardjiddisch und im litauische Jiddisch sind all monophthongische Vokaal – /a e i o u/ – wie i de slaawische Naachberspraache churz, im Wescht- und im poolnischen Oschtjiddisch chönd s aber au lang sy. Im poolnischen und ukrainische Jiddisch sind ali alte /u/ zu /i/, ali alte /o/ i Deenigsposizioon zu /u/ und di mäischte /e/ i Deenigsposizioon zu /ej/ woorde; für buch, gut, kuschn ‘Buech, guet, en Chuss gää’ säit me deet aso /bix git kišn/, für ownt, bodn, bord ‘Aabig/Oobe, bade, Baart’ /uvnt budn burd/ und für gebn, nemen, teg ‘gää, Näme, Taag (Pl.) oder Tääg’ /gɛjbn nɛjmən tɛjg/ – die drüü Merkmaal bruucht au s klassisch Büünejiddisch (a de Schuel leert mer aber d Uusspraach /u/, /o/, /e/).

Im Woortschatz faled die vile Wöörter us em Semitischen und Slaawische uuf (der Akuut git d Bitoonig aa, wän si nöd uf der eerschte Silbe lyt); au us em Romaanische häts e paar:

D Ändige sind zum Täil glych wie-n-im Tüütsch, zum Täil andersch. Us em Hebrääisch chömed d Pluraländige -im und -(e)ß, d Meerzaal vo ganew ‘Dieb’ isch aso öppe ganéjwim, die vo mazéjwe ‘Grabstäi’ mazéjweß. D Ändig -im wird sälten au a tüütschstämigi Wöörter aaghänkt: pojer ‘Puur’, Meerzaal pojerim, d Ändig (-e)ß sogaar ganz hüüffig: schteknß isch byspilswys d Meerzaal vo schtekn ‘Stäcke’. D Meerzaaländig -e gits im Jiddisch nööd (en uusluutends -e isch bi tüütschstämige Wöörter luutgsetzlich abgfalle; deet wos hütt voorchunt, häts bsunderi Gründ), defür isch d Ändig -(e)n bunders hüüffig und chunt au deet voor, wos es si im Schrifttüütsch nöd hät, öppe jorn, d Meerzaal vo jor ‘Jaar’. Au d Ändig -er chunt bi Wöörter voor, wo si s Schrifttüütsch nöd gchänt, öppe schtejner, d Meerzaal vo schtejn ‘Stäi’. Meerzaalbildig mit Umluut isch sogaar na hüüffiger weder im Alemanisch, und si isch au i slaawischen und e paar hebrääische Wöörter überträit woorde: ßod ‘Obschtgaarte’, Meerzaal ßeder (slaaw.), ponim ‘Gsicht’, Meerzaal penemer (hebr.). Verchlinereti Wöörter händ im Jiddisch e bsundere Meerzaaländig, wo i de tüütsche Mundaarte nu na wenig verbräitet isch, nämlich -ech, zum Byspil schtetl ‘Doorff, Stedtli’, Plural schtetlech.

E Spezialitäät vom Jiddisch isch, das es i der Adjektivflexion bi de mändlichen und de wybliche Wöörter ekäin Underschiid zwüsched de starchen und de schwache Büügig git. Es ghäisst aso der grojßer man ‘de grooss Maa’ wie a grojßer man ‘en groosse Maa’; mit greßter frejd ‘mit grööschter Fröid’ wie mit der greßter frejd ‘mit de grööschte Fröid’; im Neutrum aber: doß klejne kind ‘s chly Chind’ gägenüber a klejn kind ‘e chlyses Chind’. Der Akkusativ vom mändliche bestimten Artikel isch mit dem Dativ zämegfale: Der Artikel vom indiräkten Objäkt im Satz ich gib doß buch dem frajnd ‘ich gibe s Buech em Fründ’ isch aso glych wie dää vom diräkten Objäkt im Satz ich se dem frajnd ‘ich gsee de Fründ’. Und de Genitiv, wo mer aber nöd vil bruucht, wird an formale Dativ aaghänkt und gaat alewyl uf -ß uus: dem manß buch, der frojß buch ‘s Maas Buech, der Frau Buech’ – dem isch ja äigetli de Dativ vo der und hät nöd en äigeni Form wie hoochtüütsch des oder alemanisch s.

Der Aafang vom Buech «Di wunderleche lebnß-baschrajbung fun Schmuel Abe Aberwo. Doß buch fun Gan-Ejdn» vom Itzik Manger (usechoo 1939) töönt esoo:

I de Büecher, wo daa uufglyschtet sind, isch s Jiddisch i latynische Buechstabe gschribe. Das isch für d Spraach zwar gaar nöd tipisch, aber für die, wo sich äifach wänd es Bild vo dère Spraach mache, scho gäbig.

En gueti Übersicht:

Weschtjiddisch uf alemanischem Bode:




#Article 104: Rheinfelden (Baden) (4685 words)


Badisch-Rhyfälde (IPA: , amtlich: Rheinfelden (Baden), bis zum 7. Mai 1963 Rheinfelden) isch e Groossi Chreisstadt im Landchreis Löörech in Bade-Württeberg aa dr Schwyzer Gränz, gägenüber vom aargauische Rhyfälde in dr Schwyz, am südliche Ussläufer vùm Dinkelberg ùn am Ufer vùm Hochrhy, öbe 15 km vo Basel eweg. Badisch-Rhyfälde het  Yywooner (Stand: ) ùn bstoot uss dr Chernstadt ùn siibe Ortsdeil. Doodemit isch Rhyfälde nooch Löörech di zweitgrööschti Stadt vùm Landchreis.

D Chernstadt Rhyfälde isch ab em frie 20. Joorhùndert als Induschtristadt entstande. Näbe de Induschtrisiidlig ghöre no d Dörfer Nollinge ùn Warmbach zur Chernstadt. Selle hen, wie die siibe Ortsdeil ùn ehemooligi Gmeie Adelhuuse, Dägerfälde, Eiggsle, Herte, Charsau, Meisele ùn Nordschwoobe, e lengri Gschicht wo bis in s Friemittelalter zrùggoot.

Rhyfälde lait im Groossruum Basel im Dreyeckland, am rächte Flùssufer vùm Hochrhy ùn südlich vùm Dinkelberg, eme Gebirgszug, wo en 535 Meter hooche südliche Ussläufer vùm Schwarzwald isch. D Ortsdeil sin zum Deil scho ùffem Dinkelberg sälber. D Stadt lait öbe 15 km Lùftlinie öschtlich vo Basel ùn diräkt gägenüber vo Schwyzer Rhyfälde. Politisch ghört Rhyfälde zum Landchreis Löörech, wo zum Regierigsbezirk Frybùrg vo Bade-Württeberg ghört. Insgsamt het Rhyfälde e Flechi vo 62,84 km².

Dr Dürrebach mündet bi Rhyfälde in de Rhy. Chnapp ùff dr Schwyzer Syte befindet sich s Inseli, e chlyni Insel, wo de Rhy in zwee Flùssarm drännt; ùff dr dütsche Syte isch dr „Höllhoogge“ wo dr Rhy e scharfi Drehig macht. Vor 1912 het es e zweiti Insel, d Gwört (Hochdütsch: Gewerth) im Rhy gee, wo aber dur d Stauig vùm Rhy zum grööschte Deil ùnter Wasser isch.

Aa Rhyfälde gränze: 

S Stadtbiet vo Rhyfälde bstoot zum eine uss de Chernstadt, wo uss de Stadt Rhyfälde sälber ùn de zwoo ehemoolige Gmeie Nollinge ùn Warmbach bstoot. D Chernstadt Rhyfälde wird vo Yyheimische deno in wyteri Wohngägende ùnterdeilt, wie Oberrhyfälde, d Innestadt ùn wyteri.

Näbe de Chernstadt ghöre zum andre siibe ehemooligi Gmeie zue Rhyfälde, wo zwüsche 1972 ùn 1975 ùff Rhyfälde yygmeidet worde sin. Die siibe Stadtdeil sin Ortschafte im Sinn vo de Gmeindsornig vo Bade-Württeberg. Si hen also alli en gwäälte Ortschaftsroot mit seggs bis zwölf Mitgliider, ùn en Ortvorsteher.

Zwüsche de Bewohner vo dr Chernstadt ùn de Dörfler bstoot ällewell no e gwüssi Animosität. Vorallem di ältri Gschicht vo de Dörfer, di lengre Traditione ùn dr induschtrielli Charakter vo dr Stadt sin viilmool Grùnd für Neggereie. Grad die Lüt, wo ùffem Berg wohne (also d Meisler, d Eiggsler, d Adlehuusener ùn Charsauer samt Büggener) schimpfe d Stedtler mangmool Kanäler.

De Südweschte vo Bade-Württeberg lait inere Klimazone mit warm- ùn füücht-gmässigtem Klima. Luut de Date vùm dütsche Wätterdienst vo 1961 bis 1990 isch di mittleri Durschnittstemperatur 10,0 °C, wobi de Juli mit 19,3 °C de wärmscht Monet isch, ùn de Januar mit 1,0 °C de chältischt. Rhyfälde ghört so zue de wärmschte Stedt vo Dütschland, ùn isch no lycht wärmer wie Löörech im benochbarte Markgräflerland, wo e Durschnittstemperatur vo 9,8 °C het.

Rhyfälde het im Durschnitt 1716 Sùnnestùnde im Joor, ùn isch demit au eini vo de sùnnigschte Stedt vo Dütschland. Au mit de mittlere jöörliche Niiderschlagsmengi vo 1005,2 mm isch Rhyfälde wyt überem Bùndesdurschnitt vo chnapp 800 mm. Am meischte Niiderschlag het es im Augùscht mit 103,4 mm, am drochenschte isch de Oktober mit 70,9 mm.

Rhyfälde het e Wappe ùn e Fahn. S Wappe vo Rhyfälde isch s Wappe vo de „Muettergmei “Nollinge. Es zeigt en roote Leu wo ùffrächt stoot ùn in dr vordere Doobe e rooti Roos het. Des isch s Wappe vo de “Ritter vo Nollinge” gsi wo im 15. Joorhùndert ussgstorbe sin. D Fahn vo Rhyfälde isch grien-root-gääl.

D Chernstadt vo Rhyfälde het e jùngi Gschicht, ùn isch ersch 1922 gründet worde. D Gegend sälber, ùn vorallem di nüün alte Dörfer, het aber e viil lengri Gschicht. Scho in de Staizyt hen Mänsche am Dinkelberg gläbt, ùn au derwyylscht de Kelte- ùn Röömerzyt isch d Gegend bsiidlet gsi. Des zeige meereri Fünd vo Greber ùn röömischi Gutshöf. Im spööte 5. Joorhùndert isch d Rhyebeni ùn de Dinkelberg deno vo de Alamanne bsiidlet worde. Zum erschte Mool erwäänt werde d Dörfer im 8. Joorhùndert, wo alemannischi Adlige Schänkige aa s Chloschter St. Galle gmacht hen. Nollinge isch 752 als Lolincas zum erschte Mool belait, ùn 754 werde Warbinbach (Warmbach) ùn Minsilido (Meisele) erwäänt. Herte wird 807 als Hertum, Nordschwoobe im frie 12. Joorhùndert als Nortsuuaben, Bügge 1218 als Buchein, Eiggsle 1242 als Eichissol ùn Rietmatte ùn Charsau als Karlesouwe erwäänt, sin aber wohl glych alt wie di andre Dörfer. Bi Adelhuuse ùn Dägerfälde isch di erschti Erwäänig nit klar, usserdäm het es wyteri Dörfer wie Gelke ùn Hagebach gee, wo aber hüt verschwùnde sin. St. Galle het spööter aber syn Yyflùss wiider verloore, so dass verschiidni Herrscher e Roll gspiilt hen. Ab 980 sin d Groofe vo Rhyfälde in Erschyynig träte, wo ùff de linke Rhysyte d Burg Stei baut hen, ùn 1130 hen d Zähringer d Stadt Rhyfälde gründet. 1202 werde d Groofe vo Nollinge zum erschte Mool erwäänt, ùn ab 1285 isch d Kommende Bügge vùm Dütschritter-Orde de wichtigscht Grùndbsitzer. 1265 hen d Habsburger d Burg Herteberg zum Schùtz vo de Herrschaft baut, wo 1268 vo de Basler zum Deil ùn 1356 dur s Basler Erdbebe völlig zerstört worde isch. 1330 isch d Herrschaft Rhyfälde deno in de Bsitz vo de Habsbùrger cho, wo si mit Ùnterbrächige bis 1805 bhalte hen. Z Warmbach un Herte sin usserdäm d Johanniter syt 1304 wichtigi Grùndbsitzer gsi. Dernäbe sin meereri örtlichi Adelsgschlächter bekannt.

D Gegend isch als wichtigi Oscht-Wescht- ùn Nord-Süd-Aggse immer wiider in Ussenandersetzige inegroote. So sin d Dörfer zwüsche 1409 ùn 1474 derwyylscht em Konflikt zwüsche de Habsbùrger ùn de Basler zerstört worde. Im Dryysigjöörige Chrieg isch d Gegend wiider verwieschtet worde. Bsùnders d Doppelschlacht bi Rhyfälde am 28. Februar ùn 3. März 1638 het starchi Zerstörige hinterloo. Au 1678 isch Dägerfälde vo französischi Drùppe plündret ùn abebrännt worde. D Dörfer sin bis in s 19. Joorhùndert ganz verarmt gsi, ùn viili Yywooner sin wäge Hùngersnööt ùff Amerika oder in d Schwyz ussgwandret. Induschtri ùn Handwerch sin bscheide gsi, ùn d Landwirtschaft het vorallem zur Sälbschtversorgig dient.

Im Joor 1802, wo dur de Friide vo Lunéville dr Rhy als Gränz zwüsche Vorderöschtryych ùn de Schwyz feschtglait worde isch, het d Stadt Rhyfälde iry Bsitzige ùff de rächte Rhysyte verloore. De rächtsrhynisch Deil vo de Herrschaft Rhyfälde isch 1805 isch dur de Friide vo Pressbùrg aa s Groossherzogtum Bade cho. 1849 het sich de Schlùsspùnkt vo de Badische Revolution, d Schlacht bi Dossebach, z Charsau abgspiilt. Im Gägesatz zur Gegend um Löörech ùn em Wiisedaal sin d Dörfer au für de Groossdeil vùm 19. Joorhùndert völlig ländlich blybe.

Als Gründigszyt vo dr Stadt gälte allerdings di spoote 1890er Joor. 1897 isch gmeinsam vùm Land Bade ùn em Kanton Aargau bi Rhyfälde s erschti groossi Flùsschraftwerch vo Europa baut worde, s Alti Chraftwerch Rhyfälde. Dur des hen sich verschiidni Schwyzer Induschtribetrib (vorallem Produzänte vo Aluminium ùn vo Chemi) bi Rhyfälde uff em Land rechts vom Rhy im Gebiet Hard niidergloo, ùn dr Wyyler isch als Arbeitersiidlig erwyyteret worde. Zùme d Arbeiter ùnterbringe sin zum Byspil di sognante „chemische Hüüser“ baut worde, wo in de 1960er Joor schliessli abgrisse worde sin. Scho vor em Bau vùm Chraftwerch isch allerdings Induschtri do gsi, vorallem d Syydewäberei vùnere Zürcher Firma, wo 1972 stillglait ùn in de 1990er abgrisse worde isch. Vo de über 300 Arbeiter vo de Syydewäberei sin Dreiviertel Fraue gsi. Bim Ussbau vo dr Induschtri het dr Maschiinebauingenieur Emil Rathenau, dr Vater vùm Walther Rathenau e groossi Roll gspiilt. Um de starch aawaggsende Vercheer in de Griff z becho, isch 1901 di alti Chrüüzig vo der Landstroosse mit dr Yysebaan dur e Ùnterfierig ersetzt worde. D Grùndstüggsbsitzer hen alli Yysprùch erhoobe ùn hen miesse entschädigt werde.

Di rasanti Entwigglig vo Rhyfälde het allerdings bi viilene Nollinger Ängscht gschiert. Nollinge, mit synrer Bsiidliggschicht zrùgg bis zue de Kelte, gilt als „Muettergmei“ vo Badisch-Rhyfälde. So het dr Nollinger Rootschryyber, de Hermann Steinegger, in sym “Nollinger Lied” gschriibe:

Und als du schon alt, über tausend Jahr,
das Schicksal dir eine Tochter gebar.
Schnell wuchs sie heran zur Stadt, wie der Blitz,
Und nahm dann dein Erbe bald in Besitz.

E wytres Ärgerniss für Nollinge isch gsi, dass d Induschtri ùn s Chraftwerch ùff Land vo Charsau gstande sin, d Woonhüüser allerdings ùff Nollinger Boode. Dur des het Charsau zwar d Stüürynaame erhalte, Nollinge dergäge d Problem mit dr Infrastrùktur gha. D Verhältniss sin kaotisch gsi, zum Deil hen d Lüt sogar nit gnau gwüsst, in wellere Gmei si gwoont hen. Wäge däm het Nollinge ùff e Neuornig vo de Gmeie drängt, ùn 1901 isch s ganzi Biet vo Rhyfälde als “Ortsteil Rheinfelden” aa s Dorf Nollinge aagschlosse worde. Charsau isch mit 200.000 Mark entschädigt worde. Rhyfälde het dertemool 1.482 Yywooner gha, Nollinge 869.

Vo 1895 bis 1905 isch d Yywoonerzaal vo de Induschtrisiidlig vo 213 ùff 2127 aagwaggse. Die Bevölcherig isch sehr heterogen gsi: d Volchszäälig vo 1905 git e Yybligg in de viilfältige Ursprùng vo dr Bevölcherig vo Rhyfälde:

S Verhältniss zwüsche de Ortsdeil isch allerdings aagspannt gsi, so schryybt dr Elmar Döbele in de Rhyfälder Gschichtsblätter: “Auf der einen Seite finden wir alteingesessene Bauerngeschlechter alemannischer Herkunft und Sprache, gleicher Konfessionszugehörigkeit; auf der anderen eine anfänglich noch wenig seßhafte Arbeiterschaft verschiedener Herkunft, Sprache und Konfession. Für die Zeit vor 1910 stellt Dr. Kampffmeyer fest, daß die einheimische Bevölkerung nichts mit der Rheinfelder Bevölkerung zu tun haben wollte und daß Mißtrauen und Mißachtung das Verhältnis beherschten.” E Deil vo Oberrhyfälde isch vo de Nollinger sogar als “Preußisch Rheinfelden” bezeichnet worde ùn aa dr Fasnet sin dörte Gränzspfääl ùffgstellt worde.

Im Erschte Wältchrieg sin 96 Rhyfälder gfalle. Bsùnders diefi Spuure het au d Sperrig vo de Rhybrùgg derwyylscht em Chrieg hinterloo. Des het de Kontakt zue Schwyzer-Rhyfälde schwecher lo werde, was no verstercht worde isch, wo viili Schwyzer Arbeiter noochem Chrieg ùn derwyylscht de Inflationszyt nümm ùff Badisch-Rhyfälde cho schaffe sin. Es het sich für Schwyzer nümm gloont, für dütschi Löön z schaffe.

Vo de 20er Joor bis zum Ussbrùch vùm Zweite Wältchrieg sin d Woonhüüser für d Belegschaft wyter in alli Richtige ussbaut worde, in de 30er Joor isch mer allerdings vo Arbeiterwoonhüüser wie bi de “Chemische Hüüser” zum Bau vo Eifamiliehüüser übergange. In de 60er Joor sin di alte Arbeiterhüüser schliessli zum grööschte Deil abgrisse worde. Für d Induschtri isch es günschtiger gsi, Eigetumswoonige oder Eigeheim z finanziere.

Warschynts wäge de Nööchi zur Schwyz, ùn vilycht au wyl dr Groossdeil vo de Induschtri Schwyzer Ùnternäme ghört het, isch Rhyfälde im Chrieg nit bombardiert worde ùn het kei Zerstörige elita. Rhyfälde het derwyylscht em Chrieg allerdings 383 Gfalleni ùn 120 Vermissti z bechlage gha.

E truurigs Kapitel vo dr neue Rhyfälder Gschicht sin di viile Zwangsarbeiter, wo im Chrieg z Rhyfälde ùn dr Ùmgäbig in dr Induschtri ùn dr Landwirtschaft yygsetzt worde sin. Es sin vorallem Zwangsrekrutierti, aber zum Deil au Chriegsgfangeni ùn Freiwilligi gsi. Insgsamt sin warschynts über 4.000 Persone als Främdarbeiter z Rhyfälde gsi, was zirka 25% vo de Yywooner ussgmacht het. Di meischte, über 70%, hen miesse bi de Alu-Werch schaffe. De grööschti Aadeil sin Russe gsi (1.107), deno Franzose (999), Belgier (596), Holländer (392), Italiener (378), Kroate (246), Ukrainer (112), Pole (108), Bulgare (70), Slowene (31), Grieche (11) ùn sùnschtigi (näbe 2 Elsässer au e Armenier). E Deil isch privat ùnterbrocht gsi, de grööschti Deil allerdings viilmool in Baragge ùn Lager vo dr Induschtri. Ob d Mänsche guet bhandlet worde sin, isch je nooch däm verschiide gsi. In viilene Fäll sin d Främdarbeiter wie Familiemitgliider bhandlet worde (was sträng verboote gsi isch), viilmool aber au schlächt.

Immer wiider sin Zwangsarbeiter aa de schlächte Läbensbedingige gstorbe oder ùff dr Flùcht verschosse worde oder im Rhy ertrùnke. Au sin meemools Zwangsarbeiter z. B. wäge Verhältniss mit dütscheFraue hygrichtet worde. Über di gnaui Zaal vo Opfer isch allerdings weenig bekannt.

E paar Dääg vorem Yymarsch vo de Franzose sin d Främdarbeiter, wo no z Rhyfälde gsi sin (zirka duusig), in d Schwyz abgschobe worde. Zum eine het mer sich vor Racheakt ùn Plündrige gfürchtet, zum andre het dr Plan vo NS-Funktionär, d Mänsche em Rhy z “liquidiere”, verhindret werde sölle. Au d Sprängig vùm Chraftwerch ùn vo de Rhybrùgg het chönne verhindret werde. Am 25. April schliessli isch Rhyfälde wiiderstandslos vo de Franzose befreit worde. Debi het dr Rhyfälder Wiiderstand e wichtigi Roll gspiilt wo d Franzose in d Stadt gleitet het ùn Kämpf verhindret het.

Derwyylscht de Bsatzigzyt het groossi Noot gherrscht. D Industriproduktion isch zum grööschte Deil stillgstande ùn Yyrichtige vo de Induschtrie sin vo de Franzose als Reparatione demontiert worde. D Demontasch vo de Aluminium aber het de Schwyzer Muetterkonzern verhindre chönne. Usserdäm hen d Demontasch ironischerwys zunere schnällere Modernisierig vo de Werch gfiert. Noochem Zweite Wältchrieg isch d Bevölcherig vo Rhyfälde rasant gwaggse, vo rùnd 8.000 ùff 17.000 bis 1975. Mit de yygmeidete Gmeie zämme het Rhyfälde 1976 scho 30.374 Yywooner gha. Zwüsche de 50er Joor ùn 1961 isch au e groossi Zaal vo Heimetvertriebene ùn DDR-Flüchtling z Rhyfälde aagsiidlet worde, insgsamt fascht e Viertel vo dr Bevölcherig. Dr Aadeil vo Gaschtarbeiter isch au gstiige, ùff 9,8% bis 1976.

Bi dr Kreisreform vo 1973 isch Rhyfälde vùm Landchreis Sägginge zum Landchreis Löörech cho. Dur die Chreisreform sin siibe Nochberdörfer in d Stadt yygmeidet worde: Dägerfälde ùn Meisele am 1. Januar 1972, Herte am 1. Oktober 1973, Nordschwoobe am 1. März 1974, Adelhuuse ùn Eiggsle am 1. Juli 1974 ùn Charsau am 1. Januar 1975. Dur die Yygmeidige het Rhyfälde 1973 d Bevölcherig vo 20.000 überschritte ùn isch am 1. Januar 1975 zur Groosse Chreisstadt erhoobe worde. Syt de 80-Joor sin dur Ùmstrùkturierige viili Arbetsblätz in de Induschtri verloore gange. Glychzytig sin aber d Prodùktionsverfaare wyterentwigglet ùn au ùmwältfründlicher gmacht worde, so dass Rhyfälde als Induschtristandort insgsamt langfrischtig erhalte blybe isch.

In de Nüünziger Joor hen Altlaschte vo de Induschtri d Stadt bschäftigt. Mit unabrochte Prodùktione ùn Entsorgige sin Deil vùm Stadtbiet mit Dioxin belaschtet worde, was e gsùndheitlichs Risiko für viili Bewooner gsi isch. Zwüsche 1900 ùn 1930 sin nämli Rüggständ uss de Elektrochemi in Gruube glagret oder sogar mit Bauschùtt vermischt ùn im Bau verwändet worde. Zwüsche 1993 ùn 1995 sin wäge däm Ùntersuechige ùff allene Grùndstügg in de Innestadt gmacht worde. In de meischte Grùndstügg isch d Belaschtig nit hooch gsi, in andre sin sehr hoochi Wärt gmässe worde, so dass vo 1996 bis 2003 in 44 hoochbelaschteti Grùndstügg e Boodesanierig het miesse gmacht werde Als Gegend miteme äänlige Dialäkt hen di meischte Lüt änder s Wiisedaal bezeichnet, e Minderheit vo Charsau ùn Herte aber au de Hotzewald.

De Dialäkt isch in de Dörfer no wyter verbreitet wie in de Chernstadt, aber au in de Stadt isch s Alemannisch no rächt presänt. Im Alldaag isch s Alemannisch mangmool ùff Daffle vo de Gschäft presänt. Bsùnders starch wird de Dialäkt au bi de Fasnet bruucht. So sin au d Vereinsname vo viilene Clique ùff Alemannisch (z. B Draischiibe, Chrutchopf, Höllhooge-Bruet).

D Stadtverwaltig vo Rhyfälde bstoot ussem Oberbürgermeischter, em Gmeiroot ùn in de 7 Ortsdeil Herte, Charsau, Dägerfälde, Meisele, Adelhuuse, Eiggsle ùn Nordschwoobe de Ortschaftsrööt wo vùmene Ortsvorsteher gleitet werde. De Ortsvorsteher isch de Verträter vùm Oberbürgermeischter in de Ortschafte. Wänn er im Fall nit glychzytig Mitgliid vùm Gmeiroot isch, derf er als Berooter aa de Sitzige vùm Root deilnee. De Ortschaftsroot berootet d Verwaltig, wird in allene wichtige Aaglägeheite wo d Ortschaft beträffe aaghört, ùn het en Vorschlagsrächt. Ussem Gmeiroot werde verschiidni Usschüsss bildet, wo de Oberbürgermeischter de Vorsitzende devo isch.

Syt 1995 het Rhyfälde e Jugendparlament wo uss 21 Verträter ùn Verträtterinne vo de Jugendliche Bürger bstoot.

De Gmeiroot wird alli fümf Joor gwäält; zletscht am 25. Mai 2014, devor am 7. Juni 2009.

Am 29. Septämber 2005 het dr Gmeiroot bschloo, di Unächti Deilortswaal abzschaffe.

In dr Kernstadt vo Rhyfälde. wo induschtriell brägt isch, het traditionell d SPD e starchi Aahängerschaft. In de Ortsdeil, wo mee ländlich brägt sin, isch traditionell d CDU stercher. Bi de letschte Waale vùm 25. Mai 2014 hen vo 25.497 Waalberächtigte 10.215 (40,1%) abgstùmme. D Zämmesetzig vùm Gmeiroot syt de letschte Waale isch:

Bis 1975 isch d Amtsbezeichnig vùm Stadtoberhaupt Bürgermeischter gsi. Syt 1975, wo Rhyfälde zur Groosse Chreisstadt erhoobe worde isch, luutet d Amtsbezeichnig Oberbürgermeischter. Er wird diräkt gwäält, amtiert für acht Joor ùn isch de Vorsitzende vùm Gmeiroot. Syn ständige allgemeine Stellverträter isch en bstellte Beigeordneter, wo d Amtsbezeichnig „Bürgermeister2 het. Em Oberbürgermeischter stoot en Älteschteroot zur Syte.

D Bürgermeischter ùn Oberbürgermeischter vo Rhyfälde sin gsi:

Rhyfälde ghört zum Landdaagswaalchreis Waldshuet. Bi de Landdaagswaale 2016, 2011 ùn 2006 isch s Ergebniss z Rhyfälde so gsi (alli Parteie, wo in einere vo dänne Waale mindeschtens ei Prozänt Stimme gha hen):

Rhyfälde ghört zum Bundesdaagswaalchreis Löörech – Mülle. Bi de Bundesdaagswaale 2009 isch s Ergebniss z Rhyfälde so gsi:

Usserdäm git es engi Beziehige zùm  Schwyzer Rhyfälde.

In de Chernstadt befindet sich en Bahnhof vo de Hochrhystreck, vo wo uss Rhyfälde mit S-Bahn Linie un Interregiozüg in beidi Richtige mit Basel un Waldshuet verbunde isch. D Busverbindige vo Rhyfälde ghöre zum Regio Verkehrsverbund Lörrach un verbinde d Stadt mit em Umland. Usserdäm vercheert en Stadtbus zwüsche Badisch- un Schwiizer Rhyfälde, wo vo de SüdbadenBus GmbH betriibe wird. S Netz vum Stadtbus bestoot uss zwoo Linie: d Linie 1 vo Oschte nooch Weschte vo Charsau über d Stadtmitti un de Bahnhof uff Warmbach, un d Linie 2 vo Norde nooch Süde vum Chreischrankehuus über d Stadtmitti un de Badisch Bahnhof bis zum Bahnhof SBB un em Regionalspital vo Schwiizer Rhyfälde. 

Rhyfälde isch aa de Querspange A 861 aagschlosse, un über sälle aa d Bundesautobahn 98 un aa d Schwiizer A 3. Deil vo de A 861 sin d Rhyfälder Brugg chly flussabwärts vo der Stadt, wo en Gränzübergang mit ere Gemeinschaftszollanlag het un am 7. März 2006 eröffnet worde isch, un de Dunnel vom Nollinger Berg. Durch Rhyfälde dure verlauft d Bundesstroos 34, wo vo Basel uff Ludwigshafe fiert. Dernäbe duet d B 316 Rhyfälde mit Löörrech verbinde. Näbe de neue Autobahnbrugg isch Badisch-Rhyfälde au über d Alti Rhybrugg mit Rhyfälde im Aargau verbunde. Syt März 2008 isch di alti Rhybrugg für de Grossdeil vum Vercheer gsperrt.

Näbe de Stadtverwaltig un de Ortsverwaltige vo de sibe Ortsdeil befinde sich z Rhyfälde au no e Ussestell vum Landrootsamt Löörech, e sonderpädagogischi Berootigsstell vum staatliche Schuelamt Löörech un vum Chreisjugendamt un vo de Psychologischi Berootigsstell vum Landchreis Löörech. Am Rhyübergang vo de alte Rhybrugg befindet sich usserdäm en Zollamt.
 

Z Rhyfälde erschynt en Lokaldeil vo de Badische vo Fryburg, vum Südkurier uss Konstanz, un Die Oberbadische vo Löörrech.

Rhyfälde het ei Gymnasium (s Georg Büchner-Gymnasium), ei Realschuel (d Gertrud-Luckner-Realschule), ei Förderschuel (d Eichendorff-Schule), zwoo Grundschuele (d Fridolinschule un d Hebelschule) un seggs Grund- un Hauptschuele: d Christian-Heinrich-Zeller-Schule, d Dinkelbergschule, d Goethe-Grund- und Hauptschule, d Hans-Thoma-Grund- und Hauptschule Warmbach, d Scheffel-Grund- und Hauptschule Herten un d Schillerschule Rheinfelden.

Usserdäm git’s in de Stadt Rhyfälde drei städtischi Chindergärte (d Kindertagesstätte „Bienenkorb“ z Charsau, de Kindergarten „Kunterbunt“ z Oberrhyfälde un de Kindergarten „Sonnenschein“ z Eiggsle), zwölf chilchlichi Chindergärte (in de Chernstadt s Ev. Kinderhaus „Regenbogen“, de Ev. Pauluskindergarten, de Kath. Kindergarten „St. Michael“, de Kath. Kindergarten St. Josef, de Kath. Kindergarten St. Anna un in de Ortsdeil de Ev. Petruskindergarten z Herte, de Ev. Kindergarten Warmbach, de Kath. Kindergarten „Arche Noah“ z Nollinge, de Kath. Kindergarten St. Urban z Herte, de Kath. Kindergarten St. Katharina z Dägerfälde, de Kath. Kindergarten St. Gallus z Warmbach un de Kath. Kindergarten St. Elisabeth z Meisele) un en Walddorfchindergarte z Nollinge.

Und den befindet sich z Rhyfälde no e Bruefs- un Gewerbeschuel, wo vum Landchreis Löörrech trage wird, und dernäbe au no e Volchshochschuel, e privati Abendrealschuel, di privati Fachschuel für Heilerziehigspfleg un di privati Karl-Rolfus-Schule für Geistig- und Körperbehinderte, beidi am St. Josefshuus Herte.

Rhyfälde het e Stadtbiecherei, wo syt Novämber 2009 imene neue Gebäud in de Stadtmitti bim Roothuus isch.

Z Rhyfälde isch e Chreischrankehuus vum Chreis Löörech, wo zue de Kreiskliniken Lörrach GmbH ghört. Es isch 1975 eröffnet worde un het ursprüngli uss de Abteilige für Inneri Medizin un Chirugie bstande. 1977 isch d Fachabteilig für Orthopädie dezuecho, wo hüt eine vo de Hauptschwerpunkt vum Chrankehuus isch.

Usserdäm befindet sich z Rhyfälde e Fraueklinik, wo 1957 gründet worde isch un überregional renommiert isch.

D Chernstadt isch ab em spoote 19. Joorhundert als Industristandort entstande, un Rhyfälde isch bis hüt induschtriel prägt, au wenn numme no en chlyne Deil vo de Bevölcherig in de Grossindustri schaffe duet. Wichtig isch hüt au de 3. Sektor un bsunders die medizinischi Yyrichtige. In de Dörfer um Rhyfälde ume wird au no e weng Landwirtschaft betrybe.

Z Rhyfälde git’s hüt öbe 8.800 Arbetsblätz; öbe 4.500 Mänsche pendle vo Rhyfälde uss in d Regio un in d Schwiiz. Syt 2010 isch s Neui Wasserchraftwerch Rhyfälde in Betrieb, wo mit 600 Millione Kilowattstunde im Joor über dreimool mee Strom produziere söll wie s alti mit 185 Millione. 2010 bis 2011 isch s Alti Wasserchraftwerch abgschalte un abgrisse worde.

De Rhyfälder Frachthafe isch de letscht Anlegeblatz für Lastschiff uffem Rhy.

An en truurigi Beriemtheit isch Rhyfälde durch Dioxinablagerige vo de asässige Induschtrie cho: die Firme, wo Rhyfälde zu Arbeitsplätz un Waggstum verhulfe hänn, hänn mit ihre Abfäll leider au Wohnigsgebiet sanierigsbedürftig gmacht.

Hüt hen no die bedütende Industrie en Standort z Rhyfälde:

Im Huus Salmegg befinde sich s Stadtmuseum un usserdäm au e Konzertsaal, s Trauzimmer vo Rhyfälde, verschidni Rüüm für Usstellige un e Reschtaurant. S Salmegg isch 1824/25 vum Franz-Josef Dietschy im neoklassizistische Stil baut worde un demit s ältischt Bauwerch vo Rhyfälde.

Als Wahrzeiche vo de Stadt gilt de Wasserdurm. Er isch 35 Meter hoch, im Joor 1898 baut worde un bis 1971 in Betrieb gsi. Hüt isch dörte s Narremuseum unterbracht.

In de Nööchi vo de Tschamberhöhle im Ortsdeil Charsau isch 2009 s Geo-Museum Dinkelberg eröffnet worde.

S Schloss Bügge isch e ehemooligs Ordensschloss un eis vo de wichtigschte historische Bauwerch in dr Umgebig. D Burg isch im 13. Joorhundert als Ordenskommenda vum Dütschritterorde baut worde. Um 1400 un no emool vo 1585 bis 1598 isch e ussbaut un bfeschtigt un vo 1752 bis 1757 no emool erwiitret worde. Uffgee worde isch es ersch nooch de Flurbereinigung vum Napoleon. Hüt no sin Deil vo dr Burg un s Schloss erhalte. S Schloss un di Schlosschilch St. Michael sin hüt e evangelischi Begegnigsstätt.

Bis zum Abriss 2010/2011 het sich z Rhyfälde s Alti Rhychraftwerch befunde, wo dr Bau devo 1895 de Aastoss zur Gründig vo dr Stadt gee het. Es isch bi de Fertigstellig im Joor 1899 s grööschti un bim Abbruch s ältescht Flusschraftwerch vo Europa gsi. Bsunders sehenswert sin de Sandstaibau un di alti Turbinehalle gsi.

In de Stadtdeil sin mehreri alti Chilche z finde. Di katholischi Chilch vo Dägerfälde söll im 13. Joorhundert errichtet worde sy un isch 1763 erneuret worde. No älter isch en Deil vo de Pfarrchilch St. Gallus z Obereiggsle, de Durm stammt ussem spööte 12. Joorhundert. S Schiff vo de Chilch stammt uss de zweiti Hälft vum 19. Joorhundert. In dere Chilch sölle di drei Heilige Jungfraue Kunigunde, Mechtrudis un Wilbrandis begrabe sy. Wäge däm isch Eiggsle friener en bekannte Wallfaartsort gsi.

De Durm vo de Pfarrchilch St. Urban z Herte stammt au no ussem Mittelalter. De Rescht isch 1789/92 baut worde. D Mauritius-Kapell z Nordschwoobe stammt ussem 15. Joorhundert, s Langhuus dergege vo 1733. Im Chor vo de Chilch finde sich Überrescht vo Wandbilder ussem 15. Joorhundert. D Sankt Peter un Paul Chilch z Meisele isch 1686 errichtet worde.

Di ältischt Chilch in de Chernstadt isch d Adelbergchilch, wo 1899 gwiicht worde isch un hüt vo de Altkatholische Gmeindschaft gnutzt wird. Si stoot uffem Adelberg in de Nööchi vum Zoll un em Bahnhof un isch ursprüngli e Schüüni gsi, wo umbaut worde isch. 1903 isch e Empore inecho. Wyl die Chilch für di katholischi Gmeind sehr schnell z chly worde isch, hed die vo 1913 bis 1915 d Sankt Josefschilch im neobarocke Stil bout. Di evangelischi Hauptchilch, d Christuschilch, isch vo 1935 bis 1937 entstande.

Trotz dass scho syt eme Joorhundert Induschtri bi Rhyfälde aasässig isch, isch en Grossdeil vo Rhyfälde no nit bebaut. Bsunders d Dörfer sin no arg ländlich brägt. Direkt hinter dr Stadt fängt de Dinkelberg aa, wo Möglichkeite für Wanderer un Velofaarer bietet. Vo dr „Hoche Flum“, em höchschte Punkt vum Dinkelberg, gseet mer bis in s Bärner Oberland, de Schwarzwald un s Elsass. Au e Waldstugg, de „Nollinger Wald“, isch Deil vo dr Stadt. Uffem Dinkelberg finde sich über e Duzend Buurehöf un Gaschstätte, wo lokali Produkt chönne bsorgt werde.

Im Ortsdeil Bügge z Charsau isch d Tschamberhöhle, e aktivi Erosionshöhle, wo durch de Muschelchalch vum Dinkelberg verläuft un vumene Bach durchflosse wird. Si isch öffetlich zugängig. In dr Umgebig finde sich wytri Höhle.

Vum Zollhuus fiert de Rhyuferweg de Rhy na über s Chraftwerch bis uff Bügge. Unterhalb vo dr Rhybrugg isch s St. Anna-Loch, e 32 Meter diefi Stell im Rhy. Es isch di diefschti Stell vunere tektonische Plattegränz, wo wyter unte am Rhy, binere Stell wo vo de Rhyfälder „Höllhooge“ gnännt wird, aafängt. Um de Höllhooge un s St. Anna-Loch gits vili Legende un Sage, un e Rhyfälder Fasnetclique, d „Hollhooge-Bruet“, nennt sich nooch dere Stell.

Vo Meisele uss fliesst de Dürrebach bis zu synrer Mündig in de Rhy. De Dürrebach na fiert e Kaschtanieallee, de „Schwarze Weg“ vo Meisele bis zum Induschtrigebiet.

S Vereinsläbe spiilt z Rhyfälde syt de Gründerzit e wichtigi Roll. Wääred de Gründerzit hen d Verein vil derzue bytreit, dass d Bevölcherig het chönne e Zämmeghörigkeitsgfiel entwiggle. Hüt git s z Rhyfälde öbe 300 Verein.

Zue de regelmässige Veranstaltige ghöre:

Wichtigi Veranstaltige in de Vergangeheit:

In de Stadt git s mehreri Sport- un Freizityyrichtige, wie Turn-, Sport- un Mehrzweckhalle, Fuessball- un Tennisfälder, e Schwimmbad un en chlyne Flugblatz für Segelfliiger un chlyni Flugzüüg. Mehreri Sportverein pflege d Sport- un Freizitaktivitäte. S Hochrhydaal un de Dinkelberg eigne sich für Wandrige un Velotoure un sin defür ussgschildret. Im Nollinger Wald isch e Trimm-dich-Pfad, wo 2,2 km lang isch.

Sportveranstaltige, wo z Rhyfälde stattgfunde hen, sin die Dütschi Stroosse-Radmeischterschafte vo 1998, wo vum Rhyfälder Radsportverein organisiert worde sin, un die 17. Etappe vo de 87. Tour de France im Joor 2000, wo durch Rhyfälde gfiert het.

Vo Rhyfälde chöme d Gschwüschter Alisa un Laura Vetterlein, wo in de Fuessball Bundesliga vo de Fraue un de dütsche Fuessballnationalmannschaft vo de Fraue spiile; sii hen ihri Laufbahn bim SV Nollinge aagfange.

Z Rhyfälde gits öbe 35 Fasnetcliquene un Zümft. Höchepunkt vo dr Rhyfälder Fasnet sin d Oobige vo de Zümft, s Uffstelle vo Narrebäum un de Umzug, wo syt 1981 gmeinsam vo Badisch un vo Schwiizer Rhyfälde unterno wird. Dr Fasnetspruch vo Rhyfälde isch „Narro am Rhy – mir sin deby!“.

Wil Badisch-Rhyfälde e jungi Induschtristadt isch, wo Lüt uss allene Gegende un Länder woone, het s in dr Rhyfälder Fasnet verschidni Yyflüss. Bsunders zur Gründigszit het s vili Element ussem Rheinische Karneval gee, vermischt mit dr schwööbisch-alemannische Fasnet. So het dr erscht Verein au Rheinfelder Karnevalsgesellschaft gheisse, wo am 16. Februar 1928 gründet worde isch, un zur Fasnetzit het en Prinzepaar „regiert“. Am 11. November 1937 isch d Narrenzunft Rheinfelden/Baden e.V gründet worde, wo als direkte Noochfolger vo dr Rhyfälder Karnevalsgsellschaft gilt. Durch de Zweite Wältchrieg isch d Fasnet bis 1949 unterbroche gsi. Am 17. Januar 1949 isch d Narrezumft neu gründet worde, wo d Franzose d Fasnet wiider erlaubt hen. 1972 isch s „Prinzepaar“, wo bis de in dr Fasnet regiert het, uff Dränge vum Verband vo de Oberrhynische Narrezümft abgschafft worde. De Verband het argumentiert, die Figur „habe seinen Ursprung im rheinischen Karneval“ un syg wäge däm nit mit dr alemannische Fasnet z vereinbare.

Im Wasserdurm isch syt 1993 s Narremuseum unterbroocht. Dört sin Larve un Häs vo de Rhyfälder Fasnetclique ussgställt.

D Narrezumft vo Rhyfälde ghört syt 1937 zum Verband vo de Oberrhynische Narrezümft. E Usnaam isch d Narrezumft vum Ortsdeil Charsau, wo zur Vereinigung vo de Narrezümpft am Hochrhy ghört. Zur Narrezumft vo Rhyfälde ghöre:

Z Rhyfälde ùff d Wält cho oder ùffgwaggse sin die Lüt:

Ehrebürger vo de Stadt Rhyfälde sin:

Usserdäm hen die Lüt z Rhyfälde gwirkt:




#Article 105: F (153 words)


F isch e latynische Buechstab wo us em Etruskische stammt. Im Etruskische hed är de Lutwärt // ghaa. Dr etruskisch Buechtstab isch us em Griechische übernoo worde; s griechischi Vorbild haisst Digamma, wels wie zwei Gamma ússseet. Au im Griechische isch dr Lutwärt vo däm Buechstab // gsi. Speter isch das // aber us em Griechische verschwunde; us woinos isch so oinos ('Wy') worde. 

Im latynische hed me zersch F zämme mit H bnutzt, zur Wiidergoob vom Lút //. Wyl im latinische V au für // bnutzt worde isch, hed s F kai H me bruucht; dorum hed men aagfange, F elai für de Lútwärt // z bnutze. Des isch au im hittige latinische Alfabeet no esoo; mit numme wenigi Ussname, zum Byspiil wird of uf Änglisch als // ússgsproche, des isch aber en Ussnaam. S Altänglische (angelsäxischi) hed nume ei Phoneem ghaa, nämmlig //, und [] isch en Allophon vo // gsi.




#Article 106: Genus (170 words)


Ds Genus (im Plural Genera) isch e grammatischi Kategory, wo Wörter bestimmte Klasse zueordnet, wo em natürleche Gschlächt entspräche. Einersyts chöi Wörter es inhärents Genus ha, anderersyts chöi Wörter nach em Genus dekliniere.

Glych wi im Standarddütsche het jedes Subschtantiv im Alemannische nes inhärents Genus, u zwar entweder Maskulinum (Byspil: der Maa), Femininum (Byspil: d Frou) oder Neutrum (Byspil: ds Chind).

Adjektive sy die Wörter, wo nid es eigets inhärents Genus hei, aber Genusdeklination ufwyse. Daderby übernäme si ds Genus vo irem Bezugswort über grammatischi Kongruänz (Byspil: e schöne Maa, e schöni Frou, es schöns Chind).

Interessanterwiis git's in menke Gegende vum Alemannische kei Kongruenz bim Personalpronome: Fer Fraue wird 'äs' - also s'Neutrum - verwendet.

Im Unterschid zum modärne Standarddütsch isch i vilnen alemannische Dialäkte, bsunders i abglägnigere Gägende, d Genusdeklination o bi de Zahlwörter zwöi u drü erhalte bblibe:
 

Im Schwizer Militär gilt d`Regle, dass mer immer zwo seit. Und so seit me zum Bischpil: Zwo Autos chömed jetzt de Berg uf zfahre.

In andere Sproche:

Alemannischi Grammatik 




#Article 107: H (127 words)


H isch e latynische Buechstab. Er goot übers etruskischi und griechischi uf de semitschi Buechstab he zrugg. Dr lutwärt isch in allene Sprooche zersch // gsi. Im griechische isch allerdings scho frie us em hêta en êta (Etazismus) worde; im neugriechische schliesslig /'ita/ (Itazismus). 

Im latynische isch s /h/ am schluss au verschwunde; in de hüttige romanische sprooche isch h e stumme Buechstab; abgsee vom Ladino (in latynischer Orthografi) und em Rumänische, wo s foneem /h/ allerdings us em Slawische stammt. In de germanische sprooche isch /h/ allerdings nid verschwunde; allerdings wird s /h/ i viilene Dialäkt vo Nordängland hüffig nid ússgsproche. Das Fenomeen isch soziaal stargg stigmatisiert und wird h-dropping gnennt. In Schottland, Irland un de USA ischs unbekannt. 

Im serbische/kroatische/bosnische wird h als // ússgsproche.




#Article 108: Ladino (235 words)


Ladino, au bekannt als Judeo-español, Judezmo oder Spanyol, isch e romanischi Sprooch wo uf em Altschpanische basiert. Ladino hed au vil Vokabulaar us em Hebräische.

Ladino isch d Sprooch vo de sefardische Jude, wo 1492 us Spanie verdribe worde sinn. 
Dr name 'Dzhudezmo' wird vo jüdische LinguischtInne benutzt, Judeo-Espanyol vo türggische Jude, Judeo-español vo Romanischte. Dr verbraitetschti Terminus isch aber worschynts Ladino. Ladino isch dr Name wo unter Nitspezialischte am bekanntischte isch. 

Wi im Altschpanische gits au im Ladino zwai Foneem // und //, wo im hüttige Spanisch in  zämegfalle sinn. 

Jee noch (ehemoligem) Woonort hets Ladino Leenwörter us Sprooche wi em Französische, Türggische, Griechische und südslawische Sprooche. Alle i allem isch Ladino aber vil neecher bim Spanisch blibe as sis aschkenasisch Pendant Jiddisch bim Dütsch.

Vor allem z Griecheland un in dr Türkey wird Ladino syt em 19. Johrhundert mit latynische Buechschtabe gschribe; dradizionellerwys isch s aber mit em hebräische Alfabeet gschribe worde, wi au s Jiddischi.

Seer vil Ladinosproochigi us em Balkaan sinn im Holocaust ummbroocht worde, und nach em Zweite Wältchrieg si vili vo dene wo überläbt hai, nach Israel uusgwanderet. In de 1990er-Johr hai no ungfähr 150.000 Lüt Ladino gredet, die meischte as Zweitsprooch. Es git immer no Ladinosprochigi in dr Dürkei, z Griecheland, z Bulgarie und andere Länder uf em Balkaan, aber die jüngeri Generation redet immer weniger Ladino drotz Ziitige und Radiobrogramm, und d Schprooch isch vom Uusschterbe bedroht.




#Article 109: Kelleramt (392 words)


 
Als Chälleramt (uf Hochdütsch: Kelleramt) wird e Gebiet im Bezerk Brämgarte vom schwizerische Kanton Aargau bezeichnet.

S Chälleramt liit im öschtliche Teil vom Betserk Brämgarte. Es bestoht us de (katholische) Pfarrei Lunkhofe und de Pfarrei Joone, da ghäisst: di politische Gmeinde Aarni, Oberlunkhofe, Underlunkhofe, Joone ond Islisbärg. Au zwee Drettel vom Dörfli Werd (hüt Teil vo Rotteschwil), de Litzihof, de Hoof am Fahr, d Güeter Obschlag ond Mörgeler händ dezueghört.
Zum Chällerambt ghöört au än Teil vom sognannte Niderambt (Di Nidere Ämbter) oder Underambt, wo offizell ebbefalls bis 1798 dä Schtatt Zürri ghört hät (Höchgricht Zürri, Nidergricht Brämgarte). Das sind Gmeinde Oberwil ond Nieli, aber au Teilgmeinde wiä Oberberike ond Südzufike (numme zwei Hüser) gsi. D Hööf Litzibuech, Huuserhof ond Gaisshof händ ebefalls dazueghört.

Dä nördlich Teil vom Nider- oder Underambt mit Ruedischtette, Fridlisperg, Underberiken und Zufike hingegge hät zue dä Grofschaft Badde ghört, ennere gemeine Herrschoft. S Landvogteiamt Badde hät deet au s Höchgricht uusgüebt und Brämgarte diä nidderi Grichtsbarkcheit.

S Wappe vom Chälleramt ischt e wisse Schlössel uf rotem Grond. 

Im Chälleramt hend äischti scho Lüüt gwont, im Bärhau z Onderlunkhofe heds en alte Chelterfredhof os der Hallschtattziit, er seigi schints de gröscht fo dere Gattig i de Schwiits, im Schalchmatthäu (Gd. Oberlunkhofe) bi de Mörgele zue hed mer sogar na en alti Röömerwilla uusgraabe.
Au die hütige chällerämter Dörfer gids alli scho sid guet tuusig Joore.
Am Afang hends tsäme mid de söiliämter Döörfer zom Freienamt Affoltere ghört ond sind Habsborgisch ggsi. Schöter ischs Chälleramt denn a Brämgarte cho.
Wo der Aargau fo de n Eidgenosse eroberet worde-n-esch, sind d Zörcher im Chälleramt iimarschiert, ond hend s Bluetgrecht öbernoo, Brämgarte hed sini Rächt aber chönne bhalte, bis ass s es 1797 i de Befölcherig ferschacheret hend, si hend nämli scho gmerkt, ass da z Frankriich ään öppis am tue ischt. 1798 sind de d Franzoose cho ond de Napoléon heds am Änd midem ganze Freiamt im Aargau tsuetäilt.

Wärend de Reformation hed s Chälleramt, beiiflosst fo Brämgarte mid sim Schtadtpfaarer, im Heiri Bulliger de noi Glauben aagna, noch em zwöite Chappler Chrieg isch es denn aber wider zum katholische Glaube zrugg. Be säbem Glaube ischs au bis hüt blibe. Wäge de Neuzuezüger gids hüt aber mee ond mee Reformierti im Chälleramt, wo hüt Täil for Agglomeration Tsöri ischt, mängs e Chällerämter ferdienet höt sis Brod i de «grosse Schtadt».




#Article 110: Buchstabe (111 words)


En Buechschtabe isch e Zeiche, wo in`re menschliche alphabetische Schriftschproch Verwendung findet. Phonem werdet in Gschtalt vo Graphemen fixiert.

E Alphabet isch die Gsamthoit der Buechschtabe von`re phonembasierte Schriftschproch.

S' Wort isch wahrschinlich us em germanische, zum Los beschtimmte Runeschtäbli (*bōks) entschtande. I Buecheschtäbli händ d'Germane ihri Rune gritzt. 

Bym Buechschtabiere vo nöd eifache Wörter oder Eigenäme, insbsundrigs by Funk- und Fernschprächverbindige, grifft me zue Vermiidig vo Falschübermittlige uf s' Hilfsmittel vo de Buechschtabiertafle zrug: Wörter, wo d Afangsbuechschtabe für de gnannti Buechschtabe schtaht, ersetzed da d'einzelne Buechschtabe.

Näbe phonembasierte gits au no Ideogramm-basierti Schrifte (z. B. d' asiatischi Schriftzeiche). Sie basiered uf Symbol bzw. Piktogramme und schtelled ganzi Wörter dar.




#Article 111: A (132 words)


A(a) isch dr erschti Buechstab vom latinische Alfabeet. Dr Lutwärt uf Dütsch un Alemannisch isch //. Dä gilt au in de maischte andre Sprooche, wobi er (wi au im dütsche) zwüschem dunggle [] un hällem [a] schwanggt. Im Änglische schtoot är für [], [] un de Diphthong [].

Im Alemannische stoht dr Buechstab für s'dunkle a, wo meischtens wyter hinte wie Mund bildet wird wie im Standarddütsche. D'Ussproch cha vumene Zentralvokal (IPA: [] bis zumene Hintervokal (IPA: []) tendiere. Transkribiert wird er meischtens mit //.

Übers Etrussgische un s Griechische goot dr Buechstab A uf s semitischi alep zrugg, wo hüt uf Hebräisch (')alef haisst und uf Arabisch 'alif. Dr Lutwärt im Semitische isch // gsi (Glottischlog oder Hamza), wo hüt no im Arabische und z. T. au im Ivrot (Neuhebräische) gilt.




#Article 112: Peyo (108 words)


Dr Peyo (* 25. Juni 1928 z Brüssel als Pierre Culliford, † 24. Dezämber 1992) isch e belgische Comiczaichner und Täggschter gsi.

Am bekanntischte worde isch sy sery Les Schtroumpfs, uf Dütsch die Schlümpf. Die sery isch vo dr amerikanische triggfilm-firma Hanna Barbera als animierti färnsee-sery lanciert worde - mit wältwytem erfolg.

Zersch sinn d Schlümpf in dr sery Johan et Pirlouit, uf Dütsch Johann und Pfiffikus, uffdaucht. Am Peyo sini andere figure sinn dr Benoît Brisefer ('Benni Bärenstark') und d chatz Poussy ('Pussy').

Dr Peyo hed au für anderi zaichner gschafft und unter anderem szenarie für d serye Natacha (vom François Walthéry) und Jacky et Célestin gschribe.




#Article 113: Kanton Bern (971 words)


Dr Kanton Bärn isch e Kanton im Weschte vor Schwyz. Bärn isch flächemässig (nach Graubünda) u bevöukerigsmässig (nach Züri) aube dr zwöitgröschti Kanton vor Schwyz.

Bärndütsch: Bärn; dütsch: Bern; französisch: Berne; italiänisch: Berna; rätoromanisch: Berna.

Dr Kanton Bärn het di gröschti Nord-Süd-Usdehnig vo aune Kantön. Är geit vom Jura über ds Mittuland bis i d Aupe. Im Norde gränzt är a Kanton Jura, im Weschte a d Kantön Nöieburg, Waadt u Friburg, im Oschte a d Kantön Soledurn, Aargou, Luzärn, Obwaude, Nidwauden u Uri u im Süden a Kanton Wauuis.

Dr Bärner Jura ghört zum Fautejura, d Houptstadt isch Moutier.

Südlech dervo befindet sech zwüschem Bieuersee, em Murtesee u der Stadt Bärn im Aaretau ds Bärner Seeland, wo dür d Juragwässerkorrekzioon vo Sumpfland zum Gmüesgarte vor Schwyz isch worde.

Im Nordoschte vor Stadt Bärn ligt d Region Oberaargou (wo nid zum Kanton Aargou ghört). D Houptstadt vom Oberaargou isch Langete. Dr Oberaargou isch im Süüde sehr hügelig u geit natlos is Ämmitau über. Im Norde isches eher flecher, respektive weniger hügelig, wöu de d Landschaft i soledurnisch Jura übergeit. Besidlet isch de Oberaargou houptsächlech im Norde ir Region Langete/Buchsi/Wange a dr Aare. Dür das wird dr Oberaargou ir Regu aus Randregion agluegt. De Dialäkt vom Oberaargouer wird mängisch vo de räschtleche Bärner aus Soledurnisch u vo de Soledurner aus Bärndütsch woorgno. Di wichtigschte Gwässer vom Oberaargou sy d Langete, wo am Langetetau u ar Schtadt Langete de Name git, u d Aare. Im Gränzgebiet zue Soledurn het de Oberaargou zuesätzlech no de Äschisee. D Gränze vom Oberaargou heisech mit de Kantonsverwautigsreform verschobe. Das het zur Foug, dass ehemalegi Oberaargouer Gmeinde hüt zum Ämmithau ghöre und umgchert (z. B. Walterswil, Huttwil, Wyssachen, Eriswil). Berüehmt isch de Oberaargou ir Vergangeheit für syni Rüebene gsii u hüt isch de Oberaargou houptsächlech aus innerbärneschi Schtüüreoase bekannt.

Öschtlech vor Stadt Bärn ligt ds Ämmitau, wo dr südlech Deil drvo scho zu de Voraupe ghört u vo wo dr Name vom berüemte Ämmitaler Chäs chunt. Im Oschte wirds vom Napf abgschlosse. Di gröschti Stadt vom Ämmithau isch Burtlef. Houptort (und Sitz vom Regierigsstatthauteramt) im Verwautigskreis Ämmitau isch nach der nöie Reform aber Langnou. D Verwautigskreise Ämmitau und Oberaargou büude zäme d Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargou. Im Dialäkt vom Ämmitau, wo im Unger- u Ober-Ämmitau verschiden isch, sy viu urauti Wörter erhaute blibe, wie «Charrä» für Outo oder «Bänne» für e Höiwaage. De Dialäkt vom Ämmithau basst sech auerdings immer wie meh ar Region Bärn a so das schtärbe die ursprüngleche Wörter vom Ämmithau immer wie meh us. De Dialäkt vom Ämmithau giut usserhaub vom Ämmithau ou aus eher grob.

Im Süde vom Kanton ligt ds Bärner Oberland. Daderzue ghören im Oschte ds Haslital, der Brienzersee, der Thunersee u ds Jungfrougebiet, im Weschte d Regione Saanenland, Simmedaal, Frutigland (Adelboden) u Lötschberg.

Es git im Kanton Bärn vrglychswys viu Mitglider vo proteschtantische Freichilene, bsungers im Ämmitau u im Bärner Oberland.

Di gäutendi Kantonsverfassig datiert vom 1993.

Der 160-chöpfig Gross Raat isch d Legislative vom Kanton. Är wird vom Vouk für nen Amtsduur vo aube vier Jahr gwäut. Über Volksabstimmige – obligatorisches Referendum by Verfassungsänderige, fakultativs Referendum by Gesetzesänderige (wenn vo mindeschtens 10'000 Stimmberächtigte verlangt), Vouksinitiative (vo mindeschtens 15'000 Stimmberächtigte ungerstützt) – het ou ds Vouk bir Gsätzgäbig öpis z sääge. Ds Vouk cha mitere Vouksabstimmig der Gross Raat ou vorem Ändi vor ordentlechen Amtsduur absetze, we das vo mindeschtens 30'000 Stimmberächtigte verlangt würd.

Der Bärner Gross Raat trifft sech nid wöchentlech, wi s by mänge andere Kantonsparlamenten üeblech isch, sonder i viertujährliche Sessione.

D Exekutive isch der sibechöpfig Regierigsraat ( 2 SP, 1 Grüne Partei der Schweiz, 2 SVP, 1 FDP,1 BDP ) (Stand 2018), wo vom Vouk ou uf vier Jahr gwäut wird. Mindeschtens 30'000 Stimmberächtigti chöi scho vor Ablouf vo dere Periode verlange, das er söu zruggrätte; denn mues ds Vouk drüber abstimme. Dr Primus inter pares im Regierigsrat isch dr Regierigspresidänt.

Oberschts kantonaus Gricht isch ds Obergericht; ihm ungergordnet sy d Kreisgricht. Wyteri Gricht sy d Verwautigsgricht, ds Wirtschaftsgricht u ds Jugendgricht.

Der Kanton Bärn isch e traditioneu bürgerlech usgrichdete Kanton, wo d SVP (in Bärn zum grosse Teu no di traditioneui Buure- u Gwärbpartei) di dominierendi Roue spiut. Di evangelische Parteie EVP (Mitti) u EDU (wyt rächts) sy im reformiert prägte Bärn hert starch, umgchehrt isch di (aus katholischi empfundeni) Bundesratspartei CVP im Kanton Bärn e Chlypartei. Augemein sy im Kanton Bärn viu Chlyparteie verträte.

Zur Eidgnosseschaft zueghörig syt 1353: Bärn ghört da dermit zu de Acht Aute Orte vor Eidgnosseschaft (Uri, Schwyz, Unterwaude, Luzärn, Zug, Glarus, Züri, Bärn).

Dr modärn Kanton Bärn isch 1803 us em aute Stadtstaat piudet worde.

Lueg ou: Gmeinde vom Kanton Bärn

Syt 2010 isch dr Kanton Bärn i die Verwautigsregione u -chreise glideret:

Lueg ou: Amtsbezirke (frz. districts) vom Kanton Bärn

Der Kanton Bärn ligt a de Bahnverchehrsachse Züri – Frybùrg – Lausanne – Gänf (Oscht-Wescht) u Basu – Lötschbärg – Simplon – Italie (Nord–Süd), wo sech ir Stadt Bärn chrütze. Im Norde quert d Jurasüdfusslinie (Züri – Bieu – Nöieburg – Lausanne), im Süde d Schmauspurbahn Luzärn – Brünig – Inderlache – Montreux (Golden-Pass). 
Wyteri Täler sy dür diversi Schmauspurbahne erschlosse: Bärner Oberland-Bahn, Wängneraupbahn, Jungfroubahn, Meiringen-Innertkirche-Bahn.

Bärgbahne: Bärgbahn Lutterbrunne-Mürre, Schynigi-Platte-Bahn

Näbe der Bahn spiut ds Poschtouto e grossi Roue, einisch by der Erschliessig vo de Sytetäler, denn aber ou für di berüemte touristische Linie über Grimsupass, Suschtepass oder di Grossi Scheidegg.

D A1 vo Sanggaue uf Gämf füert dür ds Mittuland u dur d Stadt Bärn. I nord-südlicher Richtig füert d Outobahn A6 bis uf Meiringen öschtlich vom Brienzersees. Vo dört göö d Passroutene vom Brünig (uf Luzärn), übere Suschte i Kanton Uri u überd Grimsle i ds Wauuis, und vo dört chame wyter is Bündnerland u i ds Tessin). By Spiez zweigt d Lötschbärgroute ab, wo midem Outoverlad düre Lötschbärgtunu mit em Wauuis u via Simplonpass uf Italie goot.




#Article 114: Les Schtroumpfs (207 words)


Les Schtroumpfs oder uf Dütsch die Schlümpfe sinn fiktivi blaui Wäse wo vom Peyo erfunde worde sinn. Dr name les Schtroumpfs erinnered an s dütschi Wort Strumpf, es isch aber nid klaar, wie der Peyo uf dä name choo isch. Ufffellig isch aber, dass s grafeem  im französische nume in fremdwörter vorchunnt, und das /pf/ im französische au seer unnüblig isch.
Dr Rolf Kauka hed d Schlümpf als erschte uff dütsch veröffentliggt. Im originaal sinn si zersch 1958 als näbefigure in dr sery Johan et Pirlouit (Johann und Pfiffikus) uffdaucht. Si sinn so erfolgrych gsi, dass in de 60er joor erschti driggfilm mit ine usechoo sinn. 1975 isch denn en obefüllende kino-zaichedriggfilm, La Flûte à six Schtroumpf, in d kino choo. Ab 1982 schliesslig hed Hanna Barbera driggfilm fürs färnsee broduziert. So sinn d Schlümpf au in den USA bekannt worde. Es isch sogar en art breakdance noch de Smurfs, wi si uf änglisch haisse, benennt worde. Au im hip hop gits mereri tracks, wo sich uf dä danz bezien: zersch hed dr Tyrone Brunson The Smurf (1982) usebrocht. No bekannter isch (I Can Do It...You Can Do It) Letzmurph Acrossdasurf (1982) vo de Micronawts - vorsichtshalber isch Smurf in däm titel us rächtlige gründ verfremdet worde.




#Article 115: Berndeutsch (1326 words)


Bärndütsch isch d Sprach, wo men im Bärner Mittuland, im Fryburger Seeland (Murtebiet) u im Soleturner Buechibärg redt.

Aus tüpischi Merkmau vom Bärndütsche gäute d «Vokalisierig» vom l vor Konsonante u am Wortändi (z. B. i de Wörter aut 'alt', aui 'alli', Gfüeu 'Gfüel'), el (z. B. i de Wörter Esu 'Esel'). D Vokalisierig findet nid statt, we uf ds l e Vokau chunnt. 

D «Velarisierig» vom nd (z. B. i de Wörter Ching 'Chind', angers 'anders'). Nume ds Patrizier-Bärndütsch kennt die beide tüpische Merkmau nid. Es wird nümme hüüfig gredt, isch aber i de Romän vom von Tavel erhaute.

Öppis, wo o uffaut, isch, dass im Bärndütsche, im Gägesatz zu vilne angere schwyzer Dialäkte, die 2. Person Plural als Höflechkeitsform prucht, wird. So seit me z. B. Dir für Sie und Grüessech. Abr o i angeren alemannische Dialäkt git’s ähnlechi Gruessformle, byspiuswys im Schwäbische: Griass ( Aich ) Gott. O i den alemannische Gebiet vo Öschtrych seit me: Grüessech Gott. Und au s züritütsch Grüezi isch no es Relikt us der Zyt, wo me au z Züri gihrzt het; grüezi isch nämli e Zämesetzig us „[Gott] grüez i“, aso „Gott grüsse Euch“.

Aus wyteri Gmeinsamkeite mit dem Schwäbisch syg d Bezeichnig für „Kehrricht“ erwähnt; uf Bärndütsch heisst’s Ghüder, uf Schwäbisch Kuddr, dänn au äuwä (BE) u awa (Schwäbisch).

Bärndütsch het es vierstuuffigs Vokausystem (nid wi Standarddütsch, wo nes dreistuuffigs het). Jede Vokau bis ufe Schwa cha entweder läng sy oder churz, u zwar genau i der glyche Vokauqualität (nid wi im Standarddütsch, wo di länge Vokale bis ufen // viu gschlossniger sy aus di churze). Die zuesätzlechi Stueffe im bärndütsche Vokausystem isch d Ungerscheidig vo zwo verschidnige Qualitäte vo i, ü und u. Bispiu:

D Qualität vo de Vokale e, ö, o isch offniger aus die vo de länge Vokale /eː, øː, oː/ ir Standardsprach, aber gschlossniger aus die vo de churze Vokale /e, ø, o/ ir Standardsprach.

Sehr tüpisch für ds Bärndütschen isch, das es hüüffig churzi Vokale het, wo angeri Dialäkte längi hei, z. B. Schwyz, lut, wyt. Wi i de meiste hochalemannische Dialäkt sy o im Bärndütsche di churze Vokalen ir offnige Tonsilbe nid ’dehnt worde, z. B. rede, Grabe, Höli, im Gägesatz zur Dehnig vo de churze Vokale i de Eisilbler, z. B. Reed, Graab, hohl.

Tüpisch für ds Bärndütschen isch o, das ds ei würklech wi nes [ei] gseit wird u ds öi wi nes [øi].

Die Variante vom Bärndütsche, wo der l vokalisiere (di meischte), hei e sehr e großi Viufaut a Diftonge. Ungwöhnlech isch, das söttigi Variante vom Bärndütsche längi u churzi Diftongen ungerscheide (z. B. Stau 'Stall' vs. Staau 'Stahl' oder Wäut 'Wält' vs. wääut 'wählt'), u das si sogar Triftonge hei (z. B. Gfüeu (Gefühle), Schueu (Schule)). Es git ou Triftonge, wo nid dür d l-Vokalisierig entstöh, z. B. Müej (Mühe).

Wi i angerne Dialäkte ungerscheidet ds Bärndütsche längi u churzi Konsonante (bzw. Fortis u Lenis). Derby isch d Konsonantelengi unabhängig vo der Vokaulengi; es cha auso e churze Konsonant nach emne churze Vokau cho (use, yne, obe) oder e länge Konsonant nach emne länge Vokau (byße, schlaaffe).

Ds Bärndütsche zeichnet sech derdür uus, das d Höflechkeitsform nid di dritti Person Plurau isch, sondern di zwöiti (wi im Französischen oder bis i ds 18te Jahrhundert ou im Standarddütsche). Drum heißts uf Bärndütsch ou grüeßech.

Tüpisch bärndütsch sy Wörter wi äuwä/äuä 'allwäg', geng 'immer', Modi 'Meitschi', Gieu 'Bueb', Hudu 'Lumpä' und Hegu 'Mässer'.

Wi i angerne alemannische Djaläkte wärde o im Bärndütsche d Zahle zwöi u drü böigt bzw. dekliniert. Die Differänzierig ghört men aber bsunders i den Agglomeratione geng wi weniger.

Im Bärndütsche wird der Konjunktiv sehr hüüfig ygsetzt. Ir Umgangsschprach seit me ender „Chäm öpper no eis cho näh?“ aus „Chunnt öpper no eis cho nä?“. U we di einte chäme, de chieme vilech o di angere. Es wunderschöns Byschpiu fingt me im Liedguet vom Peter Räber, won er singt: „I frùs grüeni Banane“.

Der Konjunktiv vom Präteritum wird im modärne Bärndütsch hüüffig umschribe: „Würd (oder: Täät) öpper no eis cho näh?“

Wie in aune alemannische Dialäkt gits o im Bärndütsche kes Präteritum. Wird im Dütsche ds Präteritum bruucht („Wir gingen“), so wird im Bärndütsche äs Perfekt bruucht („Mir sy gange“). Ohni Präteritum gits fouglech ou keis Plusquamperfekt. D Vorvergangeheitsform wird drum us zwöi Partizip biudet: „Wo ds Telephon glütet hett, bini scho gange gsy.“

I de grösere Stedt hets früecher verschidnigi Dialäkte ggä, wo de verschidnige soziale Schichte hei entsproche (Oberschicht – Patrizier-Bärndütsch, Mittelschicht – Stadtbärndütsch, Ungerschicht – Mattenänglisch). Dür d Bevöukerigsexplosion i de Stedt sy aber die Ungerschide verschwunde. Derfür sy dür d Ywanderig nöji Sprachvariante entstande (z. B. Bärndütsch vo Albaner, vo Jugoslawe, vo Bosnier oder vo Serbe usw.), wo i de Quartier mit höchem Usländeraateil z. T. zur augemeine Jugetsprach sy worde.

Uf em Land chöi Autygsässni a der Sprach genau erkenne, öb öpper us irem Dorf oder us em Nachberdorf chunt. Dür di gröseri Mobilität wärde di verschidnige Variante vom Bärndütsche geng ähnlecher, bsungers i de Stedt u den Agglomeratione.

Im Seeland und im Oberaargou wird ds längen /aː/ grundet (jo, Stroß vs. ja, Straß), d Fortis am Wortaafang lenisiert (i ha dänkt vs. i ha ddänkt) u me seit wüu, Töu statt wil, Teil.

Südlech vor Stadt Bärn seit me giit [ɡ̊ɪːt], früüt [frʏːt], luuft [lʊːft] statt geit, fröit, louft. Dür d Nechi zur Stadt sy die Eigeheiten aber am Verschwinde. Hingäge vo Thun id Täler yne loufts disewäg. Die Eigeheite wärde dütlicher u stercher. Drus wachst a ganzi Gruppe vo «Bärner-Oberland»-Dialäkte. 

Öschtlech vo Bärn erschtreckt sech de no z Ämmitau. Anno 1191 het dr damalig Schlossheer vo Burdlef d Stadt Bärn gründet. Ke Wunder red me im ungere Ämmitau wie rund um Bärn ume. Vo Burdlef richtig Langnou u Huttu wärde aber vili Wörter läänger u breiiter uusgsproche.

Gäge Süde geit ds Bärndütsch i d Dialäkte vom Bärner Oberland über, gäge Oschte i ds Luzärnische, gäge Nordoschte i ds Soledurnische u ds Aargouische. Im Weschte gränzt ds seislerdütsche Sprachgebiet a ds bärndütsche, im Nordweschte ds Wäutsche reschp. früecher a di frankoprovenzalische Mundarte.

E früeche Mundartautor isch der Gottlieb Jakob Kuhn gsi.

Di erschti Blüete vor bärndütsche Literatur isch i der erschte Hälfti vom 20. Jahrhundert gsy. Schrifsteuwer us dere Zyt sy öppe der Emil Balmer, der Simon Gfeller, der Otto vo Greyerz, der Kari Grunder, d Maria Lauber, der Carl Albert Loosli u der Ruedolf vo Tavel gsy.

Die Schriftsteuwer hei e Rächtschryb-Tradition begründet, wo sech zum Teu a eutere schwyzerische Traditione u zum Teu am Schriftdütschen orientiert. Die Schrybig wird bis hüt vo viune Lüt bruucht, wo Bärndütsch schrybe. I däm Punkt ungerscheidet sech ds Bärndütsche vo angerne Regione vor Schwyz, wo sech mit der Schwyzertütsche Dialäktschrift vom Eugen Dieth e jüngeri Rächtschryb-Tradition het verbreitet, e Schrybig, wo lutnäächer isch. Hüt git’s aber o Tendänze, wo i dene beide Rächtschrybige nid z finde sy, bispilswys d Schrybig vom unbetonten e als ä (z. B. ä Taschälampä, machä).

Es git es bärndütsches Wörterbuech, uf der Grundlag vor Sammlig vom Otto vo Greyerz vo der Ruth Bietenhard zämegstellt, e bärndütschi Gsammtgrammatik vom Werner Marti u e bärndütschi Syntax von Werner Hodler. D Odysse isch vom Albrecht Meyer i ds Bärndütschen übersetzt worde u ds Nöie Teschtamänt vo de Ruth u vom Hans Bietenhard.

Der Mani Matter het ds Chanson is Bärndütsch bbracht. Syni geniale Tegschte hei bis hüt e großen Yfluss uf di bärndütschi Musigkultur. Der Mundartrock isch vom Polo Hofer i ds Bärndütsche ygfüert worde (oder ds Bärndütsch i d Rockmusig) u der Blues vom Endo Anaconda (Stiller Has). Als Mundartsänger isch dr Christoph Trummer vo Frutige bekannt.

Viu bärndütschi Outore hei d Lyrik pflegt. Zu de grossartigschte bärndütsche Lyriker ghöre der Kurt Marti u der Mani Matter. Em Pedro Lenz syni träfe Churzgschichte sy en Art modärnschti Lyrik.

Es git schon es Wyli diversi Bärner Hip Hopper, zum Bischpiu der Kutti MC, d Chlyklass (es Kollektiv us Wurzel 5, PVP mit Greis, Thomes  Baze) und dr HM-Clan.




#Article 116: B (122 words)


B(be) isch dr zwaiti Buechschtabe vom latynischen Alfabeet. Im Etruskische isch är nid seer hüffig benutzt worde, d Etrusker hänn en aber drotzdäm de Römer wyterggää. D Etrusker hänn s B us em Griechische übernoo, Dr griechischi Name isch bêta, und är stammt - wie au dr Buechschtabe sälber - us em semitische, wo är bet haisst (wi no hütt im hebräische). Di griechische Näme vo de erschte zwai Buechschtabe vom Alfabeet, alpha und bêta, hän em Alfabeet sy Name ggää. Dr Lutwärt vo  isch in de maischte Sprooche //, im Neugriechische und z. T. au im Spanische aber []. Im Alemannische und andere germanische Sprooche, vor allem em Isländische und em Dänische, isch /b/ immer stimmloos un wird mit [] transkribiert.




#Article 117: HIV (116 words)


HIV isch die änglischi Abkürzig für Human Immunodifficiency Virus (Menschliches Immun-Schwäche-Virus), also em Virus, wo zur Krangget AIDS fiert. Frieneri Näme sin gsi: LAV und HTLV-III. Dr Begriff HIV isch öbbe syt em Joor 1986 gläufig.

Dä Virus g'hört zur Gruppe vo de Retrovire. Är fiert bym Befall vom Mensch zu'n'ere Verschlächterig vo dr Immunabwehr. Es wärde bi'n'ere HIV-Infektion vier Stadie unterschiide, s'Stadium 4 isch denn AIDS. E'n'anderi Definition für AIDS isch die tiefi Zahl vo gwüsse Lymphozyte.

Dr Durchmässer betrait 120 nm, das isch 60 Mol glainer als e roots Bluetkörperli. Es wärde zwei Untertype unterschiide: HIV-1 und HIV-2.

S'HIV befallt vornämlig CD4+ Hälfer T-Zälle, wo'n'e Untergruppe vo de Lymphozyte (also vo wysse Bluetkörperli) sin.




#Article 118: AIDS (195 words)


AIDS isch e Chrankhet, wo mer chriegt, wann mer sich mid dem HIV aaschdäggt. Aaschdegge cha mer sich bim uugschüdsde Gschlächsvärkär. Dodebii ischd's egal, ob de Maa odder dFrau infitsierd isch. Mer cha sich au midd Blued fo em infitsierde Mensch aaschdegge odder bim ussdusche fo der gliiche Schbridse bim Drooge bumbe. E Chind fo ere infidsierde Müedder cha au aastäggd werre, muss abber nidd, wa mer d'Muedder rächdziddig fier de Geburd midd Medikamende behanneld un e Chaiserschnidd mächd.

Schüddse cha mer sich bim Gschlächsvärkär mid Verhütig, wa mer iid Vagina odder iis Füdli iedringt. Au bim Bloose soll mer e Kondom bruche und bim Cunnilingus (ebefalls Blase, bloss de Maa ade Frau) e Schutzduech, wo d Vire nid duurechönne, uf d Vagina lege. 

Bi Injekzione soll mer nidd d'gliichi Schbridse neh wie öbber anneres.

D'Chrankhet göed langsam los. Meischdens märkd mer nidd wa mer sich infidsierd hädd. Ofdmoals chriegd mer churz noach em Infidsiere e weng e Malääse wi bi ere Chribbe. Dann goads em joahrelang güed one das mer öbbies märgd. Chliechziddig chämpfd öbber de Chörber di ganzi Zidd middeme Virus. Schböder chomme uuspedsifische Chrankheide - wie mer seid, so chenannde obbordunisdische Infägdsjohne.




#Article 119: Rümmingen (506 words)


Rümmige  (amtl. Rümmingen) isch ä G'mei im Markgräflerland im Südweschte vo Dütschland.

De Name Rümmige erschint s'erschtmol in ere Urkunde us em Johr 767 als Romaninchova, wo die dörtmoligi Siedlung drmit zämme mit sechs wiitere Dörfer an's fränkischi Königskloschter St. Denis bi Paris verchauft worde isch. Dä Kaufvertrag, wo im Original im Nationalarchiv z'Paris verwahrt isch, wird als Geburtsurkunde vo dr Gmei Rümmige betrachtet, wil jeglichi frueneri Ufzeichnige und auch Bodefünd, wo uf e frueneri B'siedlig hindüte chönnte, fehle. Des Roman im damalige Ortsname chönnti uf e Zuezug vo römischi Siedler hindüte.

Us chleine Afäng het sich, wie Ortschronischt un Ehrebürger Karl Böhringer vazällt, e chleins Dorf mit strebsame Bure un Bürger entwickelt.

Geischtlich war Rümmige bis 1989 e Filiale vo dr Pfarrei Binze, wo urschprünglich zue dr Diözese Chonschtanz ghört het. 1503 isch sie zuem Bistum Basel cho. Im selbi Johr hen sich d'Rümmiger Iwohner en eigini Chilche baut. Die gotischi Chapelle an de Dorfschtroos schtoht hüt no un bedütet eins vo de wertvollschte historische Gebäude vo dr Gmei.

Ab'm Joohr 1740 hen d'Rümmiger ihri Chinder nümmi uf z'Binze in d'Schuel gschickt, sondern hen en eigene Lehrer iigschtellt. Als Schuelgebäude het des hütige Awäse vo s'Ludäschers dient. 1835 het Gmei dann e eigeni Schuel baut, s'hütigi Roothus. Wo wieder Platz für d'Schuel gfehlt het, isch me ins damoligi Roothus usgwiche un het sich au nit dra gstört, dass dört au die dörflichi Arreschtzälle iibaut war. 1964 het me denn de Neubau vo dr hütige Grundschuel bezoge. D'Schuel isch im Johr 1994 um zwei Klasseräum erwitert worde. Dodurch bschtoht d Möglichkeit, dass alli Grundschueler vo dr Gmei am Ort unterrichtet werde. Sämtliche Hauptschueler werde z'Binze unterrichtet. D'Gmeihalle, wo im Johr 1977 iigweiht worde isch, isch in über 17.000 freiwillige Arbetsschtunde von dr Rümmiger Bürger baut worde.

In dr Ziit vo de beginnendi Industriealisierung nimmt 1861 am Wittliger Weg e Bachsteimüller sini Arbet uf. Rentabilitätsschwierigkeite hen in de nachfolgende Johre e paar mol de B'sitzer wechsle lo, bis d' Firma Lange mit Fachkenntnis un kaufmännischem Gschick s' Unternehme zuem e große Ufschwung g'fuehrt het. D' Ziegelei het de iheimische Buure un Handwerker Arbet un Iikoo.

Am End vom 2. Weltkrieg het e regi Bautätigkeit iigstetzt un d' Zahl vo dr Iiwohner isch vo 400 uff hüt 1500 Lüt g'stiege. Mit d'm größer werde vom Dorf hen au neui Stroßename gfunde werde muesse. Do het me sich an die große Söhn, z. B. an de Revolutionär Friedrich Neff vo 1848/49 un em Chronist un Ehrebürger Karl-Friedrich Böhringer erinneret. De Brunne bim hütige Kinderspielplatz isch noch em Moler un Bildhauer Hermann Scherer bnennt worde.

Im usgewiesene Gwerbegebiet In de Au hen sich Betrieb ag'siedelt.

Im Joohr 1997 het könne d'Kapelle am Friedhof ig'weiht werde. D'gsamti Ussealag isch in rd. 2.000 freiwillige Arbetschtunde hergerichtet worde. Für d'Usgestalting vom Innenrum het d'G'mei vo dr Bürgerinne un Bürger Geld un Sachspende in ere Höchi vo rd. 40.000,00 EUR kriegt.

Au hüt mit rund 1500 Iwohner isch Rümmige e landwirtschaftlich un handwerklich 'prägte Ort mit dörflicher Tradition.

Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 




#Article 120: Mjaft! (617 words)


Mjaft! (Albanisch für “Gnueg”) isch e albanischi Proteschtbewegig wo mit Aktione un Protescht uf d Problem vo Albanie ufmerchsam mache wot un sich gäge Apathi unter de Bürger un vorallem jungi Lüt wendet. Mjaft! isch 2003 gründet worre un het sich sytdäm mit diversi Theme bschäfftigt. D Aktivitäte reiche vo direkti Proteschtaktione, Petitione un Gsetzesvorschläg im Parlament, bis züe gmeinnützigi Projekt. 

Mjaft! het sich syt dr Gründig mit verschidni Theme bschäfftigt. Züe de Houptheme ghöre:

Züe ussfüerlichere Informatione über d einzelne Aktione, lüeg unte.

Usserdäm organisiert Mjaft! jeds Joor s sognannti Mjaft Fest, e 2-dägigs Feschtival wo syt 2004 stattfindet un de albanische Jugendlichi öbis biete sol.

Züe de Projekt vo Mjaft! zähle e Debatiirprogram i de albanische Schüele, alphabetiisierigs-Massnahme i de Gmeinde mit em höggschte Aateil vo Analphabete, Betreuig vo Minderheite wie z. B. de Roma, un Feriekurs wo albanischi Jugendlichi us Albanie, Kosovo un Mazedonie zämmebringe söt.

D Chern vo dr Organiisation bstoot uss enere chlyne Aazaal vo vollbschäftigti Mitarbeiter, enere grössri Aazaal vo Freiwilligi, un viili Sympatisante. Mjaft! wird vorallem vum Büro z Tirana us gleitet, het aber Ableger i de meischte grössre Stedt vo Albanie. D Mitarbeiter un Freiwilligi sin im Durchschnitt arg jung. So sin d feschte Mitarbeiter im Durchschnitt mitte Zwanzig; d Freiwilligi sin als no jünger.

Finanziert wird Mjaft! vorallem durch ussländischi Stiftunge un Botschafte.

Mjaft! het sich us Studente un Freiwilligegruppe bildet. E Grossdeil vo de Organiisatore sin Albaner gsi wo im Ussland studiert gha hen un nooch Albanie zruggkeert sin. Dr Direktor vo Mjaft!, dr Erion Veliaj seit dezüe: “Mjaft! het mit spontani Unterhaltige zwüsche Fründ aagfange über was i Albanie schiefgoht. D grossi Frog isch natürlich gsi, wie cha mers richte, isch doo öbis wo mer cha mache. Un so hen mer üs entschiede e Kampagne gäge Apathi z starte; gäge d Datsach dass d Lüt zun ere Realität resigniert hen wo se gmeint hen nüt chönne z ändre”. D Mjaft! Kampagne isch im März 2003 gstartet worre um d Bürger us dr Apathi z ryse. D Ziil vo derre Kampagne sin so formuliert worre: S isch Zit für alli Albaner wo die Gsellschaft sich wyterentwickle sehe wenn, z sage “Mir langts un i wirr die Zuständ nümmi lenger toleriere”. S isch Zit für alli Bürger z sage “Gnueg mit Korruption, Armut, un Ignoranz. Gnueg mit Gwalt, Schmuggel, Verschmutzig, un unethischi Politik. Gnueg mit Wassermangel un chaibi Stromussfäll. Gnueg mit Bluetrache. Gnueg mit zerfallendi Gsundheits un Ussbildig Syschtem. Gnueg mit Bürokrati, Schlooglöcher un Matsch. Un Gnueg mit unzrychender EU Integration. Bisch du einer vo denne wo GNUEG! seit?

D Kampagne isch viir Monet lang gloffe un durch de grossi Erfolg het sich d Kampagne züenere Organiisation gwandelt.

demonschtriert.

Mjaft! isch mehrmols i d Kritik groote. So het KESH Mjaft! als e Bewegig vo Söldner bezeichnet wo doodefür zahlt werret uf de Stroosse z demonschtriere. Zum Teil isch Mjaft! au vo dr Bundespolizei devo abghalte worre Aktione durchzfüere un se sin als Terrorischte bezeichnet worre. D Lokalpolizei vo Tirana duldet d Aktione vo Mjaft! hiigäge meischtens. Dr Arber Mazniku vo Mjaft! seit züe derre Kritik “Mer sin uf em Balkan; s git e Verschwörigtheori über alles. S wird bhauptet dass mer für de CIA schaffe, oder au de KGB; warschynts schaffe mer au für irget e usserirdischi Macht wo Wandel wot herbiifüere”. 

Usserdäm isch Mjaft! vor de Wahle durch de Aafüerer vo dr Opposition, em Sali Berisha, heftig kritisiert worre wyl d Ergebniss vonere Umfrag, wo im Uftroog vo Mjaft! vonere unabhänigi Organisation durchgfüert worre isch, ihm kei chloori Mehrheit bscheert het. Nooch de Wahle isch Mjaft! vo viile Bürger kritisiert worre wyl d neui Regierig vo ihne nüt im glyche Mass kritisiert worre isch wie d vorigi.




#Article 121: Griechische Sprache (1890 words)


Griechisch isch en indo-europäischi Sprooch und ghört innerhalb vo de indo-europäische Sprooche zur Kentumgruppe, zäme mit de keltische Sprooche, de germanische Sprooche und de italische Sprooche. Es git es Alt- und es Neugriechisch.

För e uusfüerlichere Artikel lueg: Altgriechischi Sprooch

D gsproche altgriächisch Sproch isch üs verschiidene Dialäkt bstande – dr Helmut Rix unterscheidet 

Diä Dialäkt miän ürspringlig vu iigwanderete Stämm mitbrocht wore sii. Wäge spetere Wanderunge vu däne Stämm isch aü s Gebiit vu dr Dialäkt nit immer e an einem Fläcke, zum Biispiil Dorisch het mer unter anderem uf dr Peloponnes, uf Kreta, Rhodos un in Siziliä gfunde, Dialäktgebiit hän sich deilwiis aü gegesittig verdrängt.

Diä erschte schriftlige Ziignisser vu me altgriächische Dialäkt sin üs em 14. Johrhundert vor Chrischtus un ghere zu dr mykenische Kültür. Siter em Dichter Homer (8. Johrhundert v. Chr.) gits großi Literatür, wu iberliiferet isch – do isch aber s Mykenisch scho verschwunde gsii.

Vu 480 bis 323 v. Chr. git dr Hans Ruge d glassisch Zit vu dr griächische Literätür a. Im 5. Johrhundert v. Chr. het dr groß politisch, wirtschaftlig un kültüräll Iifluss vu Athen drzue gfiährt, ass si Dialäkt – s Attisch – sich iberregional verbreitet het un as allgemeini Sproch – Koiné (griächisch κοινή διάλεκτος – allgemeine Dialäkt) – akzepiärt wore isch. Dur d Eroberunge vum Große Alexander im 4. Johrhundert v. Chr. isch d griächisch Koiné Wältsproch wore. 
S bishärig Glichgwicht unter dr Dialäkt isch dur s Koiné gstert wore, d Dialäkt hän immer meh an Wichtigkeit verlore. Allerdings isch s Koiné haüptsächlig e gsprochini Sproch gsii, d Schriftsteller hän sich am Attische vum 5. un 4. Johrhundert v. Chr. un sinene Klassiker oriäntiärt. Si hän also e Sprochform, wu nimmi lebändig gsii isch, literarisch pflägt. Des Sproch- un Bildungsideal, wu hinterschi grichtet gsii isch, heißt mer Attizismus.

D altgriächisch Literatür het e diäfe Iifluss uf d äiropäisch Kültür gha. S neij Teschtament isch in Koiné verfasst. Mit dr Eroberung vu Konstantinopel dur d osmanische Tirke sin viil griächischi Glehrti uf Weschteuropa gflichtet un hän dr Humanismus un d Renaissance mit agstoße. S Altgriächisch, was – immer sältener – in dr hechere Schuele glehrt wird, fueßt uf em Dialäkt vu Attika.

In dr altgriächische Literatür finde sich vum 4. bis ins 6. Johrhundert n. Chr. Erwähnunge vu dr Alamanne (`Αλαμανοί oder `Αλαμαννοί) – lueg unter Alamanne in dr altgriächische Literatür.

Im Oschtremische Rich isch s Koiné ab 330 n. Chr. näbe Latiinisch Amtssproch wore, ab 630 d alleinig Amtssproch vum Byzantinische Rich, wie de Staat vu Historiker deno genennt wird, um ihn vum äldere latinische Remische Rich abzgrenze.  Ab 395 oder 630 wird, je noch Autor, e mittelgriächischi Sprochperiod agsetzt, wu bis 1453 (tirkischi Eroberig vu Konstantinopel) oder 1669 (tirkischi Eroberig vu Kreta) datiärt wird.

D Entwicklung vum Neigriächische het sich scho mit em Koiné abahnt, dert hets scho erschti grammatischi Entwicklunge gää, wu bis hit erhalte sin, so zum Biispiil dr Jotaismus (lueg witer unte) un dr Wägfall vu dr Lengene – Neijgriächisch kännt numme kurzi Vokal. D Spaltung, wu mit dr Verbreitung vum Koiné uf dr einte Sitte un mit em attizistische Feschthebe an dr klassische Sproch uf dr andere Sitte aglegt gsii isch, setzt sich abgschwächt bis hit furt. D griächisch Kirch het dur d Johrhundert bis hit alliwiil e archaischi, antikisiärendi Sprochform witergfiährt. 1453 isch Konstantinopel unter osmanisch-tirkischi Herrschaft kumme un noch fascht alli andere griächische Gebiit drzue. Erscht 1830 isch d tirkisch Herrschaft abgschittlet wore. Noch dr Befreiung isch d Volkssproch (Dimotikí – δημοτική) in Dialäkt mit große Unterschiid ufgspalte gsii un het d Roll vu nere eiheitlige Nationalsproch nit ohni Witers kenne ibernämme. Vu mänke Bildete isch d Volkssproch as rüüh un barbarisch agsähne wore. Si isch vu dr Tirkeherrschaft gstämpflet, hän diä gmeint.

Uf dr andere Sitte hets d archaisch Sproch vu dr Kirch gha, wu in großem Asähne gstande isch, aü wel d Kirch alliwiil s Bollwärk vum antitirkische Wiiderstand gsii isch un scho unter dr Besatzung e Elemänt dargstellt het, wu alli Griäche geint het. Wämmer jetz zu dr klassische Sproch zruckgoht, kunnt aü s alt Dänke un s alt kültüräll Niveau wiider, hän e Deil dänkt.

E anderi Gruppe het drzue ufgruefe, uf dr vorhandene Volkssproch ufzboie un het gmeint, so wiä d Franzose ohni ihre Stammsproch Latiin virschi kumme, kenne aü d Griäche uf dr gsprochene Volkssproch ufboije.

Dr Adamantios Korais (1748–1833) het sich fir e Kumpremiss iigsetzt – fir e Mischsproch, wu Iifliss vum alte un vum neije Griächisch enthaltet. Diä Kumpremisssproch, wu är maßgäblig dra mitgschafft het, heißt mer Katharévousa (καθαρεύουσα – Reinsproch). S isch e Kunschtsproch, wu mit iber 30.000 neije Vokable un ere kinschtlige Grammatik uf dr Grundlag vum Attische üsgstattet wore isch. Unter anderem sin Främdwerter ersetzt wore, z. B. γαζέττα /gazeta/ (Zittig) un πόστα /posta/ (Boscht). Diä neije Werter (εφημερίς /efimerís/ un ταχυδρομείων /tachidromíon/) hän dr Vorteil, ass si griächisch dekliniärt un konjugiärt kenne wäre un ass neiji Wortbildunge drmit meglig sin. So het e griächischi Terminologii vu dr moderne Wisseschafte kenne gschaffe wäre un d Wisseschaft un d Literatür isch aü s Haüptgebiit, wu diä Sproch brücht wird oder wore isch. 

Aber dä Kumpremiss isch umstritte bliibe. D Kartharevousa isch noch dr Befreiung vu Griächeland as Amtsspoch iigfiährt wore – un dodermit isch d groß Mehrheit vum griächische Volk vu Ämter im Staatsdiänscht üsgschlosse gsii, well dr normal Griäch diä Sproch nit bherrscht het. Uf dr andere Sitte hän am Änd vum 19. Johrhundert viil Dichter in Dimotiki gschriibe un ihri Landslit drzue ufgruefe, diä Sproch z pfläge. 1901 bis 1903 hets sogar Doti gä bim Stritt vu dr Volkssprochler un vu dr Reinsprochler. 1911 isch d Katharevousa in dr Verfassung as Amtssproch feschtglegt wore. D Sprochfrog het drno aü in dr politische Üssenandersetzung e Roll gspiil – d Linke hän d Dimotiki un d Rächte d Katharevousa favorisiärt. Noch em Sturz vu dr griächische Militärdiktatur 1974 isch d Katharevousa as Amtssproch abgschafft wore. 1982 sin aü viär verschiidini Akzent üs em Altgriächische abgschafft wore, wu scho siter Johrhunderte kei Sinn meh mache un stumpfsinnig hän miäße üsewändig glehrt wäre. Bliibe isch numme dr Akut (η οξέια), mit däm wird d Betonung azeigt.

In dr Zwischezit het e Üsglich un e Verschiäbung stattgfunde: D Volkssproch het e Hüffe Begriff üs dr Katharevousa ufgnumme, d Zittunge mische Katharevousa un Dimotiki un s git immer meh wisseschaftligi Wärk in Dimotiki.

Dur diä zwoo Sprochforme im Griächische gits sogar fir alldägligi Begriff zwee Werter: Brot heißt ψωμί /psomí/, aber uf dr Guckele vum Beck ka άρτος /artos/ druf stoh. S Becke Lade, wu normalerwiis φούρνος /fúrnos/ heißt, ka αρτροποιείον /artropiíon/ uf em Schild stoh ha.

Im hittige Griächeland gits kenni starke Dialäktlandschafte meh – mit Üsnahm vu Tsakoniä uf dr eschtlige Peloponnes, wu (alliwiil wenniger) Mänsche e alte dorische Dialäkt schwätze – s Tsakonisch. Diä anatolische griächische Dialäkt Kappadokisch un Pontisch sin dur d Vertriibung vu dr Griäche zum Üsstärbe verurteilt. Dr Dialäkt vu Kreta isch fir anderi Griäche licht verständlig. Uf dr andere Sitte het d Dimotiki viil Eigeschafte, wu mer vu Dialäkt kännt (lueg unte).

Üs dr Üsenandersetzunge um d Sproch hän d Griäche e ufgeweckts Verhältnis zu dr Sproch bhalte, si hänke anere, aü noch wänn si Generatione im Üsland gsii sin, hän Freid an schepferischem Umgang mit ere un hän Sprochwitz. Allerdings ka do drmit aü e gwissi Arroganz verbunde sii – wänn e Üssländer versuecht, Griächisch z schwätze, derf er nit immer mit Geduld rächne – d Griäche tschüüderets do go glii. Uf dr andere Sitte wäre e Hüffe Anglizisme ibernumme.

Neijgriächisch wird gschwätzt

S het mehreri Deklinatione, wu jedes Mol e greßeri Zahl vu Werter drzue ghere un e baar gleini Deklinatione (wu wennig Werter drzue ghere – Relikt üs em Altgriächische). Wiä im Ditsche het jedi Deklination e bstimmts Gschlächt (Genus). Biispiil -os-Deklination: ο άνθροπος /o anthropos/ (dr Mänsch) isch maskulin. Aber s git Üsnahme: E Hüffe Nämme vu Stedt, Insle un Länder hän dr feminin Artikel, drotz ass si uf -os dekliniärt wäre, Biispiil: η Σάμος /i Samos/ (d Samos = d Insle Samos). In allene Deklinatione isch dr Dativ verlore gange, är wird mit Präposition un Akkusativ üsdruckt. S git aü e Vokativ – ο κύριος /o kírios/ (dr Herr) wird zu κύριε /kírië/ (Herr!), wämmer dä Herr aredet.

In dr griächische Konjugation fallt uf, ass si zwee Aspäkt kännt: S kunnt druf a, eb e Handlung eimol stattfindet oder ständig bzw. widerholt. Welle Aspäkt agmässe isch, isch fir Nit-Griäche viilmol schwär zum unterscheide: Wämmer in dr Wirtschaft zahle will, sott mer mit Aorischt-Stamm sage να πλθρόσω /na pliróso/ – wämmer d falsch Form verwitscht un να πλυπόνω /va pliróno/ (Präsens-Stamm) sait, verstoht dr Wirt: „Ich will do ständig zahle.“ Diä Unterscheidung kunnt in allene Zitte vor, im Aktiv wiä im Passiv un aü im Imperativ.

E extra Infinitiv gits nit, zum Biispiil goh (πηγαίνω) heiß glich wiä „ich gang“ (πηγαίνω).

D Betonung isch im Griächische firs Verständnis enorm wichtig; dr Aorischt oder s Imperfekt erkännt mer bi regelmäßige Verbe unter anderem do dra, ass si uf dr drittletschte Silbe betont sin. Wänn s Verb blos zweisilbig isch, mueß mer e dritti Silbe drzuefiäge (Augment): z. B. γράφω /gráfo/ (ich schriib) heißt drno im Imperfekt dreisilbig έγραφω /égrafo/ oder im Aorischt έγραψα /égrapsa/.

Bi bstimmte Deklinatione verschiäbt sich d Betonung je noch Kasus.

S Griächisch het etligi Eigeheite, wu mer bsunders bi Sproche findet, wu sich nit as Schriftsproche entwicklet hän, aber aü zum Änglische un Franzesische. E baar Parallele zum Oberrhiinische Alemannisch (OA) sin do ufgfiährt (in dr meischte alemannische Dialäkt ischs ähnlig).

Griächisch wird mit eme eigene Alphabet gschriibe. D griächisch Orthographii isch siter 403 v. Chr. braktisch unveränderet (ke Druckfähler!). Des heißt, Wortstämm, wu sich erhalte hän oder dur d Katharevousa wider iigfiährt wore sin, wäre noch glich gschriibe wiä vor 2400 Johr, aber anderscht üsgsproche. Des isch verglichbar mit em Englische, wu mer time schribt, aber /taim/ sait, oder mit dr ditsche Standartsproch, wu mer Lied schribt, aber /Liid/ sait. Im Griächische het des unter anderem zum Jotaismus gfiährt, des heißt, wiä Jota (ι) wäre noch fimpf anderi Monophthong oder (ehmaligi) Diphthong üsgsroche, nämlig η (Eta), υ (Ypsilon), ει, οι un υι. E Griäch weißt drum nit, well vu däne segs i ass er soll nämme, wänn er z. B. s Wort /anámnisi/ (Erinnerig) schriibe soll. Alemanne hän in däm Fall kenni Broblem: si känne s Främdwort Anamnese (Abfroge vu dr Grankegschicht dur dr Dokter) – wänn im Griächische /i/ gsait wird um im Ditsche /e/, no mueß η stoh (Eta – des wird im Neijgriächische natirlig Ita üsgsproche). D richtig Schriibung isch drum ανάμνηση. E Griäch mueß des üssewändig lehre – er sait /mithos/, mueß aber mit Ypsilon μύθος (Mythos) schriibe usw.

Bi dr johrhundertilang Bsetzung dur d Tirke sin hit alliwiil no viil tirkischi Lehnwerter im Neijgriächische. Biispiil: 

D Werter, wu üs em Tirkische vertlehnt sin, sin dekliniärbar; s git e speziälli Deklination, wu bi viile tirkische Werter, aber aü e baar andere Lehnwerter zu dr Awändung kunnt, Biispiil: ο μανάβης, Plural: οι μαναβήδες /manawídes/; wänn μανάβης e griächischstämmig Wort wär, dät dr Plural μανάβες /manáwes/ heiße.

Im Ditsche gits e Hüffe griächischi Lehnwerter un Främdwerter (Gräzisme). 

Im däm Satz üs em Wätterbericht in ere Zittig isch im ditsche Sprochruum jedes Wort erschliäßbar:

S Wort Orthograpie (ορθογραφία) ka mer aü glii ibersetze: οpθο /ortho/ (richtig); γραφία /grafía/ (Schriibung).




#Article 122: Lhasa de Sela (115 words)


D` Lhasa de Sela, besser bekannt als Lhasa (* 27. September 1972 z Big Indian, USA; † 1. Jänner 2010 in Montreal), isch en US-amerikanischi Sängeri vu deilwiis mexikanischer Abstammig gsi, wo in Kanada gläbt het. Ihri Muetter isch di amerikanischi Fotografin und Schauschpilerin Alexandra Karam, ire Vatter dr mexikanischi Professor Alejandro Sela. Si isch z New York uf d Wält cho, isch aber in Mexiko ufgwaxe. Als 13-jörigi hed si sich in San Francisco als Sängeri und Musikeri versuecht. Mit 19 Joor hed si schliesslig dr kanadisch Musiker Yves Desrosiers z Montréal kennegleert. Zäme mit ihm het si ir erschts Album uffgnoo.

D Lhasa de Sela isch am 1. Jänner 2010 an Brustchrebs gstorbe.




#Article 123: Schweizerpsalm (141 words)


De Schwyzerpsalm oder Trittst im Morgenrot daher isch d Nationalhymne vo de Schwyz. Hüfig seit mer e o Landeshymne.

Si isch 1841 vom Alberich Zwyssig, emne Zisterziensermönch vom Chloster Wettinge, zum ne Text vom Leonhard Widmer komponiert worde. 1961 het dr Bundesrat beschlosse, dr Schwizerpsalm provisorisch als schwizerischi Nationalhymne z verwende, bevor er när 1981 offiziell îgsetzt isch worde. Vorher het me Rufst du mein Vaterland zur Melodie vo God Save the Queen  gsunge.

D Hymne findet i de breite Bevölkerigskreise nid überûs vil Âklang, vor allem kenne nur wenigi dr Text. An offizielle Âläss, wi zum Bispil ar Bundesfîr vom 1. Ougust, werde drum jewîls Zetteli mit em Text verteilt. Dr Text findet me o im reformiirte und im katholische Gsangsbuech.

Äs gitt natürlich au ä französischi, ä italiänischi, ä rätoromanischi und ä (unvollschtändigi) änglischi Übersetzig vo därä Hymne.

lueg: 




#Article 124: Lunfardo (109 words)


Ds Lunfardo isch der traditionäll spanisch Dialäkt vo de porteños, de Ywoner vo Buenos Aires (Argentinie), bsunders vo der Underschicht.

Ds Lunfardo zeichnet sech dür vili eigeti Wörter uus, z. B. morfar für 'ässe' oder pibe für 'Bueb'. Ussertäm isch ds sogenannte Vesre verbreitet, es Umdrähje vo de Wörter, wo em französische Verlan entspricht, z. B. vesre statt revés 'Chehrsyte/Rücksyte' oder lorca statt calor 'Hitz'.

Ds Lunfardo isch di traditionälli Sprach vom Tango.

Hütztags wirds ds Lunfardo nümm würklech gredt, bis uf bestimmti Wörter, wo i allgemein Sprachgebruuch vo de porteños oder vo allne Argentinier sy ufgnoh worde.

Verglychbar mit em Lunfardo isch z. B. ds Mattenänglisch z Bärn.




#Article 125: Kanton Freiburg (166 words)


De Kanton Frybùrg (seisler- u bärntütsch: Kanton Frybùrg; hoochtütsch: Kanton Freiburg; französisch: Canton de Fribourg; Fryybùrger Patois: ) isch a Kanton im Weschte vo de Schwyz.

Di tütsch-französischi Spraachgränza giit düre Kanton Frybùrg. 

Im tütschsprachige Töu va Frybùrg gittes drei Dialäkt: Murtnerdütsch im Seebezirk – cha unter Bärndütsch subsumiert cho – Seislerdütsch u Jùutütsch; die beide si ähnlech wie ds Bärner Oberländische, vor alum ds lötschtera.

Im wäutsche Töu gits no Gmiine, wa me Frybùrger Frankoprovänzaalisch redt.

Ds Murtepiet isch reformiert, im Gägesatz zum übriga, katholischa Kanton.

Frybùrg im Üechtlann, Taafersch (frz. Tavel), Bulle, Mùùrte (frz. Morat), Romont (tütsch Remund), Estavayer-le-Lac (tütsch Stäffis am See), Châtel-St-Denis (tütsch Chaschtus Sangkt Dyonnìs)

De Kanton Frybùrg isch starch ländlech prägt. Nùme Frybùrg ù Bulle (tütsch Bou oder Boll) sy statistisch gsee Städt (Yywoonerstand am ):

De Kanton isch i sǜbe Bezirk glideret: 

Gùgg o bi: Bezirk vom Kanton Frybùrg

Ynsgesamt ùmfasst de Kanton 136 Gmiine (Stand 2017), im 2015 sind s no 163 gsii.
Gùgg: Gmiine vom Kanton Frybùrg




#Article 126: Neuenburgersee (332 words)


Dr Nöieburgersee, oder uf Französisch: Lac de Neuchâtel, isch mit erer Flächi vo 217,9 Kwadratkilometer dr gröschti See, wo vouständig ir Schwyz ligt. Är ligt i de Kantöön Nöieburg, Fryburg, Waadt u Bärn.

D Houptzueflüss sy d Areuse, wo dur d Areuseschlucht us em Jura abechunt und bim Dörfli Areuse i See mündet, d Zyyl (französisch: Thielle) u der Broyekanal, wo vom Murtesee här chunt. Dr Abfluss isch der Zyylkanal (Canal de la Thielle), wo i Bielersee goot. Zäme mit em Murtesee dient der See aus Usglychsbecki, wenn d Aare, wo i Bielersee mündet, hööchs Wasser het. Wenn der Bielersee ufgstout wird, fliesst s Wasser im Zyylkanal und im Broyekanal drum obsi i Nöieburger- und Murtesee zrügg.

Dr Nöieburgersee isch 38,3 Kilometer lang u a der breiteschte Schtöu 8,2 Kilometer breit. Dr See isch maximal 152 Meter töif u sy Wasserinhaut betreit rund 14,0 km³. Ds Yzugsgbiet isch 2670 km² gross.

A sym nördliche Ufer ligt d Stadt Nöieburg, wo nem der Name het ggä, am weschtliche Ände d Stedtli Yverdon-les-Bains u Grandson. Am Südufer ligt ds mittuauterliche Stedtli Stäffis am See (französisch: Estavayer-le-Lac).

Em See noo hets grossi Naturschutzpiet, s gröschte isch d Grande Cariçaie, e wärtvolli Riet- und Wasserlandschaft, wo 30 Kwadratkilometer gross isch und es rychs Biotop isch; dr Nordteil drvo isch s Fanel; d Naturkundler schetze es gäb im ganze Piet öppe 800 Pflanzeaarte und 10'000 Dieraarte.

Für usswärtigi Psuecher attraktiv isch d Region vom Nöieburgersees, wüu me uf em mit Schiff cha fahre und ganz bsungers wäge de Wybärge am Jura-Südfuess. Aapflanzt wärde Chasselas u Pinot Noir (Blauburgunder) u hier entsteit dr internationau bekannti Oeil-de-Perdrix. Wanderwäg u Radwanderwäg führe dür d Wybärge u di chlyne Winzerdörfer oder direkt am Seeuefer entlang. Ou kulinarisch het d Region öppis z biete.

Uf em See sind es baar vo de Schauplätz vo der grosse Schwiizer Landesuusstellig Expo.02 gsi.

Am See hei i der Urzyt Möntsche i Seeufersidlige gläbt, wo d Archäolooge ungersuecht hei. Die ghöre zum Wälterb vo der UNESCO.




#Article 127: Lörrach (997 words)


Lörrach (modärn , altiiheimisch Löörech ) isch e Großi Chreisstadt im südliche Bade-Württeberg. Si isch d Chreisstadt vom Landkreis Lörrach.

Mit Wiil am Rhii zämme bildet Lörrach e Oberzentrum als dytscher Deil vu dr Trinationale Agglomeration Basel. S isch noch Basel di gröschti Stadt vom Dreiländereck Dütschland-Schwiz-Frankrych.

D Stadt Lörrach litt im Landchreis Lörrach im Südweste vo Dütschland z Bade-Württeberg. Dur s Gebiet vo de Stadt fliesst d Wiise.

S Stadtzentrum litt uff 294 Meter über em Meer, anderi Gebiet wie z. B. Tüllinge sin uff bis zu 460 Meter. Dr höchst Punkt z Lörrach isch mit 570 Meter de Röttler Wald.

Vom Stadtzäntrum (Roothus) us sin s ebbe vierzäh Kilometer bis uff Rhyfälde, sybe uff Wyl am Rhy und 15 uff Schopfe (Referänze sin di jewylige Roothüser). D Schwizer Gränze isch zwei, di französischi drizäh Kilometer vo Lörrach entfernt. Bis uff Berlin sin s e bitz weniger wie 900 Kilometer. In dr nöchere Umgebig lige dr Schwarzwald, d Vogese, s Rhiidal un d Städt Wiil am Rhii un Basel.

D Stadt wird im Weste durch de Tüllinger Berg vo de Stadt Wyl am Rhy abgränzt. Im Süde isch än kompliziärte Gränzverlauf zu de Gmeind Riäche i dä Schwiz. D Abgränzig vo Rhyfälde wird durch de Salzert und de Rührberg gmacht.

Hauptartikel: Lörrach-Brombach, Lörrach-Haage, Lörrach-Hauge, Satellitestadt Salzert, Lörrach-Stette, Lörrach-Düllinge, Lörrach-Tumringe

Lörrach wird in d Chernstadt (s Stadtzentrum), d drei Ortsdeil (Haage, Brombach und Hauge) und d drei Stadtdeil (Tüllinge, Stette und Tumringe) underdeilt. Tüllinge isch im Weste vo de Stadt uff em Tüllinger Berg und wird mit zwei Brucke über d Wiise (e großi und e chleini) ziimli diräkt mit em Stadtzentrum verbunde. 

Tumringe litt zwei Kilometer nördlig und Stette e halbe Kilometer südlich vo de große Wiisebruck. Deil vom Stadtzentrum östlich vo Tüllinge und nördlich vo Stette isch au d Nordstadt, wo aber kei Stadtdeil isch. Sii isch de nördlig Deil vom Stadtzentrum (nit vom ganze Ort Lörrach).

D Ortsdeil Haage, Hauge und Brombach im Norde vo de Stadt sin 1975 (Haage 1974) ygmeindet worre und mache insgsamt rund 40 Prozent vo de Flächi us.

Z Lörrach herrscht e ziemlig milds Klima. Säll chummt doher, wil in de Region vum Markgräflerland mediterrani Luft vu Südweschte her iber die sogenennt Burgundisch Pforte iströme cha. Lut Erhebige vum Dütsche Wetterdienscht fir d Johre 1961 bis 1990 isch die durchschnittlich Sunneschinduur ca. 1700 Stunde im Johr gsi. Säller Wert lit im bundeswite Vergliich (Middelwert fir Dütschland lit bi 1541 Stunde) im obre Drittel. Dodur ghört Lörrach zue dr sunnigschte Gegend vo Dütschland. D Winter sin z Lörrach normalerwiis rächt schneearm, grösseri Schneehöchene träte in dr Regel numme bi grossrümige Extremwetterlage uf. So isch am 5. März 2006 nooch eme Winteribruch in dr Lörracher Innestadt guet 42 Zentimeter Nejschnee gmesse worre, e Wert, wo devor sit 1962 nimmi ufträtte isch.

Lörrach findet me im Johr 1102 erschtmols als Siedlig Lorracho erwähnt.

Im Johr 1678 hen d Franzose s Röttler Schloss abebrännt.

S Stadtrecht het Lörrach 1682 vom Friedrich Magnus vo Baden-Durlach griegt.

Vo 1808 ewäg hän si zahlrichi chlassizischdische Bauwärch errichtet, drunter d Synagog, d Stadtchilche un d Fridolinschilche.

Nochdäm 1835 Bade m Dütsche Zollverein biträte isch, het 1848 de Gustav Struve z Lörrach die Dütschi Republik usgrüefe.

Die erschti Volchsschüel (noch em Johann Peter Hebel gnennt) het im Johr 1871 ufgmacht.

E witere Usbau vom Nochhvechehr isch 1919 mit em Trämli uf Basel cho, wo bis 1967 in Betriib gsi isch.

Lörrach schließt hüt nohtlos uf Basel a un ghört zu sellere Agglomeration.

S gröschti Unternehme am Ort isch d Schogglaadi vo de Kraft Foods Dütschland GmbH, wo Schogglad wie d Milka/Suchard broduziert. 
Dezüe chunnt s Pharmaunternehme GABA, wo überwiegend Zahnpflägproduggt härschdellt wie zum Bischpiil d Marge Aronal un Elmex.
D Stoffdruckerei Koechlin, Baumgartner  Cie. (KBC) isch anne 1752 vom Philipp Jakob Oberkampf gründet wore.

Z Lörrach isch e Brüefsakademie deheim. D Studiegäng sin zurzit:

De Gmeinderoot vo Lörrach bstoht uss 32 ehreamtlig dätige Ortschaftsröt. D Sitzverdeilig isch sit de Kommunalwahl:

D Oberbürgermeisterin isch vo 2003 bis 2014 d Gudrun Heute-Bluhm (CDU) und ihri Stellverdrätterin d Bürgermeisterin Marion Dammann gsi. Sit 2014 isch dr parteilos Jörg Lutz Oberbürgermeister.

Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

D Ortsdeil Haage (sit 1974), Hauge und Brombach (sit 1976) hän e Ortschaftsroot mit me Ortsvorsteher, wo alli fümf Johr gwählt werre. D Sitzverdeilige sin:

Lörrach hät sit 1966 partnerschaftligi Beziehige zu Sens z Frankrych; s Motiv dodevo isch vor allem d'Ussöhnig noch em Zweite Wältchrieg gsi. Senigallia (Idalie) isch vor allem drum züe-n-re Partnerstadt worre, wyls sit 1981 scho Parnterschafte zu Sens gha hät. Sit 1990 isch Meerane (Sachse) Partnerstadt; sälli Partnerschaft isch mit em Zyl, de Stadt züe-n-re Marktwirtschaft und kommunale Selbschtverwaltig z verhälfe, gschlosse worre. Chester, wo d Partnerschaft im Johr 2002 gschlosse worre isch, hät vorher au scho Beziehige zu Senigallia und Sens (sit 1994) gha. Witeri Verbindige gits zu Wischgorod (Ukraine) sit 1999 und zu Lubliniec (Pole) und Edirne (Türkei) sit 2006. D Partnerschafte vo Lörrach werre als güet glunge und vorbildlig bezeichnet; d Stadt hät für d Arbet an de Partnerschafte d Europafahne (1979), de Dütsch-Französisch Brys (1983) und d Ehreblakätte vom Europaroot griegt.

Sit längere Zit ghöre Dumrige, Düllige (sit 1935) un Stette (Stette sit 1908) zu de Stadt Lörrach, witeri Gmeinde sin spööter gfolgt:

De Lörracher Dialäkt ghört zum Alemannische und dört zum Hochalemannische, bzw. noch andere Ydeilige zum Westalemannische. Es handelt sich um südligs Markgräflerisch, wo (vor allem vo de Lexik her, während's in de Phonetik merkligi Underschyd git) äng mit em Baseldütsche verwandt isch. Östlig vo Lörrach wird Dinkelbergisch gschwätzt; sälle Dialäkt hät anstell vum markgräflerische , de Affrikata .

E Merkmol vom Dialäkt isch d Palatalisierig vom Diphthong /ue/ (us mhd. uo) zue /üe/ (Ussproch: ): Schüel, güet, Schüeh statt Schuel, guet, Schueh. Mhd. üe wird degege entrundet zue  (Ussproch: ): grien, wiest, fiehre statt grüen, wüest, füehre. Sälli Eigeschaft hän aber au sälli Dialäkt in de nöchere Umgebig vo Lörrach, wo uff dütschem Bode gschwätzt werre; Baseldütsch z. B. kännt e .

Diphthong: 




#Article 128: Liechtenstein (1011 words)


Liachtaschta (uf hochdütsch Liechtenstein) isch a klises Förschtatum, wo im Zentrum vo Europa i da Alpa lit. D Nochburslendr sind Ööschtriich und d Schwiz. Da Hoptort isch Vadoz, wo oh dr Wohnsetz vom Förscht vom Land isch.

Liachtaschta hät Ende 2017 38'114 Iiwohner (34 % Usländer) gha.

D Amtssproch isch Dütsch, obwohl ma eigentlich Dütsch nor i dr Schual redet. Soss redet ma an alemannischa Dialekt, s Liachtaschtanerisch. D Unterlender, im Norda vo Liachtaschta, reden Liachtaschtohnerisch und hon i iarna Wörter ehnder O’s. D Oberlender vo dr Metti bis in Süda (Balzers) vo Liachtaschta reden Liachtaschtanerisch und händ ehnder A’s i iarna Wörter. O/A Beischpiel isch: Dahom isch unterlenderisch und Daham isch oberlenderisch. Im Tresabärg redet ma Walserdiitsch.

Gmäss em Ergebnis vo dr Volkszellig us em Johr 2010 sin 75,9 % vo da Liechtaschtaner römisch-katholisch, 8,5 % evangelisch und rund 5,4 % ghörend aner islamischa Religionsgmeinschaft aa. 2,2 % sin Mitglied vo anr andera chrischtlicha Konfession odr vo anr nedchrischtlicha Religion, als konfessionslos hon se 5,4 % bezeichnet, witere 2,6 % vo dr Bevölkerig hon koa Aagoba gmacht zu ierar Religionszueghörigkeit.

Bis 1997 hät s Liechtaschta zum Bischtum Chur ghöört. Am 2. Dezember 1997 isch s Erzbischtum Vadoz vom Papscht Johannes Paul II. errichtet und s Liachtaschta vom Bischtum Chur losglöst worda. Sit dera Errichtig isch dr ehemolig Bischof vo Chur, Wolfgang Haas, als Erzbischof iigsetzt und d Pfarrkiarcha St. Florin z Vadoz zor Kathedrala erhoba worda.

Liachtaschta isch a Land i da Alpa, wo am Rhii lit und umgeba isch vo da Schwizer Kantön Sanggalla im Weschta und Graubünda im Süda und em östrichischa Bundesland Vorarlbärg im Oschta. Sini Schtaatsgrenz zor Schwiiz im Weschta entschprecht genau em Verlauf vom Rhii, während di südlich sowia öschtlich Schtaatsgrenz vom Alpa-Hochgebirge, vom Rätikon prägt isch. D Grenz zu Ööschtriich verlauft gröschtateils auf em Gebirgsgroot. S Förschtatum ischt zwor dr flähakliinschte, aber dr anzig Alpaschtaat, wo vollschtändig i da Alpa lit. Nebad Usbekistan isch Liachtaschta dr anzige Schtaat, wo usschliessleg vo Binnaschtaata umgeba isch (wenn ma s Kaspische Meer, wo d Nochburschtaata vo Usbekistan ahgrenzen, gmäss dr herrschenda Meinig als Meer uuffasst).

S Land bedeckt eppa a Flähi vo 160,477 Quadratkilometr und ischt damet dr sechschtklinschte Schtaat vor Erda, dr viertklinschte Schtaat z Europa und ghört natürleg o zo da Europäischa Zwärgschtaata. Es messt a sinra längschta Schtell 24,77 Kilometr und a sinra breiteschta 12,35 Kilometr.

Liachtaschta grenzt uf 41,1 Kilometr a d Schwiiz, wovo 27,1 Kilometr uf dr Kanton Sanggalla und 14 Kilometr uf dr Kanton Graubünda entfallan. D Schtaatsgrenza met dr Republik Ööschtriich (Vorarlbärg) betreet 34,9 Kilometr. Gröschtr Ort vom Ländle noch Iiwohnr isch Schaa.

S Gebiet vom höttiga Förschtatum, nämleg d Grafschaft Vadoz und d Herrschaft Schällabärg, hät früener da Herra vo Hohenems ghöört. Dia hend sich aber mehr und mehr verscholdet und hend Gäld bruucht. 1699 hät dr Förscht Hans Adam vo Liachtaschta d Herrschaft Schällabärg und 1712 d Grafschaft Vadoz vom Jakob Hannibal III. vo Hohenems gkooft. S Huus Liachtaschta hät scho lang wella a riichsunmittelbars Territorium haa, zum könna in Riichsförschtaschtand erhoba wöra. Am 23. Januar 1719 hät dr tüütsch Kaiser Karl VI. d Grafschaft Vadoz und d Herrschaft Schällabärg per Diplom zämmagschlossa und zomana Riichsförschtatum met dem Nama «Liachtaschta» erhoba – und d Förschta vo Liachtaschta sind zu souveräna Riichsförschta wora. Wels im nöia Land nograd Buuradörfer ggee hät, isch d Verwaltig zerscht amol z Feldkirch gse. Öberhopt isch Liachtaschta druf no 200 Johr eng a Ööschterriich bunda gse, und d Förschta hend o dött residiert.

Noch em Storz vo dr Habsburgermonarchie noch em Eerschta Wältkriag hät sich s Land dänn abr dr Schwiiz zuegkeert. 1921 hät's a nöie Verfassig öberko, wo d Balance zwöschet Förscht, Landtag und Volk gsuacht hät und wo em Volk met Initiativa und Referendum poliitische Rächt zuagstoht, wia ma si i dr Schwiiz kennt. Sit 1923 ghöörts zum Zollgebiet vo dr Schwiiz, und sit 1924 hät s dr Schwiizerfranka als Währeg. Wo Ööschterriich 1938 a Nazitüütschland «aagschlossa» woran isch, isch dr Förscht Franz Josef II. uf Vadoz zoga und hät dött im Schloss Wohnsitz gnoo.

S Frauaschtimmrächt isch im Liachtaschta eerscht 1984 iigführt worda. 1990 isch s Land dr UNO und 1992 em EWR biiträtta. 2003 hät's a Verfassigsreform ggee, wo em Förscht meer Rächt ggee und drum zu viil Strit gfüert hät – und dr Förscht hät droht, s Liachtaschta z verloo und uf Wien z züha, wenn d Liachtaschtanr dia Verfassigsänderig ned aanämend. S Volk hät dänn gfolgt, aber o dr Europaroot hät dia Änderig kritisiert.

D Verfassig vom Förschtatum Liachtaschta isch vo 1921, abr sit doo verschideni Mool ggänderet worda. Lut dera isch d Schtaatsform a konschtitutionelli Erbmonarchie uf demokratischr und parlamentarischr Grundlaag.

S Schtaatsoberhopt isch dr Förscht Hans-Adam II. us em Huus Liachtaschta, Erbprinz isch dr Alois. Wohna tuand dia im Schloss Vadoz.

Im Johr 2004 hät dr Hans-Adam uf s Regiera verzichtet und d Amtsgschäft em Alois öbergeba; där isch jetz dr «amtsuusüebend Schtellverträttr vom Förscht». Schtaatsoberhopt isch dr Hans-Adam aber gliich no.

I dr Regierig vom Förschtatum Liachtaschta sind füüf Lüüt, nemleg dr Regieregsschef (sit 2017 dr Adrian Hasler) und vier Regieregsrööt. Dr Landtaag schloot dia voor, und dr Förscht ernennt si.

S Parlament isch dr Landtaag vom Förschtatum Liachtaschta. Er hät 25 Abgoordnete. Gwählt wören dia all vier Johr vom Volk im Proporzwahlrächt, und zwor 10 im Wahlkreis Unterland und 15 im Wahlkreis Oberland. D Parteia, wo bi da Landtagswahla 2017 is Parlament ko sind, sind

Die ordentlich Grichtsbarkeit kennt dia Gricht, wo alli iahren Sitz z Vadoz hend:

Dr Oberscht Grichtshof z Vadoz git's noned lang, früaner isch di dritt Inschtanz s Gricht im tirolischa Innschbruck gse. D Richtr wören zäma vo Lüüt vom Förscht und vo Abgeordneta vom Landtag uusgsuacht; ernenna tuat si dr Förscht.

Drzua git*s

S Liachtaschta het 11 Gmaanda. 5 Gmoonda legen im Unterland und 6 Gmaanda im Oberland.

Im Liachtaschta hät's a Gymnasium, s Liachtastanisch Gymnasium, korz: LG (ell-gee), und an Universität, d Universität Liachtaschta.

Z Vadoz hät's es Kunschtmuseum Liachtaschta, s Liachtaschtanische Landesmuseum und di Liachtaschtanische Landesbibliothek.

D Elis isch vo 2002 bis 2012 a Liachtaschtaner Gothic-Metal-Band gse.




#Article 129: Chur (389 words)


Khûr (amtlich Chur, rät.  (Surselvisch), Coira (Surmeirisch),  (Oberengadinisch),  (Unterengadinisch), ital. Coira) isch d Hauptschtatt vom Schwizzer Khantôn Graubünda.

Khûr het mee als 34'000 Iiwonar (2012). Ggreedati Schprôcha sind vor allem s Alemannisch, s Italienisch und s Românisch.

Vo der Gschicht vom Name vo Chur seit der Artikel  im Dicziunari Rumantsch Grischun, wo me online chan aluege, är chömm vom ene vorrömische Wort, wo “curia” gheisse het und «der Volksstamm» bedüütet het; das isch dur d Forschig vum Schwiizer Romanischt Johann Ulrich Hubschmied bezügt.

Khûr isch dia eltischt Schtatt vur Schwizz. Die eerschta Füürschtella sölland vu 11'000 vor Christus sii. D Röömar sind im Jôr 15 vor Khrischtus über d Bärgpäss iimarschiart und hend a paar Hüüsar und a Rössarwäggslschtell für d Splüügaschtrôss bbaut. Schpöötischtans sit am Jôr 451 hets z Khûr an Bischof, wo s Bischtum Khûr leitet. Siini Khirha isch d Katedraala im Schloss oba.

Im Mittalaltar hets immar öppa 1'200 Seela innerhalb vu da Schtattmuura ghaa. Erscht ab 1858 mit am Isabaanbau vu Roorschach uff Khûr isch d Schtatt rasant gwaggsa. Dua isch au dia aalt Schtattmuura abgrupft khoo. Vu 1970 bis öppa 1990 hät Khûr immer öppa 33'000 Iiwooner ghaa. Nohana het’s denn a Huufa Zuazüüg ggee. Endi 2006 sind’s mee als 35'000 und Endi 2011 über 36'000 Iiwooner gsii.

Uf dr 1. Jänner 2020 hät Malaadersch mit Khûr fusioniert.

Khûr liit grad döt im Khûrer Rhiital, wo dr Rhii vum Oberland und vo Bonaduz här a Khnigg noch Norda in d Bündner Herrschaft macht. D Schtatt isch uffam Schuttkheegl vur Plessur bbaut. Dia flüüsst vu Arosa här ds Tschelfigg aaba tiräggt dur Khûr in da Rhii. Im Nordoschta khömmen d Hüüser fascht bis an da Fürschtawaald.

Dia höggschta Bärga zringumm sind im Nordweschta dr Calanda ännet am Rhii, im Oschta dr Montalin oben a Malòòders und im Süüda dr Dreibündaschtai.

D Nochbergmainda sind im Nordweschta Haldaschtai, im Weschta Feldschpärg, im Südweschta Domat/Ems, im Süüda Khurwaalda und Tschiertscha-Praada, im Oschta Arosa und im Norda Haldaschtai und Trümmis.

Z Khûr het’s a paar Induschtriibetriib, Bangga, Versihariga und a Huufa Khliigwärb. Puurabetriib het’s fasch khaini mee, und au Räbbärga sind nu no wenig. Vor allem d Induschtrii häd sich 1963 sehr drfüür iigsetzt, zum dia hüttigi Hochschual für Tächnigg und Würtschaft gründa.

Di Räätisch Baan het Glais vu Khûr us bis uf Disentis, Arosa und in ds Engadin.




#Article 130: Zürichsee (882 words)


De Zürisee, wo in ere latynische Urkunde vo ane 610 lacus Tureginensis und uf düütsch 744 dänn Zurihseeheisst, liit i de Kantön Züri, Schwyz und Sanggallä. D Oberflechi vom See isch uf 406 Meter über Meer, syn Hauptzuefluss isch d Linth, am Usfluss z Züri säid men em fluss Limmet.

S Seewasser het Trinkwasserqualität. D Stadt Züri nimt bim Seewasserwäärch e grossi Teil vo iirem Wasser us em See.

Im extrem chaltä Winter 1962/1963 isch dä See zum letztä Mal zuegfrorä. D Seegfrörni hät Hunderttusigi uf d Isflächi glockt.

Es jöhrlichs Highlight isch d Stadtzürcher Seequëëri oder Seeüberquërig. Im undere Seebecki isch all drüü Joor s Züri Fäscht.

De See hät zwee Täil: Der Obersee und de Zürisee. Die beede Seetäil trännt de Seedamm zwüsched Rapperschwil und de Halbinsle Hurde. Am Uusfluss vo de Limet us em Zürisee liit Züri.

De Zürisee hät e langzogeni, echly pogeni Form. Er isch bis Rapperschwiil öppe 30 Kilometer lang, zäme mit em Obersee im Ganze öppe 40 Kilometer. A de bräitischte Stell zwüsched Stääfe und Richterschwiil isch er 3,85 Kilometer bräit. Siini tüüffscht Stell liit bi 136 Meter zwüsched Herrliberg und Oberriede. D Uferlängi betreit 87,6 km. 

Zwüschet Rapperschwiil und Pfäffike ligged zwoo Insle, d Ufenau, wo em Chlooschter Äisidle ghört, und d Insle Lützelau, wo under Naturschutz staat. Zwüschet Mäile und Horge gits en Autofähri, und über de Seedamm gönd sit 1878 d Iisebahnlinie vo de SOB und en Autostraass. Denäbet gits sit 2001 en Stääg für Pilger zum Chlooschter Äisidle. Er isch en Täil vom Schwiizer Jakobswääg. De hüttig Stääg staat deete, wo s im Mittelalter und i de eltere Neuziit scho emaal äine ghaa hät.

De sunige Nordsite vom Zürisee säit me wäge de vile Villene, wo deet stönd, au Goldchüschte, d Südsite degäge scherzhaft Pfnüselküschte.

Wäred de Yszyt isch s ganz Gebiet vom Zürisee und s Taal na wyter abe bis zu de Lägere vom Gletscherys bideckt gsii. Nume de Albis im Süde het über de gletscher use glueget. Wo sich öppe um 17'000 vor Chrischtus s Ys het afange zruggzie, het sich s Wasser, wo vom Linthgletscher abgflosse isch, a de Endmoräne gstaut, so as de Zürisee entstanden isch.

Ab em 6. Jahrtuusig hend sich die erste Mensche am undere Zürisee aagsidlet, wo Jäger, Fischer und Sammler gsii sind. Im Neolithikum (Noistaizit, ab 4500 vor Chrischtus) het d Bevölkerig am Nordufer vom Zürisee starch zuegnaa. D Mensche hend aafange chlini Dörfer uf Stelze am Seeufer z baue, werum me vo Pfahlbauer redt. Die hend beraits Chorn und Flachs aabaut und Huustier ufzoge. Ab 2800 vor Chrischtus händ Schnuercheramiker am Zürisee gwoont, e Volch, wo beraits e guet usbildeti Kultur bsesse het (si händ s Rad kännt und kunschtvolli Keramik gmacht). Im 8. Jahrhundert vor Chrischtus, am End vode Bronzezit verschwindet d Seeufersidlige.

I de Hallstattzit (Früeni Isezit; vom 8. bis zum 5. Jaarhundert vor Chrischtus) händ d Mensche agfange Grabhügel für iri Tote z boue und s Ise hät d Bronze als Werchstoff för Waffe und Werchzüg abglööst. I dere Zit isch s Gebiet vom Zürisee weniger starch besidlet gsii weder vorane. Drufabe isch d Latènezit cho (Spooti Isezit; vom 5. bis zum 1. Jaarhundert vor Chrischtus), wo d Kelte im Land a den Alpe gwoont händ. D Helvetier werdet im Gebiet vom Mittelland z erstmol vom griechische Schriftsteller Poseidonios gnennt. Er schribt na bsunders, as d Helvetier mit vorliebi us Flüss Gold wäsched. De Zürisee het dazmal zum Randgebiet vo de Helvetier ghört.

Wo d Römer d Helvetier unterworfe hend, isch d Stadt Züri, wo dazmal Turicum ghaisse het, nume e chliini Zollstation gsii, wo d Güeter uf Schiff verlade worde sind. Die oberi Station isch am Obersee bi Tugge glege und uf de Insle Ufenau isch e galloromanische Viereggtempel gstande. Im grosse und ganze isch aber au währed de Römerzit s Gebiet vom Zürisee nu schwach besidlet gsii.

Im früene Mittelalter isch d Stadt Züri entstande und die erschte Alemanne hend sich im Sylfeld ide Nächi vo de Stadt nidergloo. So isch s Land am Zürisee wider meh besidlet worde. Doozmal het de See zum Thurgau ghört, später isch dee aber uftailt worde in Thurgau und in Zürigau (e kwäle schribt Zurihgauuia). D Stadt Züri het sich zumene regionale Zentrum entwicklet.

Im Zürisee lebet vil Fischarte: die wichtigschte devo sind:

Früener isch de Zürisee de wichtigschti Vercheerswääg i dere Gägend gsi. Im Südoschte isch mer wiiter über d Linth und de Walesee gäge s Püntnerland zue, im Weschte über d Limmet und de Rhy gäge Basel und Holland abe gfahre.

Sit 1834 faared Tampfschiff uf em See. Di erschti Gsellschaft, wo so Schiff betribe hät, isch d Caspar, Lämmlin  Co gsi. Scho 1838 hät si Zürisee-Walesee AG ghäisse und mit de 1837 gründete Linth-Escher AG fusioniert. D Republikaner AG vo 1839 hät 1842 mit de Zürisee-Walesee AG fusioniert. Die hät sich 1869 mit de 1864 gründete Tampfbootgsellschaft lings Ufer zu de Tampfbootgsellschaft für de Zürisee zämegschlosse. Im 1874i häd d Nordoschtbaan (NOB) die Gsellschaft überna. 

D Zürcher Tampfbootgsellschaft (ZDG) isch 1890 gründet worde und häd im undere Seebecki zwüsched de Schiffländi und Thalwil mit chline Schiff (Schwalbe) en Art en Tramvercher iigrichted. 1900 häd si dänn d Tampfbootgsellschaft Wädischwiil, wos sit 1894 gee hät, überna und 1903 d Schiff von de Nordoschtbaan. Sit 1957 häisst si Zürisee-Schiffahrtsgsellschaft (ZSG).




#Article 131: Lützelsee (179 words)


De Lützelsee oder Lüzgi  (»Chliine See«; zu ahd. luzzil »chlii«; vgl. en. little) wien er i de Gägend haisst lit ufem Rugge vom Pfannestììl uf , nördlich vom Dorf Humbrächtike. Er ghört zur Gmaind Humbrächtike im Kanton Züri.

Es isch en subere, stille See mit ere hübsche Badi. S bsundere a dem Moorsee sind sini schwümmende Insle, wo leider immer weniger werded, wil si niemert me pflägt. Er isch öppe 0,12 km² gross und sini tüüfsti Stell isch nur öppe 6,7 m. De Usfluss vom Lützelsee isch de Tobelbach, dä flüsst in Zürisee abe. Jede Herbscht sänkt mer dä Wasserspiegel um öppe m, das mer chan s Schilf abschniide, wos rund um dä Lützgi hät. Dä ganzi Lützelsee mit em Piet won en umgit isch im kantonale Schutzgebiet, wo für d Störch und villi anderi Vogelarte wo deet während em Summer wonet berüemt isch. Drum söttmer bim Bade dä markierti Bereich au nöd verlaa.

S Dorf Lutike wo grad näbet em Lützgi isch, isch sehr beliebt bi Lüüt wo gärn spaziered, wil s en Blik uf de Lützgi hät. 




#Article 132: Langues d'oïl (1289 words)


D' Langues d'oïl sin e Gruppe vo romanische Sproche z Nordfrankrych un z Belgie und i dr Schwiiz. S'hütigi Französisch hät sich entweder usem Dialekt vo Paris entwigglet oder usenere überregionale Lingua Franca. D'meischti Langues d'oïl sin akut vum Usschterbe gfärdet un sin zum gröschte Teil usem öffentliche Läbe verschwunde.

D'Bezeichnig Langues d'oïl chunt vum Altfranzösische wort für jo, oïl wo sich vum Latiinische hoc ille (des isch's) ableitet. D'Langues d'oïl werre so vo dä Langues d'oc bzw. em Okzitanische unterschyde.

D'Langues d'oïl hän sich wie alli Romanischi Sproche usem Vulgärlatiin entwigglet. Do debi hän verschiedni Yflüss ä Roll gspiilt: s'lokal verschidni Gallische Substrat, verschiedni lokali Eigeheite un d'verschiide starki germannischi Bsidlig. Ufem Gebiet vum ehemalige Gallie hän sich so drei Sproche usbildet: d'Langues d'oïl im Norde, d'Langues d'oc im Süde un s'Franko-Provenzalisch im Oschte. Debi unterscheide sich d'Langues d'oïl durch: d'Dipthongierig im Norde (Byspiil: Latiinisch [mel] (Honig) isch im Norde zu [miəl] worre), d'Abschwächig vomene Vokal am Wortende wenn s'latiinischi Wort meh wie ei Silbe gha hät (Byspiil: [vita] (Läbe) isch im Norde zu [vi] worre, im Süde zu [vida] un im Oschte zu [via]), im Norde isch [d] un [t] zwüsche zwee Vokal verschwunde, dr Luut [s] isch im Norde verschwunde (Byspiil: Latiinisch [fəsta] (Fescht) isch im Norde [fət] oder [fəta] worre aber im Süde glych blybe) un wyteri phonetischi Luutveränderige.

Sytem 13te Johrhundert hen d'Volchssproche uf Choschte vum Latiin au im schriftliche Gebruch Fortschritt gmacht, ohni dass d'Sproch vo Paris e bsundri Stellig ygnumme het. Am End vo däm Johrhundert het sich des gändert, s'Francien, d'Sproch vo dr Île-de-France, het sich uf Choschte vo regionali Standards durchgsetzt un d'uffäligere Regionalisme sin verschwunde. Des isch zumene grosse Deil aa dr geografischi Lag vo dr Île-de-France glege (im Zentrum vo de Langue d'oïl, dodurch het's Gmeinsamkeite mit alli andri Variante gha). Aber au aa dr grössri politischi Macht vum Chönig, vorallem aber am wirtschaftliche un politische Niidergang vo denne Regione wo früeher führend i dr Literatur gsi sin. 

Mitem Ufchomme vum Buechdruck het sich dr Standard vo Paris wyter gfeschtigt, allerdings isch d'grossi Mehrheit vo Drück immer no uf Latinisch gsi. Züe derre Zit het sich d'Sproch vo Paris au i regionali Archiv durchgsetzt

Trotzdäm hen sich regionali Bsunderheite als Relikt schynts no e Zit lang ghalte. Imene Teggscht vo dr Mitte vum 15te Johrhundert, La Farce de Maître Pierre Pathelin wird aastatt merdeux, merdoulx gschribe (als Reim mit doulx). Des isch e Merchmool vum Normännisch un Pikardisch. Aasunschte isch de Teggscht komplet i dr Sproch vo Paris.

Im Süde, wo d'gsprocheni Sproch immer no Okzitanisch gsi isch, isch für offizieli Dokument meischtens no Latiin un zumene Deil d'Regionalsproche bnutzt worre. Wenn aber Französisch gschribe worre isch, no immer dr Dialäkt vo Paris Am End vum 14te Johrhundert isch d'Sproch vo Paris au usserhalb vum Sprochruum vo de Langues d'oïl etabliert gsi; züe derre Zit ischs d'Amtssproch vum ganze frankoprovenzalische Sprochruum, vum Limousin un Auvergnisch, wo Dialäkt vo dr Langue d'oc sind, gsi un het sich unufhaltsam wyter nooch Süde usbreitet

Was gnau mit langage maternal françoys gmeint isch isch nüt ganz chlor. S'chönt sich entweder um s'Francien handle, oder eifach um d'Volchssproch. S'Hauptziil vum Gsetz isch allerdings s'Latiin gsi, nüt d'Regionalsproche.

D'französische Chönig hen kei represivi Sprochpolitik betrybe, s'isch ihne vorallem drum gange dass ihri Gsetz umgsetzt worre sin. D'Yführig vum Francien als Amtssproch isch vorallem wege dem vo Vorteil gsi, wyl d'Bürokrati so het chönne effektiver schaffe; i wellere Sproch die Bschlüss allerdings dr Bvölkrig mitteilt worre sin isch nüt wichtig gsi. I dr Normandi isch zum Biispiil no bis zur Revolution s'Gericht im regionale Patois abghalte worre. Des goht au us verschiedni Gsetz vorem Edikt vo Villers-Cotterês hervor. S'Edikt vo Moulins vo 1490 schrybt langage françois ou maternal (französischi oder Muettersproch) für d'offizieli Korreschpondenz vor, im Edikt vo Is-sur-Tille vo 1535 isch vo en françoys ou a tout le moins en vulgaire dudict pays (uf Französisch oder z'mindeschtens i dr Volchsproch vum Land) d'Red. Dr Zweck devo isch gsi s'Latiin als Amtssproch usz'schalte, ob jetz durch s'Francien oder durch d'Lokalsproch isch am Aafang egal gsi. Trotzdäm isch bis 1539 numme no i Navarre un Roussillon e Regionalsproch d'Amtssproch gsi (Gaskonisch bzw. Katalanisch).

Au noochdäm sich s'Francien als Schriftsproch durchgsetzt gha het, hen Autore d'Standardsproch durch regionali Usdrügg berychret. Näbe Latiinisme un Lehnwörter usem Italienische, sin d'Patois vo dr Langue d'oïl d'wichtischi Quell vo Neologisme gsi. Im 16te Johrhundert, aagfange mitem François Rabelais, hen französischi Autore immer meh uf bodeständigi Wörter zruggriffe. Dr Pierre de Ronsard, wo züe dr Pléiada, emene Chreis vo Dichter, ghört het, het zum Biispiil gschribe:

Dr Philosoph Michel de Montaigne het sich au mit Vokable usem Süde bedient wenn ihm s'Französisch nüt geignet gnüeg dunkt het, so het er z. B. gseit: Le gascon y arrive, si le françois n'y peut aller – “S'Gaskonisch chunt dört aa wenn s'Französisch nüt ane cha”. 
Dr François Rabelais, wo als einer vo de gröschte Autore vo dr Renaisance gilt, het bsunders uf d'Patois zruggriffe. D'Dialäkt vo Wescht-Frankriich, synrer Heimet, sin bsunders starch verträte. Er het aber au uf s'Vokabular vum Süde, vo dr Langue d'oc unem Franko-Provencalisch zruggriffe.

Im 17te Johrhundert het sich des umdreit, jetz het alles wo nüt überall verstande worre isch, doppeldütig gsi isch oder als veraltet empfunde worre isch usem Wortschatz tilgt werre solle. Do sin Neologisme, Lehnwörter un vorallem Dialäktwörter devo betroffe gsi. Dr Schriftsteller François de Malherbe het's sich z. B. zur Ufgab gmacht d'Sproch z' “de-Gaskoniire”..
Do durch het d'französischi Sproch aa Deil a Prezision un Rychtum verlore; s'Wort cuider het zum Biispiil em Wort “meine” entsproche, hüt wird sowohl “meine” wie “denke” mitem Wort penser usdrüggt.

D'Langues d'oïl bilde eine vo dä drei Sprochgruppe vo dä Gallo-Romannischi Sproche. D'verschiedni Langues d'oïl bilde ä Dialektkontinuum wobi sich d'verschiedni Variatione aber trotzdem durch verschidni Isoglosse lönn trenne. So werre d'Langues d'oïl verschiede yteilt. Zum eine verwende mangi Sprochwüsseschafler d'Yteilig i Domaine. So zum Byspiil domaine du grand ouest un domaine du nord-ouest (d'erschti umfasst s'Gallo, s'Normannisch un s'Poitevin-Saintongeais un d'zweiti s'Normannisch un s'Pikardisch). Uf dr andre Syte stoht d'traditioneli Yteilig wo d'Langues d'oïl nooch dä alte Regione chlassifiziert. Die Yteilig isch mängmol problematisch, wyl mangi Langues d'oïl sich nüt mit dr Region decke (so zum Byspiil s'Normannisch, d'Ligne Joret verlauft durch d'Normandie dure; s'Gallo, wo über s'Gebiet vur Bretagne usegoht, oder s'Welche, wo eigetlich numme ä Varität vum Lorrain isch, aber separat gsehe wird, wyl's im Elsass gsproche wird). Des isch verglychbar mit dr Yteilig vum Alemannische i zum Byspiil Züridütsch, Elsässisch usw.

D'Langues d'oïl glidre sich so:

D'Langues d'oïl werre traditionel i Nordfrankrych, Belgie un eme Teil vur Romandie gschproche, mer chönt aber sage, dass überall dört, wo hüt Französisch gschproche wird, ä Langue d'oïl gschproche wird.
No bis vor 60 Johr sin d'verschidni Langues d'oïl vor allem ufem Land vum Grossteil vur Bevölkrig gschproche worre. Durch d'absoluti Unterdruckig vo alle Regionalsproche vo Frankrych vor allem i dr Schuel un dr Verwaltig sin d'Langues d'oïl schliesslich selbscht ufem Land nümm a d'näggschti Generation wytergebe worre. Allerdings hän au d'grössri Mobilität un d'Verändrige ufem Land mit dezu bitrait. Vor allem aber hän sich d'Sprecher vo Regionalsproche oft gschämt, wobi bi dä Langues d'oïl zuesätzlich no behauptet worre isch, dass es sich numme um inkorrekts Französisch un Patois handle tät. So werre d'Langues d'oïl numme no vo dr ältere Generation gschproche un sin um Alltag fascht gar nüt present, Usnahme bilde s'Wallonisch i Belgie un s'Pikardisch i Nordoschtfrankrych. Ä Umfrag hät 1999 ermittlet, dass 1.420.000 Persone i Frankrych (3.10%) ä Langue d'oïl als Muettersproch hän.

Hüt werre d'gschprocheni regionali Variante vum Französische als français régional bezeichnet. Die Variante hän mit dä Langues d'oïl nümm viil z'tue, sundern erhalte wenn überhaupt numme no ä paar Wörter us dä traditionele Dialäkt.




#Article 133: Gutnisch (322 words)


Gutnisch (Gutamål) isch ä nordgermanischi Schprôch, wo uf dr Insel Gotland gschwätz wird. 

Gutnisch isch ä sehr archhaischi Schprôch, wo sich wege dr politischi Unabhängigkait vo Gotland bis 1361 hät chönne selbschtdändig entwiggle. S git au än elteri Teorii, aß Gutnisch mitem Gotischi verwandt gsi isch; wail d Gote möglicherwiis vo Gotland cho sin. Aber d Schprôchschtruktur aß ganzes isch doch klôr nordgermanisch. D‘ erschti schriftlichi Schpure vum Gutnischi schtammet usem 14te Jôhrhundert: äs Gsetzbuech (Guta Lagh), verschtreuti Rune Inschrifte, ä Chalender, un ä Beschriibig vo dr Gschicht vo dr Gotländer. Bis in 17te Jôhrhundert hät sich Gutnisch als Schriftschprôch chönne halte; danôch isch s vum Dänischi un schpöter vum Schwedischi verdrängt wore. In de näggschti Jôhrhunderte isch Gutnisch schtark vo denne Schprôche behiinflusst wore.

Gutnisch isch offiziäl nüt annerchannt, un wird hüt gwönli als ä schwedischa Dialekt agsehe. D‘ Wirklichkait schaut so us, aß es traditionelle Gutnisch numme nô im Innere vo dr Insel gschprôche wird, während mer in de Schtädt äs Gotländska schwätzt, wo ä schwedischa Dialekt isch mit schtarkem gutnischem Subschrat. Richtiges Gutnisch wird numme nô im Südoschte vo Gotland gschprôche; un im Rescht vo dr Insel manchmal nô in Lieder bbruucht. Gutnisch hät kai guetes Preschtige un isch akut am Usschterbe. Text wered numme nô selte uf Gutnisch verfasst.

Ä text usem Guta Lagh (vo etwa 1300)

Þa en ogutniscr maþr drepr ogutniscan mann. þa dragi so bandu sum gutniscr. En hann a boli sielfs sins bor a gutlandi. Biauþi bot manni en hann orkar sen atmeli ir ut gangit oc lati at meli a milli. oc biauþi þrysuar vm þry ar. En hinn sei mandr oc scemdr þau en hann taki at fyrsta sinni. þegar buþit verþr. ¦ Þa en hann wil ai taka at fyrsta sinni. oc ai at andrv þa taki hann at þriþia. sen þry ar iru vt gangin wil hann ai þa taka. þa scal biera a þing firi alla lyþi.

Gutnischi Wörter




#Article 134: Donnerstag (145 words)


Donnschtig esch de viert Tag i de Wuche (noch de DIN 1355 sit 1976), noch de christlich/jüdische Zellig de füft.

De Donnschtig isch nach em germanische Gott Donar (Donner) benannt, nochem Vorbild vom römische dies Jovis, em Tag vom Jupiter, wo nöd nu de König vo de Götter gsi isch, sondern au de Blitz as Waffe gfüert het.

I andre Teil vom allemanische sägt ma a Dunnschtig oder Dunschtag, imene Tail vom Wallis und bi de Südwalser sait mer au Frontag.

S gäb do ou no de Schmotzig Donnschtig, das esch de Tag wo a vilne Ort amigs d Fasnacht eröffnet werd. De Grüedonnschtig oder Hohe Donnschtig isch de Tag vor em Karfriitig i de Osterwuche. Au d Uffert isch alewil ame Donnschtig. A däne Ort, wo Fronlychnam no en Fyrtig isch, wörd au dä ame Donnschtig gfyred, und sos uf de nögscht Sonntig verschobe.




#Article 135: Chnodomar (210 words)


De Chnodomar (lat. Chnodomarius; ; alem. *Hnôdomâri ) isch e Chönig (rex) vo de Alamanne im 4te Jôhrhundert us de Ortenau gsi. Er werd as groos, chräftig und rothöörig bischribe.

De Chnodomar schpilt hauptsachlich im Kontexscht vur Schlacht vo Argentoratum (Schdrôssburi) e Roll. Über syni Familie isch au e weng bekannt; syn Neff Serapio, de Sohn vo sym Brueder Mederich, hät i dr Schlacht mitchampft. 

De Chnodomar isch vum Chaiser Constantius II. ermuetigt wore, de Usurpator Magnentius z Galie aazgryfe. De Chnodomar hät mehreri Siig gage de römischi Usurpator erunge; aber noch synim Sieg im Bürgerkrieg hät de Constantius syn Neffe Julian un de Heerführer Barbatio gage de Chnodomar gschiggt. De Chnodomar hät de Barbatio bi Rauracum (Chaiseraugscht) chönne zruggschlo. De Römischi Hischtoriker Ammianus Marcellinus macht e Ufschtand bzw. Plündrigszug vo de Läte un em Barbatio sin Ergeitz für d Niderlag verantwortlig.

De Chnodomar hät de Erfolg chönne nutze zumme Heer, aagführt vo säggs andri alemannische Chönige zammeschtelle. Bi Argentoratum isch de Chnodomar dann im Jôhr 357 bisygt wore un bim Versuech über de Rhii  z entchomme, zamme mit zweihundert vo synene Begleiter gfangegnomme wore. Em Chnodomar isch d Schmach inneme Triumphzug vorgführt z were, erschpart blybe. Schtattdesse isch er uf Rom gschiggt wore un dort schpöter an Lethargi gschtorbe. 




#Article 136: Drei Reiche von Korea (295 words)


D' Drei koreanischi Chönigrych sin Gogurjeo, Baekje, un Silla gsi, wo zwüschem erschte Johrhundert vor Chrischtus un em sibte Johrhundert nooch Chrischtus uf dr koreanischi Halbinsel entstande sin. Andri chliini Chönigrych un Stammstaate hen während dere Zit aber au exischtiert; unter andrem Gaja, Dongje, Okjeo, Bujeo, Usan, Tamna, usw.

Die Periode het nooch 57 v.Ch aagfange; wo s'Chönigrych Saro (spöter Silla) im Südoschte vo dr Halbinsel Autonomi vo dr chinesischi Han Dynaschti erhalte het. Gogurjeo im Norde un südlich vum Fluss Jalu (Amnok Fluß uf Koreanisch) isch 37 v.Ch vo China unabhänig worre. 18 v. Ch sin zwei Prinze us Gogurjeo vorem Erbstriit gflohe un hen Beaekje im Süedweschte gründet. Im 1te Johrhundert n. Ch isch Gaja vo Beakje abgspalte worre.

Wegem Niidergang vo dr Han Dynaschti im früehe 3te Johrhundert hen sich d'drei Chönigrych chönne unghindert entwiggle. Alli drei Chönigrych hen d'glychi Kultur gha. DrKonfuzianismus het sich im 1te Johrhundert in dr koreanischi Oberschicht usbreitet; spöter ischs vum Buddhismus verdrängt worre.

Gogurjeo, s'gröschti vo de drei, het zwei Haupstädt nochenander gha. Nangnang (hüt Pjongjang) un Kungae. Gogurejeo het nochenander e riisigs Gebiet in dr Manschurei erobret un schliesslich d'Chinese 313 us Nangnag vertriebe. Dr kultureli Yfluss us China het nooch 372 abgnomme, wo dr Budhismus als offizieli Religion übernomme worre isch.

Im 4te Johrhundret het Baekje e Blütezit erläbt un het de Süde vu dr Halbinsel dominiert.
Im 4te Johrhundret het Silla s'Chönigrych Gaja übernomme; d'Hauptschtadt isch Seorabeol gsi (hüt Gjeongju). Dr Buddhismus isch 528 d'offizieli Religion worre.
Mit China verbündet het Silla 668 Gogurjeo erobret; Baekje isch scho 660 uglidret worre. Des isch dr Aafang vumene vereinigte Silla gsi un s'End vo de “Drei Chönigrych”. In de koreanische Teggscht Samguk Sagi un Samguk Yusa wird dr Begriff “Samguk” bnutzt zumme die Period z'bezeichne.




#Article 137: Kehl (480 words)


Kaal (dt. Kehl) isch e Großi Kreisstadt im Ortenaukreis z Bade-Württeberg und e Nochberstadt vo Stroßburg. 

Kaal litt am Zämmefluss vom Rhy und de Kinzig, drum hät d Stadt scho immer e Bedütig als Hafestadt gha, was au im Anker vom Stadtwappe z seh isch. Als ehemolige Bruckekopf zu de Gebiet links vom Rhy isch Kehl öfters Ort vo kriegerische Handlige und vylmols völlig zerstört worde. An de hüttige Struktur vo de Stadt und e baar Gebäude isch aber immer no d Handschrift vom Friedrich Wybrenner z seh. Dr Bann bstoht us 52,5 % Landwirtschaftsflechi, 14,5 % Wald, 22,6 % Sidlungsflechi un 10,4 % sunschtiger Flechi.

Wäge de nydrige Bauhöchi vo de hüttige Rhybruck isch Kehl s Änd vo de Seeschifffahrt uff em Rhy. Über 29 000 Schiff laufe im Johr de Kehler Hafe a, mit me Umschlagsvolume vo über drei Millione Tonne.

Z Kehl sin di Badische Schdoolwärk aagsidlet.

Durch d Gränzlag kömme im Johr ungfähr 20 Millione Mensche durch Kehl. Des entweder per Audo oder mit de Bahn. D Stadt wird vo de Bundesstroße B28 (vo Stroßburg über de Schwarzwald uff Ulm) und de B36 (vo Lohr uff Mannhe) durchzoge.

Zwüsche 1842 und 1847 sin di erschte Hafebecke vo de Badische Staatsisebahnverwaltig aglegt worre.

Durch de Bau vo de Ysebahnbruck vo 1861 isch es zum erschte Mol möglich, diräkt vo Paris uff Wien z fahre. De nötig Zugwechsel isch z Kehl durchgfiehrt worre.

Am Änd vom 19. Johrhundert isch zur Verteidigung vo Stroßburg gege Frankrych e Netz uss zwölf Festige aglegt worre. S Fort Blumenthal z Auene (nördlich vo Kehl) isch im Erschte Wältkrieg zerstört worre. Di zwei andere Kehler Forts, Bose und Kirchbach, sin noch em Zweite Wältkrieg gsprengt worre.

Während em Zweite Wältkrieg isch Kehl uff Stroßburg ygmeindet gsi. Kehl isch dänn in 42 Etappe noch em Abkomme vo Washington in de Zit vom 29. Juli 1949 bis zum 8. April 1953 freige worre.

Kehl isch bis End 1971 Sitz vom ehemolige Landkreis Kehl gsi.
Am 4. April 2009 hänn sich die NATO Regierungsscheffs in Kääl uff dr Passerelle des deux rives, uff de Mimrambrugg zum e Bildl getroffe. Sidder dem wurd Kääl nimme mit Kiel verwexlt. Für d Sicherheit vunn de Schdaadsgäschd isch d Insel, des isch e Wohngebiet in Kääl grad am Rhin, zuem e Hochsicherheitstrakt worre. S isch aber alles gued gange.

In Kaal babblet mr ne Dialäkt, wu zuem Owerrhinalemannische gheart unn innerhalb vu där zuer Sproochlandschaft vun de Ortenau zuegeordnet wurd. Er hett spezielli Eigeheide, wu im Hanauerland verbreitet sinn und Ähnlichkeite mit nem Elsässische uff de linke Rhiinsidde hänn.

Bsunderheite im Dialäkt im Hanauerland kennen ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Kaal gän.

S Alemannisch Theater Kaal fiert Theaterstuck uf Alemannisch uf.

Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 

Kehl hät Partnerschafte mit Montmorency z Frankrych und Kotor z Montenegro.

Im 20. Johrhundert sin folgendi Ortschafte uf Kaal ygmeindet worde:




#Article 138: Erdmannshöhle (111 words)


D Erdmannshöhli isch e Charschdhöhli im Wehratal im Südschwarzwald.

Well de Iigang grad öbbe bi Hasel ligt, isch si au unter Hasler Höhli bekannt.

Di erschdi urkundlichi Erwähnig isch vo anne 1755. Ihre Name het si von ere Sage, wonoch in de Höhli Zwärgli, also Erdmännli, läbe un schaffe. De erforschte Teil isch öbbe 2350 Meter lang, aber es het no ne huffe Gäng, wo so eng sin, daß mer nit weiß was no hindedra chunt. 360 Meter dodevo chasch aluege. In de Höhli hets ä huffe Tropfstei, ä chlaine See un au e unterirdische Bach goht dedure. Sällem Bach würd nochgesait, daß e deil vom Wasser vom Eiemer See stammt.




#Article 139: Kanton Aargau (2512 words)


 

De Kanton Aargou, yhäimisch (bsunders für de früener bärnisch Teil) s Aargöi oder der Aargäu oder – no im 19. Johrhundert – s Äärgöi (resp. i der alte Kanzleisproch «Ergö[u]w») (hochdütsch: Aargau; französisch: Argovie; italiänisch: Argovia; rätoromanisch: Argovia), isch en Kanton vo de Schwyz.

Syn Name het de Kanton vo der Aare, wo vo den Alpe häär chunt und bi Murgeten und Rootrischt in Kanton Aargau chunt. S Kantonsgebiet goot im Norde bis an Rhy; vo Chaiserschtuel bis uff Chaiseraugscht isch s lingge Rhyufer im Aargau. D Aare mündet bim aargauische Choblänz in Rhy.

Der Aargau lyt im Norde vo der Schwiiz. Er isch im Mittelland zwüsche de Kantöön Bäärn und Soledurn im Weschten und Züüri im Oschte.

Uf em Kantonsgebiet sind die öschtleche Uuslöifer vom Jura bis zu der Lägere oben a Weddige und zum Stuudeland im Zurzibiet. Im Jura und bis an Rhy ufe chunt der Kanton im Nordweschte an Kanton Baselland. Der Charakter vo der Landschaft isch im ganze Gebiet vo Bäärgen und Hügel und vo de Tääler derzwüsche prägt.

Em Jurafuess noo lyt s Aaretal, wo vo der Kantonshauptstadt Aarau bis uf Brugg au es paar Vercheerswääg derduur laufe, und vo der Gägend vo Brugg uus goot d Hauptachse vom Vercheer wyters gägen Oschte s Limettaal z duruuf uf Züri. Bi Brugg und ufem Birrfäld chöme d Linie vo Basel is Mittelland.

Im Süüde ligge näbenand es paar aargauische Mittellandtäler: s Seetal, s Wiggertal, s Suuretal, s Wynetal und s Rüüsstal, wo füre Vercheer gäge Süüde guet sind. Die längzogne Hügel zwüschedra trönne die verschidene Sidligschettine i de Täler; uf dene Hööchine sind zimli grossi Wälder, so wie ufem Häitersbärg, em Lindebärg mit em Wagerain im Norde, em Rietebärg und em Manzebärg. Näbe den aargauische Südtäler sind gäge d Voralpe d Kantöön Luzärn und Zug.

Me cha der Aargau geografisch i vier gröösseri Regioonen ufdäile: De Bärner Aargau, s Fräiamt, d Regioon Baade und s Frickdaal. Dene vier Gebiet isch es i der Gschicht nid glych ggange, und das merkt me no bis hüt a gwüssne Sache.

d Tabälle vo dr ofiziellen Arealstatistik im Aargau (Stand: 1994) :

Im Aargau het’s i de Täler un uf de Bäärge schöni Naturlandschafte, wo me zu vilne dervo als Naturschutzgebiet bsunders lueget. Im schwiizerische Verglych het der Aargau e grossi Flechi vo de Auelandschafte a de Flüss.

De Aargou het 7,8 Prozänt vo de Schwiizer Gsamtbevölkerig und en Aateil vo 7,2 Prozänt am Schwyzer Volksvermöge gha (anne 1990). (Stand: 1990)

Die tradizionelle düütsche Dialäkt vom Kanton Aargau ghöre zum Hochalemannische. Es git im Kanton aber kei algemeinei und homogeni Mundart, ganz im Gägeteil: s hütige Kantonsgebiet isch für d Dialäktology en inträssante Fall vom Sproochkontakt vo verschidene Idioom: Wägen iirere Lag zwüsche de grössere alemannische Dialäktrüüm und wäge der Kulturgschicht ghöre di «aargauertüütsche» Mundarte täilwys zu der Gruppe vom weschtliche Schwyzertüütsch, wo me wie bim Wort fliege der zwöiförmig Plural bym Verb bruucht, und täilwys zum öschtliche Schwyzertüütsch, wo me Tag und flüüge seit und der Eihäitsplural bym Verb) bruucht. Im aargauische Jura obe het’s Dialäkt vom Nordweschtschwyzertüütsch, me seit döört Dag für «Tag».

Im südlechen und südweschtliche Teil glyche d Dialäktvariante de Mundarte vo der innerschwyzerischi und weschtlozärnerischi ond bärnerischi Nochberschaft.

S Fricktal het lang zum öschtrychische Gebiet vo de Vorland ghöört und drum ghört die dörtigi tradizionelli Mundart über d Landesgränzen im Rhy übere zum Oberrhyalemannische.

Im Surbtal, wo z Ändigen un z Längnau jahrhundertelang die letschti grösseri Gruppe vo Juude i dr Schwiiz gläbt het – im 19. Joorhundert und 20. Jorhundert sin vil drvo of Züri uusgwandert – , hän die bis is 20. Joorhundert en weschtjiddische Dialäkt gredt. Da drüber het bsunders d Kulturhischtorikerin Florence Guggenheim-Grünberg gforschet.

S Standarddüütsch isch die offizielli Amtssprooch vom Kanton Aargau. Die gschribene Meedie bruuche s Hochdütsch, d Lokal- und Regionalradio aber fasch immer d Mundart.

Mit em modärne Lääbe und der hütige Wirtschaft und Mobilität git’s au im Aargau ganz vill Lüüt, wo anderi Sprooche rede: Hochdüütsch, Änglisch, anderi Variante vom Schwyzerdüütsch, Französisch, Iteliänisch, Tüürggisch, Albaanisch und no vil meh Sprooche. Dene wo’s nötig händ bi der sproochlichen Integrazioon z hälfe isch e wichtige Uufgab vo Behörde und Fachorganisazioone. Anne 2015 het s kantonale Amt für Migrazioon en eigeti Websyten uuftoo, wo «hello-Aargau.ch» heisst und Sache in drizää Sprooche bringt.

Es git vo de Mundarten im Aargau es paar Büecher:

Well de Kanton Aargau im Joor 1803 us verschidene alte Territorie zämegsetzt worden isch, ghört är, was d Religion agoot, zu de paritätische Kantön. Tradizionell reformiert isch der ehemalig Bärner Aargau mit de hütige Bezirk Aarau, Brugg, Chulm, Länzbrg und Zofige.

Traditionell katholisch sind di ehemalige Gmeine Herrschafte (gemeinsami Untertanegebiet vo mehrere Kantön) mit de hütige Bezirk Bade, Brämgarte, Muri und Zurzach, woby s z Bade und Zurzach traditionell en reformierti und en israelitischi Minderhäit git, und au s Fricktal mit de hütige Bezirk Laufeburg und Rhyfälde, wo bis 1803 öschtriichisch gsi sind.

Z Rhyfälde isch di chrischtkatholischi Chile starch verträte, und es git au z Aarau und z Baade-Wettige Gmeinde vo dere Chile. D Chile Sankt Gallus z Chaiseraugscht ghört der dörtige chrischtkatolische Gmeind.

Die drüü aargauische Landeschile zeige sich zäme uff ere gmeinsame Internet-Plattform.

D Sidligsgschicht vom Aargou foot i dr Jungschteizyt a.

I dr Zyt vom Römische Rych sind es paar grösseri Oortschaften entstande: Vindonissa, Augusta Raurica, Aquae Helveticae und Tenedo.

Im Gebiet vom hüttige Kanton Aargou sind sid im füüfte Joorhundert nodisno d Alemanne cho woone. Es het im sächste Johrhundert zum Frankerych ghört, de Name «Aaregou» isch ane 768 zum erste Mool erwäänt worde; är ghört zu den alte Gau-Bezäichnige us em früene Mittelalter. Der Aargau isch de no vom Jura bis hööch ufe zu den Alpe ggange, alles Land von hütige Kanton Luzärn und s Ämmetal und d Bärge bis an Thunersee und an Brienzersee sind im Aargau glääge. Derfüür isch alls öschtlich vo der Reuss im alte Thurgau gsi; vo dämm chunt’s ass no hüt der Gränzort vo säbere Zyt Turgi heisst, hüt isch er fasch i der Middi vom Aargau. Spöter isch das Land zum Zürigau cho. Und ännet der Aaren und em Jura isch bis an Rhy abe der Augschtgau gsi; so isch d Gägend bim «Wasserschloss» scho sit em Mittelalter es Gränzland vo verschidene Regioone.

Der Under-Aargou, also meh oder weniger s Gebiet vom hütige Weschtaargau, het im Mittelalter nachenand de Grafe vo Länzbrg, de Grafe vo Kyburg und de Herzög vo Habsburg ghört. Wo anne 1308 bi Windisch der König Albrächt töödet worden isch, het sini Wittfrou Elisabeth ufem Fäld bi Brugg, wo tuusig Joor vorhär s Legionslager «Vindonissa» gsi isch, für iim sys Aadänke s Chlooschter Chönigsfälde lo boue. Iiri Dochter, d Agnes, wo vorhär Königin vo Ungarn gsi isch, isch d Leiterin vom Chlooschter worde. Es isch e beliebti Frou vom Aargau im Mittelalter gsi, si het es paar Mol den Äiggnosse ghulfe iiri Striit z lööse.

Der öschtlich Teil vom hütige Kanton Aargau, ännet dr Rüüss, het im früene Mittelalter zu dr Grafschaft Thurgau ghört, und i spötere Joorhundert zum Zürigau. Es isch d Grafschaft Baade gsi, wo spöter au ad Habsburger choo isch. 

S Habsburgerland isch 1415 vo den Äiggnossen erobert worde; dr politisch Hintergrund sind d Schtritigkeite um di römisch-dütschi Königswürde gsy. Drum händ d Gägner vom Sigismund vo Habsburg d Schwiizer ufgrueffe, iim sys Aargauer Territorium (aber nid s Fricktal) go z bsetze.

Der Teil im Weschte, dr Uderaargou, isch es Undertanegebiet vo Bäärn worde. Im Oschte het Züri s Chälleramt elei gha, und di Freie Ämter und d Grafschaft Bade sind gmeini Herrschafte (gmeinsam verwalteti Gebiet) vo den Äiggnosse gsi.

De hütig Kanton isch anne 1803 mit dr «Mediationsakte» vom Napoleon Bonaparte us de drüü Kantön Aargou, Bade u Fricktal pildet worde. Teili vom zürcherische Ungertanegebiet im Limettal sind aber bi Züri plibe, s Amt Hitzkirch bi Lozärn. Defür sind s bärnischen Amt Aarburg und s lozärnische Amt Meerschwand zum neue Kanton choo.

Nach 1831 het de Kanton Aargou zu de liberale Ständ vo dr Schwiiz ghört; vili demokratischi Flüchtling us Dütschland händ doo Ufnaam gfunde. Der Aargouischi Chloschterstryt 1841 bis 1843, wo dr Kanton am Afang alli Chlööschter ufghobe und denn aber d Frouechlööschter (so wie öppe s Chloschter Fahr) wieder zuegloo het, isch eini vo de Ursache für de Sonderbundschrieg i dr Schwiiz vo 1847 gsy, wo dr Wääg zum hütigi schwyzerische Bundestaat uftoo het.

Di verschidene Gebiet im Kanton underscheide sech ou hüt no, was d Struktur vo der Wirtschaft, d Konfässion und die politische Uusrichtig agoot, zimli starch. I de Landschaften em Jurafuess noo, im undere Wiggertal, im Limettal und im undere Fricktal sin d Ortschafte gross worde, es git en huuffe Fabrigen und Gwäärbpiet und Chraftwäärch und döört dure laufe wichtigi Schwiizer Vercheersaggse.

Dr Aargou het elf Bezirk:

Im Aargou het’s es paar Stedt und vil Dörfer. Em Jurasüdfuess noo, am Rhy oben und im Limettaal wachse d Sidligsgebiet so staarch, ass me hüt grösseri regionali Zäntre mit verschidene Gmeinde drin het. D Zwillingsstedt Wettigen und Baade bilde mit es paar Nochbergmeinde e wichtige Sidligsschwärpunkt.

Di grööschte Aargouer Gmeinde mit mee als 10'000 Ywohner sind:

Im Aargou gits vili Oortschafte mit ere lange Gschicht:

Die alte Stedt vom Aargau sin:

Alli hütigen Aargouer Gmeinde fintsch i dr Lischte vo de Gmeinde vom Kanton Aargou.

D Zaal vo den Ywoonergmeinden im Kanton het sech immer wider ggänderet, wil s sit em 19. Joorhundert zu vilne Gmeindfusioone – und früener mängisch au zu dr Uufteilig vo eltere Gmeinde – choo isch.

Die erschti Kantonsverfassig het dr Aargau bi sinere Gründig ane 1803 übercho. Die gältendi Kantonsverfassig isch vom Joor 1980. Si isch bi verschidene Abstimmige immer wider i einzelne Pünkt abasst woorde.

Die gsetzgäbendi Bhörde vom Kanton isch de Gross Root, wo nöierdings 140, vom Volk für en feschti Amtsduur vo vier Joor, im Proporzverfaare gwèèlti Mitglider het.

Drüber use isch s Volk diräkt a de Gsetzgäbig beteiliget: Verfassigsänderige und Gsetz, wo vom Grosse Root nid mit absoluter Mehrheit agno woorde sind, underligged zwingend enere Volksabschtimmig; anderi Gsetz müend uf Aatrag vo 3'000 Stimmberechtigte ine Volksabschtimmig (Referändum). 3'000 Stimmberechtigti chöned zudem e Verfassigs- oder Gsetzesänderig oder es Gsetz überhaupt vorschloo (Volksinitiative).

D Sitzverteilig im Grosse Root isch nach de Waale für die letschte paar Legislature esoo gsi:

Die uusfüerendi Bhörde isch de Regierigsroot, wo föif vom Volk im Majorzverfaare uf e feschti Amtsduur vo vier Joor gwäälti Mitglider het.

Dr Landamme isch dr Vorsitzendi vom Regierigsroot, er wird vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.

Dr Landschtatthalter isch dr Stellverträtter vom Landamme, au äär wird vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.

Di föif Regierigsrööt leite je eis Departemänt vo dr Kantonsverwaltig:

S oberschte kantonale Gricht isch s Obergricht mit Sitz z Aarau, Gricht i de Regioone sy d Bezirks- und Jugendgricht; kommunali Funkzioon händ d Fridensrichter. Denäbe gits Schpezialgricht. D Verwaltigsgrichtsbarkeit wird im Wesentleche vom Verwaltigs- und Versicherigsgricht uusgüebt.

S Parteiesyschteem vom Kanton isch al algemeine äähnlech wie das i anderne schwyzerische Kantöön. Die kantonale Sekzione vo de vier Bundesregierigsparteie, dr CVP, dr SP, dr FDP und dr SVP händ vil Yfluss. Di bürgerleche Mittiparteie sind tendenziell rächter als iri schwyzerische Muetterparteie.

Lueg zu dr Kantonsverwaltig au: Staatsarchiv Aargau

Die obligatorischi Schuelzyt isch nüün Joor und foot mit em Ytritt i d Primarschuel im Alter vo öppe 7 Joor a. De Bsuech vom Chindergarte isch nid obligatorisch. Bym Ytritt chunt me entweder i di reguläri erschti Klass oder i d Yführigsklass, wo zwöi Jahr duuret. D Primarschuel duueret i de Regl 5 Joor (1. bis 5. Klass).

Nochäär chunnt de Übertritt in e Real-, Sekundar- oder Bezirksschuel. Die duuret normalerwys 4 Joor (6. bis 9. Klass), und denn isch d Schuelpflicht fertig, woby d Schance uf en aaschlüssendi Bruefsusbildig für Sekundar- u Bezirksschüler wäge de höchere Leischtigsstufe i de Regl besser synd als für Realschüeler. Wächsl innerhalb vo dene drü Stufe gits über Ufnameprüefige, mängisch längt au d Empfälig vom Lehrer (gäg ufe) bzw. freiwilligi oder Zwangsrelegation (gäg abe). In ere aaschlüüssende Pruefslehr muess me au immer ine Pruefsschuel. Somit sorge d Betriib für di praktischi Uusbildig, di (schtaatlech) Schuel für di theoretischi.

Nume vo de Bezirksschuel us isch de Übertritt a di kantonale Maturitätschuele, d Kantonsschuel, möglech. Dezue muess d Bezirksschuelabschlussprüefig mit ere Mindischtnote vo 4,7 beschtande wärde (woby d 6 di beschti und d 1 di schlächtischti Note sind). Di praktische Prüefigsfächer sind Dütsch, Französisch (schriftlech und mündlech) und Mathematik. Usem Jooreszügnis chöme Änglisch, Gschicht, Biologii, Chemii, Musig u Zeichne, waalwys au no Latiin dezue. Mit ere Mindischtnote vo 4,4 isch me zum Übertritt a d Diplommittelschuel, a d Wirtschaftsdiplomschuel oder a en Pruefsmaturitätsschuel berächtiget. Woby letschteri pruefsbegleitend isch. D Gymnasie vom Aargau sind: die Alti Kanti Aarau, die Nöji Kantonsschule Aarau, d Kanti Bade, d Kanti Wettige und d Kantonsschuel Zofige. A de Kantonsschuel, wo öppe 4 Joor duuret (10. bis 13.Schuljahr), cha me di Eidgenössischi Maturität mache. Näbe obligatorische Grundlagefächer chöned d’Schüler ires Akzäntfach (1./2. Joor, 3 Wucheschtunde), ires Schwärpunktfach (3./4. Joor, 6 Wucheschtunde), ires Ergänzigsfach (4.Joor, 4 Wuchenschtunde), sowie verschideni Freifächer sälber wääle.

De Kanton Aargau het ekei Universität. D Fachhochschuele ermögliche defür de Absolvänte vo de Pruefsmaturitätsschuele verschideni Schtudierichtige. Der Aargau ghört zu de Fachhochschuelregion Nordweschtschwyz.

Für Erwachseni gits en Erwachsenematuritätsschuel. Für d Volksbildig sorge Kürs vo de Volkshochschuel, sowie verschideni Bibliotheke i Gmeinde und d Kantonsbibliothek z Aarau.

Es git au verschideni spezielli Schulen im Kanton, wie z. B. di Häilpädagogische Sonderschuele.

Der Kanton, d Stedt, d Gmeinde, Organisazioonen und Privatpersoone luegen im Aargau für vil Sache vo der Kultur. Es het e Kantonsbiblioteek z Aarau, s Museum Aargau mit syne sächs Hüüser, s Aargauer Kunschthuus und s Historische Museum z Baade, wo men em Melooneschnitz seit. I de Stedt und in es paar Döörffer findt me chlyneri Museeè.

Im Kanton sind Musigveräin und Chöör aktiv, und es git es paar Theater und Chlybünine; es schöns Programm het s Kurtheater z Baade, döört git’s s Filmfestival Fantoche, z Lauffeburg isch s Sprachpanorama Laufenburg, wo s äinzige Sproochmuseum vo der Schwiiz isch.

S Aargauer Kuratorium hilft bi vilne kulturellen und künschtlerische Projäkt.

Die kantonale Tänkmolpfleeg het bi dene vile guete alte Bouwäärch all Händ voll ztue.

Vo vilnen Aargauer Dichter und Schriftstellerinne het me Büecher. Vil dervo schryben uf Hochdüütsch.

Agfange het’s aber mit der Literatur im Aargau scho im Mittelalter. Es sind es paar Gedicht vo Minnesänger us dere Regioon erhalte, öppe vom Hesso vo Rynech, em Steinmar, em Werner vo Hombärg und em Walter vo Klinge – der Aargau mit syne vile Burgen und adelige Familene muess es guets Pflaschter für die Kunscht gsi isy. D Stück vo dene vürnäämen alte Dichter sind i der berüemte Liederhandschrift vom Manesse ufgschribe. Und au scho us em Mittelalter chunt es Theaterstück, wo e Teil dervoo in ere aargauische Chlooschterbiblioteek überliferet isch, nämli i dere vom Chlooyschter Muri: es isch s früene Oschterspiil vo Muri, wo i der alte Mundart und teils au uf Latynisch gschriben isch.

Es paar Autooren us em Aargau, wo’s vonne Mundartwäärch git:

En alte und bedütende Aarauer Buechverlag, wo für d Schwiizer Literatur, Sproochforschig und Mundart vil guets too het, isch der Suurländer gsi.




#Article 140: Manati (210 words)


Manati (Familie Trichechidae, Gattig Trichechus) sin riisigi aquarischi Suugtier wo au als Seechüeh bezeichnet werre. Manati sin Pflanzefrässer wo d'meischti Zit ufem Grund grase.
Manati läbe in flachi Schwämbiet in Nord-, Zentral- un Südamerika, in dr Karibik un an dr Chüscht vo Afrika. 

D'Spezie Trichechus senegalensis läbt an dr Weschtchüscht vo Afrika, e andri (T. inunguis) an dr Oschtchüscht vo Südamerika, un d'dritti (T. manatus) in dr Karibik un an dr Chüscht vo Florida. Die Spezies cha 4,5 Meter oder lenger werre un läbt in Süess- un Salzwasser. Früher isch s'Manati wege sym Öl un Fleisch gjagt worre, hüt isch's aber gsetzlich gschützt. 

D'Manati vo Florida un dr Karibik sin e bedrohti Spezies, obwohl's kei natürlichi Feind hät. D'Mänsche hän syn Lebensruum a de Chüschte un Schwemmbiet ygschränckt; usserdem werre viili Manati vo Motorboot verletzt, oder sä verschlucket Fischfanggrät (Hoke, Metalgwicht usw.). Des Zügs isch meischten harmlos, numme d'Leine chönnet in de Verdauigtrackt inecho un s'Tier langsam umbringe. 

Manati sammle sich oft in dr Nächi vo Chernchraftwerki, weg em warme Wasser, un chönnet vo dere Wärmi abhängig werre. Wege dem wandre se nümme i wärmri Gwässer. In letschter Zit hän allerdings e huufe Chraftwerk zuegmacht; weg dem suecht dr U.S. Fish  Wildlive Service nooch andri Möglichkeite s'Wasser für d'Manati z'wärme.




#Article 141: Honda (451 words)


S Unternehme Honda (jap. , Honda Giken Kōgyō Kabushiki-gaisha, dt. „Honda Forschung und Industrie“), gelistet im Nikkei 225, isch en japanischer Konzern (u. a. Hamamatsu), wo Automobile, Motorräder, Ussebordmotore und Motorgrät für dä Weltmarkt entwicklet, gfertigt und vermarktät.

Gmässä am Börsenwert isch Honda dä zweitgrößti Automobilhersteller vo dä Welt.

Mit enerä Jahresproduktion vo 22 Millionä Motorä isch Honda ußerdem dä gröschti Motoräherschteller vo dä Welt. In sine Fabrike i 30 Ländär i dä Welt beschäftiget Honda rund 179.000 Mitarbeiter. Hauptsitz vo dä Firma isch Tokio. D Konzernverwaltig für Honda Motor Europe (North) GmbH und die dütschä Entwickligsabteilig befindät sich in Offebach am Main.

Honda isch am 24. September 1948 gründet worä und treit dä Namä vom Gründer, Sōichirō Honda. Am Afang vo dä Firmegschicht het Honda Motore zum Antrieb vo Velos produziert.

Näbä Toyota isch Honda eini vo dä wenigä unabhängigä japanischä Automobil- und Motorradherschteller. Das isch begründät i dä Tatsach, dass da Unternehmä währed dä Restrukturierig vom internationalä Auto- und Motorradmarkt erfolgrich gsi isch und es gschafft het, nöd mit anderä Unternehmä fusionierä z müässä oder durch Akquisitionä vo fremdänä Investorä sini Unabhängigkeit zverlürä.
Siit 1986 värwändät Honda für sini Luxusautomobile de Markänämä Acura. Die werdet nur i Nordamerika und Hongkong vertriebä.

Hondas Profil i dä Öffentlichkeit isch au prägt dur sini Aktivitätä im Motorsport, insbsundrig dur d Ärfolg im MotoGP vom Valentino Rossi, wo 2003 zum drittä Mal in Folg en Honda Weltmeischter i dä Königsklassä vom Motorradschtrassärennschport worde isch.

Honda tretet au mit enem eigene Team in dä Formel 1 und i dä Formel 2 als Motorälieferant a. Am Endi vo dä 1980er und am Afang vo dä 1990er Jahrä het Honda mit sinänä Motorä d Formel 1 dominiert und denn die sechsti Weltmeisterschaften gwunnä. Uushängäschildär vo Honda sind dotsmals de Nelson Piquet und de Nigel Mansell, sowie de Ayrton Senna und de Alain Prost, wo i dä letschtä Turbosaison vo dä Formel 1 1988 15 vo 16 Rennä gwünnä het chönnä. De Ayrton Senna treit nebä dä Gwinn vo dä Weltmeischterschaft massgäböich zur Entwicklig vo dä Honda Honda XNS bitreit. Im Däzämber 2008 hät Honda Formel-1 Aktivitätä als Folgä vo dä herrschendä Kostä vo dä Finanzkrise us Kostägründa igstellt.

Als weltwiit gröschtä Motorradhärschtäller bitet Honda verschideni Modällä i allne Klassänä und Kategoriä a.
S derziit schnellschti Motorrad vo dä Produktion isch de Honda CBR 1100 XX Blackbird mit ca. 290 Km/h Höchstgschwindigkeit, wo 1997 präsentiert wore isch.

D Supärmodellä Honda CBR 600 un Honda „Fireblade“ CBR 1000 RR beschtimmä stetig d jewilig aktuälli Topstandard vo dä Seriämotorradbautä mit. D Fireblade, isch ä Superbike, öppä, wo mit nominell 172 PS e Leischtigsgwicht vo öppä 1 kg pro PS erreicht het ä Höchstgschwindigkeit (Modäll 2006) vo ca. 284 km/h.




#Article 142: Schweizer Mittelland (202 words)


Ds Mittuland (französisch Plateau suisse, abr ou Moyen pays; italienisch Altipiano svizzero, rätoromanisch Svizra bassa) biudet näbem Jura u de Aupe eini vo de drü Grosslandschafte vor Schwyz.

Es macht öppe 30 Prozänt vor schwyzerische Landsflächi us u drinn woone rund 66 Prozänt vor Schwyzer Bevöukerig.

Es umfasst ds teus flachi, wytgehend jedoch hügligi Biet zwische Jura u Aupe u liegt im Mittu uf erer Höchi vo 400 bis 600 Meter über Meer. Es isch die wytus am dichtischti bsiedelti Region vor Schwyz u derdür ou wirtschaftlech u verkehrstechnisch dr bedütendschti Grossruum vom Land. S'Mittuland isch abr ou d'Region vo de meischte Stedt u de grossen Agglomeratione u es isch prägt vor Zersydlig und ere grosse Bevöukerigsdichti. 

Näb de geoglogische Gränze i Abgränzig mit de drü Grosslandschafte Aupe u Jura gits no witeri Definitione: Di politisch Grossregion Espace Mittuland beschteit us de Kantön Bärn, Friburg, Nöieburg u Soledurn u isch mit rund 1'745'000 Iwohner eini vo de wichtigere Regione.

Bemerkenswärt isch ou dass d'Dütschschwyzer u di frankophone Schwyzer im Espace Mittuland öppe glichstarch verträtte sy.

Im Gsprööch definiert me s'Mittuland mängisch weniger gnau ou aus aues wo zwüsche Bärn u Züri isch oder abr ou aues wo zwüsche Gämfer- u Bodesee isch.  




#Article 143: Karl Friedrich von Baden (287 words)


Der Karl Friedrich von Baden (* 22. Novämber 1728 z Karlsrueh; † 10. Juni 1811 au dört) isch e Markgraf, Grossherzog und Kurfürscht im alte dütsche Riich gsi.

Er isch 73 Johr im Amt gsi; das isch eini vo de lengschte Amtszyte vomene dütsche Fürscht.

Der Karl Friedrich isch der Sohn vom Friedrich von Baden-Durlach gsi, wo im Alter vo 29 Johr scho gstorben isch; der Karl Friedrich isch denn erscht vier Johr alt gsi.

Im Alter von 18 Johr hedd dr Karl Friedrich, wo sin Grossvater, der Markgraf Karl III. Wilhelm (Baden-Durlach), gstorben isch, offiziell d'Amtsgeschäft als Markgraf vo Baden-Durlach übernomme. Er hedd ä vo sim Grossvater guet verwaltete Staat übernomme, in dem's de Bevölkerung wäje Missernde und Chriegszyte nit immer guet gange isch.

Er isch zweimol ghürotet gsi, sid ane 1751 mit der Karoline Luise von Hessen-Darmstadt (1723–1783) und sid 1787 mit der Riichsgräfin Luise Karoline Geyer von Geyersberg (1767–1820).

Er war awa ä ziemlich liberaler Fürscht und het sis Land reformiert und d Verwaltig besser organisiert, 1809 het er s modärne «badische Landrecht» ygfüert, er het Ideeè vo der Aufklärung gförderet, un er hedd au versucht d'Masseuswanderunge nach Amerika zu seler Zitt z reduziere. Durch gudi Berater isch d Hauptstadt Karlsrueh glichziddig zume Anziehungspunkt fir vieli Denker wie Voltaire, Goethe oder Johann Peter Hebel worre. So het sis Land wytume als «badisches Musterländle» gulte.

Dr Napoleon hed dann defür gsorgt, dass de Regensburger Landtag 1803 d'Markgrafschaft zumme Kurfürstentum erhobe hedd. 1806 ischs dann sogar zumme Grossherzogtum erhobe worre. Des war widderum de Uslöser, dass Karl Friedrich sinni Residenzstat Karlsrueh ussbaue hedd lonn. Die Uffgab ischm Baumeischder Friedrich Weinbrenner zugfalle.

Darstellige vo dr Zitgnosse Karl Friedrich Nebenius und Karl Wilhelm Ludwig Friedrich Drais von Sauerbronn:




#Article 144: Kanton Jura (950 words)


Dä Kanton Jura liit im Nordweschte vo de Schwiiz. Är isch dä jüngscht Schwiizer Kanton.

Er isch nach lokale und eidgenössische Volksabstimmige im Jaar 1979 dur d Abspaltig vom Kanton Bärn entstande.

Der Name heisst uf Tüütsch: Jura; uf Französisch: Jura; uf Italienisch: Giura; uf Rätoromanisch: Giura; uf Änglisch: Jura; die amtlichi Bezeichnig isch: République et Canton du Jura (Republik und Kanton Jura).

Dä Kanton lit a de Gränze zu Frankriich. Im Süde chunt er a d Kantöön Noieburg und Bärn, im Oschte a Soledurn und s Baselbiet.

Vo dä Flächi häär, isch de Jura dä vierzäät vo sächsezwänzg Kantön, vo de Iiwonner här gse, nume uf Platz zwänzg.

S jurassische Gebiet vom Fürstbistum Basel, won e Verdeidigungsbündnis mit Frankriich gha het, het 1792 no zum Heilige Römische Riich ghört. Wo dr Erst Koalitionschrieg im April vo däm Johr agfange het, hai d Franzose die nördliche Deil drvo bsetzt, nid aber die südlige Gebiet um Moutier und im Erguel, wo under em Schutz vo dr Eidgenosseschaft gstande si. Im Septämber 1792 isch die Französischi Republik usgrüeft worde, und churz druf, am 17. Dezämber 1792 hai revolutionäri Jurassier die Raurachischi Republik errichdet. Die isch scho im Johr druf, am 23. März 1793, ufglöst worde, und ires Land isch as Département du Mont Terrible in die Französischi Republik iigliideret worde. Mit em Friide vo Campo Formio si au die südlige Deil drzue cho.

D Koalitionsmächt, wo dr Napoleon besiigt hai, hai die französischi Annexion nit anerkennt. D Gebiet nördlich vo Biel sind äm Kanton Bärn 1815 dur d Entscheidig vom Wiener Kongress us dr Erbmasse vom ehemoolige Fürschtbischtum Basel (mit Sitz z Pruntrut) als Entschädigung für die verloorene Territorie im Aargau und i dä Waadt zueteilt worde. Än chline Teil (Bezirk Arlesheim) isch a Basel gfalle.

Dä Kanton Bärn isch, abgseh vo de wenige grosse Städt, politisch eener konservatiiv, grööschteteils protestantisch und tüütschschprachig. D Bewohner vom Gebiet im Jura, wo 1815 erworbe worde isch, sind vorhäär Undertane vom Fürschtbischof von Basel aber i dä Region Biel und i de südliche Täler scho sit äm Mittelalter i dr Machtsphäre vo Bärn gsii, und sind eener liberal, mehrheitlich französischschprachig und – im Nordteil, wo Bärn d Gägereformation nöd hät chöne underdrücke – katolisch. Drum cha mer bi Volksabstimmige interessanterwiss öpedie feschschtelle, dass dä Kanton Jura, wo i soziale Frooge progressiv isch, bi gsellschaftspolitische Frooge konservativ stimmt. So hät er zum Bischpiil d Frischtelösig oder d Gliichstellig vo gliichgschlechtliche Partnerschafte abglehnt – im Unterschiid zum Bärner Jura.

Das dä Konflikt, wo schlussändlich 1979 zu dä Abtrännig vom Kanton Jura vo Bärn gfüert hätt, urschprünglich weniger sprachlich, sondern mee konfessionell gsii isch, gseet me dadraa, das bi dä Volksabschtimmige über d Kantonsgründig dä Südteil vom Bärner Jura (Amtsbezirk Neuestadt (La Neuveville), Münschter (Moutier) und Courtelary), wo zwar ebäfalls französischschprachig aber proteschtantisch isch, immer drfür gschtumme hätt, bi Bärn z bliibe. Dä tüütschschprachig Bezirk Laufe isch zwar katolisch, d Sprach hät aber 1975 zum Entscheid gfüert, bi Bärn z bliibe. Spöter, won s Laufetaal dur de Kanton Jura vo Bärn trännt gsi isch, häts sich em Kanton Baselland aagschlosse (1994).

An ere Volksabstimmig zur Jurafrog vom 1. März 1970 hät s Bärner Stimmvolk mit eme Zuesatz zur Staatsverfassig de sibe jurassische Bezirk s Rächt gee, sälber über ihri politischi Zuekunft z entscheide und de Amtsbezirk Laufe hät s Rächt überchoo, sich emene andere Nochber-Kanton aazschlüüsse. Am 23. Juni 1974 händ Wähler im damalige Bärner Jura in ere Volksabstimmig beschlosse, sich vom Kanton Bärn z tränne und en äigene Kanton z gründe. S aidgenössisch Parlamänt hät im September 1977 di jurassisch Verfassig guetghaisse. Am 24. September 1978 hät s Schwizer Volk mit 71 Prozent Jo-Stimme und alli Ständ d Schaffig vom Kanton Jura ermöglicht, wil si enere entsprächende Änderig vo de Bundesverfassig zuegstimmt händ. Eso isch för de Kanton Jura de Schritt i d Souveränität uf de 1. Jänner 1979, als 26. Kanton vo de Schwiz, möglich worde.

Dr Kanton Jura het drey Bezirk: Freibäärge, Delsbärg und Pruntrut. Die vier andere Jurabezirk Münschter, Neuestadt, Courtelary (im St. Immertal) und Biel ghöre zum Kanton Bärn. D Freibäärge entspräche em tüppische Bild vom Jura mit liicht bewaldete, wiitläufige Wäide, wo Chieh und vor alem au Ross druf sin. S Elsgau mit de Hauptstadt Pruntrut isch dr Zipfel vo dr Schwiiz, wo e so wiit uf Frankriich überelampt.

D Amtssprach im Kanton isch Französisch. Di einzig tüütschschprachig Gmeind isch Ederswiler. Uff de Jurahöchene gitts vereinzelt aber no Wiiler und Einzelhööf, wo traditionell dütsch gschwätzt wird. Es handlet sich dodrby um Siidlige vo de Täufer (Mennonite), will dene friener dr Bischof vo Basel nume Siidlige über  erlaubt hett. Bischpill für söttigi Wiiler sin Chaux d’Abel (teilwys Les Bois) oder Les Mottes (Le Bémont).

Es paar Ort sind wäg dä näche Schprachgränze nöd nur under ihrem französische, sondern au em tüütsche Name bekannt, so zum Biischpiil Delémont/Delsberg oder Porrentruy/Pruntrut.

Dä Jura isch grossmehrheitlich katolisch.

Di aktuelli Kantonsverfassig isch vo 1977.

S Parlamänt (le Parlement) vom Kanton Jura beschtaat us 60 Volksverträtter.

Usserdäm isch s Volk diräkt a de Gsetzgebig beteiliget, will über Verfassigsänderige obligatorisch und über Gsetzesänderige uf Aatraag vo mindischtens 2000 Schtimmberächtigte oder acht Gmeinde vom Volk abgschtimmt wird.
Mindischtens 2000 Schtimmberächigti oder acht Gmeinde chönnd au ä Gsetzes- oder Verfassigsänderig beaträge. Ussländer sind sit 1977 au schtimm- und waalberächtiget; si chönnd aber nöd i kantonali Ämter gwäält wärde.

Di jurassisch Regierig (le Gouvernement) setzt sich us foif Mitglider zäme.

Richterlichi Behörde sind hauptsächlich

Uf Bundesebeni schickt dä Kanton Jura je zwei Verträtter in Schtänderat und in Nazionalrat.

Wirtschaftlich isch dä Jura eine vo dä schwächschte Kantön i dä Schwiiz. D’Finanzchraft liit nur bi 30 Prozänt vom gsamtschwiizerische Wärt.

D’Jurabaane (Chemins de fer du Jura, churz CJ) betriibed mehreri Isebaan- und Buslinie.




#Article 145: Österreich (599 words)


Eschtrych (amtli Republik Österreich) isch e mitteleuropäische Binnestaat mit rund 8,5 Millionen Yywohner.

Eschtrych gränzt an Dytschland un Tschechien im Norde, Slowenien un Italien im Side, d Slowakei un Ungarn im Oschten un d Schwyz un Liechtestaa im Weschte.

Geografisch yygränzt wird s Land vu dr Behmische Masse un dr Thaya im Norde, dr Karawanken un em Steirische Higelland im Side, dr Pannonische Diefebeni im Oschten un em Rhy un em Bodesee im Weschte. Iber 62 Brozänt vu dr Landfleichi ghere zue dr Alpe.

Eschtrych isch e demokratische un federale Bundesstaat. Vum bolitische Sischtem här isch s e semibresidiälli Republik. S Parlamänt bstoot us zwoo Chammere, em Nationalroot, wo d Bevelkerig verdrätten isch un iber all Gsetz letschtändlig entschaidet, un em Bundesroot, wo d Bundesländer verdritt, aber hinder em Nationalroot zruggstoot. Entstanden isch d Republik Eschtrych noch em Erschte Wältchrieg.

S Land het nyyn Bundesländer: Burgeland, Kärnte, Nidereschtrych, Obereschtrych, Salzburg, Steiermark, Tirol, Vorarlberg un Wien. Wien isch au d Bundeshauptstadt. Di maischte Bundesländer sin friener Chronländer vu dr Monarchy gsi; numme Wien isch e spööteri Abtrännig vo Nidereschtrych und s Burgeland isch es Räschtli vum alte Chenigryych Ungarn, wo wäge synere dytschsprochige Bevelkerig nach em Erschte Wältchrieg a d Republik Eschtrych chuu isch. Vil z sagen un mitzrede hän d Bundesländer un iri Landesparlamänt nit, wyl die maischte Kompetänze bym Bund liige, aber iri Regierigsscheff, d Landeshauptlytt, sin umso mächtigeri Äinzelfigure (me sait ene drum au scherzhaft „Landesfirschte“).

Eschtrych isch Grindigsmitglid vu dr Organisation fir wirtschaftligi Zämmenarbet un Entwicklig (OECD) un syter anne 1995 vu dr Europäischen Union.

Dr Name Eschtrych wird zum erschte Mol gnännt anne 996 as Ostarrichi. 1156 isch Eschtrych im Hailige Remische Rych en aigeständig Herzogtum. Wu d Babenberger anne 1246 uusgstorbe sin, het si s Huus Habsburg im Kampf um d Herrschaft z Eschtrych duregsetzt. S Biet, wu mer Eschtrych nännt, het syterhär di ganz Habsburgermonarchy un speter s 1804 konschtituiert Chaisertum Eschtrych un di eschtrychisch Rychshelfti vu dr 1867 yygrichtete Doppelmonarchy Eschtrych-Ungarn umfasst.

Di hitig Republik isch ab 1918 entstande, noch em fir Eschtrych-Ungarn verlorene Erschte Wältchrieg, wu d Sigermächt d Verainigung vu Dytscheschtrych mit dr Weimarer Republik verhinderet ghaa hän. Ab em sognännten „Aaschluss“ anne 1938, em Wächsel vu dr Ständestaatsdiktatur in di nationalsozialistisch, isch Eschtrych bis 1945 Dail vum Dytsche Rych gsii. Vu dr Siger vum Zweete Wältchrieg isch Eschtrych wider as aigeständige Staat ufgrichtet wore, anne 1955 het Eschtrych derno noch em Änd vu dr Bsatzig sy duurendi Neutralität verchindet un isch dr Verainte Natione bydrätte. Anne 1995 isch Eschtrych Mitglid vu dr Europäischen Union wore.

Di Dialäkte in Öschtrych ghöre zum Bairische, u das isch en oberdütschi Dialäktgruppe gnau so wi ds Alemannische. Der Unterschid zwüsche de bairischen u den alemannische Dialäkten isch, das ds Bairische di aute Lengine [i:, y:, u:] zu [aɪ, ɔɪ, aʊ] het diftongiert, aber ds Alemannische nid, z. B. i Wörter wi wyß, Müüs, Muus (abgseh vom Schwäbische). Die Diftongierig isch aus nöihochdütschi Diftongierig bekannt u het z Öschtriich aagfange.

Im Bundesland Vorarlbärg rede si aber nid e bairische Dialäkt, sondern en alemannische. Bis uf Innschbruck im Tirol und au im Vinschgau isch dr Dialäkt alemannisch-bairisch gmischt (typischi Gutturaal). Di alemannische Dialäkte ghöre teils zum hoch- und teils zum höchstalemannische Sprachruum, und d Dialäkte im Hauptteu vom Land ghöre i dr Nordheufti zum mittelbairische u ir Südheufti zum südbairische Sprachruum.

Im Aalut ungerscheide teil Öschtrycher nid zwüsche Fortis u Lenis, uf au Fäu z Linz nid, ir Houptstadt vo Oberöschtrych, wo ne Doschnrechna e dechnische Glumpad isch u ds Trama sech uf der Büni abspiut. Ds Glyche passiert ou i viunen (bsunders nord-)alemannische Dialäkte.




#Article 146: Montforter Deutsch (105 words)


Montforter Düütsch isch e Doil vun em alemannische Schproochruum un Doil vun dem Boddeseealemannisch.

Die Schprooch, wu d Lüt im Nordoschte vun em alemannische Schproochruum dischkerieret.
S Montforter Düütsch umfascht wiite Doile vun em hüütige öschterreichische Bundesland Vorarlberg, en chline Doil vun em öschterreichische Bundesland
Tirol, d Regio Oberallgäu suidlich vu Immestadt un en Nordoschte vun d Boddeseeregio mit em vurmalige Oberamt Tettnang.

Gschichtlich isch s Montforter Düütsch durch d Zsammeghörigkhit vun dere nordöschtliche Boddeseregio untr d Grafe vun Montfort entschtande. Usstuusch vun Ware, Mansche und Kultur im Montforter Herrschaftsbiet hönd durch d Johrhunderte dozuer gfüert, dass e Regio mit ang vrwandte Dialekte entschtande isch.




#Article 147: Bodensee (520 words)


Dr Bodesee isch de gröscht See im alemannische Schprochruum und de drittgröscht See z Mitteleuropa, noch em Balaton in Ungarn und em Genfersee.

Dr Bodesee isch dr gröscht See im Lauf vom Rhy. Er het vier Deil: dr Obersee, dr Ibberlingersee, dr Undersee und dr Zellersee. D Lengi vom See isch 63 Kilometer.

Am Obersee sin d Mündige vo dene Flüss: Alperhy, Bregänzer Aach, Arge, Aalte Rhy, Aach (bi Lindau), Ruggbach, Schusse, Dorabirer Aach, Leiblach, Lipbach, Brunnisach, Seefelder Aach (bi Uhldinge-Mühlhoofe), Rotach (bi Friedrichshafe), Stockacher Aach, Goldach, Steinach, Aach (bi Romanshorn).

Bi Konschtanz goot dr Seerhy vom Obersee in Undersee.

Dr wichtigscht Fluss, wo in Undersee mündet, isch d Radolfzäller Aach.

Wichtige hischtorische Orte am Bodesee sin Arbe, Bodme, Breagez, Konschdanz, Langenarge, Markdorf, Linde, Ibberlinge, Radolfzell, Wasserburg, Romanshorn und Rorschach.

Die letschti Seegfrörni isch 1963 gsii.

Dr See het sin Name noch em hüütige Ort Bodme. Er heisst i de früemittelalterliche Kwelle lacus Potamicus und uf althochtütsch Bodimsê.

Di ersti namentlichi Erwäänig findet sich bim römische Schriftsteller Pomponius Mela, wo zwüschet em Lacus Venetus, em Bodesee, und em Lacus Acronus, em Undersee, underschaidet. Sus aber hönd in de Antiki d Mänsche zue ihm lacus Brigantinus gsait, was vum Name vum Ort Bregenz (uuf latiinisch Brigantium) abgleitet isch.

Spöter het mer au Lacus Constantinus gseit (middelhochdütsch Kostenzersêw), wo uf d Stadt Konschtanz zruggzfüere isch. De Name het sich i de romanische Sproche doregsetzt: französisch Lac de Constance, italiänisch Lago di Costanza un so wyter.

Im Joor 1288 werd de See sogär ainisch Lacus Alamannicus gnannt. Wäärend dr Ufklärig isch dr Name Schwäbisches Meer ygfüert worre. I dr Schwiiz wird dä Begriff, wo vo dr dütsche Syte chunt, allerdings nüt bruucht.

Hütztag säge d Lüüt i der Region ringsume eifach “dr See”, das isch ales mittem Obersee, em Ibberlingersee, em Untersee und em Zellersee.

D Gschicht vun d Bsidlig vun dere Regio isch rich. Prähischtorische Kulture, d Kälte, d Römr, d Alamanne und d Franke hönd ihre Spuure hinterloo.

I de hütige Zit isch s Ufr vum See schtark zrsidlet. D Bvölkrig labbet vun Tourismus, Obscht- un Winabuu un e ehr bscheidene Induschstriasidlig.

Nochem Napoleon hott mer wichtige Reichsstädt wie Ibberlinge a de opportune Adel vertoalt. Friedrichshafe hot sich denn ussem ehemalige Buchhorn entwicklet und isch au heitztag ibberwieged vu Wirtteberger bsidlet.

Im Obersä gibts zwoi Insla: de Maina und d Inslastadt Linde. Da Maina isch a sches Ausflugsziil, wos viila Bluema hat. De Insla Linda isch da olt Toil vom Städtle Linda. Denn isch no d Insla Reichanau im Undersä; do ischs Klösterle, wo de Pirmin gründet het. Auserdem gibts no a bar kloinere Insla.

Uf em Bodesee gibts näb de vile private Schiffle o um die 30 Fahrgaschtschiff vu de Weiße Flotte. Des sind Motorschiff fir bis zu 1.200 Passagier vu vier Schifffahrtsunterneme, die dütsche Bodensee-Schiffsbetriebe (BSB), die östriichisch Vorarlberg Lines, die Schweizerische Bodensee-Schifffahrt und die Schweizerische Schifffahrtsgesellschaft Untersee und Rhein. Zwische Konstanz und Meerschburg verkehre mehrere Fährene mit ere Fahrzeit vo füfze Minute, tagsüber viertelstündlich – z Nacht stündlich. Au vo Romanshorn noch Fridrichshafe pändled e Fähre. Die hot a weng länger, oinavierzg Minute und fahrt stündlich.

Lueg au:




#Article 148: Horgen (554 words)


Horge (amtlich Horgen) isch e politischi Gmäind und de Hauptort vom Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.

Horge liit am lingge, westliche Ufer vom Zürisee und isch öppe 18 km vom Kantonshauptort Züri weg. Es isch Teil vo de Agglomeration Züri. D'Iiwoner heissed Horgner. D'Gmeind isch öppe halbe mit Wald bewachse, ufeme Viertel tüends purä, en Achtel sind Hüser und de Rescht isch Strassä.

Im Wappe hätts en wisse Schwan uf rotem Tuech.

Horge liit am Hang vom Zimmerberg, das isch e Sitemoräne wo de Linthgletscher bi de letschte Iisziit ligge la hät. D'Gmeind gaht vom See über s'Sihltahl übere bis zum Albis.

Vo de Urgschicht kännt mer nöd viil. E paar Versteinerige us em Choleflöz Chäpfne zeiged, das es früener, vor öpe 16 Millione Jaar, viil wärmer gsii isch. Dozmal händ da Mastodon, e Art vo Mammut, gläbt und es hät viili Pflanze, vorallem Farn, Schachtelhalm und Gräser gha, so ähnlich wie hüt in Südflorida.

Die erschte Spure vo Horgner hät mer am Seeufer bim Scheller, a de Grenze zu Oberriede, und bim Dampfschiffsteg gfunde. Es sind di junsteiziitliche Reschte vo de Pfahlbouer, wo vor öppe 5000 Jaar da glebt händ. De Fundplatz vo de Horgener Kultur, wie mer hüt seit, isch 1923 bi Bouarbete entdeckt und beschribe worde. Wiiteri grossi Unterwassergrabige het me 1987 bis 1990 gmacht. Bi dene Grabige sind sibe verschideni Kulturschichte gfunde worde.
 
Horge isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 952 als Horga.

Z Horgen hemer schwizerischi Basisdemokratie und a de Gmeindsversammlig (Legislative) dörf jede und jedi öppis säge, wo s Schwizer Bürgerrecht hät und in Horge wohnt.
De Gmeindrat ladt amigs zur Versammlig i, die wird im Schinzehof dure gfüert.

D Mitglider vom Gemeindrat (Exekutive) händ jede es beschtimmts Amt. Die acht Gmeindröt und de Presidänt werded a de Urne gwählt.

Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,6 %, CVP 7,4 %, EDU 1,4 %, EVP 4,2 %, FDP 16,7 %. GLP 8,0 %, GP 8,7 %, SP 17,9 %, SVP 30,2 %, Suschtigi 0,9 %.

Gmäindspresidänt isch de Theo Leuthold (Stand 2012).

Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 28,5 % (Stand 2011).

D Induschtrialisierig het z Horgen sit Mitti vom 19. Jahrhundert starchi auswürkige gha. Zerscht isch es d Sideninduschtrie gsi, spöter au d Maschineninduschtrie.
Vili grossi Fabrike hend vo Afang a en grosse Teil exportiert.

Im 20. Jahrhundert hets immer me Dienstleischitgsfime gä. Verwaltige, Versicherige, Forschingsanstalte, Verarbeitings- und Schulingzentren von Banke und Kreditchartegsellschafte sind hüt wichtigi Arbeitgeber.

Horge hät vier Bahnhöf, drei sind vo de SBB und eine vo de Sihltalbahn. A de Gotthardlinie (vo Zug) liit uf 514 m ü.M. de Bahnhof Sihlbrugg Station (noch em Albistunnel im Sihltal). Noch em Zimmerbergtunnel i Richtig Thalwil liit uf 483 m ü.M. de Bahnhof Horge Oberdorf. A de Linie vo Chur liit uf 409 m ü.M. de Bahnhof Horge. Beidi Linie füered wiiter seeabwärts Richtig Züri. De vierti Bahnhof gheisst Sihlwald und isch hüt Endstation vo de Sihltalbahn. Bis zum Fahrplanwächsel im Herbst 2006 sind d Züg witer bis Sihlbrugg Station gfaare und me hät döt uf d SBB chöne umstiige.

Näbet de vier S-Bahnhöf hät Horge en Aaschluss a d Autobahn A3, e Fähre uf Maile und no d Kursschiff uf em Zürisee. I de Gemeind fahred Büs.

De züritüütsch Tieläkt vo Horge ghört zue de Seemundarte.




#Article 149: Kamm (226 words)


E Schträäl isch e Inschtrumant us Holz, Horn odr Chunstschtoff zum strääle, da isch ordne und frisiere vun de Hoor. En anders Instrument womer för d Hoorpfleeg bruucht isch d Bürste.

Früener wo no d Hoorluus verbraitet gsii isch, hend voralem d Chind müese regelmässig miteme Luusstrèèl gstrèèlet werde. Bi sonam sind Zacke vil fiiner und nöcher binenand, so as die lästige Lüüs hangeblibe sind. Hüt bruucht mer Luusstrèèl no voralem bi Filzlüüs und för Huustier, wie Chatze und Hünd.

Wemma'na Papiir datsua ninnt, kamma mepma Strêêl vo Muul Musig mahha.

Zum Beera giidz Beerstrêêl. Dia luagand uus wia Schüüfile mit ama Griff, und vôrna zin Negl. Asoo muama ned jeedz Beerle am ôana tsemmaklüüba.

Streel wärde überall bruucht, wo me Material wo us lange Fasere beschdoht muess sübere und ordne. In dr Textilindustrii werde Wulle, Bauelle und anderi natürligi Fasere gstreelt, bevor si gschbunne oder suscht verarbeitet wärde, und z churzi Fasere wärde uussordiert und schböter mänggisch zu Filz verarbeitet.

Die maschinelle Streel beschtöhn us Drummle, wo sich dreihe und vil churzi Zehn uf dr ganze Oberflächi hai.

Streel si eins vo den ältischte Inschtrument für d Körperpfläg wo erfunde worde si, und me kennt si scho us em alten Ägypte und andere Kulture us dr Antike. Hüfig si d Streel dekorativi Gegäschtänd gsi und us düüre Materiali wie Elfebei gmacht worde und verziert worde.




#Article 150: Thalwil (236 words)


Taalwiil (amtlich Thalwil) isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.

Taalwiil liit uf de lingge Siite vom Zürisee i de Nööchi vo de Stadt Züri. Zu de Gmäind ghööred d Wachte Ludreetike (Ludretikon), Ober- und Unterdorf sowie Gattike (Gattikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 14,9 % landwirtschaftlichi Flèchi, 22,7 % Wald, 45,4 % Sidligsflechi, 14,9 % Vercheersflechi und 1,5 % Gwässerflechi.

Taalwiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar Nach 1030 als Talwile villam (1133 Telwil). Bis is Jaar 1713 hät d Naachbergmäind Langnau zue Taalwiil ghöört.

Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 25,2 % (Stand 2011).

Bi de Kantonsraatswaale 2011 häts das Ergebnis ggee: BDP 3,6 %, CVP 7,4 %, EDU 1,4 %, EVP 5,0 %, FDP 20,1 %. GLP 11,6 %, GP 9,1 %, SP 18,0 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 1,3 %.

Gmäindspresidäntin isch d Christine Burgener (Stand 2012).

Taalwiil isch für iri Side-Industrii bekannt. Di früenerigi Bedüütig im Sidehandel isch hüt verlore gange.

D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,4 % gläge.

Taalwiil isch en Chnotepunkt im Isebahnverkehr. Di eint Strecki gat uf Chur und di ander uf Zug, Luzern und zum Gotthard. Thalwil chamer au per Schiff erreiche. Thalwil hät au verschideni Buslinie (140, 141, 142, 145, 156, 240).

Taalwiil häd au es aktivs Kulturläbe, so zum Byschpil Filmtääg, Wyfeschtival oder Kunschtûsschtellige.

De züritüütsch Dialäkt vo Taalwiil ghört zu de Seemundarte.




#Article 151: Manierismus (132 words)


Manierismus bezeichned e Spâtform vo de Malerey, Baukunst, Plastik, Musig und de Literatûr i de Rönässõns und beschrybt öppe d Zyt vo 1515 bis is 17. Johrhundert. De Begriff „Manierismus“ isch vom Giorgio Vasari ygfüert worde, um de Styl vom Michelangelo zcharakterisiere.

In der Literatûr isch der Schwulst eins vo de Hauptmerkmol vom Manierismus. Noch em G. R. Hocke si Anagramm und Akronym, Epigramm und Oxymoron die typische Stilmittel vo dr manieristische Sproch-Alchemii.

In der Landschaftsarchitektur druckt sich d Vorliebe vom Manierismus für s Groteske und s Überraschende in Grotte und Wasserspiil us. Deren ihri Tricktechnik het schliesslig dr René Descartes zu siiner Theorii vom menschlige Automat inspiriert.

In der Architektur, wo men au vo Spootrenaissance redt, chunnt dr Manierismus in dr zaghafte Uflösig vo de Ornigssystem vo de Rönässõns zum Usdruck.




#Article 152: Ludwik Lejzer Zamenhof (288 words)


De Ludwik Lejzer Zamenhof (uf d Wält choo als Eliezer Levi Samenhof, dütsch au Ludwig Lazarus Samenhof, polnisch Ludwik Łazarz Zamenhof; * 15. Dezembr 1859 z Bjałystok, Russischs Riich, hüt Pole; † 14. April 1917 z Warschau) isch a Ougearzt und de Erfinder vun de Chunschsprooch Esperanto gsi.

Bjałystok isch e ethnisch stark vermischti Stadt gsi, mit Pole, Russe, Dütsche und Jude un e jeder het si eige Sprooch gschwetzt.
Si Ätti het sich gezilt vu sinem Judetum abgrenzt, isch Atheist gsi un het Aaschluss ans westliche Europa gsuecht, isch au inere jiidische Uffklärigsbewegig debii gsi. Gschafft het de Ätti als Franzesich- un Dütschlehrer un au als Zensor fird Veröffentlige im Zareriich. Sel isch spöter guet gsi fir de Suun, woner e Mengi politische Sache z'veröffentlige gha het.

Nebe sinere Liideschaft fir sini international Sprooch isch er s ganz Lebe als Ougearzt tätig gsi.

Wil er inere ethnisch so stark vermischte Stadt ufgwachse isch, het er schu frie e Mengi Sprooche glehrt, doch het auch selber gmerkt, was es fir Schwierigcheit mitbringt, wenn de eine de andere nit verstoh cha. Nit ellei vum Praktische her, sondern au wege Vorurteile gegenenander. Dorum het de Zamenhof sich gar frieh demit befaßt, e Sprooch z'schaffe, wu e jeder schnell cha lehre un wo niemes devu bevorzugt wird.
Nooch mehrere Versuch un langjorje Tüftele het er 1885 e endgültige Entwurf fertig gha un and Öffentlichkeit brocht. Doch het er sel Büechli, Internationale Sprache unterem Pseudonym rusbrocht: Esperanto (eine wo hofft).
In de Folg ischs em glunge, e Zytschrift un Adressbüecher usezbringe un nooch un nooch het er e Mengi Aahänger um sich gsammelt, vor allem us Weschteuropa, wu sich ufklärerische Gidanke nit eso geged Zensur hen uflehne mieße wie im russische Zarereich.




#Article 153: Faulensee (233 words)


Fulesee (Schriftdütsch: Faulensee) isch es Dorf am Thunersee im Bärner Oberland (Schwiiz). Äs ghört zur politische Gemeind Spiez (Kanton Bärn).

S'hüttige Fulesee geit zrügg uf e ne alti Güetergmeinschaft mit Aumänd u Waud, wos Dorf, Einzelhöf u Taunerhüser drzue ghört hei. Anne 1764 het Fulesee 317 Iwohner gha, im Jahr 1993 904 Iwohner. Bis i ds 19. Jahrhundert het's z' Fulesee e früehmittelalterlechi Kolumbankapäue gha, wo vo Schpiez isch abhängig gsii. Erwähnt worden isch das Chilcheni ds erschte Mau im Jahr 1330, bout worden isch sie über Gräber us der Bronzezyt. Vor em Iigang vo dr ehemauige Kapäue lyge Fundamänträschte von ere mittelauterliche Burg über em ne Fäuwd mit 41 Greber; die Burg cha me wäge Keramikfund uf d Zyt vom 11. bis 13. Jahrhundert datiere. Am glychen Ort schteit die hüttigi Chilche, wo vo 1961 bis 1963 isch boue worde. Früecher hei d'Lüt z'Fulesee vom Acker-, Obscht- und Räbbou gläbt, aber ou vom Fische und vom Schiffstransport. Mit em Aaschluss ad Thunerseestrass i de 1830er Jahr, mit dr Kursschiffahrt (Station sit 1876) und dr Schpiez-Interlake-Bahn (1893) isch z'Fulesee du dr Frömdevercher ufcho, nid zletsch natürlech o wägem milde Seeklima.

Hüt sy d' Parahotellerie, d' (Usflugs-) Gaschtronomie u der Transitverkehr öppe glych wichtig. Äs gyt öppis Chlygwärb, d' Landwirtschaft isch aber rücklöifig. Nach em ne länge Unterbruch wärde syt es paar Jahr o z'Fulesee wider gwärbsmässig Trübel aapflanzt, wo zu Wy verabeitet wärde.




#Article 154: Gallo (383 words)


Gallo (vo Bretonisch gall ‚Franzos‘) isch e Langue d'oïl wo im Oschte vo dr Bretagne, dr Oberbretagne (haute-Bretagne) z Frankrych gschwätzt wird. Es isch also nit wie s Bretonische e keltischi Sprooch, sùndern e romanischs Idiom. S Gallo sött au nit mitem antike Gallisch verwäggslet werde. S Gallo gilt, wie di meischte Regionalsprooche vo Frankrych, als e gföördeti Sprooch.

S traditionelli Verbreitigsbiet vùm Gallo isch in dr Oberbretagne, also em Oschtdeil, ùn zwar öschtlich vo de Sproochgränz zum Bretonische wo vo Plouha im Department Côtes-d'Armor im Norde bis zur Halbinsel Rhuys im Süde vùm Department Morbihan goot. D Sproochgränz het sich für meereri Joorhùndert zùm Gùnschte vùm Gallo nooch Weschte verschoobe.

Sproochlig gsänne loot sich s Gallo eigetli nit vo zwei vo syne Noochberdialäkt im Süde vo de Normandi (normand méridional) ùn em Angevin abgränze. Alli drüü ghöre zur domaine armoricaine, wo zur domaine d'ouest vo de Langue d'oil ghört. Einewäg bschränkt mer de Begriff Gallo uss geografisch-politische Gründ meischt ùff die Dialäkt, wo in der Bretagne gschwätzt werde, ùn zäält d Dialäkt vùm Süde vo de Normandi südlich vo de Ligne Joret zum Normännische.

Als Alldaagssprooch isch s Gallo chuum no verbreitet. So hen im Joor 1999 binere Ùmfroog vùm französische Statischtikamt INSEE, 28.300 Lüt aagee, dass si Gallo schwätze, des sin 1.3% vo de Bevölcherig vo dr Bretagne gsi.

In ere Studie uss dr Mitti vo dr 1990er-Joor wird bschriibe, dass Chinder viilmool durch ihri Groosseltre no Passivkenntiss vùm Gallo mitbecho hätte, ihri Eltere aber nùmme Französisch mit ihne gschwätzt hen. E Ùmfroog ussem Joor 2008 vo 89 Schieler zwüsche 11 ùn 19 Joor alt het ergee, dass nùmme 2 vo de Schieler aagee hen, dass si in dr Familie Gallo näbe Französisch als Muettersprooch glehrt hen. Vo de Eltre hen immerhy no 17% aagee, dass si in ihrer Chindheit Gallo- oder zweisproochig Gallo-Französisch ùffgwaggse sin. Binere andre Froog allerdings hen 15.7% aagee, dass si vo ihrene Eltre Gallo glehrt hen, ùn fascht 35%, dass si vo ihrene Groosseltre Gallo hätte glehrt. Allerdings sin d Gallokenntniss wo doo glehrt worde sin, schynts oft nùmme begränzt gsi. Ei Schieler het dezuegschriibe dass es sich nùmme ùm e paar Wörter Gallo het ghandlet.

D Ùnterscheidigsmerchmool vo dr domaine d'ouest, wo s Gallo dezueghört, sin:

Usserdäm: 

Ùnterschid zwüsche em Gallo ùn andre Langues d'oil




#Article 155: Unterentfelden (384 words)


Onderäntfälde (amtlich Unterentfelden) esch en Gmeind met rond 3300 Iiwohner em Kanton Aargau ond liit em Suhretal.

Es gränzt a Aarou, Oberäntfälde, Suhr, Schönewerd ond Eppeberg-Wöschnau.
Us dem chamer folgere, dases ganz em Weschte vom Aargau esch ond dorom au zum Bärner Aargau ghört. D Verbindige send exzellänt, es get sowohl en Regionalzugverbindig (AAR), als au es usprägts Strossenetz ond en Aschloss ad Autobahn. D' Höchi öber em Meer betreit öppe 415 Meter. 
'S Dorfbeld esch starch vom Deschtelbärg prägt, wo aber eher en Högel als en rechtige Bärg darstellt.
Hüüfig redt mer vo 'Äntfälde', demet meint mer 'd Gmeinde Onder- ond Oberäntfälde, wo mettlerwiile veli Verwaltigsarbete gmeinsam verrechtet. Zom Bischpel de Zivilschotz ond 's Schuelsystem. Au send die beide Gmeinde so zämegwachse, dasmer si praktisch ned cha usenand halte. Beidi Gmeinde zäme hend rond 10'000 Iwohner ond jewiils en Änte em Wappe, wobi mer sich zemli secher esch, dass de Name 'Unterentfelden' ned wörkli vo de Änte stammt, sondern vom Ändi vom Fäld.

Z Onderäntfälde sälber gets nor en Primarschuel ond en Realschuel. Beidi send e zwoi Schuelhüüser onderbrocht. Oberstuufeschüeler wo entweder ed Sekondar- oder Bezerksschuel wend go, müend die 'z Oberäntfälde mache. Aber well 'd Verbendige entweder per AAR (Regionalzug) oder Stross gröschteteils guet send, esch das för 'd Schüeler keis Problem. Au 'd Chendergärte ond 'd Musigschuel ghöred zo de Chreisschuel Äntfälde.
Onderäntfälde esch en reformierti Gmeind, die reformierte Gottesdienscht fendet em Chelegmeindshuus (e de Nöchi vom Gmeindshuus) statt. Katholischi Gläubigi müend nach Oberäntfälde e d' Chele, was aber chum es Problem darstellt. Set em Johr 965 het Onderäntfälde zor Chelegmeind Suhr ghört, was sich aber set 1959 gänderet het ond si esch eigeständig worde. Näbem Chelegmeindshuus, wo au zu andere Aläss gnötzt werd, stoht en höche, markante Cheletorm. Met sine sächs Glogge lüütet er zo allne wechtige Aläss e de Gmeind.

Vorallem de Landehof ond de Bösner send öber 'd Gränze vo Onderäntfälde bekannt. Bem Landehof handlets sich um en Schwerhörige Schuel. Mer fendet si of em Deschtelbärg, 'd Schüeler wohnet meischtens met Betreuer em Dorf sälber. 
De Bösner kenned wahrschinli vorallem 'd Könschtler, wo e dem Lade wörkli alles fendet, wos Härz begehrt. Au 'd Cardag, en Produzänt vo Kreditcharte het sin Setz en Onderäntfälde.
De Coop Bau ond Hobbymärt esch ebefalls öppis, wo vell Lüüt nach Äntfälde lockt.




#Article 156: Wikinger (399 words)


D Wikinger (au Nordmänner, Waräger odr Rus gnännt) si kei gschlosseni, ethnischi Gruppe gsi, sondern händ i verschidene Stämm und Völcher zerscht als Buure z Skandinavie gläbt.

Als d Wikingerzit wird meistens di Zyt zwüsched 517 und 1066 agluegt, wo d Wikinger immer wider Küste-, Flussgebiet und Insle z Europa plünderet, aber teilwiis i dene Länder au Dörfer gründet und es wiits Handelsnetz errichtet händ. D Wikingerschiff sind gfüchtet gsi, will si schnäll cho sind und me immer mid emene Agriff het müesse rächne.

Hüt goot me dervo uss, dass d Wikinger wäge widrige Läbensumständ ihri Heimat verlooh händ, zum im riiche und klimatische agnähemere Mitteleuropa go z woone. So hai si sich z Nordfrankriich niiderglo un ere Region ihre Name gä: Normandie. Z Ängland hai si Gebiet im Oschde eroberet, d Königriich Northumbria und East Anglia und d Gebiet vo de Stedt Leicester, Nottingham, Derby, Stamford und Lincoln. Dr Region, wo si gherrscht hai, sait mä Dane Law, das heisst s Gebiet vo de Gsetz vo de Däne, wobii mit Däne alli Skandinavier gmeint si.

D Wikinger si aber au in Oschde gfaare und noch Russland greist für zum Handel driibe. Uf de russische Flüss sind si südwärts gsäglet und bis zum Schwarze und em Kaspische Meer cho. Si hai z Novgorod es Königriich gründet. Im Weschde hai si vili vo de Insle im Atlantik enddeggt und deilwiis au besiidlet, Island vo öbbe 870 a) und Grönland vom Johr 984 aa bis ins 15. Johrhundert. D Landnaam vo Island isch vor alem dur Norweger erfolgt, wo sich gege d Königsmacht vom Harald Schööhoor und sinene Nochkome gwehrt hend. Dr Leif Erikson isch öbbe um s Johr 1000 uf em nordamerikanische Feschdland acho, und mä het Überräschd von erä Wikingersiidlig z Neufundland entdekt.

Es wird überlieferet, d Wikinger sige wildi Lüüt gsi, wo vil Fleisch gässe und unpflägti Bärt gha heige und Länder überfalle und uspländeret heige. Me dänkt hüt aber, d Wikinger heige gar ned so gern Fleisch gha. Si heige Pökelfleisch gmacht und vill lieber Fisch und bi Fescht sogar au Gmües gha. Warschinlich hend si gärn Zwyble und ned immer nur im Salz tröchnets Pöckelfleisch ggesse.

D Wikinger si keis einheitlechs Volk gsi. Als Wikinger werdet Mensche bezeichnet, wo im allgemeine us Skandinavie cho si und wo sich zum handle, för de Chrieg und d Seefahrt uf Schiff zemmä ta hend und gmeinsam unterwegs gsi sind.




#Article 157: Chemie (1000 words)


D Chemii, a eksakte Naturwisseschaft, isch die Lehr vum Ufbou, Verhalte und de Umwandlung vo Materie sowie de drbi geltende Gsetzmäßigkoita.

Sie isch in ihrer hittige Form im 17. und 18. Jahrhundert allmählich us dr Aawendung vo rationalem Denke uf Beobachtunga und Ekschperiment vu dr Alchemie entschtande. Einige vu de erschte große Chemiker sind Robert Boyle, Jöns Jacob Berzelius, Joseph Louis Gay-Lussac, Marie, Antoine Lavoisier, Luigi Galvani und Justus von Liebig gsi.

Chemie isch d Wisseschaft vo de Stoff (Subschtanza) sowie de Schtoffumwandlunga (chemische Reaktiona) und wird in mehnerloi Fachgebiet, die anorganisch Chemie, die organisch Chemie, die theorädische Chemie und die Biochemie, trennt. 

D Chemie gitt üs Mensche d Antwort uf Froge wie, us was üsi Welt bestaht oder wie mier Lebewese entstande si. Usserdem hett die Wüsseschaft d Türe zu höherentwickelte Technologie göffnet, so zum Bispil die syntetischi Herstellig vu Medikament oder Kunschtschtoffe (z. B. Plexiglas), mit neuartige Verbindige, wo in der Natur nit vorchömme. Die erschti gezielti künschtliche Herschtellig vom ene Schtoff isch anfangs vom 19. Jahrhundert d Labor-Synthese vo Harnschtoff gsii. 1856 het mit erschte synthetische Farbe die induschtrielli Anwändig angfange. Allerdings gitt s Zwiifel, ob nitt schon im Mittelalter, wo bereits Schwefelsüüri und Salpetersüüri deschtilliert worde sii, unbewusst künschtlichi Schtoffe hergschtellt worde sii: Uusbeutbari Menge von dene Schtoff gitts in der Natur nämlich nitt; es frogt sich einfach, ob s vor der Induschtrialisierig bereits gwüssi Spure devon gää het (hütt isch das wägem suure Räge natürlich nümm so guet feschtschtellbar).

Die chemischi Industrii isch in vile industrialisierte Länder e seer bedütende Wirtschaftszwiig: Z Dütschland zum Bischbil lit dr Umsatz vo dr Chemiindustrii uf mee as 100 Milliarde Euro, und noch dr Widerveräinigung vo Dütschland het si mee as 700'000 Lüt beschafdigt und hüte sis immer no e chli under 500'000. Si stellt uf dr äinte Site Grundchemikalie wie zum Bischbil Schwääfelsüüri oder Ammoniak häär, vilmol in Mänge vo Millione vo Donne jedes Joor, und verarbäitet die denn zu Dünger und Kunststoff. Uf dr andere Site broduziert die chemischi Industrii e Hufi komplexi Stoff, under anderem farmazöitischi Wirkstoff (Arzneistoff) und Pflanzeschutzmiddel (Pestizid), wo für spezielli Aawändige maassgschniideret si. Au d Fabrikazioon vo Kompiuter, Chraft- und Schmiirstoff für d Autiindustrii und e Hufe anderi technischi Brodukt isch ooni industriell häärgstellti Chemikalie ummööglig.

In dr Antike het d Chemii im braktische Wüsse über Stoffumwandigsbrozäss bestande, wo sich aagsammlet häi, und in de naturfilosofische Aaschauige vo dere Epoche. Im Middelalter isch si äng mit dr Alchemii verbunde gsi, wo in China, Öiropa und Indie scho sit langer Zit braktiziert worde isch.

D Alchemiste häi sich mit dr Vereedlig vo de Metall (Häärstellig vo Gold us andere, uneedle Metall) abgee und au mit dr Suechi noch Arzneimiddel bzw. eme Allhäilmiddel für Chrankhäite. Si häi doodrfür Elixier  gsuecht, dr Filosoofe-Stäi (Stäi vo de Wäise), wo die uneedle („chranke“) Metall in eedli („gsundi“) Metall wurd verwandle oder s Lääbenselixier, wo nid nume alli Chrankhäite wurd häile, sondern äim au no wurd unstärblig mache.

Bis zum Ändi vom 16. Joorhundert het d Vorstelligswält vo de Alchemiste im Allgemäine nit uf wüsseschaftlige Undersuechige basiert, sondern uf Erfaarigsdaatsache und empirische Rezäpt. D Alchemiste häi e Hufe Experimänt mit vile Substanze gmacht, für zum zum Ziil choo. Si häi ufgschriibe, was si entdeckt häi und häi drbii die gliiche Sümbool brucht, wie si au in dr Astrologii üüblig gsi si. D Lüt um sä ume häi nid verstande, was si mache, und wil si bi iire Experimänt farbigi Flamme, Rauch oder Explosione broduziert häi, häi si d Alchemiste vilmol für Magier und Häxer ghalte und zum Däil verfolgt. Für iiri Experimänt häi d Alchemiste die gliiche Apparature entwigglet, wie si hüte no in dr chemische Verfaarenstechnik verwändet wärde.

E bekannte Alchimist isch dr Albertus Magnus gsi. Er het sich as Kleriker mit däm Themekomplex befasst und het bi sine Experimänt e nöis chemischs Elimänt entdeckt, s Arsen. Erst mit em Paracelsus isch us dr eender empirische Alchemii en eender experimentelli Wüsseschaft worde, wo d Basis vo dr modärne Chemii worde isch.

In dr Nöizit isch d Chemii im 18. und 19. Joorhundert zur Wüsseschaft worde: Si isch uf dr Basis vo Mässvorgäng und Experimänt ufbaut worde – mä het d Woog afo bruuche und sich uf d Bewiisbarkäit vo Hüpothese und Theorie über Stoff und sini Uwandlige afo stütze.

D Arbet vom Justus von Liebig drüber wie dr Dünger wirkt, si d Grundlaag für d Agrarchemii und häi wichdigi Erkenntniss über die anorganischi Chemii gliiferet. Wo mä e sünthetische Ersatz für e Farbstoff Indigo zum Färben vo Textilie gsuecht het, si baanbrächendi Entwigglige in dr organische Chemii und dr Farmazii gmacht worde. Uf bäide Gebiet het Dütschland bis zum Aafang vom 20. Joorhundert e Vorrangstellig ghaa. Mit däm Wüssensvorsprung häi die Dütsche zum Bischbil Sprängstoff, wo si im Erste Wältchrieg brucht häi, nüme us importierte Nitrate broduziert, sondern mit Hilf vo dr Katalüüse us em Stickstoff vo dr Luft gwunne.

Wo d Nazionalsozialiste an d Macht choo si, häi si Dütschland welle so autark wie mööglig und das het d Chemii as Wüsseschaft witer voraadriibe. Zum vom Import vo Ärdööl unabhängig z wärde, het mä Verfaare entwigglet, wie mä us Stäichoole e flüssige Dribstoff cha broduziere. En anders Bischbil isch d Entwigglig vom sünthetische Kautschuk für d Brodukzioon vo Bnöö.

In dr hütige Zit isch d Chemii e wichdige Däil vo dr Lääbenskultur worde. Wo mä aane luegt, si um is ume chemischi Brodukt, ooni dass mer s merke. Aber Umfäll vo dr chemische Groossindustrii wie zum Bischbil die vo Seveso und Bhopal häi dr Chemii e seer negativs Imidsch verschafft, so dass Slogan wie „Wäg vo dr Chemii!“ seer bopulär häi chönne wärde.

D Forschig het sich bis zum Aafang vom 20. Joorhundert so stark entwigglet, ass verdiefendi Studie vom Atombau nüme zum Beriich vo dr Chemii ghööre, sondern zur Atomfüsik bzw. Kärnfüsik. Die Forschige häi wichdigi Erkenntniss über s Wääse vo dr chemische Stoffwandlig und dr chemische Bindig gliiferet. Anderi wichdigi Impuls für d Chemii si au vo Entdeckige in dr Kwantefüsik us choo (Elektrone-Orbitalmodäll).

 




#Article 158: Zibelemärit (156 words)


Der Zibelemärit isch ds Volksfescht, wo z Bärn am vierte Mänti im Novämber gfyret wird.

Scho am Aabe dervor wärden ir Altstadt Ständ ufbbout. Der Märit vat sehr früech am Morge scho aa, u für ne Zibelezopf z übercho mues me früech gnue dört sy. Es wärde nid nume Zibelen aabbotte, sondern o alles mügleche Kunschthandwärch.

Vom Morge bis spät ir Nacht geit ds Volksfescht. Es wird vil Konfetti gworfe. Zum Ässe git's näb em normale Volksfeschtässe o der Zibelechueche. Wil bi de Konfettischlachte näbe de Konfetti o Plastikhämmerli ygsetzt wärde, u wil's das unter Jugendtleche zimli ruuch cha wärde, isch ds Volksfescht vom Zibelemärit bi vilne nümm beliebt, wo z Bärn sy ufgwachse (im Unterschid zum eigentleche Märit, aber für dä mues men äbe früe ufstah).

Es isch unklar, wie der Zibelemärit isch entstande. Aagäblich sölle Murtner vom Vischtelacherbärg de Bärner nachmene Stadtbrand ghulffe ha, so das si derfür mitmene spezielle Märit sy belohnt worde.




#Article 159: Karaburun-Tragödie (278 words)


DKaraburun-Tragödie isch e Boot-Unfall z'Albanie im Januar 2004 gsi, wo zunere politische Krise gführt het.

Am 9. Januar 2004 isch e Schnällboot, wo zum Mänscheschmuggle bnutzt worre isch, 7 km vo dr Halbinsel Karaburun entfernt kentert. Di nüünezwanzig Isasse hen noo versuecht mit ihri Handys d'Polizei un s'Fernsehe z'informiire. Am näggschte Morge hen 8 Lüüt grettet werre chönne, 21 sin ertrunke. D'Opfer sin vor allem us dr nordalbanischi Städt Shkodra un em Hochlandbezirk Malesi ë Madhe cho. Spöter isch entdeggt worre, dass di zwee Schlepper Verwandti vo Polizeibeamte z'Shkodra un z Vlorës gsi sin. 

D'Tragödie isch schnäll zumene politischi Skandal worre, zum eine wäge denne zwee Beamte, zum andre wyl dr albanischi Premierminischter Fatos Nano, wo grad im Urlaub gsi isch, erscht drüü Daag spöter zruggcho isch. Dr Fatos Nano het zwei Joor vorher d'Mänscheschmuggel eigetlich für beendet erklärt un jetzt isch ihm vorgworfe worre nüt gnueg unterno z'ha. D'Opposition het im Parlament e Misstrauensvotum aazettelt, het sich aber gäge d'Mehrheit vo dr Regiirig nüt chönne durchsetze. 

I ganz Albanie isch gäge de Fatos Nano demonschtrirt worre. Mehreri Organisatione, wie zum Byschpil Mjaft! hen Aktione durchgführt. Mjaft! het vorem Büro vum Fatos Nano e öffentlichi Trauer abghalte. Vorem Büro isch e Schild ufgstellt worre mit dr Ufschrift Kujdes! Lart nuk punohet (Ufpasse, doo obe wird nüt gschafft, e Allusion zu Schilder wo uf Baustelle stönn: Kujdes! Lart punohet, Ufpasse doo obe wird gschafft). Usserdäm isch überall i dr Stadt dr Slogan Nano ik (Nano verschwind) ufgsprüht worre.

D'EU isch allerdings au i d'Kritik groote, vor allem wege de scharfe Visavorschrifte, wo's de meischte Albaner praktisch unmöglich macht s'Land z'verloo. Dr Fatos Nano isch bis 2005 im Amt blybe.




#Article 160: Toggenburg (940 words)


S Toggeborg (IPA: []) isch e Region im weschtliche Teil vom Kantoo Sanggalle i de Schwiz.

De Hoptfluss isch d Tuur, wo z Wildhuus und z Underwasser entspringt und noch em grosse Boge bi Wiil d Nordgrenze vom Toggeburg bildet. En witere Fluss isch de Necker, wo us em Neckertal chunnt. Im Süüde sind die sibe markante Churfirschte. Die Näme sött jede kenne: Chäserogg, Hinderrogg, Zueschtoll, Schiibeschtoll, Brisi, Frümsel, Selun.
S Obertoggeburg isch au e ganz e bliebts Schiigebiet, mit Pischte vom Chäserrogg in Gämserrogg und abe is Tal. Und zoberscht obe hesch e herrlichi Uussicht uf de Walesee, de Zörisee, d Glarneralpe und natürli uf de Säntis im Alpstei.

S Toggeborg werd hoptsächli landwertschaftlich benutzt, im Obertoggeburg gits au en starche Tourismus, und z Wattwil und im Neutoggeborg gits no Industrii. De grööscht Industriiort isch Uzwil im Undertoggeborg mit de internationale Maschinefabrigg Büeler.

Vo Wil us faart d Toggeburgerbaan bis uf Nesslau und vo Sanggale us faart d Südostbaan quer dur s mittlere Toggeburg und verlot s Tal noch Wattwil dur de Ricketunel. S Obertoggeburg isch nume mit Postauto vo Nesslau us und vom Rintl her erschlosse und e Postautolinie verbindet Nesslau mit de Schwägalp.

Im obere Toggeburg gits au Bergbaane, so hets aini vo Wildhuus uf d Gamsalp, denn d Baane vo Unterwasser uf de Iltios und witer uf de Chäserrogg. Vo Alt Santihann goot e Bäänli uf d Sellamatt. Uf de Schwägalp schwebt e Luftsailbaan uf de Säntis ue. Im Ganze sind höt sibe Bergbaane in Betriib.

Im Toggeburg lebt no e starch büürlichs Bruchtum mit traditionelle Alpuffaarte und Veeschaue und d Buuremolerei isch no wit verbraitet. Die traditionelli Strichmusig bistoot usem Hackbrett, zwo Giige, emene Tschello und ere Bassgiige und natürli werd ono gjodlet.

Literarisch bekannt sind d Tagibuechufzaichnige „Der Arme Mann im Tockenburg“ vom Wattwiler Buresoo Ulrich Bräker, e autobiografisches Werch us de soziale Unterschicht vom 18. Joorhundert.

Furore gmacht het de Musiker und Schriftsteller Peter Weber us Wattwil mit sim Buech Der Wettermacher. Da Buech beschribt in ere bluemige, fast überschwengliche Sproch nöd nu d Uusicht vo de Churfirste. Da Buech isch im Joor 1993 usechoo.

De Dialekt isch nöd aihaitlich, vor alem s Obertoggeburg unterschaidet sich stärcher vom restliche Tal. Im undere Toggeborg machet sich immer stärcher Iiflüss vom Försteland bemerkbar. De Dialekt isch i de östlichere Gebiet vom Toggeburg eng vewandt mit em Appezeller Dialekt. De Toggerburger Dialekt ghört zu de Ostschwizer Dialekt.

Tüpisch för s Toggeburg send di vile Streusidlige und s Toggeburgerhuus.

Die ältischte menschliche Spuure im Toggeburg stammet us de Staizit. S Wildemanndliloch (1'682 m ü. M.) isch offesichtlich zittewiis vo Neandertaler bewont gsii. Nochem Rückzug vode Gletscher i de letzte Iiszit isch s Toggeburg zumene Urwald worde, wo – wenn öberhopt – nu wenig Mensche glebt hend. Wäred de Römerzit dörftet d Alpe vom Obertoggeburg benutzt worde sii und abem 7. Johrhundert hend den d Alemane afange da Tal vom Norde her z besidle.

De Name het s Toggeburg vo de Groofe vo Toggeburg öbercho, wo zerschtmol im Joor 1044 erwähnt werdet. De Stammsitz isch d Burg Alttoggeborg gsii. D Grofe hend dur Hürote ire Landbsitz immer mee chöne uusdehne und hend schlussendli grossi Gebiet im Bündnerland und im Vorarlbergische ghaa.
Wo aber de letzti Groof Fridrich VII. im Joor 1436 ohni Erbe gstorben isch und er au kai Testament gschribe ghaa het, hend d Zörcher gmaint, si möset da Tal ha, und e Chrieg azettlet. De Alti Zürichrieg hend s aber verloore. Im Joor 1468 het de Förstabt vo Sanggale s Toggeborg vom Fraiherr Petermann vo Raron abkauft.

Im Joor 1524 het de Reformator Ulrich Zwingli mitere Botschaft a d Toggeburger d Reformation iiglaitet. Nochdem sich aber s Chloster Sanggale vo de Uurue erholt het, heds chräftig afange s Tal wider z rekatholisiere. Us dem Grund isch s Toggeburg recht gmischt, en Tail vode Bevölkerig isch reformiert, de ander isch katholisch.

Im Joor 1803 isch de Kantoo Sanggale gründet worde und s ganz Toggeburg isch en Tail devo worde. Im Verlauf vom 19. Joorhundert het im Toggeburg d Textilindustrii afange ufblüe. 1870 isch d Toggerburger Baan vo Wil uf Ebnet eröffnet worde und het dodemit em Tourismus e Grundlaag botte.

Bevor de Kantoo Sanggale bide Verfassigsrevision vom 10. Juni 2001 i die noie Wahlchrais uftailt worden isch, het s Toggeburg us vier Bezirk bestande. Bi de Noiordnig isch de Wahlchrais Toggeburg gschaffe worde und debi sind aber fascht alli Gmainde vom alte Bezirk Untertoggeburg usgschlosse worde, obwohl d Bevölkerig kai Froid gha het.

 cellpadding5 cellspacing0 border1 styleborder: gray solid 1px; border-collapse: collapse;

stylebackground: #ccffff colspan5 Obertoggeburg (Wahlchrais Toggeburg)

 Wildhaus
 Wildhuus, Willhuus
 aligncenter   1213  alignright  34,43

 Alt St. Johann
 Santihan Underwasser
 aligncenter   1441  alignright  53,10

 Stein
 Stäi
 aligncenter   388  alignright  12,24

 Nesslau-Chrummenau
 NesslauChrummenäu
 aligncenter   3398  alignright  80,63

 Ebnat-Kappel
 Ebnet-Chappel
 aligncenter   4887  alignright 43,57

stylebackground: #ffccff colspan5 Noitoggeburg (Wahlchrais Toggeburg)

 Wattwil
 WattwilRikche
 aligncenter   8187  alignright  43,93

 Lichtensteig
 Liechtestäig; Liestig
 aligncenter   1928  alignright  2,82

 Krinau
 Chrinòu
 aligncenter   271  alignright  7,23

 St. Peterzell
 Pheetterzëll, Petsëll
 aligncenter   1195  alignright  9,38

 Hemberg
 Hëmbëërg
 aligncenter   949  alignright  20,15

 Brunnadern
 Brunòòdere
 aligncenter   889  alignright  6,69

 Oberhelfenschwil
 Hëlffetschwil
 aligncenter   1351  alignright  12,68

stylebackground: #ffffcc colspan5 Alttoggeborg (Wahlchrais Toggeburg)

 Bütschwil
 BötschwiilDiepfert
 aligncenter   3423  alignright  13,79

 Lütisburg
 Lütischborg
 aligncenter   1345  alignright  14,09

 Mosnang
 Moslig
 aligncenter   2882  alignright  50,46

 Kirchberg
 Chìrchbërg (alt: Chilperg)Bazed
 aligncenter   8051  alignright  42,59

stylebackground: #ccffcc colspan5 Undertoggeborg (Wahlchrais Wil *)

 Mogelsberg
 Mogelschpërg
 aligncenter   2208  alignright  32,96

 Ganterschwil
 Ganterschwil
 aligncenter   1143  alignright  8,01

 Jonschwil
 Joonschwil (alt: Joonschpel)Schwaarzebach
 aligncenter   3285  alignright  10,99

 Uzwil
 OzwilHënau
 aligncenter   12050  alignright  14,49

 Oberuzwil
 OberozwilBichwil
 aligncenter   5700  alignright  14,11

 Flawil
 Flòòwil (alt: Floobel)
 aligncenter   9680  alignright  11,51

 Degersheim
 TëgerscheMaggenau
 aligncenter   3830  alignright  14,48

colspan5* Gmainde Mogelschberg und Ganterschwil ghöret zum Wahlchrais Toggeborg.




#Article 161: Kanton Appenzell Ausserrhoden (346 words)


Appezell Osseroode isch än Halbkantoo i dä Oschtschwiz.

De Hoptort ischt hüt aigentli Herisau, wil dei s Parlament taged ond d Regierig eren Setz hät. Da ischt bis 1877 aber z Trogä gse. D Kantoos-Polizei hät eri Notruefzentrale aafangs 2013 vo Trogä of Herisau abe zöglet. Dä Setz vom Gricht ischt hüt no z Trogä. D Landsgmeend hät, bis si 1997 abgschafft worde ischt, abwechsligswys z Trogä ond z Hondwil stattgfonde.

Dia drüü ehemoligä Bezirk und hütigä Regione send:

A Lischtä vo allne 20 Gmeende mit wytere Aagoobe föndet mer onder Gmeende vom Kantoo Appezell Osserroode.

Entstande isch de Kantoo Osserroode bi de Landstäälig vom Kantoo Appezell im Johr 1597, wo sich die innere und össere Roode os konfessionelle Grönd trennt hend. Sit do isch Appezell Osserroode traditionell mehrheitlich reformiert und Appezell Inneroode katholisch.

Z Osserroode hend vill Gmeende e röckläufigi oder stagnierendi Iiwohnerzahl, e Usnahm isch onder anderem Tüüfe, wo set e paar Johre riichi Lüüt mit eme niidrige Stüürsatz alockt.

De höchst Berg isch de Säntis mit , wo zum Bergmassiv Alpstee ghört. Of em Gipfel tröffid sich diä beede Appezeller Halbkantö mit em Kantoo Sanggallä.

Zo de bekannte Osserröödler ghöret zum Bispyl de Titus Tobler, de Daniel «Dani» Ziegler, de Jonas Hiller ond Philipp Langenegger. Au d Kapellä Alder ond wiiteri Musigformazione ghöret zo de wiit omme bekannte Lüüt. 

D Appezeller hönd wiä fascht älli Kantöö ächli än spezielle Dialekt. Er ghört zum Ostschwizerische. Während de letschte Johrzehnt hät sich bi villne Lüüt (vor allem im Mittel- ond Vorderland) de Dialekt a dem vo Sangalle aagleche und isch demnor ä ke Markäzächä meh. Im Henderland (vor allem Hondwil, Urnäsch ond Schwellbronn) schwätzed aber viil no de richtig schö ond speziell Dialekt mit denä viilä enzigartigä Wörter. Mengä het Müä, de Dialekt z vestoh, ond drom wert au öppä ämol norgfroget, wa das jez gnau gment isch.

Im Appezellische Hender- ond mittlerwiile au Mittelland isch s Silveschterchlause a vilne Ort en schöne Bruuch wo richtig glebt wert vo de Lüüt. Nebetem Chlause sönd au s Bloch ond d Alpabfahrt för d Bewohner wichtigi Brüüch.




#Article 162: Kanton Appenzell Innerrhoden (337 words)


Dä Kantoo Appezöll Innerroode (, , , ) ischt en Kantoo im Nordoschte vo da Schwiiz. 

Appezöll Innerroode ischt dä Kanto mit dä nidrigschte Yywoonerzahl (rond 15'800) ond de zweitchlinschte Flächi (noch Basel-Stadt).

Innerroode gränzt an Kantoo Appezäll Osserroode ond ischt im Übrige vom Kantoo Sangalle omgee.

Dä högscht Bärg ischt dä Sääntis im Alpschtä mit ännere Höchi vo  Vo dä Schwägalp us fahrt sit 1935 a Säälbaa uf dä Gipfel ufi. Doba häts a Wätterstazioo, än wichtiga Vermässigspunkt, än 123-ahalb Meter hööcha Sändemascht ond zwee Wertshüüser. Dä Sääntis ischt ä beliebts Uusflugsziil för Wanderer ond Turischta wo bi schönem Wätter d’Uusischt vo da Alpachetti bis zom Bodasee gnüüssa wend.

Im Kantoo Appezöll Innerroode gits no a paar wiiteri Säälbaane uf Uusichtspünkt; z. B. Höch Chaschte, Ebänalp und Chroobärg. I däm Kantoo schaffid vill meh Lüüt im Bereich Turismus als i da Landwertschaft. Im gaanze Alpschtää gits a grosses Netz vo guat onderhaaltne Wanderwääg; z. B. zum Seealpsee, Sämtissersee ond Fäälasee.

Bi dä Appezöller Landstäälig im Johr 1597 sönd us em damoliga Kanto Appezöll us konfässionöllä Grönd di beeda Halbkantö Appezöll Osserroode und Appezöll Innerroode entstandä. Di inneri Rood ischt hüt no öberwiegend katholisch ond di össer Rood ehnder reformiert.

Appezöll Innerode isch ene vo dene Kantöö, wo e Landsgmeend hond. Die mos all Gsetz bschlüüsse ond all Regierigsrööt ond kantonale Richter wele. Vorbiräite tot die Gsetz de Grooss Root; dää hät föfzg Mitglider. D Regierig hät de Name Standeskommission; die hät sibe Mitglider.

Dä Kantoo hät 6 «Bezirk, wo d Funkzione vo Gmeende öbernämmid. Si sönd 1872 os de ehemoolige Roode entstande.

Besträbige, wo dia Uftälig het söle veäfache, sönd vom Groosse Root as «Strukturreform» uusgschaffet worde. S Volch hät da aber a de Landsgmeend vom 29. Apröl 2012 abgleent.

Zo dä Spezialitäta vo Innerroode ghört onder anderem dä wörzig Appezöller Chääs, dä gsond Alpäbetter, dä Appezöller Biber, d Südwooscht, dä Pantli ond da Humor, womer em Appezöller Volch noosäät. Änn wo dä Humor öber s Appezöllerland usi bekannt gmacht hät, isch de Komiker Simon Enzler.




#Article 163: Archäologie (264 words)


D Archäologii ( archaios, ‚alt‘ und λόγος lógos ‚Leer‘; wörtlig also ‚Altertümerkund‘) isch d Wissenschaft vun d' dingliche Hinterlasseschafte vun em Mansche, wie Geböid, Wärkzüüg und Kunstwärk. 

D Archäologii wändet naturwüsseschaftligi und gäisteswüsseschaftligi Methoden aa, zum die kulturelli Entwicklig vo dr Menschhäit z erforsche. 
Si umfasst dr Zitruum vo de erste Stäiwärkzüüg vor öbbe 2,5 Millione Joor bis in die nööcheri Gegewart. 
Au die materielle Hinterlasseschafte vo dr jüngste Gschicht, wie zum Bischbil Konzentrazionslager und Bunkerlinie us em Zwäite Wältchrieg, wärde hüt mit archäologische Methode usgwärtet, aber dr Aasatz von ere „zitgschichtlige“ Archäologii isch no umstritte.

D Archäologii isch zwar e verheltnismässig jungi Wüsseschaft, aber mä cha kuum me alli Zitrüüm überblicke, und dorum häi sich verschidnigi Fachrichdige uusebildet. Dodrbii chönne d Epoche regional underschiidlig datiert si, zum Däil si si nit überall dokumentierbar. Näbe dr Orientierig an Epoche (z. B. Middelalterarchäologii) oder Regione (z. B. Vorderasiatischi Archäologii) git s au d Spezialisierig uf bestimmti Themegebiet (z. B. Christligi Archäologii, Rächtsarchäologii).

Au wenn sich d Methodik im Groosse äänelet, chönne d Kwelle seer verschiide si. In dr Vor- und Früegschicht het mä s hauptsächlig mit dr materielle Kultur z due, in dr Früegschicht cha mä mänggisch au uf Schriftkwelle zrugggriffe. Die stöön aber für d Archäologe im Gegesatz zu Wüsseschaftler vo andere Däildiszipline vo dr Gschichtswüsseschaft nit im Middelpunkt. 
Erkenntniss über d Umwält, s Klima, d Ernäärig oder s Alter vo Fünd hälfe bim Rekonstruiere vo vergangene Kulture.

D Archäologii vo Europa und em Nööche Oste glidret sich hischtorisch in d Diszipline:

D Archäologii vun d Alamanne isch e Doil vun d Ur-und Fruehgschichte.




#Article 164: Provinzialrömische Archäologie (171 words)


D Provinzialrömische Archäologie bschaftigt sich mit d materielle Hinterlasseschafte vun d Römr in d norwestliche Provinze, bsundrig in Gallie und Germanie, Rätie, Noricum und Pannonie (Tütschland, Osterriich und Schwiiz).

Zitlich umfasst d Provinzialrömische Archäologie d Zit vun ungefähr füffzg vor Chrischtus bis vierhundredfüffzg noch Chrischtus südlich vom Rhii und vo de Donau.
Nördlich vun em Rhi, em Boddesee und dr Donau endet d römische Zit schon um 260 n. Chr. wo d Bsiidlig durch d Alemanne afangt. Im Gegesatz zu de Klassische Archäologie, wo sich eener uf kunsthistorischi Aspekt konzentriert, setzt sich di provinzialrömisch Archäologii me mitem Alltagslebe vo de Bevölkerig usenand und bruucht dezue äänlichi Methode, wie d Ur- und Früegschicht.

Da Tailpiet vo de Archäologii werd i de Schwiiz a de Universitäte vo Bern und Basel unterrichtet, z Dütschland a de Universitäte vo Friiburg im Briisgi (Albert-Ludwigs-Universität), Frankfurt am Main (Johann Wolfgang Goethe-Universität), Köln (Albertus-Magnus-Universität), Münche (Ludwig-Maximilians-Universität) und Passau, z Österriich a de Universitäte vo Wien, Salzburg, Graz und Innsbruck.

Literatur zum Thema lueg: D Römer in dr Schwyz




#Article 165: Helvetier (1983 words)


D Helvetier (; ) sind es Volch gsi, wo zu de Kelte ghört het. Das Volch isch us mehrere Schtämm zämegsetzt gsi. Helvetier händ dr Helvetische Republik und dr hütige Schwiiz de offiziell Name gä: Confoederatio Helvetica «Helvetischi Eidgnosseschaft».

D Helvetier sind e keltische Stamm gsii und hend noch Zügnis vo Orts- und Personenäme en Gallischi Sprooch gredt. Iri Sprooch hend si entweder mit Griechische oder mit Latinische Buechstabe gschribe. De Cäsar het brichtet, as d Helvetier Verzaichnis gha hend, wo d Aazal vo de Mensche agee hend, wo am Uuszug bitailigt gsii sind. Die Liste seied mit griechische Zaiche gschribe gsii. Die maiste helvetische Inschrifte sind i de latinische Sprooch gschribe und nu wenigi Text sind uf Gallisch, so s Berner Zinktefeli oder e Schwert womer z Port bi Biel gfunde het und de Manename ΚΟΡΙСΙΟС (Korisios) zaigt. Im Verlauf vo de Zitt isch s Gallische vom Galloromanische, em Vorgänger vom Französische, verdrängt wore.

De Name vo de Helvētiī wird maistens düüted als a Zämsetzig us em gallische elu-, wo haisst «riich» oder «zaalriich» (us ). De zwaiti Teil vom Name wird mängmol mit emene gallische *etu- in Verbindig proocht, wo söll haisse «Wise, Weide, Grasland», so das de ganzi Name e Bedüütig hetti vo «die mit de vilne Weide».

Noch de antike Zügnis hend d Helvetier ursprüngli westlich vo de keltische Boier zwüschet em Main, Rhii und em Schwarzwald gwont. Spötestens im 2. Joorhundert v.Chr. hend si aber s Schwyzer Mittelland i Bsitz gnoo, vellicht e Folg vom Zug vo de Kimbre und Teutone. S alti Sidligsgibiet nördlich vom Rhii het no lang „Helvetierwüesti“ (’Ελουητίων ἔρημος) ghaisse.

D Helvetier sind im Norde vom Bodesee und Rhii bigrenzt wore, wo anderi keltischi Stemm und zum Tail au Germane glebt hend, um Basel und Augst hend d Rauraker gwont, de Jura het si vo de Sequaner trennt und am Gempfersee sind d Allobroger binochburt gsii, Gempf und Nyon hend zu dem Stamm ghört. Bi Vevey sind s a d Nantuate grenzt und i de Alpe a verschidnig keltischi, lepontischi und rätischi Stemm.

Nochem Strabon hend d Helvetier us drai Tailstemm bistande, debi nennt er Tiguriner und Toygener, wo um 110 v.Chr. zäme mit de Kimbre und Teutone uf Gallie zoge sind. De Cäsar nennt degege vier helvetischi Goi, namentlich de Tigurinus pagus und de Verbigenus pagus. Nochere Inschrift usem 1. Joorhundert isch de Gau vo de Tiguriner um Aventicum ume glege.

De griechisch Historiker Poseidonios (133-51 v.Chr.) het as erste d Helvetier gnennt und gschribe, ass si vill Gold bsitzed und fridfertig saiet. S ältischte archäologische Zügnis aber stammt usem Endi vom 4. Jh. v.Chr. Es isch e Keramikschale, wo z Mantua i de Poebini gfunde woren isch. Si trait i Etruskische Buechstabe d Inschrift ELUVEITIE, wa »em Helvetier (sini Schale)« bidütet, en Hiiwiis as d Helvetier dozmol Kontakt mit de Etrusker gha hend.

Im 2. Joorhundert v.Chr. sind vo de jütische Halbinsle d Kimbre, d Teutone und d Ambrone loszoge und mit mächtige Heerschare a di mittleri Donau vorgstoosse. Nochdem d Kimbre und d Teutone ane 113 v.Chr. vo de Römer i de Kärntische Alpe bi Noreia bisigt wore sind, sind si westwärts zoge und is Piet vo de Helvetier choo, wo si vier Joor lang glebt hebet. Zwee helvetischi Tailstämm, d Tiguriner und d Toygener, hend sich ene aagschlosse. D Tiguriner sind is Piet vo de gallische Nitiobriger am Fluss Garonne cho und hend dai 107 v.Chr. underem Divico d Römer bisigt und underem Joch döregschickt. Obwoll de Ort vo de Schlacht nöd gnau bikannt isch, redt me vo de Schlacht bi Agen. D Toygener hend miteme andere Heerzug s südlichi Gallie verwüestet und sind 102 v.Chr. vom Römer C. Marius bi Aquae Sextiae (Aix-en-Provence) zäme mit de Teutone und Ambrone vernichtet wore. E Joor spöter sind d Kimbre bi Vercellae (Vercelli) i de Poebini bisigt wore, d Tiguriner, wo sich hend wöle aaschlüsse, sind aber bim Brennerpass zrugg blibe und nochene haigchert.

Noch öppe zwoo Generatione, während däm d Helvetier fridlich gläbt händ, het si wider die alt Wanderluscht packt. De Ufbruch isch ene liecht gfalle: S isch immer schwiiriger worde, s Land z verteidige, denn vo Norde här hend Germane underem Ariovist in Süüde drängt. D Helvetier händ drum bischlosse uf Gallie is Biet vo de Santone (hüt: Saintonge) uszwandere und det e nöii Haimat z finde. De Orgetorix het si derzue überrede chöne. 

Drum händ sie all ihri Sidlige abbrännt, da sind e Dotzed Stedt (oppida), 400 Dörfli (vici) und unzäligi Buurehööf gsii. Noch de Archäologe sind füüf Oppida us de 1. Hälfti vom 1. Jh. v.Chr. bikannt: Bern-Engihalbinsle, de Jäisberg und Mont Vully im Seeland, de Üetliberg bi Züri und s Doppeloppidum Alteburg-Rhiinau im Badische bzw. Züripiet gsii. Si händ sich am 25. März 58 v.Chr. gegenüber vo de allobrogische Stadt Genava (hüt: Genf) versammlet um det über d Rhonebrugg z gaa. Das Gebiet dört isch aber unter dr Kontrolle vo de Römer gsi, und däne het die helvetischi Wanderig gar nit passt. Drum het si dr Caesar aghalte und trotz de Verhandlige vo de Helvetierfürste Nammeius und Verucloetius nöd über d Rhone laa. Dur Vermittlig vom Dumnorix, emene Fürst vo de Häduer, hend d Sequaner a de Helvetier d Erlaubnis gge, dur ires Land z goo, under de Bedingig si möchid nünt kaputt. Nochdem drai Goi vo de Helvetier afangs Juni d Saône öberquert hend, isch de T. Attius Labienus, en Legat vom Cäsar, am vierte Gau, de Tiguriner in Rugge gfale und het si abegmacht. De Divico het denn versuecht mitem Cäsar z verhandle, doch da het d Findschaft nu vergrösseret. D Helvetier sind witterzoge und is Piet vo de Häduer choo. Wos am 22. Juni anne 58 v. Chr. i de Nöchi vo Bibracte gsii sind, isches zunere grosse Schlacht choo, wo tuusigi Helvetier umchoo sind.

Dr Cäsar verzelt, mä haig Lischte gfunde von erä Volkszellig. Noch dene siige 263.000 Helvetier, 36.000 Tulinger, 14.000 Latobriger, 23.000 Rauriker und 32.000 Boier uszoge, und under dene siige 92.000 bewaffneti Manne gsi. Noch däm si zruggange si, hai si uf emä Befähl vom Cäsar ä neui Volkszelig gmacht. Noch dere si nume 110.000 Mensche noch Helvetie zruggcho. Allerdings werdet die Zaal vo villne Historiker azwiiflet.

D Helvetier hend müese umcheere und iri Sidlige noi ufbaue. Vo de alte Oppida sind nume Bern-Engihalbinsle (Brenodor) und Alteburg wider ufbaut wore, dezue aber meriri noji wie Lausanne (Lousonna) oder Windisch (Vindonissa). Die noije Oppida sind all vill chlinner gsii, as die alte.

Wo sich de gallischi Först Vercingetorix ane 52 v.Chr. gege de Cäsar und d Römer erhobe het, hend d Helvetier e Heer vo 8000 Maa losgschickt um de Ufständische Gallier z helfe.

D Römer hend a de Helvetier e Bündnis (foedus) uferlait, aber ires Piet nöd bsetzt. Demit si nöme i Gallie ifale chönet, het de Cäsar ane 44 v.Chr. zwoo Kolonie errichte loo: am Jurasüdfuess d Colonia Iulia Equestris (hüt: Nyon) und am Nordfuess im Piet vo de Rauraker d Kolonii Augusta Raurica (hüt: Augst).

Erst ane 15 v.Chr. im Alpechrieg underem Chaiser Augustus (27 v. bis 14 n.Chr.) sind d Helvetier endgütlig is Römischi Riich iglideret. De Feldherr Tiberius isch miteme Herr vo Gallie an Bodesee zoge, wos zunere Schlacht mit de binochburte Vindeliker cho isch. D Helvetier sind ane 12 v.Chr. a de römische Provinz Gallia Belgica zuegornnet wore. 

D Römer hend d Landwertschaft gförderet und s sind vili Guetshöf (villa rustica) baut wore, wo d Soldate und d Städt mit Lebesmittel versorgt hend. D Stroose, wo vor alem drum baut wore sind, demit d Legionäre flexibel sind, hend au de Handel understützt, wa grösseri Stüürinaame för d Römer bidütet het. D Verwaltig isch dur Römer oder de früe romanisierti helvetischi Adel erfolgt, wo im Gegesatz zu de andere Helvetier au s Römische Börgerrecht vo de tribus Fabia öbercho het.

Nochem Tod vom Chaiser Nero (54–68) isch de Galba (68-69) Chaiser wore, aber d Soldate a de Rhiigrenze hend am 2. Januar 69 de Vitellius zum Gegechaiser uusgrueffe. De het sin Feldherr Aulus Caecina biuftrait mit de Legionäre us Vindonissa uf Italie z züche. D Helvetier sind em Galba troi blibe und hend de Caecina bischuldigt und e chliises Heer ufgstellt, well dem sini Soldate afange plündere hend. Drufabe hend di römische Legionäre s Hailbaad Aquae Helveticae (hüt: Bade) plünderet und abebrennt und d Helvetier afange verfolge und am Mons Vocetius (hüt: Bözberg AG) helvetischi Schare gschlage. Denn isch de Caecina gege Aventicum zoge, mit de Absicht d Stadt uuszraube. Doch d Stadt het sich ergee und Gsandti zum Vitellius gschickt. De het den em Caecina verbotte, Aventicum z plündere. D Unrue hend gendet mit de Erhebig vom Vespasian (69–79), wo am 21. Dezember 69 vo allne as Chaiser anerchennt woren isch. De het Aventicum zunere Kolonii erhobe und zunere Stadt uusbaue loo. D Soldate het er öber di Rhii gschickt und die hend erfolgriich s Dekumatland underworfe und drufabe isch de Limes baut wore. Dur da isch Helvetie vonere Grenzprovinz zu Hinderland wore. D Folg isch e Frideszitt vo fast 200 Joor gsii. 

Um 85 het de Chaiser Domitian (81–96) d Helvetier zu de noigschaffte Provinz Germania superior gschlage. Ane 212 het de Chaiser Caracalla (211–217) allne fraie Bewohner im Riich, also au de Helvetier, s Römische Börgerrecht vergee.

Im Joor 259 isch de römisch Fride, d «Pax Romana», jäh underbroche wore. D Alemane hend de Limes gstürmt, sind öber de Rhii und hend Augusta Raurica im Piet vo de Rauraker und Aventicum em Erdbode gliich gmacht. Ane 260 isch de Chaiser Valerian (253–260) vo de Sassanide gfange gnoo wore. Die henden tötet, usgstopft und as Trophäe usgstellt. S Römische Riich isch usenanderghait. De Postumus (260–269) het s Gallische Riich (Imperium Galliarum) ggründet, wo d Helvetier au dezeu ghört hend. S Dekumatland isch aber för d Römer verlore gsii und d Haimet vode Alemane wore. Erst ane 274 het de Aurelian (270–275) s Römische Riich wider gainiget. De Diocletian (284–305) het s Riich und d Provinze noi organisiert und d Helvetier zäme mit de Rauraker und Sequaner zude Provinz Maxima Sequanorum zämetue. Er het d Rhiigrenze bifestigt umd d Helvetier vo de Alemane z schütze. Trotzdem isches bis um 350 immer wider zu alemannische Öberfäll choo. Erst de Chaiser Julian het s gschafft, d Alemanne z besiige und de Chaiser Valentinian I. (364–375) het d Rhiigrenze nomol stärcher bifestigt. Aber im Joor 401 sind di römische Truppe us Helvetie abzoge wore und ab denn sind Alemanne nodisno öber de Rhii und hend Dörfli gründet, wäred d Burgunder, wo sit 443 as römischi Föderate um Lyon und Gempf glebt hend, gege d Aare vorgstosse sind.

D Helvetier hend scho immer vil Gold bsesse, wo si selber gwune hend - meriri Alpflüss sind goldhaltig - und drus hend si au fiini Goldarbete gmacht. Kunstwerch wäred de Römerzitt chamer aber aidüttig a de Provinzialrömische Kultur zueornne, eener schlichti Proodukt. D Helvetier hend vor alem Landwertschaft bitribe, wobi d Veehzucht wichtig gsii isch, bsundrigs i de alpine Piet. A Industriie sind Töpferaie und Schmittene bikannt, wo iri Produkt zum Tail exportiert hend. Die wichtigste Importgüeter sind de Wii us Italie und Olivenöl gsii.

Lueg au de Artikel Helvetischi Religioo

D Helvetier hend wie all Kelte meriri Götter verert und hend die vermuetli mit Menscheopfer bisämftigt. Wäred de Römerzitt isch d Religioo under starchem Iifluss vom römische Kult cho, bsundrigs de Chaiserkult isch wichtig gsii. Di alte keltische Götter, so de Chriegs- und Stammesgott Caturix oder d Bäregöttin Artio sind witter vereert wore.

Nochdem s Christetum ane 312 ofiziell römischi Staatsreligioo woren isch, isch d Usbraitig vom noije Glaube staatlich gförderet wore. So stammt denn s ältist christliche archäologische Zügnis bi de Helvetier us de Mitti vom 4. Joorhundert. Es sind meriri Bistümer iigrichtet wore, so z Aventicum, z Eburodunum (hüt: Yverdon) und z Vindonissa. Allerdings hend ufem Land no abglegni haidnischi Hailigtümer witterglebt. Bi de Landnaam dur d Alemane und Burgunder isch d Christianisierig no nöd abgschlosse gsii.




#Article 166: Eidgenossenschaft (139 words)


Eidgenosseschaft isch der Name vom Bund vo de Schwiizer Kantön gsi, wo sich mit beeidete Bundesbrief vom Ändi vom 13. Johrhundert aa zum ene Staatebund zsämmegschlosse hai.

Ursprünglig het dr Bund us drei Ort bestande, vo 1353 bis 1501 us acht, und vo 1513 bis zum Iimarsch vo de Franzose 1798 is drizäh.

Eidgenosse isch die konventionelli Übersetzig vom latinische Begriff conspiratores (eigentlich «Verschwörer») im Bundesbrief worde.

De offizielli Name «Schweizerische Eidgenossenschaft» für d Schwiiz isch nach 1848 ehner äs nostalgisches Relikt, und i de andere Bundes-Spraache heisst d'Schwiiz eifach «Schwiizerbund» (und uf Latiinisch, Confoederatio Helvetica «Helvetische Bund», au en ehner anachronistische Name, wo vor allem dur d'Romantik erchlärt isch). Eidgenoss als ä Bezeichnig für en Schwiizer wird dementsprächend au fascht nume no ironisch pruucht.

Übrigens chunnt s franzeesisch Wort Huguenot (die franzeesische Proteschtante, lueg Hugenotte) vermuetli vo Eidgnoss.




#Article 167: Rätoromanen (678 words)


D Rätoromane (au Bündnerromane oder eifach Romane; rätorom. Rumantschs, Romontschs, Rumauntschs oder Rumàntschs) sin e Minderheit in dr Schwyz, wo Rätoromanisch schwätze. Als Gsamtheit werde si au mangmool als Rumantschia (öbe: ‚Romaneheit‘) bezeichnet. Si läbe hauptsächlig, mit 35'000 Sprächer öpe 60 %, im Schwyzer Kanton Graubünde, di gröscht rätoromanisch Diaspora läbt z Züri, mit rund 1330 Rätoromane (Stand 2017). D Interesse vo de Rätoromane werde vo de Lia Rumantscha verträte.

S Rätoromanisch isch in meereri Dialäkt mit fümf verschiidne Schriftsprooche ùffdeilt: Surselvisch (rm. sursilvan) im Bündner Oberland, Sutselvisch (rm. sutsilvan) im Hinterrhytal, Surmeirisch (rm. surmiran) im Oberhalbstei ùn im Albulatal, Oberengadinisch (rm. putèr) ùn Unterengadinisch (rm. vallader). E gmeinsami Identität vo de Rätoromanisch-Sprecher isch nùmme schwach ussbildet, ùn vorallem in intellektuelle Chreis verbreitet. Di meischte Sprecher identifiziere sich änder mit ihrem Heimetort ùn ihrer Region, deno als Bündner oder Schwyzer, ùn ersch de, wänn überhaupt, als Rätoromane. E Verständigung zwüsche de verschiidne Idiom isch au nit immer eifach, ùn isch Gwohnheitssach. Uss däm Grùnd schwätze viili Romane deno mit romanischsproochige Persone uss andre Regione änder Schwyzerdütsch. Als gmeinsami Schriftsprooch vo de Rätoromane isch ab 1982 s Rumantsch Grischun yygfiert worde, wo aber ùnter de Romane sehr ùmstritte isch.

S Rätoromanische isch eini vo de vier Nationalsprooche vo dr Schwyz. Syt 1938 isch s Romanisch als Nationalsprooch (aber nit als Amtssprooch) anerkannt gsi, ùn 1996 isch s vùm Bùnd as offizieli Sprooch anerkannt worde, was bedütet, dass d Rätoromane in ihrer eigne Sprooch mit de Bùndesbehörde chönne korrespondiere. Im Kanton Graubünde isch s Rätoromanisch syt 1880 als eini vo de drüü Amtssprooche annerkannt (devor isch in de Bündner Verfassig kei Regelig zur Amtssprooch gmacht worde). In de Praxis aber het s Dütsch immer in de Verwaltig vorgherrscht ùn herrscht au hüt no vor. Ùff lokaler Ebeni isch s Romanisch aber scho syt Joorhùnderte als Amtssprooch bruucht worde. Im Joor 2003 isch s Romanisch in 56 Gmeie di einzigi Amtssprooch gsi, ùn in 19 isch d Verwaltig offiziell zweisproochig gsi.

Wo Graubünde im Joor 1803 de Eidgnosseschaft byträtte isch, hen vo de öbe 73'000 Bündner öbe 36'600 Romanisch gschwätzt, also no über d Hälfti. Bi dr erschte Volchszäälig vo 1850 sin es 42'439 gsi, was 47,2 % vo de Bündner Bevölcherig ussgmacht het. Die Gegende, wo um die Zyt e romanischi Mehrheit gha hen, bezeichnet de Jean-Jaques Furer als „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“. Des sin dertemool 121 Gmeie gsi (die entspräche wäge Fusione 116 hütige Gmeie). In de Gmeie Samnaun, Sils im Domleschg, Masein ùn Urmein wo im 17. Joorhùndert no zum traditionelle rätoromanische Sproochbiet ghört hen, het d Germanisierig scho friener yygsetzt, ùn 1860 het es dört nùmme no e chlyni romanischi Minderheit gee. S Bùndesamt für Statischtik definiert s romanischi Sproochbiet aber zum Byspil allei dur d Mehrheitsverhältniss.

Bi de Volchszäälig vo 2000 hen in de ganze Schwyz 35'095 Lüt s Romanisch als beschtbherrschti Sprooch aagee. Insgsamt hen 2000 60'561 Lüt aagee, dass si s Romanisch irgetwie im Alldaag bruuche. Des sin 0,83 % vo de Schwyzer Bevölcherig gsi. Im ganze Kanton Graubünde isch es di beschtbherrschti Sprooch vo öbe 1/6 (1990: 29'679; 2000: 27'038) gsi. Insgsamt isch es 2000 z Graubünde vo 40'168 (21,47 %) als Sprooch aagee worde, wo si däglich schwätze, im Verglych zue 41'067 (23,62 %) im Joor 1990. Insgsamt hen im Joor 2000 no 66 Ortschafte e romanischi Mehrheit gha, ùn in 32 wytre isch s Romanisch no für mindeschtens 20 % d Haupt- oder Ùmgangssprooch gsi. De Aadeil vo Romanischsprecher isch aber regional arg verschiide. So isch es im Bezirk Inn ùn in de Surselva no für 73,7 % bzw. 70,1 % d Ùmgangssprooch, im Bezirk Hinterrhy aber nùmme für 24,2 %. Innerhalb vo dänne Bezirk git es deno wiider groossi Ùnterschid.

Usserhalb vùm traditionelle romanische Sproochbiet isch d Sprooch au in de sognante „romanische Diaspora“ im Rescht vo Graubünde ùn de Schwyz, verbreitet. Die Grùppe wo usserhalb vo Graubünde läbt, macht öbe en Drittel vo de Lüt uss, wo s Romanisch als Ùmgangssprooch bruuche ùn öbe 20 % vo dänne, wo Romanisch als Hauptsprooch (= die wo si am beschte chönne) hen.




#Article 168: Separatismus (131 words)


Separatismus isch d'Bschtrabbig vun em Doil vun em Land
sich vun em Schtaat z'löse. So ebbes cha hischtorische, ethnische un hüffig au handfeschte ökonomische Gründ hä.

Separatistischi Bewegige sin manchmal schtrikt politisch un friedlich (wie zum Byschpil in Quebec oder dr Tschechoslowakei), manchmal aber au gwaltätig (wie zum Byschpil 'd ETA, 'd IRA, oder au Tschetschenien). In dr Regel wird ä separatischte Bewegig dann gwaltätig, wenn 'd Gegesyt gwaltätig reagirt oder alli politischi Mittel usgschöpft sin.

Separatismus hät meischtens a ethnischi, chultureli, oder religiösi Hintergrund. Allerdings sin ökonomischi un politischi Gründ oft nô viil wichtiger. In der Regel enschtôht a separatischtischi Bewegig aber dô, wo ä Minderhit vu dr Mehrhit majorisirt, drangsalirt un wirtschaftlich, chulturel un schprôchlich unter Druck gsetzt wird. 

Im alemannische Schproochruum sin viile Fäll vun Separatismus bchannt gsi.




#Article 169: Prättigau (350 words)


Ds Prättigä old Prättegä old Prättig, Brättig; uf Hoochtüütsch und bi dn Underländer Prättigau, rätoromanisch , ischt äs Bäärgtaal im Bündnerland.

Ds Taal ischt ättä viärzg Kilometer lenngs. Dr Taalfluss ischt d Landquart, waa bim Oort Landquart in Rhii flüüsst. Nördli vam Prättigä ärhebt schich ds Chalchmassiv vam Rätikon. Di Salginatobel-Brugg, waa ufm Wääg va Schiärsch uf Schuudersch liit, ischt äs international anärchennts architektonischs Wääldmonument.

D Iiwohner redend zäm grööschtä Täil Walsershy;tüütsch (nun di Seewiser-Mundaart ischt im Übergang zäm Rhiitaalertüütsch) und sind traditionell reformiärt. Schi läbend vam Wintertourismus, vam Chläigwäärb und vam Puurä. Bäkannt ischt ds Taal im Sumer zum Wanderä oder zum Bäiknä.

Di wichtigschtä Ortschaftä im Prättigä sind Chlooschtersch und Schiärsch (ds äinzigä Schattädorf näbä Chüblisch). Bis var churzem heds – va undä ufä uufgäzellt – diä Gmäindä ggään: Seewis, Valzäinä, Grüsch, Fanòòs, Schiärsch, Furnä, Jenaz, Fiderisch, Luzäi, Santantöniä, Chüblisch, Guntersch, Saas und Chlooschtersch. Jetz aber fusioniärt naadinaa äini nach dr andrä.

D Habsburger händ bis 1496 acht Gricht im Prättigä gchauft gchan, und anderi Gäbiät im Bündnerland händ au inä gchöört. Wäge däm hed schich dr Bischof va Chur mit dn Habsburger vrstrittä, und us denä Hendel ischt dr Schwaabächriäg ussärgwaggsä. Im Fridä va Basel sind di Prättiger Bsitz van dn Habsburger bi inä plibä, händ aber wiiterhi zum Zechegrichtebund gchöört und sind mid dr Schwiizer Äidgnossäschaft vrbündet plibä.

Im Spaatmittelalter sind alemannischi Walser in ds Prättigä iigwanderet. Ächt walserisch sind Schlappin, Santantöniä, Furnä und Valzäinä; di anderä Lüüt, wo früener rätoromanisch gredt gchan händ, sind bis zum 17. Jaarhundert germanisiärt choon.

Sid ane 1889 geit d Ysebaa va Landquart us dür ds Taal gä Tafaa. Das ischt di erscht Linie va dr Räätische Baan gsin.

Ä paar Bischpiil us em Prättiger Diälekt.

Ussem Prättigä chomend än ganzä Tschuppä Mundaartautoore. Zm Biischpil dr weläwääg eerscht, waa überhopt uf Walsertüütsch gschribä hed, Johann Andreas von Sprecher; der eerscht, waa än Alpänowällä gschribä hed, Michael Kuoni; und bsundersch schetzä tuäd mr bis hüt di luschtigä Gschichtenä va Georg Fient.

Über dn Diälekt gid s – näbscht em Schwiizerischen Idiotikon und em Spraachatlas var tüütschä Schwiiz – diä beedä Büächer:




#Article 170: Egg (Vorarlberg) (220 words)


 

Egg ischt a Gmuond z`Ööschtriich in Vorarlbearg im Bezirk Breagaz mit  Inwohnar. As ischt dio bevölkerungsrichschte und mit ar Fläche vo 65,37 Quadratkilomotar ou dio gröscht Gmuond vom Breogozarwold. 
 

Egg lit im weschtlichschto Bundesland vo Öschtorrich, Vorarlbearg, im Bezirk Breogaz südlich vom Bodosee uf 561 Metern Höhe. 38,7 % vo dor Fläche sand im Johr 1996 Wold gsi, 29,8 % Alpa, 24,9 % Landwirtschaftsfläche, 0,5 % Sidlungsfläche und 6,1 % sunschtige Fläche. Dio högschte Schtell ischt dor Hohe Ifen mit dom Schneaggoloo, dor gröschto Höhle vo Vorarlberg. Ortstölor vo dor Gmuond sand Egg und Großdorf.

D Nochburgmuanda vo Egg siand Alberschwende, Lingenau, Hittisau, Sibratsgfäll, Oberstdorf, Mittelberg, Bezau, Andelsbuch und Schwarzenberg.

Dor Usländarantol hot 2002 4,3 % betreit.

Dor Gmuondsrat beschtoht us 24 Mitgliedorn. Bürgormeischteri ischt Theresia Handler.
D Gemuondsinnahma us Stüra und ondara Abgaba sand 2001 bi 2.752.567 €, d Usgaba bi 6.460.538 €. Dor Schuldostand hat 2001 3.659.365 € betreit.

A dor Egg hat as im Johr 2003 92 Betrieb vo dor gewerblicho Wirtschaft mit 994 Beschäftigta und 41 Lehrlingo gio. Lohnschteuerpflichtige Erwerbstätige hat as 1.485 gio. Tourismus und Fremdovorkehr sand wichtig. Im Tourismusjohr 2001/2002 hat as insgesamt 63.218 Übernachtunga gio.

A dor Egg git as drü Kindrgärto. As git (Schtand im Januar 2003) 793 Schüolar, dorvu 202 an allgemeinbildenda höhora Schuola (AHS) und koane a berufsbildenda höhora Schuola.




#Article 171: Klaipeda (179 words)


Klaipeda (uf Düütsch Memel; Polnisch Kłajpeda) isch ä Litauischi Hafeschtadt aa dr Oschtsee. D'Schdadt hät 194,400 Ywohner (2002), im verglych zu 202,900 im Jôhr 1989. Hüt isch Klaipeda dr einzigi Hafe vo Litaue. D'Architektur isch ähnlich wi die z'Düütschland, England, un Dänmark.

S'Gebiet um Klaipeda isch scho syt dr Zitwende vo Baltischi Schtämm bsidelt wôre. Im 13te Jôhrhundert isch aa däre Schtäll ä Burg baut wôre wo 1252 vo de Düütschritter erobret un Chrischtianisirt wôre isch. 1422 isch Klaipeda zu Preuße cho; d'Granz zwische Preuße un Litaue hät bis 1919 bschtand ghät un isch d'am längschti unveränderte Granz z'Europa gsi. Bis zum Drüüsigjährige Krieg hät d'Schtdadt ä Wirtschaftlichi Ufschwung erlabt, schpöter isch Klaipeda aber in mehreri Krieg erobret un plündert wôre. Vo 1871 bis zum Erschte Weltkrieg isch Klaipeda ä deil vum Düütschi Rych gsi. 1919 isch d'Schdadt unter s'Protektorat vo Frankrych gschtallt wôre un 1923 vo Litaue bsetzt wôre. 1939 hät Litaue Klaipeda aa Hitlerdüütschland usglifert; am end vum Krieg isch d'Dütschi Bevölkrig vertrybe wôre.

Sit 1990 ghört Klaipeda zum unabhängige Litaue, un erlabt sytdem ä Wirtschaftlichi Ufschwung.




#Article 172: Rafael del Riego (314 words)


De Rafael del Riego y Flórez (* 9. April 1784 z Tuña, Aschturie; † 7. November 1823 z Madrid) isch e spanischer General un Liberaler gsi.

Del Riego isch am 9. April 1784 (oder au am 24 November 1785 z'Santa María de Tuñas in Aschturie uf d'Wält cho. 1807 het er syn Abschluss an dr Universität vo Oviedo gmacht un isch denoch uf Madrid zoge, wo er in d'Armee ytrete isch. 1808 isch er während em Spanische Unabhängigkeitschrieg vo de Franzose gfangegnomme worre, isch aber spöter entchomme. Im selbe Johr hät er in dr Schlacht vo Espinosa de los Monteros chämpft un isch wieder gfangegnomme worre. 1814 isch er nooch Schpanie zruggchärt. 

Wo dr Chönig Ferdinand VII. 1819 Truppe uf Südamerika hät welle schigge, isch Riego zum Kommandör vum Aschturische Battalion ernannt worre. Am 1. Januar 1820 het er aber z'Cádiz gmeutert un het zamme mit andri Offizir d'Widerherschtellig vo dr Verfassig vo 1812 gfordert. Em Riego syni Truppe sin durch d'andalusischi Städt marschirt in dr Hoffnig e republikanische Ufschtand z'entzünde; d'lokali Bvölkrig isch aber gröschteteils indifferent gsi. In Gallizie isch aber e Ufschtand losbroche, un am 10 März het dr Chönig d'Verfassig widerhergstellt. 

D'nöji progressivi Regirig het Riego zum Feldmarschall ernannt un 1821 zum Kommandör vo Aragon. Im September vum selbe Johr isch er wege em republikanische Ufschtand fälschlicherweis verhaftet worre. Z'Madrid isch für syni Freilassig demonstrirt worre, un im März 1822 isch er in d'Cortes Generales gwählt worre un freiglasse worre. 

Im Dezember 1822 hät d'Heiligi Allianz entschiide, dass e republikanisches Spanie e Gfahr für d'Balance in Europa wär. Am 7 April 1823 hän d'Franzose d'Gränz überschritte. Riego hät mit synere Armee un lokale Gruppe Widerstand gleischtet, isch aber am 15 September verrate un gfangegnomme worre. Obwohl e Amneschti verchündet worre isch, isch er wege Verrat verurteilt worre un am 7 November 1823 uf em la Cebada Platz i Madrid ghängt worre.




#Article 173: Edi Rama (389 words)


Dr Edi Rama (am 4. Juli 1964 z Tirana uf d Wält cho) isch en albanischer Künschtler un Politiker und syt em 10. September 2013 dr Minischterpräsident vo Albanie. Syt Oktober 2005 isch er Vorsitzender vo dr Sozialistische Partei vo Albanie (alb. Partia Socialiste e Shqipërisë). Vo 2000 bis 2011 isch er Bürgermeischter vo dr Hauptstadt vo Albanie, Tirana, gsii.

Dr Edi Rama het sich 1990 am Umsturz vum kommunistischi Regime beteiligt. Er isch zu dere Zit Lektor aa dr Kunschtakademi vo Tirana, dr Akademia e Arteve e Tiranes gsi. Er het sich aber schnell vo dr Demokratische Partei vum Sali Berisha abgwannt un in de Joor druf im Ussland e Name als Künschtler gmacht. 1997 isch er vo Sicherheitskräft (wo aageblich vom Sali Berisha beufrait worre sin) fascht Dot gschloo worre, un isch uf Paris emigriert. 1998 isch er zum Begräbnis vo sym Vater zruggcho un vum Premier Fatos Nano zum Kultusminischter ernannt worre. Wonner Kultusminischter gsi isch het er zum Byspil d erschte Kinos syt 1990 eröffne loo.

Nooch synere Waal het er e Kampagne gstartet s Stadtbild vo Tirana z verbessre. So sin illegali Kiosk un Hüüser an dr Lana abgrisse worre, d Stadt im Allgemeine isch gsüüberet worre un 96,700 Quadratmeter vo Grüenfläche sin ygrichtet worre. Usserdem sin vili alti Hüüser neu gschtriche worre, oft in grelle, bunte Farbe.

Im Oktober 2003 isch er mit 61% vo de Stimme als Bürgermeischter widergwäält wore. Usserdem het er 2003 erfolglos gege dr Fatos Nano als Parteipräsident kandidiert.

Wo d Sozialistische Partei 2005 d Parlamentswaale aa d Demokratische Partei verloore het het dr Edi Rama im Oktober vo däm Joor de Fatos Nano als Parteivorsitzender abglöst. Im Februar 2007 isch er zum zweite Mool als Bürgermeischter vo Tirana widergwäält wore. 2011 het er d Burgermeischterwahl gege dr Lulzim Basha, dr Kandidat vo dr Demokratische Partei, verlore.

Bi dr Parlamentswashl 2013 isch er als Spitzekandidat vo syre Partei aatrette und noch em Siig vo synere Partei bi dr Wahl isch er am 10. September 2013 Minischterpräsident vo Albanie wore.

Dr Edi Rama isch nümme als Künschtler aktiv, het aber imene Interview gmeint dass d Politik au öbis äänlichs wie Kunscht isch. 2003 het er en Gaschtuftritt im Lied “Tirona” vo dr albanische HipHop Gruppe West Side Family gha, wo inzwüsche so öbis wie d Lokalhymne vo Tirana worre isch.




#Article 174: Tirol (199 words)


Tirol isch e Region z Mitteleuropa, wu vum Weschte vu Eschtryych bis in dr Norde vu Italie goht. Urspringli unter eire Herrschaft, isch Tirol noch em Untergang vum Habsburger Viilvelkerstaat Eschtryych-Ungarn noch em Erschte Wältchrieg dur dr Vertrag vu St. Germain uf zwe Staate ufdeilt wore:

Gnännt isch d Region no dr alte Residänz vu ihre Landesfirschte, Schloss Tirol oberhalb vu Meran im Burggrofeamt.

Landschaftli isch Tirol dur d Alpe bregt. Di hegschte Bärg vu Tirol sin dr Ortler (3905 m ü. A) un di iber 3859 Meter hoch Königspitze z Sidtirol, dr Großglockner (3798 m ü. A) z Oschttirol, dr Monte Cevedale (3769 m s.l.m.) z Wälschtirol (Trentino) un d Wildspitze (3768 m ü. A) in dr Ötztaler Alpe z Nordtirol.

D Entwässerig erfolgt z Nord- un Oschttirol iber Inn, Drau un Lech, wu alli in d Duene minde. Sidtirol un Trentino wäre in dr Hauptsach vu dr Etsch un ihre Näbefliss entwässeret. D Deilig vum Land isch fascht gnau an dr Wasserscheide erfolgt.

D Region Tirol gränzt im Norde an Bayern, im Weschte an Vorarlberg un dr Kanton Graubünden, im Sidweschte an d Lombardei, im Siden un Sidoschte an Venezie un im Oschte an Salzburg un Kärnten.




#Article 175: Nordtirol (132 words)


Als Nordtirol wird es Gebiet z Öschtriich bezaichnat, wo zwischa dem Arlberg und da Kitzbühler Alpa ligt. Es wird hoptsächlich vom Inn durchflossa. Witeri grossi Abflüss send de Lech und d Groossaache.

S Nordtirol isch durch die Teilung vam Tirol zwüsche Österrich und em Königriich Italie noch em Erste Weltkriag im Jaar 1919 entstanda und isch der gröschte vo de vier Landesteile. Hüt bildet Nordtirol und Osttirol s österriichische Bundesland Tirol. D Hoptstadt devo isch Innsbruck. S Südtirol ghört hütt zu Italie und bildet di Autonome Provinz Bozen – Südtirol (Provincia Autonoma di Bolzano – Alto Adige) mit de Hoptstadt Bozen/Bolzano. Di italienischi Provinz Trentino het au zum historische Tirol ghört und werd wege dem mengisch au Welschtirol gnennt.

Nordtirol hätt 8 Bezirke (Osttirol hätt 1 Bezirk, nämmli Lienz). Die Bezirk sind:




#Article 176: Südtirol (335 words)


S Südtirol (italienisch: Alto Adige) köhrt hüt zu Italie. Vor 1919 hat des zur Habsburger Monarchie Öschtriich-Ungarn und bis 1946 zum Königriich Italie köhrt und isch de mittler Teil vom historische Tirol gsi. D Landeshauptschtadt isch Bozen. 

S Südtirol lit uf de Südsite vom Alpekamm und wird dur d Etsch/Adige prägt, wo vom Reschepass abe, dor de Vinschgau, noch Meran und Booze flüsst und bi de Salurner Klause s Südtirol is Trentino verloot. Als gröste Näbefluss vom Etsch im Südtirol chunnt z Booze de Eisack (iteliänisch: Isarco) dezue. Er bringt s Wasser vom Brenner obe abe und ninnt z Brixe au no d Rienz us em Pustertal uf.

De höchsti Berg im Südtirol isch de Ortler mit 3905 m Höchi und de tüüfsti Punkt isch d Etsch i de Salurner Klause. Salurn lit uf 224 m.

Witers bekannti Südtiroler Regione sind d Dolomite, s Passeiertal, s Pustertal und d Wiistross bim Kalterersee.

S Südtirol isch in Italien die Autonomi Provinz Bozen – Südtirol (ladin. Provinzia Autonòma de Balsan/Bulsan – Südtirol; ital. Provincia Autonoma di Bolzano – Alto Adige) und köhrt zur Region Trentino-Südtirol. Es isch di nördlichst Provinz vo Italie.

Die italienische Region Trentino-Südtirol (ital. Trentino-Alto Adige; ladin. Trentin-Südtirol) beschtoht us zwoi Provinza:

D Regionalregierung isch in Bozen und Trient. Im Südtirol wird überwiegend Dütsch und im Trentino überwiegend Italienisch gredt. In boide Provinza wird au Ladinisch gsprocha.

Im Südtirol werde drü Schprocha gschprocha. 

Und natürlich isch für de Turismus s Dorf Tirol mit de Stammburg vo de Tiroler Grafe, em Schloss Tirol, wichtig.

Im Früemiddelalter isch e Däil vo de Baiuvare über d Alpe is Etschtal ggange und het das Land besidlet. So isch das Gebiet zum Herzogtum Bayern cho. Im 12. Joorhundert isch d Grafschaft Tirol entstande, wo 1363 an Öschtrych cho isch.

S Südtirol isch i der jüngere Zyt en ständige Zankapfel zwische Italie und Öschterriich gsii, wo au Chrieg drum gfüehrt worde isch, z. B. im erschte Wältchrieg. Wil d Donaumonarchie Chriegsverlierer gsii isch, isch es siit denn bii Italie bliibe.




#Article 177: Salzburg (102 words)


 (Bairisch: Såizburg) isch d Hauptstadt vum glichnammige Bundesland Salzburg in dr Republik Östrich un bildet zämme mit em Bezirk Salzburg-Umgäbig dr nördlichst vu dr fünf Gaue vum Bundesland Salzburg, dr Flachgau. Mit öppe 150.000 (Stand 2006) Iwohner isch Salzburg nooch Wien, Graz un Linz die viertgrösst Stadt in Östriich. In dr Agglomeration Salzburg läbe ugfähr 210.000 Lüt, s Izugsgebit längt yber d Landesgrenze in dr agrenzend südostbayrische, oberöstrichische un obersteirische Ruum. D Stadt Salzburg isch s Zentrum vu dr Euregio Salzburg – Berchtesgadener Land – Traunstein. D Stadt wird au oft Mozartstadt gnennt, wil dr Mozart do uf d Welt chumme isch.




#Article 178: Steiermark (689 words)


D Steiermark  (bair. Steiamoak, slowen. Štajerska) isch e Bundesland z Eschtrych. Landeshauptstadt isch Graz. D Steiermark isch vu dr Flechi här s zwootgreescht, vu dr Yywohnerzahl här s viertgreescht Bundesland vu Eschtrych. S gränzt an Kärnten, s Land Salzburg, Obereschtrych, Nidereschtrych un s Burgeland un im Side an Slowenie. D Bewohner nänne sich Steirer.

S Bundesland Steiermark het e Flechi vu 16.401,04 km² un isch dodermit s zwootgreescht Bundesland vu Eschtrych. S het e 145 km langi Ussegränze mit Slowenie.

D Steiermark isch in e baar Regione glideret. Vu dr Flechi här am greschte isch d Obersteiermark, wu vu dr nerdlige Landesgränze bis zum Steirische Randgebirg sidlig vu dr Mur-Mürz-Fuure goht.
D Weschtsteiermark lyt sidlig dervu, weschtli vu dr Mur. D Oschtsteiermark lyt eschtli vu dr Mur un sidli vum Wechsel un dr Fischbacher Alpe. Zwische Oscht- un Weschtsteiermark lyt d Landeshauptstadt Graz. Die Yydailig vu dr Steiermark chunnt us dr Zyt vor em Erschte Wältchrieg, wu Oscht- un Weschtsteiermark zämme d „Mittelsteiermark“ bildet hän, derwylscht d Untersteiermark s gmischtsprochig dytsch-slowenisch Biet gsii isch mit dr Hauptstadt Marburg an dr Drau (slowenisch Maribor) un wu noch em Erschte Wältchrieg zue Jugoslawie chuu isch un hite zue Slowenie ghert. Dr sidlig Landesdail ab dr Linie Deutschlandsberg – Leibnitz – Bad Radkersburg wird Sidsteiermark gnännt un isch nit mit dr Untersteiermark z verwächsle. Umgangssprochli wird (zmindescht in dr Obersteiermark) hite dr Uusdruck Sidsteiermark no vylmol fir d Untersteiermark brucht.

D Steiermark wird au di „Grien March“ oder s „s grien Härz vu Eschtrych“ gnännt, wel rund 61 Brozänt vu ihre Flechi bewaldet isch un e wyter Viertel mit Matte, Waide, Obnst un Räbe deckt sin.

S Ennsdal im Norde vum Land mit syne gäche Felse, vum Dachstein bis zum Nationalpark Gesäuse, un d Gebirgsplatoo zwische Hochschwab un Rax ghere zue dr bekannte alpine Dail vu dr Steiermark. D Obersteiermark un d Thermeregion im oschtsteirische Higelland sin wichtigi Främdeverchehrsbiet. Us turistische Grind isch mittlerwyli fir dr eschtli Dail vu Obersteiermark dr Name „Hochsteiermark“ gschaffe wore un wird as Turismusregion vermärtet.
Dr Side vum Land isch zum große Dail buckelig (mit Rääbe), s Grazer- un Leibnitzer Fäld an dr Mur land isch dergege eebe.

Dr Hauptfluss vu dr Steiermark isch d Mur, wu us em Salzburger Lungau chunnt, bal derno in dr weschtlige Obersteiermark bi Predlitz d Landesgränze passiert un bis Bruck an der Mur no Oschte fließt. Dert macht dr Fluss e Rank un goht derno bis an di slowenisch Gränze bi Spielfeld no Side. Vu dert ewäg fließt d Mur wider no Oschte bis Bad Radkersburg un bildet doderby d Gränze zum sidlige Nochberstaat.

Anne 1180 isch d Steiermark unter dr Traungauer zum Herzogtum ghobe un d lächerächtlige Bindige an s Herzogtum Bayern un s Herzogtum Kärnten glest wore. Mit eme 1186 mindlig abgschlossene Erbverdrag sin d Herzeg vu Eschtrych us dr Dynaschti vu dr Babenberger anne 1192 Herzeg vu dr Steiermark wore (bis 1246). Noch em Uusstärbe vu dr Babenberger isch d Steiermark zerscht an Ungarn chuu, 1261 an Behme. Im Fride vu Ofen isch 1254 dr Traungau vu dr Steiermark abdrännt un e Dail vum „Fürstenthum ob der Enns“ (Obereschtrych) wore. Glychzytig isch au d Grofschaft Pitten uusglideret wore un an s Herzogtum Eschtrych chuu, wu dodmol uugfehr em hitige Nidereschtrych entsproche ghaa het. Anne 1282 isch s Herzogtum Steiermark zämme mit em Herzogtum Eschtrych an d Habsburger chuu. Im Zug vu dr habsburgische Erbdailige isch d Steiermark dr zäntral Dail vu dr Innereschtrych mit dr Residänz Graz wore.

Im Johr 1918, noch em Erschte Wältchrieg, isch dr siglig Dail vum Herzogtum, d Untersteiermark, no dr Bstimmige vum Verdrag vu Saint Germain, abdrännt un an dr nei Staat vu dr Slowene, Kroate un Serbe, s speter Jugoslawie aagschlosse wore. Hite ghert d Untersteiermark zue Slowenie.

Anne 1938, noch em Aaschluss vu Eschtrych an s Dytsch Rych, isch s Ausseerland no Obereschtrych uus-, derfir s sidlig Burgeland dr Steiermark aaglideret wore. Noch em Änd vum Zweete Wältchrieg sin die Bietsänderige wider ruckgängig gmacht wore. Im Mai 1945 isch d Steiermark vu dr Sowjet bsetzt wore, isch derno aber vu 1945 bis 1955 unter britischi Verwaltig chuu.

Atlante zue dr Gschicht:




#Article 179: Koptische Sprache (372 words)


Koptisch isch e usgschtorbeni Afro-asiatischi Sproch wo z'Ägypte vo dr Antike bis is 17te Johrhundert gsproche worre isch; hüt wird d'Sproch numme no vo dr koptische Chilch als Liturgi Sproch bnutzt.

S'Koptisch isch d'letschte Phas vo dr ägyptische Sproch. Koptisch isch im Gägesatz zum Demotische im griechische Alphabet, un spöter imene eigne koptischi Alphabet gschribe worre. S'het im Koptische zwee Schriftdialäkt gää un mehreri gsprochene. Dr sahadischr Dialäkt isch vo heidnischi Prieschter entwiggelt worre un isch e reini Schriftsproch gsi; er het nüt ufeme gsprochene Dialäkt basiirt. Sahadisch isch bis is 11te Johrhundert au vo dr koptische Chilch bnutz worre un isch drno vum bohairische Dialäkt verdrängt worre. Bohaisch het sich us dr gsprochene Sproch vum Nil Delta entwiggelt. D'andre gsprocheni Dialäkt sin s'Achmimik, Lykopolitan (beidi i Oberägypte), un s'Fajümisch (z'Unterägypte) gsi. 

Noch dr arabische Erobrig vo Ägypte im 7te Johrhundert isch s'Koptisch immer meh verdrängt worre; z'ärscht i dr Oberschicht wo Arabisch het müesse lehre zume ihri Positione bhalte. Sell het langsam zunere Abnahm vo literarischi Koptischsprecher gführt. I derre Zit isch trotzdem e huufe Literatur uf Koptisch gschribe worre, vorallem chrischtlichi Teggscht. I derre Zit isch au Griechisch no als Zweitsproch i dr Chilch bnutz worre. Irgetwenn zwüschem 11te un 13te Johrhundert het Arabisch drno s'Koptisch als gsprocheni Sproch aagfange z'verdränge. Ironischerwys isch die Entwigglig vo de Chrüüzzüg begünschtigt worre, wyl d'Kopte dr moslemischi, arabischsprochigi Bvölkrig hen welle demonstriire dass se Loyali Ägypter sin. 
I derre Zit isch Arabisch i traditionel koptischsprochigi Domäne ydrunge; us derre Zit stammet d'erschti chrischtlichi Teggscht uf Arabisch. Bald isch numme no sälte uf Koptisch gschribe worre, un fascht numme no Teggscht wo d'Moslems nüt hen solle läse chönne. Usserdäm isch Koptisch durch d'Islamisirig vo Ägypte verdrängt worre; ob z'erscht d'Aazahl vo Koptischsprecher un drno d'Aazahl vo Chrischte abgnomme het oder anderschrum isch nüt sicher, uf jede Fall het Arabisch als Umgangsproch zur Islamisiirig bytroge.

Koptisch isch als gsprocheni Sproch immer wyter nooch Süd-Ägypte abdrängt worre, endgültig usgstorbe ischs viilycht erscht im 17te Johrhundert, s'isch aber au möglich dass no im 19te Johrhundert i mangi Biet Koptisch gsproche worre isch. Hüt wird Koptisch numme no als Liturgisproch vo de koptische Ägypter bnutzt, allerdings numme i mangi Gebet un Hymne; s'git au äs Gebetsbuech uf Koptisch.




#Article 180: Gallische Sprache (1642 words)


Gallisch isch e usgstorbeni keltischi Sproch, wo vo de keltischi Stämm in Gallie un Gebiet, wo dra gränze, gsproche worre isch. D'Gallischi Sproch isch spöteschtens noochem 6te Johrhundert komplet vum Vulgärlatin bzw. vo germanischi Sproche verdrängt worre. Gallisch ghört zu de Feschtlandkeltischi Sproche, wobi s'Gallisch sich warschynlich nüt bsunders vo de brythonischi Sproche unterschiide het un usserdem bodi P-keltischi Sproche gsi sin. D'inselkeltischi Sproche unterscheide sich hüt vor allem durch de Wegfall vo dr Morphologi un d'Aluutmutation. D'sprochlichi Spure erlaube e rächt gueti Rekonschtruktion vum Gallische. Allerdings sin numme wenigi Verbe, Adjektive etc. überliifert. Wege dem wird e detailiirti Rekonschtruktion nie möglich sy.

Gallisch isch im früenere Gallie, öppe em hütige Frankrych, gsproche worre, mit Usnahm vo denne Regione, wo Aquitanisch (e Vorstuf vum Baskische) gsproche worre isch (domols warschynts wyter verbreitet wie hüt). Usserdäm isch Gallisch vo de Kelte i dr hütige Schwiiz un Süddütschland gsproche worre. D'keltischi Sproch vo Norditalie (Lepontisch) un s'Galatische werre zwar separat bhandlet, hen sich aber warschynts nüt bsunders vonenander unterschiede. Hütigi Linguischte ordne s'Gallische zämme mitem Britannische y; d'goidelische Sproche un Keltiberisch werre dergege als archaischeri Sproche agseh. Nordweschtlich vum Gallische sin Vorstufe vum Gälische gsproche worre, öschtlich devo Germanisch, im Südoschte Etruskisch, Italische Sproche un Illyrisch un im Süde Iberisch, Keltiberisch un Aquitanisch, e Vorstuf vum Baskische.

D'Gallier hen mit Sicherheit verschiedni Dialäkt gredet, d'Sproch isch aber z'spärlich überlieferet, als dass mer chönt d'Dialäkt noochvollziehe. Möglicherwys sin d'Dialäkt durch e eventuels prä-indoeuropäisch Subschtrat verschiede beyflusst gsi; so sin zum Byspiil Flussnämme im hütige Frankrych oft no vor-keltisch. 

Nooch dr römischi Erobrig vo Gallie isch d'Sproch schnäll verdrängt worre. Warschnynts het sich s'Vulgärlatiin zerscht i de Städt durchgsetzt un schliesslich au unter de Buure. Bi dr Usbreitig vum Latiinisch hen Händler, Soldate, Beamte un Siidler e grossi Roll gschpiilt. Spöteschtens im 3. oder 4. Johrhundert isch s'Latiinisch scho fescht z'Gallie etabliert gsi; em Verschwinde vum Gallische isch aber mit Sicherheit e langi Zit vo Zweisprochigkeit vorusgange; d'spötere gallische Inschrifte hen oft viili Fehler. Im 4. Johrhundert het dr Hieronymus berichtet, dass d'Sproch vo de Galater derre vo dr Bevölchrig vo Trier ähnlich gsi isch. E grossi Roll bi dr entgültigi Romanisierig vo Gallie het d'Chrischtianisierig gschpielt, wo s'Latiinisch au i abglegeni Dörfer brocht het. 

S'Gallische het sich bis churz nooch dr fränkischi Erobrig chönne halte. Im 6. Johrhundert het dr Gregor vo Tours berichtet, dass in synrer Gegend no vereinzelt Gallisch gsproche worre isch; des isch s'letschti Mol, dass d'Sproch erwähnt wird. D'Romanisierig isch i Raetia un i de Decumates agri am langsamschte gsi un so ischs möglich, dass i abglegeni Gegende no bis ins 10. Johrhundert Keltisch oder z'mindeschtens Galloromanisch gsproche worre isch.

D'erschti schriftlichi Spure sin usem 4te Johrhundert vor Chrischtus überliiferet, öppe im 3te Johrhundert höre d'Beleg uf. Im 6te Johrhundert sin vum Gregor vo Tours gallischi Heilsprüch überlifert; bald druf isch d’Sproch usgstorbe. 
D'schriftlichi Zügnis vum Gallischi sin z’erscht im Griechischi Alphabet, spöter au im Latinischi Alphabet gschribe; d'eng verwandti Lepontischi Sproch isch au imene Altitalische Alphabet gschribe worre. Dass Gallisch nüt öfters isch gschribe worre, chönnt au mit dr Gheimhaltig vo de gallischi Druide zammehänge.

D'Inschrifte finde sich zum Teil uf Steitafle (zum Byspiil Weihinschrifte), uf Tonscherbe (oft noochem Muschter “X het des gmacht”), Münze, Bleitafle etc. Üsser Wüsse über gallischi Zahle stammt vor allem vonere Tonplatte, wo uf 10 Öffe inere Fabrik Bezug nimmt.

Dr lengschti gallischi Teggscht isch 1983 gfunde worre. Er bstoht useme Zauberspruch, wo uf zwo Bleitafle ygritzt worre isch; d'gnaui Bedütig isch nüt chlor. Eis vo de wichtigschti Dokument isch dr “Chalender vo Coligny”, wo i dr Nähi vo Lyons gfunde worre isch. E andrer wichtiger Teggscht isch e Weihinschrift ufenere Bleitafle, wo binere Quell vergrabe worre isch un em Gott Maponos gwidmet isch. 

Us dr spötere Zit vum Gallische sin mehreri churzi “Liebesbotschafte” erhalte. E typischi Inschrift isch: moni gnatha gabi / buððutton imon (myn Maidli, gib mer e Müntschi) oder geneta imi / daga uimpi (i bin e hübsches Maidli). Interessanterwys isch eis vo de erschti schriftlichi Zeugnis vum Alemannische au e Liebesbotschaft.

I dr Schwiiz sin gallischi Inschrifte selte. E paar Münze mit gallischi Inschrifte im griechischi Alphabet sin gfunde worre; usserdem e Schwert mit dr Inschrift KORICIOC (warschynlich dr Name vum Schmiidt) i dr Nähi vo Biel. D'längschti Inschrift vo de Helvetier isch d'Bärner Zink Tafel wo 1980 bi Bärn gfunde worre isch. Uf dr Tafle stönn viir Wörter im Griechischi Alphabet:  ΔΟΒΝΟΡΗΔΟ ΓΟΒΑΝΟ ΒΡΕΝΟΔΩΡ ΝΑΝΤΑΡΩΡ (Dobnoredo Gobano Brenodor Nantaror). S'isch allerdings nüt absolut sicher, ob's sich um e gallischi oder e latiinischi Sprooch handelt, d Inschrift bstoht nämli fascht nume us Flur- un Personename. S handelt sich um e Widmig zum Gobannus, emene gallo-romanischi Gott vo de Schmiid. Brenodor isch e Ort (-duron (Stadt, Maart), also “Stadt vum Brennus”). Nantaror isch vilycht s'Aaretal (nanto – “Tal”). Dobnoredo bedütet wahrschynts “Wält” (vo dubno). D'Inschrift chönnt also heisse: “Gwidmet Gobannus, wo dur d Wäld reist, vo de Lüt us Brennoduron usem Aaretal”.

S'sin vorallem drei Schrybige bekannt: die vo Lugano us Gallia Cisalpina (us Norditalie, für s'Lepontisch bnutzt, wo meischtens als gallischer Dialekt agseh wird), s'griechischi Alphabet us Gallia Transalpina (Südgallie) un s'latiinischi Alphabet, wo i Gallie nooch dr römischi Erobrig bnutzt worre isch.
S'Alphabet vo Lugano bnutzt d'Buechstabe: AEIKLMNOPRSTΘUVXZ. S'unterscheidet nüt zwüsche Stimmhafti un Stimmlosi Chonsonante (Fortis un Lenis): P isch /p/ oder /b/, T stoht für /t/ oder /d/ un K für /k/ oder /g/. Z stoht für /ts/. U stoht für /u/ un V für /w/. Θ isch warschynlich /t/ un X e /g/.

S'griechischi Alphabet bnutzt d'Buechstabe: αβγδεζηθικλμνξοπρστυχω. S'unterscheidet zum Teil zwüsche langi un churzi Vokal (ι für s'churzi /ɪ/ un ει für /i/ aber η un ω stönn sowohl für d'langi wie d'churzi /e/, /e:/ un /o/, /o:/). χ stoht für [χ] un θ für /ts/. ου stoht für /u/, /u:/ un /w/.

S'latiinischi Alphabet het bnutzt: : ABCDÐEFGHIKLMNOPQRSTUVXZ. Ð het eigetlich de Balke ganz über de Buechstabe gha, des wird aber im Unicode nonüt aazeigt. G un K sin mangmol ustuuschbar gsi, Ð, ds un s chönne au /ts/ aazeige. X stoht für [χ] oder /ks/. Q  isch numme sälte bnutzt worre (in mangi archaischi Wörter).

Oberflächlich het s'Gallischi e gwüsse Ähnlichkeit mitem Latiinisch un wyteri alti Sproche. Des isch uf d'erhalteni indoeuropäischi morphologischi Endige zruggz'füehre. Des het's de Gallier warschynlich lychter gmacht, Latiinisch z'lehre. D'Theori wo vo mangi, vorallem französischi Sprochwüsseschaftler, probagiert wird dass sich Römer un Gallier hen chönne verständige, isch allerdings nüt haltbar.

 1. Als Allophon vo // vor /.

 2. D'gnaui Natur vum r isch nüt sicher.

S'gallischi het 5 Vokal gha wo hen chönne churz oder lang sy.

D'gallischi Sproch het zu de P-Keltischi Sproche ghört. Des bedütet dass dr indoeuropäischi Luut /*kw/ zu /p/ isch verschobe worre, e Luutwandel wo au im Griechischi un mangi Italischi Sproche z'beobachte isch. D'Goidelischi Sproche un d'Keltiberischi Sproch hen de /k/ Luut erhalte. So isch s'Gallischi Wort für “Sohn” mapos gsi, s'Uririschi hingege maqi. Ähnlich isch Protoindoeuropäisch *ekuos (Ross) im Gallische zu epos worre, im Keltiberische zu eqos worre un im Altirische heisst's ech.

Usserdem isch dr Luut /gw/ zum Stimmhafte Labial-velare Approximant /w/ verschobe worre: uediiumi (i bet) vo gwediūmi. Dr Luut /tst/ isch zu ts/ verschobe worre: neððamon (näher) vo Indoeuropäisch *nedz-tamo. Indoeuropäisch /ew/ isch zu /ow/ un spöter zu /o:/ worre: *teutā  touta, tota (Volk, Stamm).

Andri phonologischi Entwicklige sin d'Monophthongirig vo -/oi/ zu /i/ im Maskuline Dativ Singular, d'Apokope vo -/ui/ zu /u:/, un de Luutwandel vo /e/ zu /i/. Usserdem sin d'Diphthong /ew/ un /ow/ zammegfalle, denooch zu /o:/ monophthongirt worre un schlieslich zu /u:/ worre. So isch teut- (Volk, Stamm) zu tout-, tot- un schlieslich tut- worre. S'wird au e Monophthongirig vo /ey/ zu /e:/ vermutet, de Wandel vo langi Vokal im Usluut zu churzi, un d'Entwicklig vomene dentale Frikativ.

Gallisch het säggs oder siibe Fäll gha. Gnau wie s'Latiinisch het Gallisch e Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ, un viilycht au e Vokativ gha. Gallisch het statt em latiinische Ablativ e Instrumentalis gha. Usserdem het sich dr Lokativ möglicherwys erhalte gha.
S'gallischi Syntax isch no praktisch unbekannt. D'Satzstellig isch meischtens SVO (Subjekt, Verb, Objekt) gsi aber vereinzelt isch au SOV überliifert. In de hütigi keltischi Sproche isch d'Satzstellig VSO, des isch au us mindeschtens zwei gallischi Inschrifte überliiferet. D'Satzordnig het durch s'usprägti Kasussytschtem chönne variiere.

D'Konjugation vo de Verbe isch glychfalls fascht nüt überliifert. Gallisch het ähnlich wie s'Griechisch d'Verbe mit de Endige -mi (athematisch) un -o (thematisch) erhalte. 

S'Gallisch het wie s'Griechisch fümf Modi gha: de Indikativ, Subjunktiv, Optativ, Imperativ un de Infinitiv. Usserdem het Gallisch mindeschtens drüü Tempus (Gegewart, Zuechumft un Präteritum) gha.

D'gallischi Sproch het i Weschteuropa mehreri Spure hinterlo. Im Französischi sin e paar gallischi Wörter erhalte. Mangi Langues d'oïl hen usserdem gallischi Wörter erhalte, wo in andri Dialekt oder em Standardfranzösisch nüt uftauche. So wird e Chueh im Normännische als bringie bezeichnet, wenn sii e Fell mit bruuni Flecke het. Des goht uf Gallisch *brinos (Stock) zrugg. Un e wertloser Gegestand wird als agobille bezeichnet, vo Gallisch *gobbo (Schnoobel). Usserdem isch s'französischi Zahlesüschtem vo quatre vingt (80) e Relikt usem Keltische.
D'Luutverschiebig vo /u/ zu /y/ im französische isch möglichwys durch s’Gallisch beyflusst gsi.

Möglicherwys hen d'Rescht vo dr gallischi Bvölkrig vur Bretagne uf s'Bretonischi ygwirkt, des isch aber nume Spekulation.

Dass sich im früehere Gallie zwo romanischi Sproche, d'Langues d'oïl un s'Okzitanisch entwiggelt hen, chönnt mit dr schnellere Romanisierig im Süde zämmehänge.

Sunscht het d'keltischi Sproch vor allem Flurnämme hinterlo, bsunders i dr Weschtschwiiz: dunum (bfeschtigti Stadt) isch als don in Yverdon un Moudon, aber au in Name vu Thun erhalte. Solothurn un Winterthur göhn uf durum (Stadt) zruck. D'Dreisam un dr Brysgau göhn uf tragisama (schnäll laufe) zruck. Im Schwarzwald sin Name mit briga (Berg) un cumba (Tal) hüüfig. Zur Zit vum Altalemannische sin vilycht no Rescht vur keltischi Bvölkrig ume gsi, aber au im Alemannisch gits fascht ekei keltischi Wörter mee.




#Article 181: Lateinische Sprache (540 words)


Latiinisch  isch d`Schproch wo d Römer im Alterdum gredet hän. Es ghört zur indo-europäische Sprochgruppe und isch e Kentumsproch.

Die erste Sprochzügnis stamme us em 6. Johrhundert vor dr Ziitwändi. Zu dere Ziit unterscheidet sich s Latiinische ganz klar vo de andere italische Sproche wie Umbrisch, Faliskisch, Messapisch usw. Es isch vo de Bewohner vom Latium gschwätzt worde, de Latiner, und vo do chunnt dr Name vo dr Sproch. 

D Stadt Rom het ihri Macht uf ganz Italie usbreitet, aber s Latiinische isch vo de lokale Bevölkerigsgruppe usserhalb vo Rom und siine Kolonie z erst nit übernoh worde. Erst am Afang vom erste Johrhundert vor dr Ziitwändi, nochdäm d Italiker sech s römische Bürgerrächt erkänpft hai (88 vor dr Ziitwändi), hai si sech afo mit de Römer vermische und au ihri Sproch afo schwätze. Zur Ziit vom Augustus het sich uf dr italienische Halbinsle nume non ei anderi Sproch chönne halte, s Griechische in de ehemolige griechische Kolonie in Süditalie.

Latiinisch isch d Amtssproch im Römische Riich gsi und im westlige Deil vom Riich isch s au zur Umgangssproch worde, im östlige Mittelmeerruum het sich aber s Griechische as Ungangssproch duuregsetzt. In Westeuropa isch s Latiinische so dief verwurzlet gsi, ass d Germane, wo vo Oste ins Römische Riich iidrunge si und es zerstört hai, sprochlig assimiliert worde si und sich regionali Dialekt hai afo bilde, wo sich in die moderne romanische Sproche, Italienisch, Französisch, Spanisch, Katalanisch, Portugiisisch usw., entwicklet hai. 

D Chille vo Rom mit ihrem Universitalitätsaaspruch het noch em Untergang vom Römische Riich s Spootlatiinische wiiter pflägt as universelli Kult- und Wüsseschaftssproch, aber au as Umgangssproch unter de Chillelüt in ganz Europa. Es het sich im Mittelalter in s Chillelatiinisch verwandlet, d Umgangssproch vo de Kleriker, wo de Humaniste, wo sich am klassische Latiinisch orientiert hai, verhasst gsi isch.

Dr Humanismus, wo sich in siim Bildigsideal an die antiki griechischi und römischi Kultur aglehnt het, het em Latiinische d Rolle von erä Lingua franca vo dr Wüsseschaft verleiht. Es isch d Sproch gsi, wo—in dr Uffassig vo de europäische Humaniste—jede bildete Mensch het müesse verstoh. Die Idee vom Latiinische as Fundamänt vo allem Wüsse isch, vor allem in de Chöpf vo de Geisteswüsseschaftler, noh im zwanzigste Johrhundert läbig gsi. D Naturwüsseschafte, wo dr Elfebeidurm nit as ihr natürligs Habitat agluegt hai, hai d Umgangssproche vorzoge, für zum ihri Ideä z verbreite. Französisch, Dütsch und Änglisch si im früehje zwanzigste Johrhundert die wichdigste Sproche gsi, in wele wüsseschaftligi Publikatione veröffentligt worde si. Noch em Zweite Wältchrieg hai d USA und d Sowjetunion klari Füehrerrolle in ihre Deil vo dr Wält gha, so dass im Weste s Änglische und in Osteuropa s Russische d linguas francas vo dr Wüsseschaft und dr Technik worde si.

S Latiinische het aber immer non ä Iifluss. Vili medizinische Fachusdrück, Name vo Pflanze und feschti Usdrück (ad acta etc.) sin latinisch. Für bstimmte Studierichtige ischs vo Vorteil oder sogar obligatorisch, Lati z beherrsche (Jura, Medizin, Theologie, Philosophie, Archäologie).

Vili Lüt dänke, Latinisch sig e usgstorbeni Sproch. Latinisch isch aber d Amtsproch vom Vatikan. Dorum gits au modärni Wörter (Computer, Isebahn etc.) uf Latinisch.

Latinisch het e klar strukturierti Grammtik, so bestöhn fascht alli Verbforme us em Schtamm und ere Ändig, es git nur wenig Zweiwortforme.




#Article 182: Fronwaldwiese (112 words)


Fronwaldwiise isch en wiit ume verbreitete Flurname. D Bedüütig isch eidüütig; es isch e Wiise im Fronwald oder bim Fronwald oder deet won en Wald gschtande isch. Fronwald isch en Wald, wo dr Herrschaft ghört het (mhd. frô 'Herr') im Gegesatz zue eme Wald, wo allne ghört het.

Im Kanton Aargau gibts bi Arni e Naturschutzgebiet mit däm Name. Es isch am 19. Dezember 1973 vom Grosse Root errichtet worde. Es isch per Dekret in drei Zone iideilt. D Zone A isch s Streueland – s Kärngebiet vom Reservat, d Zone B umfasst d Mähwiise, wo n ä Bestandteil vom innere Schutzgebiet isch und d Zone C bildet as Waldgürtel ä Pufferzone.




#Article 183: Ittigen (256 words)


Ittige (amtlech Ittigen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Bärn ghört.

Ittige ligt im untere Worbletau uf ere Terrasse am Mannebärg ir Agglomeration Bärn. D Gmeindsflächi bsteit us 26,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 13,3 % Waud, 58,9 % Sidligsflächi u 1,4 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Moosseedorf, Bärn, Bouige, Oschtermundige u Zollikofe.

Ittige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1318 aus Yttingen, 1326 villa de Ittigen. Bis 1983 het d Gmeind zue Bouige ghört.

Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 19,6 % gläge.

Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,2 %, CVP 3,2 %, EVP 4,6 %, FDP 14,6 %. GLP 5,1 %, GP 9,6 %, SP 19,1 %, SVP 22,7 %, Suschtigi 5,9 %.

Gmeindspresidänt vo Ittige isch dr Beat Giauque (Stang 2013).

D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.

Di unmittubari Nöchi zu Bärn isch dr Grund, dasses z Ittige weder es Chino, es Theater oder sogar es Stadion git. Mit em RBS - Bähnli isch innerhaub vo füf bis zäh Minute zBärnu z nöie Stade de Suisse (für Ittiger no immer z Wankdorf) erreicht mä mit em 40er Bös (vor Papiermühli us) i numme füf Minute, es ligt numme es paar hundert Meter vor Ittiger Gmeindsgränze äwäg.

Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 10'991 Ywohner 86,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2,5 % Französisch u 2,6 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Ittige ghört zum Hochalemannisch.




#Article 184: Zürich (12637 words)


 

Züri (hoochtüütsch: Zürich; latynisch: Turicum; rätoromanisch , iteliänisch Zurigo) isch d Hauptstadt vom Kanton Züri und di grööscht Stadt vo de Schwyz.

D Stadt lyt im Schwyzer Mittelland, a de Limet und am Zürisee. Si hät sälber öppe 410'000 und mit irer Aglomerazioon zäme öppen anderthalb Millioone Ywoner, und si isch s Zäntrum vo de Metropoolregioon Züri.
	 
D Gschicht vo Züri gaat uf di keltisch Sidlig, wo mer im Stadtgebiet gfunde hät, und uf s antik Doorff Turicum zrugg. Im Mittelalter sind d Burg uf em Lindehoof und s Fraumöischter, wo de König Ludwig de Tüütsch ane 853 a de Limet gründet hät, regionaali Zäntre vom Herzogtum Schwaabe gsy, wo sich naadisnaa drumume d Stadt entwicklet hät. Die isch im 14. Jaarhundert politisch stèrcher woorde und hät sich ane 1351 mit den Äidgnosse zämetaa. Für di öiropèèisch Kultuurgschicht isch d Zürcher Reformazioon, wo de Zwingli i de Zyt vo 1523 bis 1525 durepraacht hät, öppis ganz Wichtigs gsy. Hütt sind vil Schwyzer und au internazionaali Organisazioonen und Firme z Züri dihäi, und d Stadt hät Hoochschuele, wo zu de grööschte vo de Schwyz zeled und au internazionaal öppis gälted.
	 
Für d Kultur und psunders d Literatur isch Züri sit em Mittelalter en guete Bode gsy. A de hööchere Schuele vo de Stadt und i andere Zürcher Instituzioone tuet me sit Jaarhunderte vil über d Spraache und sit em 19. Jaarhundert speziell au d Mundaarte schaffe.
	 
De Flughafe vo Züri isch en kontinäntaale Vercheerschnoote und de Hauptbaanhof Züri isch de grööscht Baanhof vo de Schwyz. Turischte finded z Züri nöd nu es wichtigs Oort uf de Räis im In- und im Ussland, näi, d Stadt isch mit de vile schööne Sache zum Aaluege, de Seepromenade, den Uussichtspünkt ringsume, de Chauffhüüser und Speziaalgschäft und em groosse Kulturaagebott au für sich es Zyl zum higaa; die ganz «Turismusregion Züri» hät bi de Gescht us de ganze Wält Erfolg, es chömed fascht drei Millioone Lüüt all Jaar daa ane. Ales zäme gnaa gilt Züri als Wältstadt, so wie i de Schwyz nu na Gämf äini isch; und die beede Schwyzer Stedt wèèrded bi de bedüütenden internazionaale Stedteverglych zu den Oort mit de hööchschte Läbesqualitèèt vo de Wält grächnet. 

D Stadtmitti vo Züri lyt uf 408 m ü. M. am undere (nördliche) Änd vom Zürisee, ypettet zwüschem Üetlibèèrg im Weschte und em Züribèèrg im Oschte. De Züribèèrg gaat gäge Südoschte uf em Stadtgebiet bis zum Adlisbèèrg und zum Ötlisbèèrg. Im Norde vom Limettaal sind de Chäferbèèrg und de Hönggerbèèrg, wo druf en Campus vo de ETH isch. Zwüschet em undere Syltaal und em Zürisee lyt der Äntlischbèèrg.

Dur Züri dure flüüssed d Limet, won us em Zürisee chunt, d Syl im Syltaal und d Glatt ganz im Nordoschte vom Stadtgebiet. Im Nordweschte ghöört en Täil vo de Chatzeseeè zu Züri. Vom Riet Chatzewise bim Obere Chatzesee flüüsst de Chatzebach, wo z Afoltere im Chräis 11 de Holderbach ufnimmt und a de Stadtgränze bi Öörlike in Löitschebach, en Sytebach vo de Glatt, mündet. Vom Züribèèrg obenabe lauffed de Weerebach und de Stöcketobelbach gäge Südweschte in Zürisee und de Saagetobelbach gaat uf d Nordsyte vom Bèèrg abe und bi Stettbach öppe de Stadtgränze naa i d Glatt. Im stotzigen und füechte Oschthang vom Ütlibèèrg, wo für Fuessgänger gföörli chan sy, ligged ganz vil Quäle und Bäch i de vile Tobel zwüschet de Bèèrgvoorsprüng, wo en Name mit der Ändig -egg händ, so wie d Bernegg, d Manegg oder d Rossweidliegg. Uf de Manegg oben a Läibach lyt – me gseet si fascht nüme – d Ruyne vo de Burg Manegg.

D Altstadt, wo hüt echli künschtlich i vier statistischi Quartier uuftäilt wiird, lyt bäidsytig vo de Limet. Uf de rächte Syte zäiged d Straassenäme vom Hirschegraben und vom Säilergrabe, wo früener d Stadt uufghört hät. Und na hüt cha men au di weschtlich Abgränzig vo de früenerige Stadt tank em Schanzegrabe guet gsee. Dèè künschtlich Kanal isch bim Bou vo de dritte Stadtbefeschtigung im 17. und 18. Jaarhundert aagläit woorde. Doozmaal isch en Täil vom Wasser usserhalb vo de Stadt us em See abgläitet und i dèè Grabe, wo um d Baschtioone und d Bollwèèrch umeggangen isch, und unen a de Stadt wider zrugg i d Limet gfüert woorde. De grööscht Täil vom Schanzegrabe git s hüt na, aber s Wasser wird iez nüm tiräkt i d Limet, sondern bim Hauptbaanhof i d Syl gläitet; dem alte Kanaal naa gaat en verwinklete Fuesswääg.

Bim Platzspitz echli underhalb vo der Altstadt mündet d Syl i d Limet, wo deet es Stauweer hät; das ghöört zum Chraftwèèrch Lätte vom EWZ, wo es inträssants Tänkmaal vo de Tächnikgschicht isch; d Stadt hät’s ane 1868 zeerscht für d Wasserversorgig poue, und eerscht 1893 isch druus es eläktrischs Chraftwèèrch woorde. Am Chraftwèèrchkanaal isch e Badi. Im Gebiet weschtlich vo de Syl sind d Stadttäil Ussersyl, Wiedike und Induschtryquartier. Bi de Wèèrdinsle fascht am Stadtrand une isch wisawi vo de Klèèraalaag im Wèèrdhölzli namal es Chraftwèèrch a de Limet, s Chraftwèèrch Höngg, wo de Robert Waser ane 1893 uf em Platz vo der alte Giesse-Müli poue hät; es ghöört sit 1973 au em EWZ, wo da drinn näbet de nöie Maschine e chlyses Chraftwèèrchmuseum ygrichtet hät.

De Huusbèèrg vo Züri isch der Üetlibèèrg, wo de Platz uf em Gipfel obe 870 Meter hööch isch. Da druff sind vor öppe zwäiehalbtuusig Jaar, vor d Röömer choo sind, es Doorff und en Fridhoof vo de keltische Sidler gsy. Und im Mittelalter und na spööter hät Züri en Beobachtigsposchte, äini vo irne Hoochwachte, druff ghaa. Der alt Naame vom Bèèrg – «Uto» – findt me z Züri hüt na, öppe bim Utoggèè am See oder im Name vo de groosse Zürcher SAC-Sekzioon.
	 
Hütt hät’s ganz oben uf em chlyne Platz «Uto Kulm», wo zu Stalike ghöört, en Bèèrggaschthoof, wo de Vorgänger von em uf s Jaar 1815 zrugg gaat, und en drüüeggige isige Uussichtsturm deby, wo me guet chan uf d Stadt abe luege und uf der andee Syte s wyt Alpepanorama gseet; de hüttig Turm isch vo 1990, vorhèèr hät’s sit 1894 scho äine da obe ghaa, wo d Form von em an Eiffelturm erinneret hät. Es Stuck unedra staat uf em Bode vo Züri, grad oben a de Bèèrgstazioon vo der Üetlibèèrgbaan, de Fèrnseeturm vo de Swisscom. Dèè isch 187 Meeter hööch und me gseet en vo de halbe Schwyz uus. D Stadtgränze lauft im Südoschte vom Üetlibèèrg uus em Graat vom Albis naa, am Bèèrghuus «Uto Staffel» verby und dänn zu de Stell, wo früener s beliebt Bèèrghuus und Hotel «Annaburg» gsy isch, und oben a de Falätsche, eme wilde Erosioonshang, dure; dänn chunt me bi de private Säilbaan vom Läiterlibèèrg – wo di eltischt Säilbaan vom Kanton Züri isch, – verby bis zu de Baldere – da isch au emaal e Burg gsy, d Ruyne isch aber nöd uf em Gebiet vo de Stadt Züri, sondern im Bann vo Stalike. Der Graatwääg gaat wyter zu de Felsenegg und zum Albispass, s Stadtpiet vo Züri hört aber bi de Baldere uuf, und d Stadtgränze gaat vo daa bi Läibach is Syltaal abe.

Uf em Gebiet vo de Groossstadt Züri sind vil Gebiet und Oort bekant, wo me nöd überboue hät und wo wärtvoli Täil vo de Naturlandschaft plibe sind. D Stadt hät e Fachstell für Naturschutz, wo d Naturbiotop mit de Pflanzen und Tier beobachtet. Si publiziert Pricht über bsunderi Pflanze und di wilde Tier i de Stadt. Züri hät en äigets Imfäntaar vo de Natur- und Landschaftsschutzobjäkt gmacht, wo me online bi de Kataschteruuskumpft chan aaluege. Es paar vo de «Natuuroase», wo d Stadt bsunders wott erhalte, sind am Üetlibèèrg d Allmänd Bruunau, d Ankewäid und d Falätsche, z Wiedike d Läigrueb Binz, wo früener d Zürcher Ziegelei Läi abpoue hät, z Altstette s Dunkelhölzli, im Nordweschte de Chatzesee, d Auelandschaft Wèèrdhölzli a de Limet und s Weerebachtobel unen a Witike.

Bis is Jaar 1893 isch Züri nöd gröösser as di hüttig Altstadt mit zwoo Helftene uf beede Syte vo de Limet gsy, und über die sind eerscht grad drei Brugge i de Stadt ggange. Doozmaal hät mer s eerscht Maal e Räie vo Ussegmäinde i d Stadt ygmäindet, wil die wäge de Verstedterig di öffentlichen Uufgabe nüme händ chönen ali waarnèè und wil s au zum Täil finanziell nöd guet daagstande sind. Das sind früener chlyni Döörffer gsy, wo’s im 19. Jarhundert aber au scho scho es paar Hüüser und Ville vo Lüüt us de Stadt ggèè hät.

Di zwäit Wäle vo Ygmäindige isch im Jaar 1934 über d Büüni ggange, und soo isch Züri dryssg Maal gröösser woorde, als es im 19. Jaarhundert gsy isch. Im Jaar 2018 hät mer s Jubilèèum vo 125 Jaar sit em Aafang vo den Ygmäindige gfyret.

D Stadt isch sider so starch gwachse, as de Sidligsruum hütt wyt über di nöi Stadgränzen uusgaat und ganz mit de mäischte Nachbergmäinde zämegwachsen isch; nöii Ygmäindige hät’s aber nümme ggèè. 

Hüt hät Züri zwölf Stadtchräis, wo vo 1 bis 12 durenumeriert sind. Jede Chräis hät äis oder mee Quartier.

Für s Landschaftsbild, d Wirtschaft und d Gschicht vo Züri und au für s Läbe i de Stadt isch es günschtig, as die tiräkt am See lyt. Chly mee weder vier Quadratkilometer vo de Seeflèchi ghööred zum Stadtgebiet, me säit dem Täil vom See au s «Under Seebecki». D Stadt Züri schrybt sälber offiziell daa drüber, d Laag am See mit de wyte Uussicht bis zu de Schneebèèrg und die schööne Uferberych siged wichtig für s Image und für d Läbesqualitèèt vo de Stadt. D «Seepromenade» isch de grööscht zämehangend Erholigsruum zmitzt i de Stadt.

Scho i der Uurzyt hät me a dem Oort, wo d Limet us em See chunt, Dörfer poue, und d Fischerei isch daa en uuralts Gwèèrb. Zum die wärtvole Räschte vo den eltischte Zürcher Sidlige, wo zum UNESCO-Wälteerb ghööred, z erforsche, isch di stedtisch Underwasserarchäology daa. Im underirdischen Oopere-Parkhuus sind uurzytlichi Fünd, wo me genau daa uusggrabe hät, uusgstellt.

I der antike Zyt hät men am Ändi vom See – wo me vonnem nöd wäiss, wien em d Lüüt dozmol gsäit händ – a de Militärstraass vo de röömischen Oort Aventicum, Augusta Raurica und Vindonissa is rèètische Piet und an Bodesee e Brugg poue, öppe daa, wo hütt d Rathuusbrugg staat, und wil spööter wyter unen a de Limet eerscht bi Baden und Wettige die nèèchschte Brugge choo sind, hät de Flussübergang z Züri für der überregionaal Vercheer alewyl e groossi Bedüütig ghaa. Die eltischt Brugg vo Züri, wo hütt na staat, isch d Möischterbrugg us de 1830er-Jaare mit irne schööne stäinige Böge.

Z Züri händ d Schifflüüt, wo uf em See und uf de Limet gfaare sind, e gueti Ländi ghaa; früener isch die nöd am See usse gsy, uf dère Syte isch d Stadt ja mit Muuren und Vorwèèrch abgspeert gsi. Me hät d Schiff und d Waar ja i de Stadt ine wele schütze. D Schifflüüt sind vom See hèèr dur s Grändeltoor i de Schwiire, wo d Limet zwüschet de Stadtmuure linggs und rächts verspeert hät, i s zimli bräit Becki, vor d Limet schmaal wiird, inegfaare, und da hät’s grad uf der Inesyte vo de Stadtmuure bäidsytig Wèèrchplätz mit Ländene ghaa. Und echly wyter une hät me mit de Schiff au na vor em Fraumöischter, wo vo 1619 bis 1897 s stedtisch Choornhuus gstanden isch, änedraa bi de Ländi, wo hüt de Hächtplatz isch, und under em Wettigerhoof, und au bi de Schipfi under em Lindehoof chönen aalegge; de Name Schipfi isch en alts tüütsches Wort für d Verbouig vom Ufer. Au wäge de Laag am Wasser isch de Platz für d Räis zwüschet de groosse Stedt am Rhy une und über d Bündner Bèèrgpäss uf Itaalie en beliebte Etappenoort woorde. Züri isch en Chrüüzigspunkt vo der internazionaale Wasserstraass und em Wääg über s Land vo Konstanz uf Bèèrn und Gämf gsy. Es isch im Inträsse vo der öiropèèische Vercheerspolitik gläge, as uf dem Handelswääg e gueti Oornig isch, und soo hät de Kaiser Karl de Viert ane 1362 de Stadt Züri d Uufsicht über d Schiff uf em See bestèètiget. Im spaate Mittelalter isch Züri au en Raschtplatz für d Pilger gsy, wo vo daa uus uf Äisidle ggange sind, und ire Wääg händ si mäischtens mit em Schiff bis an Fuess vom Etzel gmacht, und spööter, nach em fromme Bsuech bim Chlooschter im feischtere Wald wider zrugg. Das isch für d Schifflüüt und au für d Herbèèrgen i de Stadt sogaar über d Reformazioon use es guets Gschäft gsy. D Zürcher Schifferzouft hät e groossi Tradizioon. Es hät deby d Oberwasserschifflüüt für uf em See und d Niderwasserschifflüüt, wo d Limet ab gfaare sind, ghaa. Mit de groosse Wäidlig isch d Faart d Limet und d Aare und dänn de Rhy durab nöd äifach gsy; ganz e häikli Stell hät de Rhy früener mit em Undere Lauffe bi Lauffeburg ghaa; daa händ d Schifflüüt iri Boot de Lauffechnächt vo deete müese gèè, wo si dur d Stroomschnelen abeglaa händ. A die wyte Räisen uf de Flüss erinneret me sich z Züri hütt na vo Zyt zu Zyt bi de Hirsebreifaarten uf Straassburg abe.

Im 19. Jaarhundert hät di nöizytlich Schifffaart uf em Zürisee aagfange. Sit 1834 händ verschideni privaate Gsellschafte mit Ledischiff und gly au mit Tampfschiff Waare und Lüüt über de See praacht. Ane 1957 isch us paar eltere Undernäme d Firma Zürisee-Schifffaartsgselschaft gmacht woorde, wo mit alte Raadtampfer und ganz modèrne Schiff de Vercheer uf em See organisiert. Si ghöört hütt zum Zürcher Vercheersverbund. Wil’s au vil privaati Boot und Wassersportler uf e See use ziet, hät d Seepolizei vo Züri vil z tue, wo en Abtäilig vo de Zürcher Kantonspolizei isch und vo Oberrieden uus de See überwacht. Im Seetäil, wo zu de Stadt Züri ghöört, isch d Zürcher Wasserschutzpolizei für d Vercheerskontrole und de Seerettigsdienscht und au für der Umwältschutz uf em Wasser zueständig. Si hät iri Wach am Mytheggèè, und si hät ganz verschideni Uufgabe: si lueget au für d Standplätz vo de privaate Schiff i de Häfe vo Züri und a de Limet und si macht mit irne Prueffstaucher Aarbete under em Wasser für d Polizei und au für anderi Uuftraaggäber. Wil de Betriib uf em Wasser alewyl gröösser wird, plaanet d Stadt de Bou vom ene nöie Hafe, wo na e Muur mee in See use sell haa und wo s es Restaurant und es Clubhuus gèèbt.

D Gschicht vo de Zürcher Seepromanade isch öppis Inträssants. D Uferlinie vom See isch z Züri früener ganz anders gsy weder hütt. I der Urzyt isch de Seespiegel tüüffer gläge, und uf chlynen Inslen und em Seeufer naa sind die eerschte Woonplätz gsy, wo hütt under am Wasser ligged – zum Täil au under am Bode vo de Stadt –, wil d Syl mit alewyl mee Gschieb s Sylfäld naadisnaa chly hööcher gmacht und de Lauff vo de Limet ghämt hät. Spööter isch de See vill wyter i d Stadt ine choo als hütt. Na i de Röömerzyt isch bis an Fuess under em Lindehof e füechti Landschaft gsy, und s Fraumöischter isch dänn z’eerscht nööch bim See gstande. Mit de Zyt hät me vornedraa s Land uufgschüttet und Wèèrchplätz und Ländine und au Bouplätz für Hüüser ggune. D Stadt hät aber äigetli grad bim Uuslauff vo de Limet us em See uufghört. D Stadtmuure sind bis an See choo, und i de Limet isch de Wälebèèrgturm gstande, wo me mit em Grändel d Yfaart vo de Schiff us em See i d Stadt hät chöne verspeere. Mit em Ring vo de Baschtioonen us de Barockzyt isch a de Limet s Buuschänzli entstande, wo hütt de letscht Räschte vo der früenerig Stadtbefeschtigung am See isch.

Usserhalb sind d Gmäindbänn vo de doozmaal na sälbständige Naachberdöörffer bis an See choo, das sind d Ängi und Wolishofe am weschtliche Seeufer und Riesbach uf der andere Syte gsy. Es hät deete tiräkt am See privaati Gäärte vo de schööne Landhüüser ghaa – wie bim Landhuus Belvoir und em Muralteguet vo der Ängi. Eerscht wo me d Schanze gschlisse hät und nach der Ygmäindig vo dène Döörffer hät d Stadt die letschte ganz groosse Flèchene für d Parkaalaagen am See gmacht. I den 1880er Jaare isch nach de groosszügige Plään vom Stadtingenieur Arnold Bürkli de Halbchräis vo de Seepromenaade und de Stadthuusplatz bim See entstande, wo hütt im z Eer Bürkliplatz häisst. Di bräit Ggèèbrugg grad näbet de nöie Schiffländi und am Bellevue hät me ane 1884 uuftaa. Am lingge Seeufer isch vor de Hüüser und de Gäärte em See naa 1875 d Seebahn poue woorde, und d Stazioon Ängi isch am Aafang tiräkt am See gläge. Für d Bouparzälen und d Parkalaage ussen a der Isebaanlinie bis uf Wolishofen use hät d Stadt bis öppe 1920 bräiti Uferzone vom See la uuffülle. A de rächte Seesyte gaat vom Sächsilüüteplatz en schmaalen öffentliche Wääg vor de Hüüser vom Seefäld näbet de Bellerivestraass dure, das sind s Utoggèè und s Seefäldggèè, wo sit 1887 pout und 1971 mit ere bräite Betonplatte über em See verbräiteret woorden sind. Uf dèm schöönen Uferwääg chunt men im Gebiet vom Zürihorn zum groosse grüene Park am See. D Blatterwise hät d Stadt chöne mache, wo si ane 1926 s Areal von ere alte Sidefèrberei gchaufft und d Fabrik abproche hät.

Em See naa hät’s e Zylete schööni Plätz und Pärk, uf de rächte Seesyte sind das d Ggèèaalaage vor em Ooperehuus, s Seebad am Utoggèè, s Ufer am Seefäldggèè, d Blatterwise mit em Chinagaarte näbetdraa, won es Gschänk vo de chineesische Stadt Kunming isch, s Zürihorn und s Strandbaad Tüüffebrune. Uf der andere Seesyte isch nach em Bürkliplatz, wo de Ganymed staat und d Seeschiff abfaared, s Gäneral-Guisan-Ggèè, wo früener Alpe-Ggèè ghäisse hät, s Arboretum und s Seebaad Ängi; und dänn chunt de Hafe Ängi mit em groosse Löietänkmaal, wo de Urs Eggeschwyler 1894 us Kunschtschtäi gmacht hät, und em Aquareetum, emene Wasserspiili. Und ussedraa sind s Areal vo de Bootsklüb am See und s Strandbaad Mytheggèè, wo ane 1929 als eerschti Seebadi vo Züri uufggangen isch (d Frauebadi am Stadthuusggèè isch vo 1837 und d Manebadi am Schanzgrabe vo 1864). De Nöibou vom Strandbaad Myteggèè vo 1954 isch es Wèèrch vo de Zürcher Architäkte Hans und Annemarie Hubacher. Dänn chunt d Landiwise mit de Saffa-Insle und d Wèrft vo de Züriseeschiff, und wämme na wyterusegaat, s Strandbad und de Hafe vo Wolishofe, und ganz ussen am Rand vo de Stadt isch a de Seestraass bim Hoorn zwüschet Wolishofen und de Naachbergmäind Chilchbèèrg de Campingplatz mit de Beachsportaalaage und em privaate Hafe vom Fischer’s Fritz.

Rund ums Zürcher Seebecki findt mer e schööni Räie vo architäkturgschichtlich wärtvole Bouwèèrch. Was d Seepromenade für d Zürcher Boukultur ales z büüte hät, beschrybt churz zämegfasst en nöie Proschpäkt vom Schwyzer Häimetschutz. Das gaat vo de Strandbeder und de Häfe über die groosse öffentliche Giböid wie d Oopere und s Kongrässhuus und di Schwyzerisch Nazionaalbank und privaati Hüüser vo Versicherige und anderen Inveschtoore bis zu bsundere Boute wie öppen em Kultuurzäntrum vo de Roote Fabrik.

Am Seebecki isch alewyl vil loos. Und a bsundere Tääg chömed ganz vil Lüüt deete zäme, wän e groosses Fäscht isch. Früener hät’s daa Landesuusstelige, wo d Landiwise na hüt draa erinneret, und au es paar anderi groossi Schwyzer Uusstelige ggèè so wie d SAFFA, d Schwyzer Uusstelig für Frauesache, ane 1958; vo dere chunt d Saffa-Insle bi Wolishofe. Die grööschte Aaläss am See sind s Züri Fäscht, de Züri-Marathon und d Street Parade, won e wyt usenandzogeni Kolone vo Lovemobiles langsam dur e Mäntscheschaar vom Seefäld uf Wolishofe faart. Und au de Sächsilüüteplatz näbem See bim Bellevue wird a vilne Tääg im Jaar für Fäscht und Mèèrt und anders pruucht. D Stadt Züri laat uf de Wasserflèchi, wo me vo alne Syte vo de groosse Ggèè guet drufuse cha luege, amigs iri schööne Füürwèèrch la abbräne. Im Summer isch d Stadtzürcher Seeüberquèèrig, wo huuffe Lüüt vom Strandbaad Mytheggèè zum Strandbaad Tüüffebrune über schwümed. Under den Organisatoore für dèè Wassersportalass sind vil Zürcher Veräin, wo mit em See au suscht z tue händ, so wie öppe d Limet-Nixe Züri, de Pontonier-Sportveräin Züri und d Gruppe vo de Läbesretter, d SLRG.

Für d Infrastruktur vo Züri isch s Seewasserwèèrch ganz öppis Wichtigs. Ane 1914 isch die Aalaag, wo zu den Industrielle Betriib vo de Stadt Züri ghöört, poue woorde. D Stadt nimmt de grööscht Täil vo irem Trinkwasser na hüt tiräkt us em See, si muess es nu wenig uufberäite, d Qualitèèt isch so guet. Me hät zwar i de jüngschte Zyt au daa mit de Wandermuschle z kämpfe, wo sich au im Zürisee als Neozooèn uusbräitet. Dur d Läitigen und d Reservoir chunt s Wasser vom Seewasserwèèrch Moos dänn zu de Lüüt und i d Hüüser vo de Stadt.

S histoorisch Waarzäiche vo Züri isch s Groossmöischter, wo e guet erhalteni romaanischi Chilen isch. Anderi wichtige Altstadtchile sind s Fraumöischter und de Sankt Peeter. Us em Mittelalter sind au na d Wasserchile, d Predigerchile, d Chlooschterchile vo den Augustyner, Täil vo de Chile Höngg und vo der alte Chilen Altstette. Z Züri häts im ganze 48 refermierti Chile.

Nach de Reformazioon isch s eerscht Maal ane 1885 e nöii Chile vo de Katolike z Züri ygweit woorde. Es isch Sankt Peeter und Paul im Ussersyl, wo dänn na en äigeni Gmäind gsy isch. Acht Jaar spööter isch Ussersyl zu de Stadt ygmäindet woorde. D Katolike vo Züri händ ane 1841 en eerschti Chile überchoo ghaa; es isch die alt Chlooschterchile vo den Augustyner gsy, wo sit de Reformazioon gar nüme as Chile pruucht woorden isch; me hät se zeerscht wider ganz müese renoviere. Hütt häts i de Stadt 25 katolischi Chile.

Na bis i die zwäit Helfti vom 20. Jaarhundert sind z Züri nöii Chile poue woorde. I de Stadt sind es paar Monumänt vo de modèrne Chilenarchitäktur z finde, so öppe d Bullingerchile im Hard, d Chile Glaubte, d Chile Läibach, Sankt Andreas im Sylfäld, Allerhäilige im Understraass-Quartier, Häilig Gäischt z Hööngg, d Chröönig vo de Muetergottes vom Zürcher Architäkt Justus Dahinde z Witike und Maria Hilf im Läibach. D Chile Sankt Theresia am Friesebèèrg hät de Fritz Metzger ane 1933 im Bouhuus-Styl poue.

Anderi schööni Bischpiil vo de modèrnen Architäktur findt mer i de ganze Stadt. Das gaat vo de Kanti Fröidebèèrg, de Wèèrchbundsidlig Nöibüel z Wolishofe, wo de Max Bill mitgwürkt hät, und de Woonüberbouig Selnau und em Hochhuus vom SIA bis zum Museeum für Gstaltig vo 1933, won em klassische Bouhuus-Styl entspricht, em Limethuus und de Hotel Rigihof und Park Hyatt. E richtigs architäktoonischs Kunschtwèèrch isch de Corbusier-Pavillon a de Höschgass, er isch als letschts vom Le Corbusier syne Hüüser i de 1960er Jaar im Seefäld entstande.

A de Limet hät’s näbet em alte Raathuus und em Stadthuus und de Wasserchile e paar schööni Zoufthüüser. Wisawi isch a de Schipfi vo de Rathuusbrugg bis zu de Rudolf-Brun-Brugg na es Stuck vo de alte Bebouig tiräkt em Wasser naa erhalte blibe, wo me ufem Häiristääg undedure gaat. Schööni, stimigsvoli Gässli i der Altstadt sind öppe d Auguschtynergass, de Rännwääg, d Wüeri, de Nöimèèrt, d Froschaugass, d Predigergass un d Chirchgass. Vom Döörffli über de Nöimèèrt bis zu de Trittligass sind na vil alti Hüüser z gseh. Am Nöimèèrt isch im alte Huus Zum Rech näbet em Stadtarchiyv Züri au na s Bougschichtlichen Archyv vo de Stadt, wo en wärtvoli Bildersamlig zu de früenere Architäktur vo Züri hüetet; das Huus isch au bi den Archäologische Fäischter vo Züri deby.

I de Stadt cha me Boutänkmööler us vilne Jaahrhunderte gsee. Zu dem ryche Bestand lueget d Stadtzürcher Tänkmaalpflääg, wo en Abtäilig vom stedtische Hoochboudepartemänt isch. Si hilft bi Renovazioone vo alte Hüüser und macht Lischte vo de guete Bouwèèrch us alne Epoche. D Tänkmaalpflääg git d Schrifteräie Boukultur z Züri use. I de Zürcher Lischte vo de Kulturgüeter mit nazionaaler Bedüütig isch e langi Räie vo Bouwèèrch uufgfüert, vo den alte Chile bis zu de wichtige Schuele, de prominänte Hüüser vo de Wirtschaft und de Sportaalaage und de Baadine am See und a de Limet.

Z Züri häts en Huuffe Schuelhüüser, vo de Primaarschuele und de Sek über d Gimnaasie bis zu de Hoochschuele. Für d Volchsschuel sind die sibe Schuelchräis vo de Stadt zueständig; uf de Homepage vo Züri findt mer Informazioone zum stedtische Schuelsischteem. De Kanton füert z Züri 13 Gimnaasie und verschideni anderi Mittelschuele, und s git au privati Aagebott. Groossi und uuffelligi Bouwèèrch sind i de Stadt für s «Poly», das isch di Äidgnössisch Tächnisch Hoochschuel (ETH), für d «Uni», das isch d Universitèèt vom Kanton Züri, für d Zürcher Hoochschuel für d Künscht (ZHDK) und die Pedagoogisch Hoochschuel Züri (PH) ufgstelt woorde.

I de Stadt Züri findt mer groossi Spitööler: s Unispitaal zmitzt im Hoochschuelquartier, s Triemli a de Birmeschtoorfferstraass under em Uetlibèèrg, wo ane 1970 de Betriib ufgnaa hät, s Stadtspital Waid, wo ane 1953 uf em Gebiet vo de Quartier Wipkinge und Höngg im Chräis 10 poue woorden isch, s Burghölzli und verschideni Privaatklinike. S Triemli und de Spitaal Waid sind jetz in ere äinzige Dienschtabtäilig vom Gsundhäits- und Umwältdepartemänt vo de Stadt Züri zämegläit. S Triemli isch für di medizinisch Grundversorgig linggs vo de Limet und d Waid für s Gebiet Züri Nord zueständig.

Bi de Woonquartier vo Züri sind d Gnosseschaftshüüser, wos i de Stadt bsunders vil git, wichtig mit irem Aagebott vo weniger tüüre Wonige. D Mitglider vom Regionaalverband Woonbougnosseschafte Züri büüted mee weder sächzgtuusig Wonigen naa. Ane 2019 hät dèè s hundertjöörig Jubilèèum vom gmäinnützige Wonigsbou z Züri gfyret.

Im wyte Piet vo de Stadt gseet mer hüt es paar Hoochhüüser, und zwar bsunders i de Quartier wyter usse, im Wesche vo de Stadt, under em Üetlibèèrg und i de Quartier im Glattaal. De hööchscht Turm vo allnen isch de PrimeTower bim Baanhof Hardbrugg vo de Zürcher Architäkte Gigon/Guyer mit syne 126 Meeter; ane 2011 isch er fèrtig gsy, und er isch i den eerschte Jaar s hööchscht Bouwèèrch vo de Schwyz gsy. I der Altstadt sind Hoochhüüser nöd erlaubt. Die stedtische Hochhuusrichtlinie wèrdet jetz (Stand 2019) vom Hochboudepartemänt aktuell grad überarbeitet. Em Schanzegrabe naa hät me zwar emaal welen e ganzi Räie Hoochhüüser boue, aber vo dèm Plaan isch wenig zstand choo. So richtig hööch sind i de Nööchi vom Zäntrum nu grad s Hotel Züri-Marriott, wo ane 1973 poue woorden isch, de nöi uufgstockt Silo vo de Stadtmüli, die bäide Hoochhüüser vom Unispital und d Sidlig Locherguet. So isch ales i alem s Bild vo der Inestadt na zimli äinhäitlich, und die alte Chiletüürm sind immer na markanti Täil vom Panorama. Uf de Lischte vo de Zürcher Hoochhüüser sind 46 Nummere.

Vo de Zürcher Hüüser für Kultur isch wyter une öppis im ene äigene Abschnitt z läse.

Schööni öffentlichi Plätz häts vil im Stadtzäntrum und au i den Ussequartier. Daa isch emaal der alteerwürdig Lindehoof uf em Hoger, wo scho es Kaschtell vo de Röömer und dän im Mittelalter e Pfalz vo de tüütsche Käiser gstanden isch, s Bellevue mit em nöi gstaltete Sächsilüüteplatz bi der Oopere und am See, de Bürkliplatz zwüschet de Nazionaalbank und em Seeufer, wo d Züriseeschiff abfaared. De Platz isch entstande, wo me d Schanze abproche hät; er hät am Aafang na Stadthuusplatz ghäisse und hät eerscht 1908 sin nöie Name überchoo, zum an verdienschtvole Stadtingeniöör Arnold Bürkli (1833–1894) z erinnere. Em Bürkli sis Tänkmaal staat bim Arboreetum i de Nööchi. 

Anderi Plätz im Stadtzäntrum sind öppe de Möischterhoof, d Polyterrasse, de Heimplatz und de Helvetiaplatz, wo em Karl Geiser sys Tänkmaal vo der Arbet druff staat, und näbetdra s Zürcher Volchshuus vo 1910. Und dänn sind vil öffentlichi Pärk im Stadtgebiet vertäilt, wie d Grüenalaage am Zürisee, d Almänd a de Syl, de Park vom Unispitaal, wo jetz aber wegem Spitalnöibou sell verchlyneret wèèrde, de Platzspitz, s Sylhölzli, s Buuschänzli, de Rieterpark, de Roosegaarte vom Muralteguet, de Belvoirpark bi de Villa vo der Familie Äscher, s Schindlerguet, d Blatterwise mit em Chiinagaarte und de Irchelpark, s Gasèèrnenareaal, de Bulingerhoof, d Beckeraalaag und de Hardaupark, und es hät au modèèrn gstalteti Päärk i de Quartier chly usserhalb vom Zäntrum wie de MFO-Park z Öörlike, de Turbyneplatz und na vil anderi. Bi vilne Schuelhüüser hät’s groossi Pauseplätz und Schuelwise, und z Züri cha mr uf vil Sportplätz gaa; vo dene isch wyter unde na meh. Uf de Website vo Grüen Stadt Züri findt mer e ganz e langi Lischte vo de stedtische Päärk und Gäärte. Ane 1959 hät mer es paar vo dène schöönen Aalaage i de Schwyzerische Gaartebouusstelig chönen aaluege.

Freii grüeni Flèchene sind au der alt botaanisch Gaarte uf de «Chatz» am Schanzegrabe, de nöi Botaanisch Gaarte z Riesbach, de Zürizoo, de Dolder Golfclub, s Albisgüetli, s Arboreetum am See und d Sukkuläntesammlig i der Ängi. D «Suki», wie d Zürcher säged, isch under Kakteeliebhaber wältbekannt. Und Züri hät i fascht ale Stadttäil groossi Gebiet mit Familiegäärte, de Pünte, wo meh as füfzg Familiegärteveräin dezue lueged.

I den alte Fridhööf vo Züri – es sind 26 uf dère Lischte – bruucht me hüt nüme de ganz Platz für Grabfälder, jetz sind groossi Täil vo dène wyte Flächene i de verschidene Stadtquartier zu schööne Parkalaage gmacht woorde, wo mit den underschidliche Biotop wärtvoll sind für de Naturschutz i de Stadt. Und es hät in es paar Fridhööf na vil alti Grabschtäi, wo äxtra als Tänkmööler für bikanti Lüüt vo früener staa plibe sind, so öppe für de Henry Dunant, der Architekt Karl Moser, d Nobelprysträäger Paul Karrer, Leopold Ružička und Elias Canetti, d Schriftsteller Gottfried Keller, James Joyce und Friedrich Glauser, d Gilberte de Courgenay, d Schriftstelerine Olga Meyer und Johanna Spyri, d Schauspileri Margrit Rainer, di eerscht Schwyzer Ärztin Marie Heim-Vögtlin und de Dialäktoloog Eugen Dieth näbet vil andere Persönlichkäite. Vil vo den alte Greber stönd under Tänkmaalschutz. Bim Ygang zum Fridhof Sylfäld staat s grooss Tänkmaal für di tüütsche Zürcher Ywoner, wo i de beede Wältchrieg händ müese is Tüütsch Rych zrugg gaa zum Militärdienscht läischte und wo vo de Fäldzüüg vo de Tüütsche nüme zruggcho sind, und es söll au na an ali andere erinnere, wo im Zwäite Wältchrieg um s Läbe choo sind. Es isch ane 1929 vo de Hinderblibene gstiftet woorde. D Inschrift druff ghäisst: «Zum Gedächtnis der im Weltkrieg gefallenen Deutschen aus Zürich und Umgebung 1914–1918. Den Opfern von Krieg und Gewaltherrschaft 1933–1945.» Ane 2014 hät me bi dèm Gidänkschtäi en Erinnerigsfyr wäg em Afang vom Eerschte Wältchrieg gmacht.

Dezue ane hät mer i de Fridhööf druff glueget, as d Bsuecher sich a de schööne Boute und de vile Kunschtwèèrch chönd fröie. Mer findt i de Fridhööf gueti Sache vo der Architäktur und de Kunscht vom 19. und em 20. Jaarhundert. So staat im Fridhof Sihlfäld, wo di grööscht Parkalaag vo Züri isch, s alt Krematorium vo 1889, wo der eerscht söttig Bou i de Schwyz gsy isch; de Fridhof Äichbüel isch es bedüütends Wèèrch vom Landschaftsarchitäkt Fred Eicher, und im Fridhof Manegg isch es Mosaik vom Augusto Giacometti z gsee.

Am Huusegge zwüschet de Chilegass und em Zwingliplatz lehnet en Zitzüüge, wo an en Blitziischlaag in en Turm vo de Stadtmuure im Summer 1652 erinneret: de Findling vom Geissturm.

Bi somene groosse Vercheerschnootepunkt, wie Züri äinen isch, sind au Bouwèèrch für d Infrastruktuur wichtig. Als Stadt am Ändi vomene See und a drei Flüss – und na mit em Schanzegrabe – hät Züri ganz vil Brugge uf em Stadtgebiet. Vom Zürisee bis is Werdhölzli abe findt mer öppe 23 Bruggen und Stääg über d Limet; über der Syl hät d Stadt aagfange bi de Manegg und bis zum Platzspitz abe, je nachdèm wie me zelt, namal öppe 26 Brugge. Vo de Glatt isch nu grad en churzen Abschnitt uf em Stadtgebiet, es sind öppe zwäiehalb Kilometer, aber au deet sind vil Stääg und Brugge für d Isebaan, d Autobaan, d Straassen und d Fuessgänger nöötig woorde, es sind vo de Stettbacherwise bis i s Auzälg öppen es Totzet Flussübergäng.

I de Zürcher Vercheersgschicht vom 20. Jaarhundert sind d Autobaane e läidigs Kapitel gsy, wil me si im nazionaale Vercheersplan äifach ganz dur d Stadt dure hät afa boue. Für en Straassering wyt um d Chèèrnstadt ume isch vo 1961 bis 1962 d Europabrugg zwüschet Höngg und Altstette poue woorde, aber dänn hät me die anderen Abschnitt vo dèm Ring doch nöd realisiert und so isch d Straasseverbindig vom Limettaal is Glatttaal e Schwachstell vom Vercheersnetz i de Stadt plibe, au wäme 1985 vo Schwamedinge bis a d Wasserwèèrchstraass näbet de Limet s Milchbucktunäll uftaa hät; es Tunäl under em Zürisee dure als Straass süüdlich um de Stadtchèèrnen ume isch en utoopischi Idee, wo sit Jaarzäänte alewyl wider i de Chöpf umegäischteret. Spööter sind die gröössere Umfaarigsstreckene mit em üssere Autobaanring plaanet woorde. Us de verschidene Plaanigsfaase cha mer z Züri bedüütendi Monumänt vo de Vercheersgschicht gsee: d Autobaanbrugg bim Wèèrdhölzli, d Sylhoochbrugg und d Stadtautobaan mit em Milchbucktunäl und em Schöönäichtunäl dokumäntiered die ursprünglich Idee vom sogenante Zürcher Äxprässstraassen-Ypsiloon, d Nordumfaarig vo Züri, wo 1985 fèrtig gsy isch, und d Sylbrugge am Oschtportaal vom Üetlibèèrgtunäl vo 2009 s nöier Konzäpt mit em halbe Autobaanring vo Züri.

Scho sit dänn, wo d Nordoschtbaan im 19. Jaarhundert d Linie vo de Isebaan hät afa poue, isch’s z Züri wäge der Bèèrgtopografy gaar nöd ooni Tunäll ggange, und spööter sind na vil underirdischi Gläis dezuechoo. D Züüg faared vom Hauptbaanhoof uus zwüschet em Lätten und Öörlike dur s Wipkingertunäll, wo scho ane 1856 uufgangen isch, und dur s Wyybèèrgtunäll und das under em Chäferbèèrg uf Öörlike. Dur der Adlischbèèrg und dur s Hirschegrabetunäll gönd d Baanlinie uf Schwamedingen übere, dur der Ulmbèèrg und s Ängitunäll und au mit em Zimmerbèèrgbasistunäll gaat d Seebaan uf Thalwil, und dur s Riesbachtunäll chunt men a d Goldküschte. D Syltaalbaan hät na für de Güetervercheer s Manessetunäll, und dänn isch da na s alt Lättetunäll, wo d SBB 1989 stillgläit hät. Me hät z Züri langi Zyt über e ganzes U-Baannetz naatänkt, es isch aber nie e fertigs Projäkt druus woorde, wo me drüber hett chönen abstime. Für s Tram isch dänn wenigschtens s Tunäll vom Milchbuck under em Tierspitaal dure uf Schwamedinge gmacht woorde, wo zwäiehalb Kilometer lang isch.

Der Autovercheer bruucht z Züri ussert em Milchbucktunäll und em Schöönäichtunäll au s äint Ulmbèèrgtunäll, das vo de Tunällstraass grad näbet der Freiguetstraass i der Ängi, wo 1875 für d Seebaan pout woorden isch und wo me 1927 für de Privaatvercheer umfunkzioniert hät – mit eme separaate Tunäll für d Fuessgänger und d Welo näbetdraa, und am Stadtrand sind s Üetlibèèrgtunäll und s Gubrischtunäll vo den Autobaane A3 und A1 täilwys uf Zürcher Stadtgebiet.

Vercheersbouwèèrch mit eme bsunderen architäktoonischen Aaspruch sind d Baanhööf. D Stadt Züri hät grad 14 vo dène. Zäntraal isch de Hauptbaanhoof, wo uf der öschtlich Ändbaanhof vo de Spanischbrötli-Baan vo 1847 zrugggaat. Näbet de Baanhööf vo der SBB und de Zürcher S-Baan händ au na die vo der Üetlibèèrgbaan, de Dolderbaan, de Säilbaan Rigiblick und s Polybäänli e Bedüütig für d Architäkturgschicht. Am mäischte Bouwèèrch für de Stadtvercheer chömed aber natüürli vo de Vercheersbetriib Züri VBZ, wo uf s Rösslitram vo 1882 zrugggaat. E beliebts Tänkmaal vo de Vercheersgschicht isch de Pavillon vo de VBZ am Bellevue. De Veräin Tram-Museum tuet sit 1989 im früenerige Tramdepot Burgwiis vo de VBZ im Zürcher Trammuseum alti Faarzüüg und andere Sache und daademit d Gschicht vom stedtische öffentliche Vercheer vo Züri zäige.

Bim Bürkliplatz zwüschet de Limet und em Schanzegrabe händ d Schiff vo de Zürcher Seegsellschaft iri wichtigscht Ländi.

Der Aatäil vo de Ussländer a de Stadtbevölcherig lyt bi öppe 32,4 Prozänt (Stand 2017). Ane 2016 hät s 133473 ussländischi Persoone zelt. Mee weder 107'000 devoo sind vo europäische Länder gsy, fascht 13'000 us Asie, öppe sibetuusig vo Amerika und nöd ganz sächstuusig us Afrika.

Im 20. Jaarhundert hät sich d Zaal vo den Ussländer starch ggänderet. Ane 1910 händ si de grööscht prozäntual Aatäil ghaa, mit fascht 35 Prozänt, und die mäischte vo dène sind Tüütschi gsy. Nach em Eerschte Wältchrieg isch di uusländisch Bevölcherig wider gschnäll zrugggange, und grad nach em Zwäite Wältchrieg sind z Züri nu na öppe sibe Prozänt vo de Lüüt vo anderne Länder gsy. I de Zyt vom wirtschaftlichen Uufschwung isch dän für d Wirtschaftsregioon Züri d Zuewanderig au us em Ussland wider gröösser gsy, z’eerscht für vil Jaar vor alem Iteliääner und öppe vo de 1970er Jaar au meh vom ehemaalige Jugoslawie. So um d Jaartusigwändi händ jetz d Ussländergruppe vo de Tüütsche, de Franzoose und de Inder bi wytem am mäischte zuegnaa. Weniger woorde sind i de nöischte Zyt vor alem d Lüüt us de Balkanländer, vo Itaalie und Spanie. Sit ane 2000 händ sich z Züri jedes Jaar es paar tuusig Persone us em Ussland chöne la ybürgere.

Aa gröösseri Gruppe (mee als tuusig) vo Lüüt us den europäische Länder hät’s i de Stadt Züri ane 2016 die ghaa:

Länder vo de EU:

anderi europäischi Länder:

Tradizionell lueget me Züri sit de Reformazioon vo 1523 as e refermierti Stadt aa. Hüt aber sind nu na öppe föifezwänzg Prozänt vo den Ywoner evangelisch-reformiert, dryssg Prozänt sind römisch-katholisch und sibe Prozänt sind bi anderne chrischtlichi Glaubensgmäinschafte deby (das sind d Zaale vo 2010).

Bi de Refermiete isch d Stadt äin Chilebezirk vo der evangeelisch-refermierte Landeschile vom Kanton Züri. Uf der Aafang vom Jaar 2019 sind – nach Abstimige im 14i und im 18i – 32 Stadtzürcher Chilegmäinde und die vo Oberäischtrige zur nöie groosse Chilegmäind Züri zämegschlosse woorde. Nöd mitmache tüend äinzig d Hirzebacher und d Witiker.

D Stadtorganisazioon vo alne katolische Chilegmäinde ghäisst Katholisch Stadt Züri. Si hät 23 Chilegmäinden uf em Stadtgebiet und s Dekanaat Stadt Züri isch en äigeti Regioon vom Bischtum Chur.

Es git i der internazionaale Stadt Züri au vil Lüüt vo anderne Religioone: Am mäischte ghööred zu de verschidene Richtige vom Islam, und si händ als Träffpünkt öppe d Mahmud-Moschee und d Merkez Moschee Züri Zäntrum. Und öppen äis Prozänt vo de Stadtbiwoner sind Jude, wo zu äinere vo de vier jüdische Zürcher Gmäinde ghööred, der Israelitische Cultusgmäind Züri, wo 1862 ggründt woorden isch, der Israelitische Religioonsgselschaft Züri, de jüdische Gmäind Agudas Achim oder de liberale Gmäind Or Chadasch. Die eerscht modèèrn Sinagoog isch die a de Lööwestraass, si isch vo 1884; d Sinagoog a de Freiguetstraass im Selnau isch 1924 und d Sinagoog Agudas Achim 1960 ygweit woorde. D Biblioteek vo der Israelitische Cultusgmäind Züri gilt als di wichtigscht vom ganze tüütschspraachige Ruum für s Fachgebiet Judaica und isch sit ane 2009 e nazionaals Kulturguet vo de Schwyz. Uf täil Fridhööf i de Stadt sind spezielli Greberfälder für Muslim und Juden ygrichtet, as si nach de Gsetz vo irem Glaube chönd beèèrdiget wèèrde.

Aber mee as en Viertel vo de Lüüt i de Stadt läbt gmèèss de Statistike ooni Aagaabe zu de Religioon oder de Konfessioon, als Atheischte oder mit eren andere Form vo Spiritualitèèt.

Züritüütsch isch en hoochalemannische Dialäkt. Es isch e Spraach mit vil Eleganz, won es rychs Vokabulaar und fyni Wändige hät – so wie ali andere Schwyzer Dialäkt au. Me verstaat s Züritüütsch bi anderen alemannische Mundaarte au rächt guet, wils weniger Bsunderhäite als anderi hät. De Stadtzürcher Dialäkt ghöört mee oder weniger zur Seemundart, dezue ane git’s d Wintertuurer Mundart im Nordoschte vom Kanton, d Oberländer und d Underländer Mundart und der Ämtlerdialäkt weschtlich vom Albis im Söiliamt. Grooss sind d Underschiid aber nööd.

Es paar vo de Büecher über d Zürcher Mundaart sind:

Me gchänt vil Schriftsteller, wo Büecher im Züri-Dialäkt gschribe händ, so wie öppe de August Corrodi im 19. Jaarhundert, de Adolf Guggebüel, wo mit em Zürcher Dialäktoloog Eugen Dieth de Bund Schwyzertüütsch – s hüttig «mundartforum» – gründet hät, de Wilhälm Nidermaa, de Ruedolf Hägni, d Emilie Locher-Werling, de Werner Morf, de Traugott Vogel und na mee (wyteri Näme stönd i de Lischte vo de züritüütsche Schriftsteller). D Mundart hät au i de Zürcher Theater und im Zürcher Filmschaffe en guete Platz; unvergässe isch s Lied Mis Dach isch dr Himmel vo Züri, wo de Werner Wolebèèrger 1959 für s Theaterstuck Eusi chliini Stadt komponiert und de Zarli Carigiet gsunge hät.

Näbet Züritüütsch redt mer z Züri, wie di letscht Volkszelig zäiget hät, 181 verschideni Spraache. Nach Züritüütsch und andernen alemanische Dialäkt chunt natüürli Hoochtüütsch und dänn na a dritter Stell Italiänisch (4,7 Prozänt), dänn Spanisch (2,8 Prozänt) und Serbokroaatisch (2,7 Prozänt). 77,7 Prozänt vo den Ywoner und Ywonerine vo de Stadt Züri gänd Tüütsch als iri Mueterspraach aa (Zaale: Volkszelig 2000). Und me ghöört je nach däm, wo men isch, i der Stadt vil anderi Spraache vo Albaanisch über Esperanto und Rätoromaanisch bis Zulu.

E Zämestelig vo de Stadt Züri vom Jaar 2012 zäiget, as vo de Lüüt, wo dänn z Züri gwont händ, öppe 70 Prozänt Schwyzertüütsch gredt händ, öppe 23 Prozänt Hoochtüütsch, öppe nüün Prozänt Änglisch, öppe sibe Prozänt Italienisch, vierehalb Prozänt Französisch, 4 Prozänt es Serbokroatisch, 4 Prozänt Spanisch, drüü Prozänt Portugysisch und echly mee as zwäi Prozänt albanisch.

Im Wirtschaftsläbe vo der Metropoole hät natürli hützetags s Änglisch en algemäini Bedüütig.

Der Aatäil vo de Chind mit Tüütsch als Mueterspraach hät a Zürcher Schuele im 2008 nöd ganz 50 Prozänt uusgmacht.

Z Züri häts verschideni Instituzioone für d Spraachforschig und für d Mundartkultuur, zum Byschpiil d Inschtituut für Spraachwüsseschaft vo der Uni mit em Fonogrammarchyv, s Schwyzerisch Idiotikon und d Gruppe Züri vom mundartforum. D Zürcher Fachhoochschuel hät en äigets Departemänt für «Aagwandti Linguischtik», wo über Spraache, Kommunikazioon und Meedie forschet und lehrt.

D Stadt büütet Kürs aa, wo Zuegwandereti chönd Tüütsch leere. Züri hät au ganz vil privati Spraachschuele für Tüütsch und für fascht ali möglichen andere Spraache; e groossi Schuel, wo au Spraachkürs abüütet, isch d KV Züri Business School; uf Französisch isch d Allianca Française de Zurich spezialisiert. Es git au Aagebott zum Schwyzertüütsch z leere.

Das Züri en Rueff als europèèischi Kulturstadt mit ere lange Tradizioon hät, chunt au vo dèm hèèr, as daa sit Jaarhunderte bekanti Schriftsteller gläbt händ. So vill me hütt na wäiss, hät’s im Mittelalter aagfange, wo bi de Chorhère vom Groossmöischter pildeti Lüüt gsy sind, wo me hütt von ene i de Zäntraalbiblioteek na es paar Schrifte hät. Äine vo de bekantischte isch de Konrad vo Muri, wo als Universaalgleerte im 13. Jaarhundert Büecher für d Schuel und für s Kulturläbe gschribe hät. S berüemtischt Zürcher Buech us säber Zyt isch die grooss Zürcher Liederhandschrift, wo em Musigliebhaber Rüdiger Manesse z verdanken isch; i dèm schöön uusgmaalete Wèèrch sind ganz vil Gedicht vo de groosse tüütschspraachige Minnesänger zämegstelt; äis Stuck isch vom Zürcher Minnesänger Johannes Hadlaub.

Me wäiss, as es z Züri im Mittelalter gueti Schrybstube ghaa hät, wo Büecher, doozmaal ja ales Handschrifte, kopiert woorde sind. Es git i verschidene Biblioteeke im In- und im Ussland schööni Büecher vom 13. und 14. Jaarhundert, wo vo Züri chömed, öppe s Wèèrch Parzival vom Wolfram vo Eschebach und d Wältchronik vom Ruedolf vo Ems. Die früene Schryber händ am Groossmöischter und bim Fraumöischter und vilicht au na an anderen Oort i de Stadt gschaffet. De Buechtruck, wo de Johann Gutenberg i de Mitti vom 15. Jaarhundert z Mainz demit aagfange hät, isch dänn z Züri au scho um 1480 uufchoo. Um 1500 ume händ de Hans Rüegger, 1517 de Christoph Froschauer und 1524 de Johann Hager z Züri en Truckerei uftaa.

Bis am Änd vom Mittelalter sind vil Büecher uf Latynisch gschribe woorde, so wie s au de Zürcher Chorherr Felix Hemmerlin im 15. Jaarhundert gmacht hät. Das isch dänn uf äin Schlaag anders woorde, wo d Reformazioon choo isch. Mit em Zwingli hät s Tüütsch als Spraach vo de refermierte Religioon s Latyn abglööst. Und im syni tüütsch Übersetzig vo de Bible, d «Zürcher Bible», isch e wichtigs Buech für die refermiert Glaubenspraxis woorde. Z Züri sind drufabe Wèèrch über verschideni Sachgebiet und bsunders au Gschichtsbüecher vo Chronischte gschribe und mäischtens au truckt usepraacht woorde. E groossi früeni Zürcher Chronik isch die vom Häiri Brännwald us em Aafang vom 16. Jaarhundert.

Im 18. Jaarhundert, i de Zyt vo der Uufklèèrig, hät Züri gradwägs als en europèèischi Kulturhauptstadt ggulte. Es hät daa so vil a Kultur inträssierti Lüüt, Forscher und Dichter ghaa, as mer au i anderne Länder devoo gredt und de Stadt de hüpsch Zuename Limet-Athen ggèè hät. Zu de bekanten Autoore vo säber Zyt händ de Johann Jakob Bodmer und de Johann Jakob Breitinger und de Jakob Heinrich Meister zelt. De Goethe isch zwäimaal zum Bodmer uf Bsuech cho. Au de Christoph Martin Wieland hät en Summer z Züri verbraacht. Mit synere Schrift Schweizerlieder isch de Johann Caspar Lavater, de Prediger uf Sankt Peeter, internazionaal bekant woorde.

Im 19. und bsunders im 20. Jaarhundert sind so vil Zürcher Schriftsteller und Autoorine uufträtte, as me nu es paar chan uuffüere, öppe de Conrad Ferdinand Meyer, de Salomon Tobler,  d Johanna Spyri, de Gottfrid Chäller, d Olga Meyer, d Ida Bindschedler, de Heinrich Federer,  d Elsa Muschg, de Paul Wehrli und de Max Frisch, und i de jüngere Zyt öppe d Sibylle Berg, d Anne Cuneo, de Ueli Knellwolf, de Hugo Loetscher, d Isolde Schaad, de Jakob Vetsch, d Laure Wyss, de Charles Lewinsky, de Charles Linsmayer, de Urs Widmer und de Franz Hohler.

Und au erfolgrychi ussländischi Schriftsteller händ z Züri gläbt, so wie öppe de Georg Herwegh, der August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, de Richard Wagner, d Jo Mihaly, de Georg Büchner, de Kurt Tucholsky, de Bertolt Brecht, d Else Lasker-Schüler, de Robert Musil, der Albert Ehrenstein, de Theodor Mommsen, de Thornton Wilder, der Elias Canetti, de James Joyce, de Thomas Mann, der Alfred Kerr, de Walter Mehring, d Agnes Mirtse, d Aglaja Veteranyi und na mee, wo d Ute Kröger von ene d Läbesgschicht uufgschribe hät.

Es paar Literatuurhüüser sind dezue daa, z Züri d Wèèrch vo dène Schriftsteller und anderi Büecher em Publikum bekant z mache, emaal die groosse Biblioteeke: d Zäntraalbiblioteek, d ETH-Biblitoeek mit em Thomas-Mann-Archyv und em Max-Frisch-Archyv und d Pastalozzi-Biblioteek, wo ire Name vom Zürcher Reformpèdagoog Johann Heinrich Pestalozzi hät, und s Schwyzerisch Soziaalarchyv, zum nu es paar z näne; und dänn git’s i de Stadt au s Literatuurhuus Züri und de Strauhoof mit de James Joyce Stiftig. Für d Vermittlig vo Literatuur hät vo 1995 bis 2005 s internazionaal Literatuurfestival Lyrik am Fluss z Wipkingen a de Limet glueget. S Openair Literatur Festival Züri im Alte Botaanische Gaarte uf de Chatz bringt all Jaar internazionaal bekanti Autooren uf Züri.

Sit de Stäizyt und au i de Bronzezyt und de Isezyt händ Lüüt am Zürisee i verschidene Döörffer gwont. Me hät devo im und näbet em Zürisee, öppe uf de versunkenen Insle vom Groosse Hafner und em Chlyne Hafner, bi den Uusgrabige vil Räschte gfunde; die eltischte Spuure sind us em 5. Jaarhundert vor Chrischtus. Am mäischte isch bi de Bouarbete für s nöi Parkhuus vo der Oopere fürechoo. Die beede Fundstelle, wo Hafner ghäissed, ligged nu öppen en halbe Kilometer vor em Bürkliplatz im Zürisee, und si ghöred, wil si als archäologischi Plätz wichtig sind, sit 2011 zäme mit mee weder hundert Seeufersidlige rund em en Alperuum zum Wältkultureerb vo de UNESCO.

I der Isezyt isch uf em Uto-Kulm am Üetlibèèrg en befeschtigte Platz gsy, und es Oppidum vo de keltische Lüüt vom Volk vo de Helvezier hät s uf em Lindehoof ghaa; keltisch isch au der Oortsname.

I de Röömerzyt, wo im Land am Oberlauf vom Rhy mit de Fäldzüüg vom Julius Caesar im Jaar 58 vor Chrischtus und mit der Eroberig vo de rèètischen Alpe dur di röömisch Armee ane 15 vor Chrischtus agfange hät, isch das Oort am Ändi vom See en Handelsplatz im Gränzgebiet zwüschet de Provinze Räzie und Gallia Belgica, spööter dänn Obergermanie woorde. A de Limet isch d Ortschaft Turicum gsy, wo Helvezier und Röömer zäme gläbt händ und wo s en e Zyt lang en Militärposchte vo de römische Legioone z Vindonissa und en Zollposchte ghaa hät; vo de Familie vom ene röömische Zöllner züüget en Inschriftstäi, wo me gfunde hät. D Röömer händ uf em Hügel näb de Limet, em Lindehoof, wo früener s keltisch Oppidum gstanden isch, im dritte Jaarhundert es Kaschtell poue, wo zu de vile Stützpünkt vom Limes, de Befeschtigungslinie gäge d Alemane, ghöört hät; zum Netz vo de röömische Militärstützpünkt hät nöd wyt vo Turicum wägg au na s Kaschtell vo Irgehuuse im hüttige Züri Oberland ghört. Unen am Lindehoof-Kaschtell isch de Limet naa e chlyses röömischs Doorff, en vicus, gsy; uf em Hügel, wo hütt de Sankt Peeter isch, sell de röömisch Tämpel gstande sy. Me cha hüt na Spuure vo antike Hüüser aaluege, zum Byschpiil a de Thermegass, wo so ghäisst, wils deet es Badhuus ghaa hät. Mit em nöie röömische Lääbe isch bi de lüüt a de Limet die alt keltisch Spraach dur s Latyn als Umgangsspraach ersetzt woorde; me seit, s Land seg «romanisiert» woorde.

Am Änd vom dritte Jaarhundert söled de Felix und d Regula, wo zu de Thebèèische Legioon ghöört händ, nach dère irem traagische Ändi bi Agaunum im Rhonetaal us em Walis über d Alpen und dur s Land Glaris uf Turicum choo und daa vo de Röömer gfangegnaa und hiigrichtet woorde sy. So staats i den alte Häiligepricht vo früeschtens us em achte Jaarhundert, wo i de Biblioteek vom Chlooschter Sanggale lyt. Au d Zäntralbiblioteek Züri hät e Handschrift us em Mittelalter mit dère Gschicht. Me hät sich verzelt, die Toote siged drufabe vom Richtplatz a de Limet na es Stuck wyt sälber de Bèèrg duruuf ggange – det ane, wo si händ wele begrabe sy. D Wasserchile staat über em Oort, wo me si grichtet hät, und s Groossmöischter vermuetli über irnen alte Greber. De Felix und d Regula hät me z Züri als Stadthäiligi vereert. Uf em Sigel vom Fraumöischter und de mittelalterliche Gältstuck vo Züri sind si abbildet. Nach de Reformazioon, wo iri Gedänkstett uufglööst woorden isch und d Reliquie vo de Häilige händ sele uf Andermatt choo sy, isch de Kult um die beede früechrischtliche Mértirer z Züri zrugggange, aber die beede Vornäme sind na bis hütt im Züripiet beliebt.

Wo s Röömisch Rych im föifte Jaarhundert wägen innere Probleem d Rychsgränzen am Rhy wider uufggèè hät, sind d Alemane vom Noorde hèèr naadisnaa is Piet vo de hüttige Tüütschschwyz choo; die Uusbräitig vo irem Sidligsgebiet dur wyti Täil vom Schwyzer Mittelland hät es paar Jaarhundert tuuret. Es git Oortschafte, wo ooni Underbruch, «kontinuierlich», na öpper gwoont hät wie ebe z Turicum, und anderi Döörffer, wo d Alemane nöi gründet händ; e starchi Wäle vo früene alemanische Sidlige isch die gsy, wo d Döörffer en Oortsname mit der Ändig -inge händ; das sind also z Züri öppe Schwamedinge, Hottigen und Wipkinge. Und jetz isch statt de romaanische Umgangsspraach, wo sich daa us em Keltischen und em Latyn entwicklet ghaa hät, s Alemanisch die toonaagäbend Spraach woorde. D Alemane händ aber vo dène Lüüt, wo scho vorane daa gläbt händ, au gwüssi Wöörter übernaa; esoo sind Oortsnäme wie «Turicum», Bèèrgnäme wie Albis und Gwässernäme wie Limet vo de Röömerzyt mit mee oder weniger Änderige i di alemanisch Mundaart und so is hüttig Schwyzertüütsch choo.

Ane 853 hät der oschtfränkisch König Ludwig s Frauechlooschter a de Limet gründet, wo dänn Fraumöischter ghäisse hät; sini Tochter Hildegard isch di eerscht Äptissi woorde. Das Chlooschter hät vil Grundbsitz im Piet vom Thurgau und spööter em Zürigau ghaa, und d Äptissi isch bis im spaate Mittelalter i vilne Fraage die äigentlich Stadtherrin vo Züri gsy. Em Fraumöischter syni Gründigsurkunde vo ane 853 isch hütt äis vo de wärtvolschte Stuck im Staatsarchyv Züri.

Di alemannische Hèrzöög händ im früene Mittelalter zytewys ire Woonsitz deete ghaa, wo hüt de Lindehoof isch. Am Ändi vom 9. Jaarhundert hät de Graf Eberhard über s Zürigau regiert. Me hät doozmaal die Aart vo Titel vermuetli nanig pruucht, suscht hett mer em «Graaf vo Züri» gsäit. Syni Tochter, d Regelinda, isch e prominänti Persoon gsy, welewääg isch si di eerscht Zürcheri, wo mer von ere de Name gchänt. Ane 904 hät si de Herzog Burchard de Zwäit vo Schwaabe, wo au Graaf vo Rèèzie gsy isch, ghüraate, und wo dèè z Itaalie gstoorben isch, isch si d Frau vom Hèrzog Hermann woorde. Iri äint Tochter hät de König vo Burgund ghüraate, die ander de Soon vom tüütsche Käiser Otto. Am Änd vo irem Läbe isch d Regelinda d Äptissi vom Fraumöischter gsy. Im 10. und 11. Jaarhundert sind nach de Zürigraafe d Graafe vo Länzbrg d Hère vo de Vogtei Züri und vom Zürigau woorde.

Es paar Maal sind tüütschi Königen in iri Stadt a de Limet choo, als eerschte de König Otto ane 952, won er vo Itaalie über d Alpepäss zrugg choo isch, und dänn wider de Heinrich de Zwäit ane 1004, wo daa au wider vo Itaalie choo isch, und namaal im Jaar 1018. Züri hät i de doozmaalige Politik an bedüütendi Rolle für d Königshèrrschaft ghaa, wil’s a de Gränze zwüschet em tüütsche Rychstäil und Itaalien und Burgund glägen isch. Au de König Konrad de Zwäit isch, ane 1025, uf Züri choo, won er mit Verträtter vo Itaalie verhandlet hät, und 1027 und 1033 namaal. De König Heinrich de Dritt isch grad sächsmääl i synere Regierigszyt z Züri gsy, wo en wichtige Platz für syni Hèrrschaft woorden isch, und hät vo daa uus Aaglägehäite vo Itaalie greglet; und under im isch uf em Lindehoof d Burg zun ere bessere königliche Pfalzburg uspoue woorde, wo i de Königsurkunde voorchunt. Der Emil Vogt hät daas, wo me vo de Grundmuure vo dère Burg hüt na gseet, uusgrabe und daadrüber i sym Pricht vo 1948 gschribe. Im Jaar 1089 hät de König Heinrich de Viert d Vogtei über d Stadt Züri em Berthold em Zwäite vo Zèèringe übergèè. Wie guet de Rueff vo de Stadt gsy isch, gseet men am berüemte Spruch vom Chronischt Otto vo Freising, won ere i sym Buech über de Kaiser Fridrich uf latynisch «nobilissimum Sueviae oppidum» gsäit hät; das ghäisst uf Tüütsch «e bsunders edli Stadt vo Schwaabe», und de Spruch passt zu der alte Role vo Züri als es Oort, wo Hèrzöög und König vilmaal als Regierigssitz pruucht händ.

Ane 1218 isch Züri, wo d Hèrzöög vo Zèèringe usgstoorbe sind, e freii Rychsstadt woorde. D Zürcher händ gly drufabe d Rychsburg uf em Lindehoof gschlisse. 1336 isch d Zouftrevoluzioon under em Bürgermäischter Ruedolf Brun gsy. En Täil vo den alte Gschlächter hät men us de Stadt vertribe, und es isch zumene Bürgerchrieg i de Stadt choo, wo de Brun ggune hät. Züri isch e wichtigs Wirtschafts- und Kulturzäntrum im Piet vom Bischtum Konschtanz gsy. S Choorhèrestift vom Groossmöischter hät als die bedüütendscht Stiftschile vom Bischtum Konstanz nach de Kathedrale z Konstanz ggulte und es hät als Zäntrum vo de Liturgy und de gäischtliche Musig gwürkt, en bekante Läiter vo de Stiftsschuel am Groossmöischter isch im 13. Jaarhundert de Konrad vo Mure gsy.

Vom 14. bis is 17. Jaarhundert hät d Stadt Züri ali die Ämter, Vogteien und Gebiet a siich zoge, wo dänn ires grooss Tèritoorium pildet händ und hüt de Kanton Züri uusmached. En groosse Gwünn für der Uusbou vo de Territorialherrschaft isch es gsy, wo d Stadt ane 1424 hät chöne s Piet vo de Graafschaft Chyburg übernèè. I den alte Schlösser uf em Land händ jetz d Landvögt gwont, wo vo de regimäntsfèèige Famile vo Züri choo sind.

Züri isch d Wiirtschaftsmetropoole vo de Schwyz; me redt vo dem Wirtschaftsruum au öppe mit em änglische Naame Greater Zurich Area. Di beede Groossbanke UBS und Credit Suisse und natüürli au d Zürcher Kantonalbank händ daa ire Hauptsitz. Iri Gebäude stönd am Paradeplatz und a de Baanhofstraass.

D Stadt Züri isch zumene groosse Wiirtschaftszäntrum woorde, wil si s gschafft hät, i de 1850er-Jaare als äini vo den eerschte Stedt vo de Schwyz – grad öppe zäme mit Basel – gueti und modèèrni Isebaanverbindige z boue. Das isch under anderem au s Verdienscht vom Alfred Äscher. Er isch nöd nu i de Regierig gsässe, sondern au Presidänt vo de Schwyzerische (de facto: zürcherische) Nordoschtbaan (NOB) gsy und dezue Presidänt vo de Kreditaastalt, won er ggründet hät. Die hät de NOB s Gält ggèè, zum d Isebaane boue. Dänn hät all das müese versicheret wèèrde – en nöie Wiirtschaftszwyg isch geboore gsy. Zum Schaffe hät mer Arbäiter pruucht und die händ mit irem Konsuum wider d Wiirtschaft aakurblet.

Hüt sind fascht all Fabrike verschwunde. I der ehemaalige Maschinefabrik Äscher Wyss AG hät bis ane 2014 na d Andritz Hydro AG, früener isch das d VA Tech Hydro AG gsy, Turbyne produziert. (Die Firma gaat zrugg uf d Sulzer, wo 1969 d Äscher Wyss übernaa hätt). Übrig blibe isch na d MAN Turbo, wo au ursprünglig us der Äscher Wyss chunt und Turbolader produziert.

Bekannti Wiirtschaftslüüt us Züri

I de Stadt regiert de Stadtraat; er hät sin Sitz im Stadthuus näbet em Fraumöischter. D Stadtpresidäntin isch d Corine Mauch (Stand 2019).

Em Stadtraat staat d Stadtschryberi zur Syte. Das isch sit ane 2012 d Claudia Cuche-Curti (* 1959). Si isch d Naachfolgeri vom André Kuy.

D Stadtpolitik wird vom Zürcher Gmäindraat gmacht, wo 125 Mitglider hät. Bis 1934 hät er Groosse Stadtraat ghäisse. Es sind drin i de Legislatuur ab 2018 sibe politischi Parteie verträtte: Für d Legislatuur vo 2018 bis 2022 hät d SP 43 Sitz, d FDP 21, d SVP 17, di Grüen Partei 16, di Grüenliberaal Partei 14, di Alternatyv Lischte zää und d EVP vier. 2018 isch d CVP s eerscht Maal nüme im Gmäindraat. De Raat informiert mit ere äigete Website über sini Tèètigkäit und sini Zämesetzig.

Vo 2006 bis 2010 hät e chlyni Partei äxischtiert, wo Partei für Züri ghäisse hät. Si hät doozmaal zwoo Persoone im Gmäindraat ghaa; sidhèèr isch si i der Öffentlichkäit chuum me aktyv.

Im Raathuus am Limetggèè isch de Kantonsraat dihäi. Sächs vo de 18 Waalchräis, wo de Kanton für d Kantonsraatswaale feschgläit hät, sind i de Stadt Züri.

Bi de Kantonsraatswaale 2019 isch s Ergäbnis das gsy (für de ganz Kantoon): SVP 45 Sitz, SP 35 Sitz, FDP 29 Sitz, GLP 23 Sitz, GP 22 Sitz, CVP 8 Sitz, EVP 8 Sitz, AL 6 Sitz, EDU 4 Sitz.

Z Züri hät s en huuffe Hüüser für kultureli Zwäck:

Z Züri sind Museeè, wo de Schwyz, em Kanton (bsunders der Uni), de Stadt oder Privaate ghööred.

Lueg au: Lischte vo de Museeè z Züri

Zu de vilfältige Zürcher Musigkultur ghööree emaal di gröössere Musigformazioone, so wie s Toonhalenorchäschter, s Zürcher Chamerorchäschter, d Zürcher Simfooniker, s Akadeemisch Orcheschter Züri, d «Philharmonia» vom Ooperehuus, d Orcheschtergsellschaft Züri und s Neue Zürcher Orcheschter, wo 1990 für d Musigvermittlig ggründet woorden isch, zum nu emal es paar gröösseri uufzzele.

Züri hät hüt mee weder sibezg Chöör, aagfange bi de Zürcher Vokalischte, em Manechoor Züri, de Kantorei vom Sankt Peeter, de Zürcher Singstudänte (de Studäntegsangveräin, wo scho ane 1849 gründet woorden isch), em Zürcher Singchräis, em Bach-Kolleegium und em «collegium vocale groossmöischter» bis hi zu de Zürcher Sängerchnaabe, zum Jazzchoor «Jazzcetera», zum Schwuule Manechoor Züri «schmaz» und zu alne andere, wo zum Musigläbe byträäged.

Und wämmer jetz emaal wänd goge luege, wies dän z Züri mit de Spraachen uusgseht, wo i de Choormusig voorchömed, und bsunders wies mit der «alemanische» Singkultur staat – gmäint isch s Singe vo Mundartstuck –, so isch z säge, as das nöd en äigeti Musigsparte für sich isch, wil de Tieläkt a verschidenen Oort, wo mer singt, voorchunt, je nach dèm, was d Komponischte und die, wo für d Konzèrtprogramm zueständig sind, wüntsched.

D Kantoreie und Chilechöör händ früener die latynische Chilelieder gsunge; am Groossmöischter isch ane 1259 de Konrad vo Muri Kantor, aso Singmäischter, gsy. Er hät s «Zürcher Singbuech» für d Liturgy am Grossmöischter zämegstellt, wo im Originaal uf Latynisch Breviarium chori Turicensis ghäisst. Das Buech isch hüt i de Handschriftesamlig vo de Zäntralbiblioteek Züri. Im Mittelalter isch s Groossmöischter-Stift überhaupt im Bischtum Choschtez, was d Chilemusig aagaat, z vorderscht gsy. I de Reformazioon hät me nach em Wile vom Zwingli s Singe vo de Chöör i de Gottesdienscht abgschafft und ane 1528 hät me au d Orglen us em Groossmöischter usegrisse. Eerscht mit de Zyt isch d Chilemusig z Züri wider ygfüert woorde, und jetz hät men mängmal au uf Tüütsch gsunge.

Am Aafang hät me i de wältliche Choorkonzèrt, sit em spaate 18. Jaarhundert, und dän au a de groosse Gsangsfäscht zmäischt di hoochtüütsche Lieder voorträit, wo vo de groosse Tichter und Komponischten uufgsetzt woorde sind. S eerscht Äidgnössisch Gsangsfäscht isch 1843 z Züri duregfüert woorde. Au ane 1858, 1880, 1905 und 1973 sind die nazionaale Fäscht wider z Züri gsy. 1899 isch au de Zürcher Kantonaalgsangveräin entstande.

Z Züri hät scho vorhèèr der eerscht grooss Mäischter vom Choorgsang i de Schwyz (was doozmaal natüürli nu für d Manechöör tänkt gsy isch) gwürkt, de Hans Georg Nägeli, wo sys Tänkmaal hüt uf de Hoohe Promenaade z Züri hät. Syn Naychlass isch i de Zäntraalbiblioteek z Züri underpraacht. Er hät als Komponischt und au grad na als Musigverleger gschaffet. Vo im hämmer us de Liederbüechli, wo-n-er useggèè het, vil Lieder, wo me hütt als beliebti Volchslieder na guet gchänt, wie öppe s «Freut euch das Lebens» und s Chilelied «Lobt froh den Herrn, ihr jugendlichen Chöre». De Nägeli hät z Züri ane 1805 s Musiginschtituut ggründet und ane 1810 de Manechoor. Er isch au bi den Aafäng vo der Allgemäine Musig-Gsellschaft Züri, wo 1812 ggründet woorden isch, deby gsy. Syni Lieder hät er ali uf hoochtüütsch gschribe, und si händ di grooss Schwyzer Choorbewegig im 19. Jaarhundert entschäidend prèègt. Z Züri hät dänn de «Gmischt Choor» sit synere Gründig ane 1863 als Voorryyter druff glueget, zäme mit de Mane au d Fraue la z singe, aber alewyl konsequänt mit hoochtüütscher Musig – und dezue ane singt er au na Gsäng i andere Hoochspraache.

Näbet de klassische tüütsche Lieder und de Schwyzer Choorlieder wie dène vom Nägeli und vo andere Komponischte händ d Mundaartlieder, wo im Land susch scho sit langem bekannt gsy sind, i de Repertoire vo de Chöör äigetli eerscht im 20. Jaarhundert so richtig Platz gfunde. Tank de Liederbüecher wie öppen em Rööseligaarte vom Bèèrner Gèrmanischt Otto vo Greyerz sind die eltere Mundartlieder wider mee bekannt woorde. Und vo vil Schwyzer Mundaartschriftsteller sind naadisnaa alewyl nöii Lieder und grad au speziell Chindeliedli für s privaat Singe und d Schuel dezuechoo. Vo de Tichteri Sophie Haemmerli-Marti, wo sälber au langi Zyt z Züri gläbt hät, irne Gedicht sind vil vo Komponischte vertoont woorde, wo dänn zu nöie Volchslieder woorde sind. De Komponischt Artur Beul hät spööter zeerscht für d Schuel schööni Lieder gschribe, wo wytume bekannt sind, grad au öppe wäge de Konzèrt vo de Gschwüschterte Schmid, wo em Beul syni Lieder wie «Stägeli uf, Stägeli ab» oder «Übre Gotthard flüged Bräme» legendèèr gmacht händ. Und e groossi Rolle spiled i de Tüütschschwyz es paar Melodye vo erfolgryche Tieläkttheaater wie de «Chlynen Oopere vom Dörfli z Züri», wo mit de Musig vom Paul Burkhard ane 1952 im Schauspilhuus Züri uuruufgfüert woorden isch. I dèm Stuck chunt e ganzi Räije vo Mundaartlieder vor, wo me nöd vergisst, so wie «Mis Dach isch de Himmel vo Züri […] und Züri, ganz Züri mis Huus», wo de Werner Wulebèèrger gschribe hät. I der Interpretazioon vom Zarli Carigiet isch das en Schwyzer Evergreen woorde. Dezue ane sind sit de letschte Jarzäänt vom 20. Jaarhundert Schwyzer Liedermacher populèèr gsy, so wie de Zürcher Musiggaberettischt Blues Max und der Andrew Bond.

Äine vo de bekantischte Zürcher Chinderchöör chunt nöd us de Stadt Züri sälber – es isch ja au i de Kultuur eso, dass s Stadtläbe nöd a de politische Gränzen ufhört – sondern us de Naachbergmäind grad im Weschte näbet Züri im Limettaal une: es isch de Choor Schlieremer Chind, wo ane 1957 vom Lehrer und Gabarettischt Werner von Aesch zäme mit em Zürcher Musigverleger Hans Jecklin ggründet woorden isch. Er isch äine vo de Läiter vom renomierte Musighuus Jecklin vo Züri gsy. D Schlieremer Chind händ nöd nu im Kanton Züri, sondern i de ganze Tüütschschwyz alti und ganz nöii Chindelieder uufgfüert und bim Jecklin uf Schallplatte, Toonbändli und CeeDee chönen usegèè.

En anders groosses und tradizioonsrychs Musighuus vo Züri isch de Musig Hug, wo scho ane 1807 als Nachfolger vom Verlaag vom Hans Georg Nägeli ggründet woorden isch und wo sis Gschäft am Limetggèè hät. Ane 2017 hät d Firma Musigpunkt AG vo Luzärn de Musig Hug übernaa. Gwüss s populèèrscht Schwyzer Liederbuech für Chind isch s «Chömed Chinde, mir wänd singe», wo de Musig Hug ane 1946 s eerscht Maal useggèè hät. I dèm Buech sind zum Täil hoochtüütschi und zum Täil Mundartliedli din; grad s eerscht isch vo de Sophie Haemmerli-Marti mit de Musig vom Karl Weber; es ghäisst: «Schneeglöggli lüüt»; anderi sind vom Josef Reinhart und vo de Johanna Spyri.
	
Liederbüecher mit Mundaartstuck hät au de Leermittelverlaag Züri useggèè. Äis vo ane 2016 ghäisst «Eifach singe», en anders «Suneschtraal tanz emal». 

I de Zürcher Choorkultur sind vil Spraache verträtte, näbet den alte Spraache und den andere Schwyzer Landesspraache grad i de nöiere Underhaltigsmusig und im Jazz immer mee au s Änglisch. Und eerscht rächt vil Spraache wèèrded vom «Choor vo de Nazioone z Züri» ggsunge. Das isch es nöis Ensemble, wo ane 2011 ggründet woorden isch und wo Lüüt us alne mögliche Hèèrkumpftsländer uufnimt. Es sind jetz Persoone us öppe zwänzg Länder deby, wo i de Konzèrt Lieder vo irne Kultuure voorträäget.

S «Forum Alti Musig Züri», e Veräin, wo ane 1994 ggründet woorden isch, tuet Musig us früenere Jaarhunderte, vom Gregoriaanische Choral us em Mittelalter über Tanzmusig vo de Barockzyt bis zu der alte Volchsmusig uuffüere und au nöiaartigi Interpretazioone vo dène Musigrichtige möglich mache. Mit syne Konzèrt bringt s Forum Alti Musig Züri Künschtler us vilne Länder i d Schwyz.

I de vile Chile vo de Zürcher Chilegmäinden und Pfareie organisiered verschideni Aktööre näbet de musikaalische Gstaltig vo de Gottesdienscht au na spezielli Programm für d Chilemusig, grad au i de vier Altstadtchile Groossmöischter, Fraumöischter, Sankt Peeter und Prediger, wo under em Motto «Musig zmitzdinn» zämeschaffet. I de Stadt stönd i de vile Chile en huuffe groossi und schööni Oorgle mit underschidliche Klangfaarbe, vo de Barockorgle im Groossmöischter bis hii zu modèrnen Inschtrumänt i de nöiere Quartierchile, und so guet wie all wèèrded für Konzèrt pruucht, wie zum Byschpiil d Orgle vo de chrischtkatolische Auguschtynerchile i der Altstadt. De Zürcher Verband vo de Chilemusiker ZKMV förderet s aktuell Schaffe uf dèm Gebiet, und mit so Programm wie em Weppewèèrb «Klang  Gloria» vo de Zürcher Chilegmäinde und de ZHDK, de Zürcher Hoochschuel vo de Künscht, suecht me nach nöie Möglichkäite vo de Chilemusig. Z Züri hätt d Diskussion über d Bedüütig vo de Chilemusig a langi Tradizioon. Es gaat daadeby au um d vil diskutiert Fraag, wie sich de Zwingli zu de Musig i de Chile gstellt hät.

E bsunderi Oorgle isch die im groosse Saal vo de Toonhale. Scho i der alte Toonhale vo Züri isch ane 1872 en Oorgle ypout woorde. Bim Nepomuk Kuen, wo z Mänidorf en Oorgleboufirma ggründet hät, wo hüt na i de Schwyz und drüberuse vil z tue hät, isch die Toonhalenorgle bstellt woorde. Ane 1895, wo di nöi Toonhale pout woorden isch, hät me das grooss Instrumänt detane züglet. Spööter isch si is Neumöischter choo, wo me für d Toonhale an anderi Orgele hät la mache. A die händ sich d Organischte und d Orcheschter, wo da spilet, scho lang gwönt ghaa, und drum isch e rächti Kontrovèrse drum entstande, wo d Kongrässhuusgsellschaft vor Churzem pschlosse hät, si well nach de Restaurierig vo de Toonhale, wo 2017 aagfange hät, wider en nöieri Oorgle psoorge. Das Instrumänt chunt dänn wider vom Kuen.

Bi de Chile händ täilwys au d Gloggen uf de Tüürm e Bedüütig als Musiginstrumänt. Die eltischti Glogge vom Sankt Peeter chunt us em Jaar 1294; hüt isch si aber nümen uf dem sim Chiletuurm, sondern im Landesmuseum. S nöi Gglüüt vo dere Chile hät d Gloggegüüsserei Chäller ane 1880 ggosse. Nöd zum tradizinälle Lüüte, sondern für s Abspile vo Melodye sind d Gloggespiil daa, wos äis am Egge vom Juwelier Churz a de Baanhofstraass hät. Das isch ane 1982 ygweit woorde und isch es Gschänk vom Armin Kurz a d Stadt Züri gsy.

Näbet de klassische Orchäschter hät Züri au Musigveräin, wo als Blaasmusigformazioone organisiert sind. D «Stadtmusig Züri» isch ane 1846 ggründet woorde und tritt öppen emal bi repräsentatyven Aaläss vo de Stadt und au vo de Kantonsbhöörden uuf. Si spilt tradizionelli Blaasmusigwèèrch und au nöieri Musig. Das mached au die mäischte anderi Musigveräin, so wie d «Stadtharmonie Züri Oerlike-Seebach», wo 1884 i de doozmaal na sälbständige Gmäind Öörliken aagfange hät und wo hüt zu de beschte Musigveräin vo de Schwyz ghöört. D Zürcher Blaasmusigveräin händ i de Stadt en äigete Fachverband pildet, de «Blaasmusigverband vo de Stadt Züri». Dèè hät 21 Sekzioone als Mitglider.

Was die aktuell Musig aagaat, gits z Züri näbet de verschidene Musigveräin bsunders na sit 1978 d Wèèrchstatt für di improvisiert Musig und sit ane 1986 d «Dääg vo de nöje Musig», und s «Collegium Novum Zürich», es Ensemble für zytgnössischi Musig, wo ane 1993 ggründet woorden isch und wo au im Ussland uuftritt. Und Züri hät e starchi Technoszene (psunders bekant isch d Zürcher Street Parade).

I de Stadt wird au sit langem scho Jazz gspilt; s Jazz Festival Züri isch e legendèèrs Musigfäscht i de zwäite Helfti vom 20. Jaarhundert gsy. Hüt cha mer die Musig i de Jäzzklüb wie öppen em Moods lose, wo ane 1992 gründet woorden isch und wo s amerikaanisch Downbeat Magazin im 2011i als äini vo de «beschte Adrässe für de Jazz wältwyt» bezäichnet hät (das isch i de Lischte «150 best jazz venues world wide»), und am «Jazznojazz»-Festivaal, wo sit ane 1998 alewyl im Hèrbscht stattfindt und wo amigs berüemti Jäzzmusiker in e paar Konzèrt im ZKB Club i de ZHDK a de Pfingschtwäidstraass und i de Gässneralee am Schanzegraben öppis vo irere Kunscht zäiged; de Hauptsponser vom «Jazznojazz»isch d Zürcher Kantonalbank.

Au Open-Air-Konzèèrt und Hip-Hopper gits i de Stadt.

Neui Mundartlieder händ öppe de vilsytig Zürcher Musiker Toni Vescoli und de Zürcher Räpper Bligg gmacht.

Musig studiere chamer z Züri am Konsi (em MKZ), äinere vo de Musigschuele vo de Stadt, und a de ZHDK, de Zürcher Hoochschuel vo de Künscht. Si büütet en Uusbildig aa i de Klassische Musig, i de Schuelmusig und i de Chilemusig, i Jazz und Pop, für Komposizioon und Musigtheory, und au für d Toonmäischter. Als Musigpedäagooge händ z Züri näbet anderne de Erhart Ermatinger und de Komponischt und Choorläiter Ruedolf Schoch gwürkt.

D Schwyzer Volchsmusig isch i de Stadt Züri au verträtte. En bekante Zürcher Musiker isch der Edi Bär. I de Volchsmusigveräin wie em Jodelklub «Sängerrundi Züri» (ggründet ane 1934) und de Stadtzürcher Jodlerveräinigung (ggründet ane 1937), de Konzèrt vo tradizioneller Schwyzer Musig, im Fèèrnsee und öppen au bi groossen Aaläss im Halestaadion chamer die Musig ghööre.

Und dän isch na z säge, dass Züri syni alti Musigkultuur, und au die vo de Schwyz, uf verschideni Aarte tuet dokumäntiere. En wichtigi Role spilt daadeby d Musigabtäilig vo de Zäntralbiblioteek. D Biblioteek hät ane 1917 d Büecher vo der Algemäine Musig-Gsellschaft Züri überchoo, und au vo anderne Syte sind Quäle vo de Musiggschicht i d Samlig cho. Me findt daa Liederbüecher ab em 16. oder 17. Jaarhundert. Im 1971i hät si di äigetlich Musigabtäilig ygrichtet, wo vil Underlaage vo Musighüüser, Naachläss vo Komponischte und vo Musigforscher, s Archyv vo de Zürcher Liederbuech-Aastalt und verschideni Samlige vo Musignoote uufbhaltet, zum Byschpiil die vom Konsi und die vo de Toonhale.

E ganz e rychi Musigsamlig hät z Züri d Dokumäntazioons- und Archyvabtäilig vom Schwyzer Fèèrnsee, wo Pricht und Sändige, au über Konzèrt und Musiker, us öppe sächzg Jaar uufbhaltet.

Z Züri sind vo Zyt zu Zyt groossi Kulturprojäkt z’stand choo. E spektakulèèri Sach isch d Wüsseschaftsuusstelig «Fänomena» vo ane 1984 gsy, wo d ETH Züri und d ETH Lausanne zäme mit der Uni Züri und anderne Partner ganz vil tächnischi und natuurwüsseschaftlichi Sache im Park am Zürihorn uufgstellt händ. Die Attraktzioone sind so guet aachoo, as me d Uusstelig dän au na z Südafrika, z Rotterdam und an andernen Oorte zäiget hät.

Ane 1991 isch uf der Almänd bi Züri-Bruunau wider e groossi Schau zu wüsseschaftliche Theeme z gsee gsy, d «Heureka». Es risigs Zält mit de Form vo sibe hööche Chegel, wo mit Plastiggblache teckt gsy isch, und en groosse Holzturm, de «Galileo-Turm», sind die ydrükliche Haupttäil vo der Uussteligsarchitäktuur gsy.

D City Veräinigung füert alewyl wider Akzioone dure, zum d Inestadt mit originelle Sache z verschönere. Mit künschtlerischen Objäkt söled Turischten anegholt und der Umsatz vo de Gschäft verbesseret wèèrde. Aagfange hät das mit Löie (1986), dänn sind Chüe (1998), Bänk (2001) und zletscht im Summer 2005 mee weder 500 Teddybääre i de Straassen uufgstelt woorde. Im 2009i händ s dänn Bluemetöpf uufgstellt, vo Künschtler aagmaaleti Chübel, gröösser als en Mäntsch. Aber es hät chuum me öpper begäischteret.

Im April 2014 isch nach ere groosse Kontrovèrse i de Nööchi vom Raathuus a de Limet en Hafechraane ufgschtellt woorde, wo men äxtra für die Kunschtakzioon us em Hafe vo der Oschtseestadt Rostock uf Züri praacht hät. Im Jaar drufabe isch de Chraane wider usenandgnaa woorde, und d Täili hät men im Staalwèèrch z Gerlafinge verwärtet.

D Zürcher Kantonalbank plaanet a irem Jubilèèum ane 2020 e gwüssi Zyt lang wider emaal e Säilbaan über de See zwüschet em Mytheggèè und em Zürihorn la faare – si säit ere d «ZüriBahn» –, grad öppen esoo wie s scho mal äini bi de Landi 39 und bi de «G59» ghaa hät. Die Idee chunt z Züri nöd bi allne guet aa, psunders au wil d Baanstazioon uf de rächte Seesyte zmitzt uf d Blatterwise sell hiichoo, wo amigs bi schöönem Wätter vole Lüüt isch.

Im Sport büütet d Stadt Züri vill, es git mee weder 20 verschideni Fuessballklüpp, di bekanntischte sind de FC Züri und d Grasshoppers; im Yshockey ghäisst de grooss Klub «ZSC Lions». Internazionaal hät im Volleyball d Frauemannschaft «Voléro» vil Erfolg. D Amicitia Züri isch en groosse Handballklub und de Liechtathletikklub Züri LCZ äine vo den erfolgrychschte Schwyzer Sportveräin. D Julie Baumann vom LCZ isch Halewältmäischterin über d Hüürde. Züri hät au en Veräin vom American Football, d Zurich Renegades, wo ufem Sportplatz Loore z Witike spiled. Uf de groosse Sportalaage Heereschüürli isch sit 1980 au es Baseballfäld, wo ane 2013 d Baseball-Öiroopamäischterschafte uusträit woorde sind. Z Züri hät’s grad es paar Baseballmannschafte.

D Züri-Metzgete zellt zue den aaspruchsvollschte Äitaag-Räne im Velosport.

Uf d Stadt vertäilt sind im 20. Jaarhundert groossi Sportalaage pout woorde. I de Sportgschicht vo de Schwyz isch die Offnig Welorännbaan vo Öörlike legendèèr, wo’s sit 1912 git und dozmol die elter Welorännbaan i de Hardau abglööst hät. Äine vo de groosse Schwyzer Welofaarer isch de Zürcher Hugo Koblet gsy, wo d «Züri-Metzgete» zwäimal gune hät.

Vo de vilen andere Sportyrichtige sind öppe na s Halestaadion z Öörlike, s Fuessballstadion im Hardturm und das im Letzigrund und d Saalsporthalen i de Brunau wichtig.

De Wältfuessballverband FIFA hät z Hottinge grad bim Zürizoo ane 2007 sis nöi Hauptquartier ygweit. Es hät 240 Millioone Franke gchoscht, und d Architäktin Tilla Theus hät d Plään defür gmacht. Sit 2016 cha mer i der Ängi s nöi FIFA-Museum bsueche, wo Pokääl vo de Tschuttwältmäischterschafte, Sache vo berüemte Tschüüteler und anders uusgstellt sind.

Au die Internazionaal Yshockeyföderazioon (IIHF) hät de Sitz z Züri, im Freiguet im Quartier Ängi.

Am Adlischbèèrg lyt hööch über de Stadt de Dolder Golfplatz, wo 1907 uufggangen isch, und es hät im ganze Stadtpiet vo Wolishofe bis Seebach vertäilt 26 Tennisplätz; e paar devoo sind öffentlich so wie öppe d Tennisalaag Frauetaal, anderi ghööred privaate Tennisklüb.

S Sportamt vo Züri hät vil Informazioonen über s Sportläben i de Stadt.

Zu de grööschte Sportaaläss vo Züri zeled s Zürcher Sächstageräne, s Liechtatletik-Meeting «Wältklass Züri», de Zürcher Silväschterlauf, de Züri-Marathon, de Ironman Switzerland und d Seeüberquèèrig uf em Zürisee.




#Article 185: Brythonisch (141 words)


Di brythonische Sprooche sin e Grùppe vo keltische Sprooche. Si werde au als p-keltischi Sprooche oder Britannisch bezeichnet.

Brythonisch isch eini vo de zwei inselkeltische Sproochfamilie. Di andri isch s Goidelisch, wo au als Q-Keltisch oder Gälisch bezeichnet wird. Zue de brythonische Sprooche ghöre:

Friener sin brythonischi Sprooche in ganz Britannie gschwätzt worde, spööter allerdings vùm Altänglische verdrängt worde. Do dezue ghöre s Kumbrisch (scho im Friemittelalter ussgstorbe) ùn vilycht au s Piktisch, wo chuum öbis devo bekannt isch. Di brythonische Sprooche sin derwyylscht de angelsäggsische Bsiidlig vo Ängland ge Weschte abdrängt worde.

Als p-keltischi Sprooche isch die brythonischi Sproochgrùpp eng mitem Gallische verwandt. Wie verschiide die Sprooche gsi sin, isch nit sicher.

D Klassifizierig in p- ùn q-keltischi Sprooche goot ùff d Luutverschiebig vùm indo-europäische kw zue p in de brythonische Sprooche, ùn zue k in de goidelische Sprooche, zrùgg.




#Article 186: Schlacht von Zülpich (303 words)


D Schlacht vo Zülpich oder d Schlacht vo Tolbiacum isch e Schlacht zwische d Alamanne un de Franke gsi. 

D Schlacht hät entweder 496, 497 oder erscht 506 schdatgfunde. Am wahrschinlichschte isch abr, dass sich d beidi Date uf zwei verschydni Schlachte beziehe. Dr Fränkischi Chönig Chlodwig I. hät d Schlacht fascht verlore, hät abr durchs Verschpreche, sich taufe z la, wen er gwünni, d Schlacht durch göttliche Bystand doch nô gwonne, un de Alamannischi Chönig isch debi umcho. Hischtorisch isch d Schlacht us mereri Gründ wichtig: möglicherweis hät de Chlodwig sich wirklich wege däre Schlacht taufe lô, un zweitens sin d Alamanne als Konkurrente vo de Franke usgschaltet wôre un schliesslich erobret wôre.

S isch umschtrite, ob d Schlacht übrhaupt schdatgfunde hät: d Quelle sin zimlich schpärlich, un usserdem isch s au möglich, dass d Fränkischi Gschichtsschriber (Gregor vo Tours) eifach ä längere Krieg simplifizyrt hän. E andres Problem isch, daß d Alamanne übrhaupt kei eiheitlicher Schtamm gsi sin, sundern im beschte Fall e Aasamlig vo Buure un Chrieger. Drum cha d Niderlag un dr Dodt vo eim einzigi Chönig übrhaupt nüt d Unterwerfig vum ganzi Volk han chönne bewirke. Am wahrschinlichschte isch drum, dass d Alamanne in Wirklichkeit in mehreri Schlachte gege d Franke gchämpft hän un erscht langsam erobret wôre sin.

S nördlige alemannische Siidligsgebiet bis zur hütige Dialäktgränze zwüschem Schwöbische und em Fränkische isch vo de Franke beherrscht worde. Die rästlige Alemanne hai sich under e Schutz vom Ostgotekönig Theoderich gstellt, si aber 506/531 zum Fränkische Riich cho. Es het sich es alemannischs Stammesherzogtum bildet.

D Bekehrig vom Chlodwig und mit ihm siim ganze Volk zum Katholizismus het dr Siig vo dr Chille vo Rom über anderi Glaubensrichtige in Westeuropa bedütet und het d Integration vo dr fränkische Oberschicht mit dr gallo-römische Bevölkerig, wo au katholisch gsi isch, erliichteret.




#Article 187: West Side Family (158 words)


West Side Family isch eini vo de erfolgrychschte albanische HipHop Gruppe gsi. D Grupp het us drüü Sänger bstande, isch 2003 gründet worre un stammt us Tirana. E bsundres Merkmol vo West Side Family (wo allerdings uf viili Albanischi Gruppe zuetrift) isch dass sä HipHop un traditioneli albanischi Musik vermische; d Grupp rapt usserdem numme uf Albanisch. S erfolgrychschte Lied isch Tirona, e Lied über d Hauptstadt vo Albanie. Tirona isch zämme mit em damalige Bürgermeischter vo Tirana, em Edi Rama ufgnomme worre, un isch inzwüsche so öbis wie e Lokalhymne. Während de Bürgermeisterwahle hets Lied allerdings nüt dürfe uf em Radio gspiilt werre wyls als politischi Werbig ygstufft worre isch. 

Andri erfolgrychi Lieder sin Mesazh, E gjithe bota jemi dy, un Hou çike. Dr Name West Side Family bezieht sich uf d Albaner wo im Weschte läbe.

S offizieli Lied vo dr albanische Proteschtorganisation Mjaft! isch vo West Side Family.

D Grupp isch bis 2008 aktiv gsi.




#Article 188: Sprachen in Frankreich (137 words)


Z Frankriich werre traditionel näbe em Standardfranzösisch e Viilzahl vo andri Sproche gsproche. I de letschte fuffzig Johr het dr Aateil vo nüt-französischi Muetterspröchler aber rapide abgnumme; mit wenigi Usnahme sin alli Regionalsproche un Patois hüt vum Usstärbe bedroht bzw. scho oder fascht scho usgstorbe. D'französischi Regiirig het syt dr französischi Revolution bis vor etwa drüüsig Johr d'Regionalsprpche massiv unterdruggt, het die Politik aber inzwüsche gändert. S'isch aber warschynts au so scho gnueg Schade aagrichtet worre, dass d'meischte vo denne Sproche kei Überläbenschance meh hen. Frankriich weigert sich usserdäm, d'europäische Charta vo Regional- un Minderheitssproche z'unterzeichne, un d'französischi Verfassig erklärt ganz gnau dass Französisch d'einzige offiziel annerkannte Sproch isch. Johrelang isch sogar gleugnet worre dass überhaupt Minderheitssproche in Frankriich existiire.

Zu detailiirte Aagabe lueg i de einzelni Artikel.

D'Regionalsproche vo Frankriich sin:

Usserdem werre verschiidni Ywanderersproche gsproche:




#Article 189: Isolierte Sprache (110 words)


E isolierti Sprooch isch e Sprooch, wo mit kei andre Sprooche genetisch verwandt isch (wo also kei gmeinsame Ursprung mit ere andre Sprooch het) bzw. wo sich so e Verwandtschaft nit loot noochwyyse. Sprooche sin entweder wege dem isoliert, wyl alli verwandte Sprooche ussgschtorbe sin, oder wyl sich die Sprooche dermasse wyt vo enander furt entwiggelt hen, dass mer kei Vewandtschaft meh cha noochwyse.

E Byspil für e isolierti Sprooch isch s Baskisch, wo mit keinere andre Sprooch uff de Wält verwandt isch. Es isch glychyzytig au di einzigi isolierti Sprooch in Europa. Andre isolierte Sprooche sin s Koreanisch un Japanisch, allerdings wird do Verwandtschaft mit de altaische Sprooche vermuetet.




#Article 190: Oradea (202 words)


Oradea (Ungarisch:Nagyvárad, Dütsch:Großwardein) isch e Stadt z Siebebürge z Romänie. Es hät (2002) 206.527 Ywohner; do devo sin 70,4% Romäne, 27,5% Ungarn un 2,1% Roma, Dütschi, Slowake un Jude. Oradea isch offiziel zweisprochig (Romänisch un Ungarisch).

Oradeo wird zum erschte Mool im Joor 1113 erwäänt. D Stadt isch allerdings erscht im 16. Joorhundert zuenere grössri Stadt aagwaggse. 1538 isch Oradea zue Siebebürge cho, 1598 vo de Türke blagert worre aber erscht 1663 ygnomme worre un 1692 wiider zu Ungarn zruggcho. Im 19. un 20. Joorhundert het Oradea e wirtschaftliche Ufschwung erläbt, vorallem wege dr jüdisch Bevölchrig wo damals no e Drittel vur Bevölchrig usgmacht het. Noochem Erschte Wältchrieg isch Oradea zämme mit ganz Siebebürge zue Rumänie cho; vo 1940 bis 1944 het s no emol churz zue Ungarn ghört. Noochem 1. Wältchrieg het d romänischi Regierig d Bsiidlig vo Siebebürge mit Romäne unterstützt, doodurch isch d ungarischi Mehrheit vo 91.1% 1910 langsam zuenere Minderheit vo hüt 28% worre.

Oradea isch scho syt längrem eini vo de rychschti Städt vo Romänie, vorallem wege dr Lag aa dr ungarischi Gränz. Syt 1989 erläbt Oradea e Ufschwung, vorallem im Wirtschaftssektor. D Arbetlosigkeit isch 6%; des leit unterm romänischi Durchschnit, aber überem Durchschnitt vum Bihor Bezirk.




#Article 191: Patois (179 words)


Mit em Begriff Patois (französischi Ussprooch: ) meint mer im Französische pejorativ e Sproochform, wo nit standardisiert, regional begränzt ùn als sozial minderwärtig aagsänne wird. Des chönne d Dialäkt vo der Langues d'oïl oder aber Sprooche wie s Bretonische oder Elsässisch sy. De Begriff isch z Frankrych arg negativ bsetzt ùn betoont, dass d Sproochform uugschryybe, rùggständig, büürlich, bschränkt bis minderwärtig syg. 

Im Änglische wird de Begriff relativ wärtfrei für en Dialäkt bruucht. In dr Schwyz wärde mit Patois – in aller Regel au wärtfrei – die lokale urtümlige Dialäkt in dr Romandie bezeichnet. Zum Byspil werde die frankoprovenzalische Mùndarte vùm Frybùrgerland als Frybùrger Patois bezeichnet. 

D Bedütig vùm Wort isch im Französische allerdings nit ganz klar, ùn cha vo abschätzig wie obe bschriibe, bis zue eme neutrale Begriff für en regionale Dialäkt goo. Für viili Sprecher vo dänne Sprooche isch patois au eifach d Sälbschbezeichnig vo ihrem Dialäkt. In der Normandie sait mer emene Sprecher vùm Normännische zum Byspil patoissant. Im Greyerzerland im Kanton Frybùrg heisst di lokali Vereinigùng vo Sprecher vùm Frankoprovenzalische Lè patêjan de la Grevîre




#Article 192: Steinen (Baden) (253 words)


Steine (IPA:) isch e Gmei im Landkreis Lörrach z'Bade-Württebärg.

Mit em Steinebachtal als Nord-Südachse bildet d' Gmei Steine e geographische Querriegel zuem Wiisedal. Insgsamt erstreckt sich d'Gmei in dr gröschti Usdehnig in dr Horizontale übr 14 km, d' Höchidifferenz zwüsche de Dallag bis zuem Wambacher Wase im Norde betrait fascht 700 m.

Zue dr Gsamtgemei Steine im Wiisedal ghöre sit dr Bietsreform d Ortschafte Endeburg, Hägelberg, Höllste, Hüsige, Schlächtehuus, Steine un Witnau.

Di erschte urkundliche Erwähnige vo Steine un e paar vo sinere hütige Ortsdeil stamme us em 12. Johrhundert. Archäologischi Befund wie alemannischi Reihegräber wiise abr scho uff e früeneri Bsidelig hie. Zue me bemerkenswerte wirtschaftliche Uffstieg vo dr Region isch es im 14. un 15. Johrhundert durch d' Verwertig vo dr Vorko an rotem Buntsandstei g'cho, de für de Wiideruffbau vom zerstörte Basler Münschter verwendet worde isch. Steine het am Afang vom 17. Johrhundert s'Märtrecht kriegt, am End vom 18. Johrhundert e Vieh- un Krämermärt un spöter au e Wuchemärt. Scho sit em 14. Johrhundert hets mit de Orde Höllste, Hüsige un Hägelberg e Vogtei bildet.

Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

Im deilte Schild oben in blau eini us siebe (3 obe, 4 unte) Stei b'stehedi silbrigi Muur uf dr Teilig, unte in gruen e silbrigi Wellebalke. Die siebe Stei stöhn für di siebe Deilort vo dr hütige Gsamtgemei, d' Muur stoht as Symbol für d' Stärki, wo us dr Zämmearbeit erwachst, de Wellebalke für d' Wiise.

Steine isch sit 1983 mit dr französische Gmei Cornimont in de Vogese verschweschteret.




#Article 193: Kanton Graubünden (591 words)


Dr Kanton Graubünda bzw. z Bündnerland (hochdütsch Kanton Graubünden; sur. Cantun Grischun, surm. Cantung Grischung, engad. u. rg. Chantun Grischun; it. Grigioni; frz. Grisons) isch a tütsch-, rätoromanisch- und italienischschprochige Kanton i dä Schwiiz und liit vollständig im Gebiät vo dä Alpä. Dä Hauptort isch Khûr.

Dä Kanton Graubündä trait dä Namä vom ehemols politisch gwichtigschtä vo dä Drü Bünd, us dänä är entstandä isch. Dä 1367 gründeti Graue Bund isch erschtmols 1442 gnännt, vermuätlich än Spottnamä vo dä Zürcher und Öschterricher, wo vo de Bundslüüt vor 1486 übernoh worde isch. Im 15. Johrhundert erschint dä Namä für di susch Drü Bünd gnannti Gsamtheit vo dä Bünd. Im 16. Johrhundert isch vo Humanischtä dä Namä vo dä römischä Provinz Rätia als Rätiä uf s Gebiät vo dä Drü Bünd übertrait wordä. 1799 sind d Bünd vom Napoleon als Kanton Rätiä i dä Schwiiz igliderät worde. D Bezaichnig isch hüt no für Inschtituzione wie di Rhätisch Bahn (e Bahngsellschaft, wo dä Kanton Graubünde befahrt) oder s Rätisch Museum z Chur üblich. Au d Bezaichnig rätoromanisch für die romanisch Sproch vom Bünderland stammt vo döt. Sit dä Konstituierig vom modärnä Kanton vo dä Schwiizerische Eidgenossäschaft 1803 isch dä Namä Graubündä offiziäll.

S Kantonswappa setzt sich entsprächend aus dä Wappa vo da Drü Bünd zämma.

Im Kanton Graubünda isch di höchschti Erhebig de Piz Bernina () i da Bündner Alpe und de tüüfschti Punkt isch in dr Moësa z’underscht im Misox a dä Gränza zum Kanton Tessin ().

Z Bündnerland isch vor Flächi her dr gröscht Kanton in dr Schwiz, isch aber weg sinara geografischa Bedingiga sehr dünn besidlet. Vor Iwohnerzahl her ischer nur uf em Platz 15 in dr Kantonsranglischta. Er hett öppa glich vil Iwohner wie dr flächamässig klinschti Kanton ir Schwiz, Basel-Stadt.

Gmeinsami Kantonsgränza hät Graubünda im Südweschta mit em Tessin, im Weschta mit Uri, im Norda mit Glarus und St. Galla. Graubünda bildet d Landäsgränza vo da Schwiiz mit em Liachtaschtai sowia mit Vorarlberg und Tirol (Öschtrich) im Norda, em italienischa Südtirol im Oschtä und dä Provinz Sondrio und dä Provinz Como i dä Lombardai im Süda. Näbäd Graubünda grenzt nur no Sanggalla a drü verschideni Nochborstaata.

Sit 2016 isch Graubünda i elf Regiona iteilt:

Vorane hät Graubünda Bezirk gha, wo sälber wider i Kräis iteilt gsi sind.

Lueg au: Bezirk (Schweiz)#Kanton Graubünde

Sit am 1. Januar 2017 hät dr Kanton Graubünda 112 Gmainda. Ende 2009 sinds 190, aafangs 2012 no 176, aafangs 2013 no 158 und aafangs 2015 nu no 125 Gmainda gsii.
Dia folganda Gmainda vom Kanton händ am 31. Dezember 2013 meh als 4'000 Iwohner kha:

Di politisch Gmaind Scuol bestoot sit am 1. Januar 2015 us da ehemoliga Gmainda Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent und Tarasp, hät knapp 4'700 Iwohner und isch mit öber 438 km² die flächemässig gröschti Gmaind vo da ganza Schwiz.

Di durchschnittlichi Gmaind het ätta 1'100 Iwohner. (lueg au: Gmeinde vum Kanton Graubünde)

Als einziga Kanton vor Schwiz het Graubünda drei Amtssprocha: Dütsch, Rätoromanisch und Italienisch. Im Bündnerland werdet drei dütschi Dialekt gsproche: Im Rintl vo Maiefeld bis Bonaduz redt me Khuurer-Rintaalerisch, en Dialekt wo zum Ostschwizerische grechnet werd. I de restliche dütschsprochige Gebiet werd Walserdütsch gredt, wo zum Höchstalemannische ghört, und schlussendli isch do no s Dorf Samnaun, wo als ainzige Ort i de Schwiz en bairische Dialekt gredt werd. Di italiänische Dialekt ghöred all zum Lombardisch.

Dr wichtigscht Wirtschaftszwig im Summer als au im Winter isch dr Turismus. Das isch so sit dr Mitti vom 19. Johrhundert.
Aber bis is Johr 1926 sind privati Auto im Kanton Graubünda verbotta gsi.




#Article 194: Saami (517 words)


 
D' Saami (au Saame oder veraltet Lappe gnannt) sin d' Nordskandinavischi Ureiwohner. D' Saami lebet im Norde vo Schwede, Norwege, Finnland, un Russland. D' Bevölkrig betrait ungfähr 30.000 bis 70.000. D' Saami schprechet ä Finno-Ugrischi Schprôch. Zue de traditionäli Beruef ghöret Rentierzucht, Jage un Landwirtschaft, d' meischti Saami hän hüt aber andri Beruef.

D' Saami wohnet scho sit mindeschtens 10.000 Jôhr z Skandinavie. In dr Wikinger-Zit sin d' Saami warschynlich immer wyter nôch Norde zruggdrängt wôre. Ob d' Beziehunge zwische de Wikinger un de Saami fridlich oder chriegerisch gsi sin, isch nüt ganz gchlärt; uf jede Fall hän di zwei Völker au mitenander ghandlet. Im 15. Jôhrhundert sin d' Saami unter d' Heerschaft vo Schwede, Norwege un Russland gfalle. D' Saami hän müesse ä Schtüür uf d' Rentierzucht zahle un d' traditionäli saamischi Kultur isch unterdruggt wôre. Usserdem isch dr Schamanismus unterdruggt wôre un d' Saami chrischtianisiert wôre. S Buech Laponia isch dr erschti detailierte Bericht über d' Saami; 's isch 1673 vo Johannes Schefferus gschribe wôre zum s falsch Bild vo de Saami z Europa z' verbessre. S isch aber bal ä Usgab erschine, wo verlôgeni Kapitel über Magi un Zauberei ygfüegt wôre sin. Aagfange im 17. Jôhrhundert isch de Saami au immer mehr Land gschtôhle wôre un 's isch versuecht wôre d' Semi-Nomadischi Lebeswiis vo de Saami z zerschtöre. Z Russland sin d' Saami nôch dr Revolution zwunge wôre uf Kollektive z schaffe, inzwische git s aber wider privati Rentierzucht. Z Russland isch di Saamisch Kultur aber am schtärgschte gschädigt. Z Skandinavie hän sich d' Saami degege meh Recht chönne erchämpfe, d' Saami z Norwege, Schwede un Finland sin im Saami-Parlament organisiert. In de Wahle zue sällem Parlament dürfe numme Saami abschtimme.

D' Saamischi Schprôch ghört zue de Finno-Ugrischi Schprôche un isch mitem Finnisch verwandt. Saamisch isch eigetlich ä Aasamlig vo zeh Dialekt; vo denne sin vier scho praktisch usgschtorbe. D' Saamischi Dialekt sin ä Schprôchkontinum, des bedütet, dass ä Schprôch sich langsam über ä grössres Gebiet verändert. Saamisch isch in manchi Teil vo Norwege, Schwede un Finland offiziel annerkannt, aber nüd z Russland. Saamisch isch ä akut gfährdeti Schprôch. 

D' traditionell Saamisch Religion isch ä Form vo Schamanismus gsi. Dr Schamane (noajdde uf Saamisch) hät sich um alli mögliche Problem gchümmeret; in Zeremonie sin Inschtrument wie d' fadno (ä Flöte) un Trummle gnutzt wôre. D' Saami hän usserdem Wysi Tier un Metal gopferet un wie in vyle andre nördliche Völker häts au ä Bäre-Zeremoni gää. D' Saami hän au verschidni Gottheite gchännt: Radienacce (dr Herscher vu dr Erd un em Himmel), Radienkiedde (sin Sohn, wo Seele hergschtellt hät), Maderacce un Maderakka (wo d' Liib für d' Seele gmacht hän), Beaivi (d' Sun), Leaibolmmai (dr Jagtgott), Bieggolmmai (dr Windgott), un Sarahkka (d' Fruchtbarkeitsgöttin). Hüt sin d' meischti Saami entweder Lutheraner oder Orthdoxe, dr Schamanismus wird aber teilweis immer nô praktizirt. 

In dr traditionäli Saamischi Musik goht s vor allem ums Singe: Lieder ohni Gsang sin unbekannt. Traditionäli Inschtrument sin 's Fadno un Trummle. De bekanntischi saamisch Musikschtil isch dr Joik, ä improvisierter un schpiritueler Gsang. Joik riime sich nüt un handle vo alli möglichi Theme.




#Article 195: Koptisches Alphabet (171 words)


Skoptischi Alphabet wird zum schrybe vo dr koptischi Sproch bnutzt. Wyl s'Koptisch als gsprocheni Sproch usgstorbe isch un numme no i dr koptischi Chilch bnutzt wird, isch d'Verwendig vum Alphabet minimal.

S'koptischi Alphabet het sich usem griechische Alphabet entwiggelt; vorher isch s'demotischi Alphabet zumme d'Ägyptischi Schprôch schrybe bnutzt worre. S'koptischi Alphabet bstoht us 31 Buchstabe; vo dänne hen 24  e griechische Ursprung un 7 e demotische (d'letschte 7). D'7 demotischi Buchstabe sin bruucht worre zumme Luut doz'stelle wo im Griechische nüt existiert hen. S'Alphabet wird usserdem vo links nooch rächts gläse, un het Gross- un Chlybuchstabe.

S'koptischi Alphabet isch z'erscht vo heidnischi Prieschter bnutzt worre, spöter vo de koptische Chrischte, un für e churzi Zit sogar für de alltäglichi Gebruuch. Hüt wird s'koptischi Alphabet numme no i manchi Chilchebüecher bnutzt un d'Chilche hän i dr Regel e paar Yschrifte uf Koptisch. D'hütigi Ussproch isch falsch, wyl se zum Teil ufem Arabische un zum Teil ufem Griechische basiert. S'nubischi Alphabet basiert ufem koptischi Alphabet, au wenn d'zwo Sproche sunscht nüt verwandt sin.




#Article 196: Landkreis Lörrach (613 words)


Dr Landkreis Lörrach lit im üsserschte Südweste vom Bundesland Bade-Württeberg (Dütschland) un grenzt im Süde an d' Schwyz (Kanton Basel-Stadt, Basel-Land un Aargau), im Weschte an's Elsass (Frankriich), im Norde an de Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald un im Oschte an de Landkreis Waldshuet.

Dr Landkreis g'hört zum Regierigsbezirk Friburg un zum Regionalverband Hochrhii-Bodesee.

S'Wiisetal (gnamset noch em Fluss „Wiise“) als nordöschtliche Teil vom Landkreis g'hört zum Hochschwarzwald un zieht sich uffe bis zum Feldbärg, 'm höchschte Bärg vom Schwarzwald. Im Weschte hebe sich d'Wiiberg vom Markgräfler Hügelland use, im Süde de Dinkelbärg. Zwüschem Dinkelbärg un em Schwyzer Jura zieht sich s'Hochrhiital go Weschte un witet sich noch Basel nordwärts zur Oberrhiiebeni us.

Dr Landkreis Lörrach isch in sine hütige Grenze durch d'Kreisreform z'Bade-Württebärg entstande, wo zum 1. Januar 1973 vollzoge worden isch. Dörtmols isch dr ehemolige Landkreis Lörrach mit de meischte Gmeie vom Landkreis Säckchinge un e paar Gmeie vom Landkreis Mülle zum e neue Landkreis Lörrach zämme gschlosse worde. Noch em Abschluss vo dr Gmeireform het dr Landkreis Lörrach 42 Gmeie, drunter 8 Städt un dodevo nomol 3 „großi Kreisstädt“ (Lörrach, Rhiifelde (Bade) un Wiil am Rhii). Gröschti Stadt isch Lörrach, kleinschti Gmei isch Bölle, wo z'glich die kleinschti Gmei vo ganz Bade-Württebärg isch.

Dr Landkreis wird vom Kreistag un vom Landrot verwaltet. Dr Kreistag wird vo de Wahlb'rechtigte im Landkreis uf 5 Johr gwählt. Sell Gremium wählt de Landrot für ä Amtszit vo 8 Johr. Selle isch dr gsetzlichi Verträter un Repräsentant vom Landkreis un au Vorsitzende vom Kreistag un sine Usschüss. Er leitet s'Landrotsamt un isch Beamte vom Kreis.

Zue sinem Ufgobegebiet zälle d'Vorbereitig vo dr Kreistagssitzige un sine Usschüss. Er brueft Sitzige i, leitet selli un vollzieht d Bschlüss vo dört. In de Gremie het er kei Stimmrächt. Si Stellverträter isch dr Erschti Landesbeamti.
Gegewärtig het dr Kreistag 64 Mitglieder.

DLandröt vom Landkreis Lörrach sit 1945:

Im Landkreis gits großi strukturelli Unterschiid. D'Region im vordere un mittlere Wiisetal un im Hochrhiital isch dicht bsiidelt un stark industrialisiert. Bsunders im Wiisetal isch d'Tegschtilinduschtrie stark verbreitet gsi. D'Tal- un Hochlage vom südliche Schwarzwald sin dünn bsiidlet un vo dr Landwirtschaft un vom Främdeverkähr prägt. S'weschtlich glägini Markgräflerland isch vo Sonderkulture wie Obscht- un Wiibau kennzeichnet.

In dr Rhiiebeni lit mit dr Thermi z'Bellige s'jüngschti Heilbad vo dr Region.

Durch d'Oberrhiiebeni verlaufe vo Norde uff Süde zwei großi Fernstroße: D'Bundesautobahn A 5 un d'Bundesstroß B 3.
D Bundesstroos 317 goht vo Lörrach entlang de Wiise durchs Wiesedaal über de Feldberg uff Titisee wo si dan in d' B31 Richdigg Bodesee übergoht

In dr Rhiiebeni lit d Rhiitalbahn, wo vo Karlsrueh uff Basel fiehrt und au als Badischi Hauptbahn bezeichnet wird.

Durchs Wiisetal fiehrt vo Basel übr Lörrach un Schopfe d Wiisetalbahn uf Zell. Freyer isch vo Zell us ä Schmalspurbahn über Schönau noch Todtnau wiitergfahre. Sälli Bahn isch als Todtnauerli bekannt.

Vo Schopfe us isch freyer d Wehratalbahn durch eine vo de längschde Iisebahntunnel vo Dütschland zwüsche Fahrnau un Hasle über Wehr uf Säckinge gfahre.

Vom Badische Bahnhof z Basel us füehrt au no d Hochrhiibahn über Badisch-Rhiifälde, Säckchinge uf Singe entlang em Hochrhii.

Als Museumsbahn isch hützdag no d Chandertalbahn in Betrieb, si füehrt vo Haltige bi Wiil uf Chander.

Mit de Rhiihäfe z'Wiil am Rhii isch dr Landkreis über de Rhii mit'm Nordseehafe im niiderländische Rotterdam verbunde.

Dr Landkreis Lörrach lit im Izugsberich vom binationale EuroAirport Basel-Mulhouse-Freiburg.

Sehenswerti Kultur- un Naturdenkmäler sin s'Röttler Schloss, d'Wasserschlösser z'Inzlinge un z'Schlienge, s'Schloss Bürgle, dr Nonnemattweiher, d'Hasler Tropfsteihöhli und s'Hebel-Hus.

International bekannt isch s'Vitra Design Museum z'Wiil am Rhii.

It zu vergässe isch des Naturschutzgebiet um de Feldberg umme un des groß Naturschutzgebiet Präger Gletscherchessel, wo mer seltene Dierer und Pflanze us de Eiszitt säh ka.




#Article 197: Alemannischer Separatismus (636 words)


As Alemannische Separatismus sind nochem 2. Weltchrieg Bistrebige gnennt wore, won e stammesföderalistische alemannische Staat agstrebt hend. Z Südwestditschland hets noch 1945 verschiidini Plän gä, d Staatelandschaft im Südweschte z ändere. Däne Plän sin föderalischtischi Gedankestremige in dr Johrzehnt vorhär vorüsgange, wu aber dur d Nazi unterdruckt wore sin.

Dr Bernhard Dietrich, dr Burgemeischter vu Singe,  isch fir e Alpeländischi Konförderation iidrätte. Scho 1932 het er zu nere alemannisch-schwäbisch-bajuvarische Landsmannschaft ufgruefe, s glich het noch sinere Vorstellig fir dr großfränkisch Ruum solle gschähne. Wu dr Hitler a d Macht kumme isch, het dr Dietrich drno mehrfach is Gfängnis miesse. Im Summer 1945 het er in dr Broschüre Alpenland agregt, ass mer e südditsche, katholische un no Stämm gliiderete Bundesstaat soll grinde. 

Z Friiburg i.B. isch im Spotjohr 1945 um dr Dr. Josef Ruby e Vereinigung Abendland grindet wore, wu d Alpenland-Vorstellige vum Dietrich ibernumme het. Abendland isch fir dr eiropäisch Gedanke gstande, mer het letschtändlig e eiropäischi Einigung uf federalischtischer Basis welle.

Z Bregenz het dr Burgermeischter Dr. Julius Wachter un witeri Vorarlbärger d Alpelandbewegig unterstitzt. Am 10. Oktober 1945 isch im Bregenzer Rothüüs schliäßlig s Aktionskomitee des Alpenländischen demokratischen Bundes grindet wore - Ziil: e Bundesstaat Alpenland, wu vu Wien bis an dr Rhiin, vu dr Donau bis uf Südtirol hätt sotte goh. Obwohl niäme gsait het, d Schwiz un s Elsiss sott zu däm Budesstaat ghere, het sich d Prässi in dr Schwiz iber dä alemannisch Separatismus ufgregt, z Frankrich het dr General de Gaulle persenlig d Rot Kart zeigt. Un aü z Eschtrich un z Ditschland hets journalischtische Gegewind gä. Schliäßlig isch d Alpelandbewegung z Vorarlbärg vu dr franzesische Besatzigsmacht verbotte wore; do dermit isch jetz d Bewegig z Südditschland ellei gstande.

Parallel zu un unabhängig vu dr Alpeland-Bewegig het dr Otto Feger, Stadtarchivar z Konschtanz, innerhalb vu wennige Wuche e Buech mit em Titel Schwäbisch-Alemannische Demokratie - Aufruf und Programm im Jünni 1946 uf dr Märkt brocht. Des Buech mit sinene 230 Sitte isch 1946 s uflagestärkscht Wärk in dr franzesische Besatzungszon wore.

In däm Ufruef un Brogramm riäft dr Feger drzue uf, im Süde e Schlusstrich unter Imperialismus, Kriäg, Faschismus, Preußetum z zäige un e eigene, schwäbisch-alemannische Staat z grinde. Do hätt sotte s schwäbisch-alemannisch Sprochgebiit im spetere Bade-Wirttebärg drzue ghere, un - politisch schwiiriger zum durch z setze - Bayerisch-Schwabe. Dä Staat hätt sotte e demokratischi Innegliiderig ha - un dodrzue het im Feger a klar Vorbild vorgschwäbt: d Schwiz. Demokratischi Innepolitik hätt durch eiropäischi Üssepolitik ergänzt wäre solle - dä Staat hätt sich sälber in Frog gstellt, wänn e Iibindig in eiropäischi ferderalischtischi Strukture meglig gsii wär.

Erscht emol hätt dä Staat e Staat vu dr Alemanne si sotte - d Staatsbirgerschaft hätt sotte noch em Territorialbrinzip vergää wäre - des bedittet, ass Ortsfrämdi kei politischi Mitsproch gha hätte. Des het sich nit gege diä - nonit vorhandene - Flichtling grichtet, sondern gege diä, wu im Dritte Rich üs em Norde un Oschte riigstremt sin go kummidiäre. Zu dr Staatsziil het aü d Pfläg vum Dialäkt solle ghere.

Am 17./18. Aügüscht 1946 isch z Singe uf d Initiativ vum Bernhard Dieterle dr Schwäbisch-alemannischer Heimatbund grindet wore. Diä Grindung isch vu iber 100 Teilnämmer vu iberall z Südbade, z Südwirttebärg un vu Lindau vollzoge wore. As Brogramm vum Heimatbund isch im Feger si Schwäbisch-alemannischi Demokratii agsähne wore. Als erschde Schritt isch dänkt worde an e Staatswäse, wo die ganzi französisch besetzti Zone vum schwöbisch-alemannische Gebiet umfasst het (Klöckler, Land der Alemannen..., S. 118). 

Dr Heimatbund het in dr Monet druf in verschiidene Landgreis kenne Ortsverbänd grinde, aber er isch nit groß iber d Schicht vu dr Intelektuälle nüskumme. D Entscheidig gege e Schwäbisch-Alemannischi Demokratii im Südweschte isch ändgiltig gfalle, wu klar wore isch, ass d alliiärte Bsatzigsmächt e weschtditsche Staat wänn grinde, wu alli drej Besatzigszone drin ufgoh hän solle.




#Article 198: Rudolfstetten-Friedlisberg (224 words)


Ruädistettä-Friedlisbërg (amtlich Rudolfstetten-Friedlisberg) isch ä Gmeind im Bezirk Bremgartä im Schwiizär Kanton Aargau. S Dorf liit am öschtlichä Hang vom Mutschälle-Pass, a dä Gränze zum Kanton Züri. D Gmeind gränzt a d Gmeindänë Widä und Berikä .

Diä 5 Gmeinderöth sind dä:

S Bezirksgricht Brämgarte stellt d Judikativä. Ruädischtettä-Friedlisbërg kört zum Fridnsrichtärchreis Brämgartë.

Am nordöschtlichä Dorfrand vo Ruädistettä gitz ä chliini Induschtrizonä. D Mehrheit vo dä ärwërbstätigä Bevölkärig schaffët allärdings i dä Schtat Züri odr im naeglägänë Limmättal (z. B. z Diätikä, Schliärë, Schpreitäbach usw.).

D Gmeind wird durch d Brämgarte–Diätikä-Bahn erschlossä; äs git zwei Haltischtelä (Ruädischtettä und Ruedischtettä-Hofackär). D Hauptschtraas Wohlä–Brämgartë–Diätikä, wo zmitzt dur d Gmeind füärt isch eini vo dä wichtigschtä Hauptschtraasä vo dä Schwiiz. Dä Autobahnaschluss Urdorf isch öppe 4 km entfërnt. Dä Ortsteil Friedlisbërg isch nöd mit öffäntlichä Värcheersmitl ereichbar.

Z Rudädischtettä gitts n Chindrgartä und ä Primarschuäl für diä 1. bis 5. Klass. Chindä us Friedlisbërg bsuäched bis zu dä 3. Klass d Schuäl im eigäne Dorf und gönd dän nach Ruädischtettä.

D Oberstufä (Realschuäl, Sekundarschuäl, Bezirkschuäl) esch i dä Gmeind Berikä. Det gönd ned nur d Schüäler vo Ruädistettä i d Schuäl, sondern au diä vo dä umligendä Gmeindä: Berikä, Widä, Zufikä. Sit em Jahr 2007 esch au d Realschuäl i dä KSM (Chreisschuäl Mutschälle). Voranä sind d Chind immr i dä eigenä Gmeindä i d Real gangä.




#Article 199: Nikki D (148 words)


D Nikki D isch en US-amerikanischi Rapperin. Zersch isch si e Mitglid vom Ice-T sym Rhyme Syndicate gsi; spöter hed si sich dr Queen Latifah und ihrer Flavor Unit aagschlosse. Ire worschynlig bekanntischte Track isch Daddy's Little Girl gsi, inschpiriert vo Tom's Diner vo dr Suzanne Vega. Dr Durchbruch isch ere drotzdäm verweert blibe; vilicht grad well si sich nid hed chönne zwüsche Hardcore und Mainstream entschaide. Ir Début-Album hed irrefierenderwys wi Daddy's Little Girl ghaisse, obwoll alli andere Stügg überhaupt kai kommerziellen Appeal ghaa hänn. Broduziert hänn unter anderem d Leaders of the New School, dr Smooth Ice und dr Sam Sever.

Si hed unter anderem Gaschtufftritt bi der Alyson Williams und em Apache gha. Zum letschte Moll hed si mit irem Uffdritt uf der CD The Rapsody - Hip Hop Meets Classic uf sich uffmerggsaam gmacht. Broduziert isch die CD vo de dütsche Voelker Brothers gsi. 




#Article 200: Kuchen (144 words)


Dr Chueche isch e Gebäck, wo us Deig gmacht wird und im allgemeine sǜess isch. Dr Deig wird uf Bläch oder in Chuecheforme bache. Ä tybisch allemannischi Chuecheform isch der Gugelhupf.

Turte si Chueche mit era Füllig, wo hǜfig us mehrere Schichte bestöhn. Si wärde im allgemeine garniert oder mit ere Glasur überzoge.

Im Bärndütsche bezeichnet me mit Chueche au und vor allem das, wo bi andernen Alemanne Wähje, Flade oder Dünne heißt. E spezielle Bärner Chuechen isch der Zibelechueche, wo me traditionellerwys am Zibelemärit isst.

Chüeche si vor allem in Europa und Amerika beliebt. Dört isch dr Weize, wo sich bsundrigs guet zum bache eignet, s wichdigste Getreid. Si wärde aber in de meiste Kulture gässe, so si z Asie d Riischüeche verbreitet.

Es git sogar Chüeche, wome imene Tassli ir Mikrowäuä cha bache! Das geit im gsamte o nume öppe sibe Minute.




#Article 201: Burg Rötteln (285 words)


D Burg Röttle isch ä Burgruine ooben a Haage bi Lörrach im Wiisetal im Landchreis Lörrach z Bade-Württeberg. Oft hört mer anstatt „Röttler Burg“ au „Röttler Schloß“.

D Burg Röttle isch vo de Lütt vo Röttle erbaut un 1259 s erschde Mol urkundlich erwähnt worde. Schu langi Zitt devoor hät s z Röttle e Chirch gee, wuu 751 zum erschte Mool gnännt wird. D' Herre vo Röttle werde vom 12.-14. Jorhundert erwähnt un sin mit em Lüthold II. uusgstorbe. Ihri Erbe sin d' Margrafe vo Bade gsi. Im 14. und 15. Jahrhundert hän si ihre Burg erwiteret und au umbaut. Bim Erdbeebe vu Basel (1356) sin d Chirch un d Burg bschädigt worre.

D Burg isch 1503 an de Markgraaf Christof vu Bade übergange. 1525 isch si im Burechrieg iignuu worre, hät abber keini Zerstörige erfahre. Im Drißigjährige Chrieg isch ä Deil vo de Anlage zerstört worde un au de holländisch Erbfolgechrieg hät Zerstörige brocht, wiil doo di französische Druppe chuu sin. De Ludwig de Vierzähnte, au Sunnechönig gnennt, het si dann ganz schlaife lo, un numme de Burgfried un ä paar anderi Gebäud sin übrigbliibe.
Im Gedicht „Vergänglichkeit“ vom Johann Peter Hebel bietet die au hit no imposanti Ruine Veralassig, über d’Vergänglichkeit nochz’denke. S’fangt so a:

En anderes literatisches Zügnis vom Röttler Schloss stammt vo de Käthe Papke mit ihrem bekannte Roman „Die Letzten von Rötteln“.

Aalüege cha mer d'Burg Röttle au, un zwar vo April bis Oktober jede Tag vom Zähni bis um Sechsi un zwüsche November un März jede Samschdig, Sunndig un an Fiirdig vom ölfi bis em vieri.

Im Summer gits sit e paar Johr Burgfeschdspiel, wo de aalüge chasch.

D'Date sin usem Proschpekt: Burgruine Rötteln Herausgeber: Staatliche Schlösser  Gärten Baden-Württemberg




#Article 202: Basken (441 words)


D Baske (Euskaldunak) sin ä Volk, wo im nördliche Schpanie un im südwestliche Frankrych lebt. S Baskeland beschtôt us vier Provinze z Schpanie un drei z Frankrych – vo do chunnt die baskisch-nationalischtischi Parole  «4+3=1» – und lyt in de weschtliche Pyrenäe un an dr Chüschte vur Bucht vo Biskaya.

S Baskische ghört zu keinere Sprochfamilie; s isch weder Indoeuropäisch, no Afroasiatisch, no Finno-ugrisch oder e Turksprach; au e nöcheri Verwandtschaft mit dem Kaukasische isch nöd erwise. Interessanterwiis gits in dr Baskische Schprôch kei Begriff für ä Bask sundern numme ä Begriff für ä Baskischschprecher.

D Baske sin wahrschynlich s älteschti Volk vo Europa un hän warschynlich scho in dr Schteizit in de Pyrenäe glabt. Dr genaui Urschprung vo de Baske isch aber nüt gchlärt. Im Römische Rych hän d Baske ä relativi Autonomy gnosse, un s Baskeland isch nüt romanisirt wôre. Nôchem Fall vum Römischi Rych hän d Baske sich gege d Franke un d Gote müesse wehre; s Chanson de Roland basirt ufeme baskische Syg über ä fränkischi Armee. Ä Feudalsüschtem hät im Baskeland nie exischtyrt. Schlieslich sin d Baske unter d Herrschaft vo Kaschtilie gfalle, unter dr Bedingig dass iri traditioneli Schtammesrecht, d fueros reschpektyrt were. 

S isch wenig bekannt, aber d Baske hän zu de erfolgrychschte Entdecker un Seefahrer ghört; und es wird gsait, ass baskischi Fischer Amerika lang vor em Kolumbus endeggt hän. Di baskischi Autonomy hät z Frankrych nôch dr Franzessische Revolution gendet, un z Schpanie sin d fueros] nôch de Karlischtechrieg ufghôbe wore. Im früehe 19te Jôhrhundert isch dr Baskischi Nationalismus entschtande, vorallem durch de Sabino Arano. Während dere Zit isch s Baskeland ä wirtschaftlichs Zentrum gsi, vorallem wäge dr Schtahlproduktion. 

Im Schpanische Bürgerchrieg hän d Baske uf beidne Syte gchämpft, vorallem aber uf dr republikanische für iri Autonomy. Nôchem Chrieg hät s Baskeland unter em Franco unter schwere Repressalie müesse lyde; des hät schliesslich zu gwaltätigem Widerschtand gfürt, vorallem durch d Baskischi Terrororganisation ’’Euskadi Ta Askatasuna’’ (ETA). Nôchem End vum Frankoreschim isch em Baskeland Autonomy ygrüümt wore.

S schpanischi Baskeland (Euskadi) beschtôt us de drei Provinze Araba, Bizkaia un Gipuzkoa. In dene drei Provinze labet 2.123.000 Mensche. Usserdem labet au Baske in dr Provinz Navarra un im Franzessische Baskeland (730.000), d Pyrenäe hän s Baskischi Volk nô nie trennt. Im Ganze gits ugfähr 3 Millione Baske. D meischte baskische Schtädt hän sowohl baskischi als au schpanischi Name zum Byschpil Bilbo (Schpanisch Bilbao), Donostia (San Sebastián) un Gasteiz (Vitoria). D schpanische Name uf de Schilder wäret aber hüüfig vo baskische Nationalischte überschprüet, drum setze sich inzwische immer meh di baskische Name durch. Uugfähr 27% vur Bevölkrig schpricht Baskisch, fascht alli chönet aber au Schpanisch. 




#Article 203: Markgräflerland (247 words)


S Markgräflerland (dr Namme chummt vum Markgrof vo Bade) isch e Region im Südweschte vo Dütschland z Bade-Würdeberg. S bstoht us Deil vum südliche Schwarzwald un em undere Wiisedal. S grenzt im Süde an d Schwyz, im Weschte an s Elsiss z Frankrich und im Norde an dr Brisgau.

S hüttig Wiibaugebiet Markgräflerland goht vum Grenzacher Horn un Wil am Rhii im Süde bis uf Friburg-Sant-Jerge im Norde un bstoht us dr Vorbergzone zwische dr Rhiiebeni un em Schwarzwald.

Historisch gsää meint s Markgräflerland di ehmolige Bade-Durlemer un demit nooch dr Reformation au evangelische Ortschafte zwische Chlei-Basel im Süde un Friburg, s historisch Gebiet hört im Norde scho bi Heitersche uf, uf Friburg zue sin s numme noch Isprengsel. Im Weschte isch s dur dr Rhii begrenzt un Hochblaue. S Wiisedal un s Chanderdal zälle no dezüe.

Linguistisch ghöört d Mundart vum Markgräflerland, s Markgreflerisch, züem hochalemannische Dialektgebiet z Dütschland zwische dr Rhiebeni un em Südschwarzwald.

Dr gröscht Markgräfler Dichter isch dr Johann Peter Hebel, wo vil Gedicht in dr alemannische Mundart verfasst het.

S Markgräflerland zeichnet sich dur e günschtig Klima us un wird doher au in dr Eigewerbig dütschi Toskana gnennt, was aber scho Aloss fer Spott un Ironi über so vil Selbschtüberschätzig gsi isch (wo isch s Markgräfler Florenz un wo stoht dr schief Turm?)

Dr typische Wii vu dr Region isch dr Güetedel, e Wysswii, wo um 1780 vum Markgraf Karl Friedrich vo Bade us em schwyzerische Vevey ins Markgräflerland brocht wore isch.




#Article 204: Schrättele (129 words)


Schrätteli sin bösi Lüt – meistens aber alti Wiibli – wo z’Nacht umewandle gönt und anderi drucke, wenn sie uf em Rucke oder uf der linke Site lige. Mer seit, dass sie zem Schlüsselloch und züe alle Chlinge iine chömme.

In mängge Gschichte wird beschriebe wie eini wo als Schrätteli furtgoht go anderi drucke in de eigene Wohnig wie dod doliegt, will ihri Seele ebbe als Schrätteli furt isch. 

Wemmer ganz schnell isch, no cha mers Schrätteli mänggmol verwütsche grad bevor oder au nochdäm es öbber druckt het. No müeß mer ganz schnell nochem griffe, und am beste usem Fenschter bohle.

Wenn s’Schrätteli an eime chunnt, no düet mer am beste alli Löcher züestopfe, Schlüssellöcher, Ritze in der Tüere usw. derno müeß sich s’Schrätteli in siinere woore Gstalt zeige.




#Article 205: I (148 words)


Dr latinisch Buechschtabe I isch de nüünti Büechstab im Latinische Alfabet. I de meischte Sprachen isch er e Vokal, o wen er im Latyn het entweder chönne Vokal oder Konsonant sy.

Im Hochdütsche gits numme zwei I-Lut:

Im Alemannische git bis ze vier betonti I-Lut:

Ufpasse mues me dermit, das im Alemannische ds ie nid eifach en i isch, sondern würklech e Diphthong /iə/.

Es Problem bi der Fonetische Schriibwis für die vier verschiedene i isch, daß im Alemannische je nach Region d’Ussprooch mängge Wörter verschieden isch. Während mer in einere Gegend z. B. viil (lang, offen) seit, wirds neumen andersch vil (kurz, offen) uusgsproche, u wider a andernen Orte viil (lang, gschlosse). Drum isch bi de Beschriibig züe de vier I-Lut bewußt uf Biispil verzichdet worde.

S’Düpfeli uf em i isch im 14. Johrhundert entstande, säll Düpfeli isch emol an Akzent gsi, wo immer chliiner worden isch.




#Article 206: Aschermittwoch (227 words)


Dr Aschermittwuch (lat.: Dies Cinerum) markiert im Christetum vo der Westchille dr Afang vo dr 40-tägige Fasteziit, wo an die 40 Täg erinneret, wo dr Jesus in der Wüesti verbrocht het (Mt 4,2 LUT). D Fasteziit umfasst 46 Kalendertäg, und duurt bis zum Karsamstig, die sächs Sunndig (1.–5. Fastesunndig und Palmsunndig), wenn mä nit fastet, si abzzieh. D Ostchille kennt drgege kei Aschermittwuch, wil ihri Fasteziit scho am Sunndig am Oobe afoht.

Der Name Aschermittwuch chunnt vom Bruuch, wo mä d Äsche vo de verbrennte Palmzwiig vom vorige Johr gsägnet und die Gläubige mit eme Chrüz us dere Äsche zeichnet het. In der Chille vo Gallie sie Mensche, wo schwer gsündigt hai, an Afang vo dr Buessziit us dr Chille verdriibe worde – in Alähnig an d Verdriibig us em Paradiis (Gen 3 EU). Si hai e Buesschleid azoge und mä het se mit Äsche bestreut.

Dr Aschermittwuch isch s Ändi vo dr Fasnachtsziit, e Ziit vo fleischlige Gnüss. Dr Verzicht uf s Fleischässe isch symbolisch für d Abkehr vom Wältlige.  Als Uftakt zur Fasteziit findet hüfig e Fischässe, e Froschschänkel- oder au e Schnäggenässe statt.
 
Z Breagaz git as am Aschermittwoch i dar Obrschtadt de Bruch vo Gealdbittlwösch. Do goand d Obrstättlar in Häs mit wissa Kapuzza in ar Prozession zum Brunna und wäschand ihre leera Gealdbittl us und loand d Faschingszit no amol Revü passiera.




#Article 207: Weil am Rhein (869 words)


Wiil am Rhii  (schriftdütsch Weil am Rhein) isch ä Stadt im Dreiländereck, wo me wägem Vitra Design Museum au Stadt vu dr Stüehl (Nimm Platz in Weil am Rhein) sait.

S'lit im Markgräflerland am südlige Rand vum Schwarzwald un bildet mit dä konkurrierende Stadt Lörrach ä regionals Oberzäntrum als dütsche Deil vu dr Agglomeration Basel. Über d'Gränze hät d'Stadt ziemlig güeti Beziehige mit Hüninge, Rieche un Basel uffbaut, sodass me au vunere trinationale Regio schwätze cha.

S bschtoot usemne langzogene Schluuch vo de Riechener Gränze bis an dä Rhii mit Alt-Wiil, Läbelzüe, Otterbach un Friidlige sowie im gröschde Stadtdail Haltige, Märkt un im hochglägene Ötlige. Trotz langjährige Aschträngige isch's no nit so rächt glunge, ä Zäntrum z'schaffe. Immerhin git's aber im Beriich vum Rothus jetzt ä bar nätti Beiz, Cafés un Gschäft un z'Friedlige bim große Ichaufzäntrum ä Lichtspielhuus.

Wyl am Rhy isch am 27. Februar 786 zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre. In de Urkunde vom Chloster St. Galle hät mer s als Willa bezeichnet. Ursprünglig isch d Stadt im Oste vom hüttige Stadtgebiet gläge, wo hütt Altwyl isch. Im 19. und 20. Johrhundert hät de Verchehr und mit em d Römerstroß Bedütig kriegt und d Lüt sin zu säller anezoge. Dass mer s Stadtgebiet in Richtig Rhy erwitert hät, isch einer vo de Faktore gsi, wo zum Stadträcht für Wyl am Rhy bytrage hät.

Im Johr 1835 hät mer uff de Lebelzüe e Zoll zur Kontrolle vo de Strecki Fryburg-Basel errichtet. Er stellt e Schritt in de Entwicklig vo Wyl dar, wyl er Grundstei vo de Bebauig vo de Lebelzüe gsi isch.

De Ußschlag vo de Entwicklig für d Stadt hät aber d Yrichtig von re Ysebahnstrecki ge. S Großherzogtum Bade hät 1851-55 e Bahnlinie baut; di neui Wyler Bahnstation hät Aschluss in d Schwiz gha. Im glyche Zitfenster hät mer au d Stroße vo Wyl am Rhy verbessert. D Bahnstation isch 1913 durch de Rangierbahnhof Basel - Wyl ergänzt worre. Noch em Zweite Wältchrieg sin hunderti Beamti vo Basel uff Lebelzüe verlegt worre.Mithilf von re Wyler Baufirma sin in de Umgebig vo Wyl am Rhy no meh Hüser baut worre; im Weste vo de Stadt isch Am Änd vom 19. Johrhundert de Stadtdeil Frydlinge entstande.

De Zweit Wältchrieg hät z Wyl e Hufe Opfer gfordert; au Gebäude sin beschädigt worre. Denoch isch aber d Ywohnerzahl schnäll agstyge (19 000 im Johr 1966)

Mer hät scho in de 30er-Johr Ygmeindige vorneh wölle, aber sälli Plän sin nit verwirkligt worre. 1971 isch Ötlinge, 1975 Haldige und Märkt ygmeindet worre. Sit 1972 isch Wyl e großi Chreisstadt. Sit de Ygmeindige vo 1975 hät sich s Stadtgebiet nümmi verändert.

Bi de erschte Erwähnig hät d Stadt Willa gheiße. Witeri belegti Nämme sin Wile (1246), Wila (1298), Wil am Schlipfe (1344) und Will (1380). Deno isch es zu Weil worre, wo mer - im Hochdütsch, aber nit in de regionali Mundart - /i/ zu /ei/ diphthongiert hät. Wäge me römische Meierhof uss em 1. Johrhundert vermüetet mer, dass de Namme römisch isch. D Häärkunft isch abzleite vu lat. Villa, des wiederum maint Villa-Rustica, was nit andersch isch als di römisch-ladinischi Bezeichnig für e chliis Buurehuus. Vu säälene chline Buurehüser het s in hoch- und schpotrömischer Zit bi uns nochwiislig e Huffe ghaa im Sinn vu Wehrbuuresidlig, also Buurehüüser, wu in gwissem Abschtand zuenenader glege sin, so isch zum Bischpiel s nächscht vu Wiil us noch Süde zue dert gsi, wu hitte d Fondation Beyeler z Rieche ihre Platz het und im Mittelalter ä grössrs landwirtschaftligs Aawäse, gheisse s Berowerguet, sy Platz ghaa het, und noch Noorde zue im Berich vum Neubaugebiet vu Haltige isch di nächscht Villa Ruschtika z liige chu, un nach Oschte zue im Hoochrhii uffe z Chränzech au eini. Uff diä Art hän d Römer ä Vorposchtechette gschaffe, wu maischtedails vu Veterane, also pensionierte Legionär bewirtschaftet worde sin, und do demit römischi Siidlige wiä die uffem Basler Münschterhuegel, bzw. so lang sii dert bschtande het, de Colonia Raurica bim hüttige Augscht nach Noorde und Oschte e Vorusschutz botte hän.

Schpöter denn im Fruehmittelalter isch ebbe us Villa (Rustica) ganz eifach Willa worde und us Willa denno Weil.

Dr Dialekt vo Wiil ghört zuem Markgreflerische. En Iidruck vom Dialekt vo in Wiil un Noochberort am End vom 19. Johrhundert sprochen worde isch, gen e paar Wenkersätz ussem Wenkerboge vo Wiil.

Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

D Wirtschaft z Wyl am Rhy wird durch d Lag am Dreiländereck Dütschland-Schwiz-Frankrych, durch d Infrastruktur und di internationale Beziehige begünstigt. Branche sin z. B. Chemy, Maschynebau, Spedition und verschydeni Dienschtleistige sowie diversi chleineri Gschäft zum ychaufe. S Gwerbegebiet isch zur Zit 26,2 Hektare groß, devo sin 1,8 ha verfüegbar. De Gwerbestüerhebesatz vo Wyl am Rhy betrait 350 %.

Wiil lit diräkt a dä Autobahn, hät mehreri S-Bahnhöf un mitem Badische Bahnhof z'Basel au ä ICE-Bahnhof. Büs fahre in die ganzi Region (allerdings nit so oft) un dä trinationale Flughafe EuroAirport isch au nit wit. Z'letscht häts au ä Rhii-Hafe wo mitem Basler konkurriere cha.

Im Sportzentrum im Nonneholz git's unter anderem ä modernes Lichtathletikstadion, ä attraktivi Schwämmi (Laguna Badeland) mitere Saunalandschaft Vier Jahreszeiten, ä Iisbahn, ä Rollschüehalle un ä Trimm-Di-Pfad. Usserdäm isch dört unde ä schöni Parchlandschaft, wo vu de Landesgardeschau stammt.




#Article 208: Elsässisch (1323 words)


Elsassisch – od’r làng Elsässerditsch – heisse de Dialäkt, wo mer im Elsass redt. Im greeschte Teil vom Elsass redt me nideralemannischs Oberrhiinalemannisch, einzig s Sunngau im Side ghert zum Höchalemannische. Nordeschtlich (Gegend vun Wisseburi/Wäjssebua) wird Sidfränkisch geredt, z Niderlauterbach und z Winge Pfälzisch, nordweschtlich (Krummes Elsàss) wird Lothringer Plàtt (Saar-Rhinfränkisch) geredt.

Elsassisch, bzw. Ditsch vun Elsass un Moselle, ésch offiziell e Regionalsproch vun Frànkrich – un’s ésch nooch Okzitànisch de àm meischte gesproche vun àlli regionàli Sproche vun Frànkrich.

Noch ere Studie vo 2001 gan 61 % vor elsässische Bevelkerig àà, das si Elsassisch rede. Vo de Jugendliche git nume jede viert àà, sich glagetlich uf Elsassisch z'unterhàlte. In dr Mitti vom 20. Johrhundert han 90 % Elsassisch und/oder Hochditsch verstànde.

A Studie vu 2012 zeigt àss 43 % vu dr elsässische Bevelkerig noch Elsassisch kààt.

Nume no umgrachnet 5 % vo de Schuelààfanger chene Elsassisch, wel nume no 28.8 % vo den Eltere ihri Kind mindischtens e bitzli Elsassisch lehre. Mehrera Grunda sìn do dràà d Schuld.

D deutsche Sproch hot mer im Elsass vum 13. bis zu em 17. Johrhundert gsproche. Mit de Französische Revolution isch d französische Sproch favorisiert worre. Im Johr 1833 isch Französisch zum Unterrichtsfach und im Johr 1850 zur Unterrichtssproch in de Grundschule worre. Im Johr 1870 hot es obere Birgertum nur no uf französisch parliert. 

Zitter 1870/1871 hàt's drèi Kriaga zwìscha Frànkrìch un Ditschlànd gaa. S ditschsprochiga Teil vum Elsàss un vu Lothrìnga hàt mehrmols sina Nàtionàlität müeßa wachsla. Im Johr 1870/71 isch Deutsch zur Amts- und Unterrrichtssproch deklariert worre. Im Johr 1918 isch widder es Französische zur Amt- und Unterrichtssproch worre und im zweita Waltkriag widder d deutsche Sproch. Ànna 1945 – àm And vum Zweita Waltkriag un vu sina grüüsiga Folga – sìn dia Regiona wìder frànzeesch worra. Ìn dara Zitt sìn Ditschlànd un d ditscha Kültür sehr schlacht ààgsah gsìì. D elsassischa Sproch ìsch vu dara Hàss ààgsteckt worra un vììl Elsasser han sa nìmm so vììl trauia reda, bsunderscht ìn dr Äffentligkeit, vor fremda Litt.

Ìm Frànkrìch gìltet d Stàndàrdsproch àls „Sproch vu dr Republik“. Dernawa sìn d regionàla Dialekta nìt so güet ààgsah, mehr wia àltmeedischa oder büürischa Sprocha, wo ma ìn da Kìnder ehnder nìmm witterscht sott lehra. S frànzeescha Wort „patois“ ìn sìch teent pejorativ. D àndra regionàla Sprocha vum Frànkrìch sìn aui ìn'ma latza Züestànd, obwohl àss sa jetz ìn teil Regiona wìder unterrìchta wara (zum Beispeil ìn dr Bretagne, ìn dr Provence, ìm Bàskalànd…).

Bis jetz hàt s Frànkrìch d „Europäischa Chàrta vu da Regionàla oder Mìnderheitsprocha“ unterschrììwa àwer nìt ràtifiziart.

Ìm Elsàss verstehn noch vìel dr elsassisch Dialekt, un sa kännta'na wohrschins noch reda, àwer sa sìn's nìmm gweehnt. Ìn dr Äffentligkeit, ìn'ma Gschaft zum Beispiel, oder ìn dr Fàmìlia, wìrd numma noch mìt da ältra Litt Elsassisch gsprocha. (Sogàr wenn a Junger ìn'ma Gschaft Elsassisch fàngt à reda, bikummt'r vìelmols a Àntwort uf Frànzeesch.)

D Heefligkeit wottigt sowìeso àss ma vor ebbrem, wo kè Elsassisch versteht, Frànzeesch redt, egàl wo.

Dr Ifluss vu da moderna Media màcht aui vìel üs: ar màcht d Litt numma noch ìn dr Nàtionàlsproch z'danka, un àls fremda Sproch nìmmt s Anglischa s meischta Plàtz.

Sogàr bi da Litt wo noch Elsassisch reda, wìrd s Frànzeescha ìmmer mehr d Hàuiptsproch. D frànzeescha Syntax un dr frànzeesch Wortschàtz kämma mankmol üssa wia Fahler ìm Elsassisch Reda (zum Beispiel: latz Genus, Verwachslung zwìscha Akkusativ un Dativ, code-switching). Mìt em beschta Wìlla, hàt ma mankmol Miahj fer s Elsassischa retta.

Trotzdam gìtt's doch a pààr Hoffnungszeicha fer dr elsassisch Dialekt.

Ìn da 1970. Johra hàt d Volkskültür a nèier Schwung bikumma. Frànzeescha Sanger un Gruppa, wia zum Beispiel dr Alan Stivell, Tri Yann oder Malicorne, han dur a moderna Àrt Volksmüsik vìel Erfolg bikumma.

Aui ìm Elsàss han Kìnschtler dr elsassisch Dialekt wälla unterstìtza, fer àss s tràditionnella Erbgüet nìt verlora geht, un sogàr uf'ra sehr moderna un làwandiga Àrt. Under àndra han dr Roger Siffer, dr Conrad Winter, dr Duo „La Manivelle“ (d Liselotte Hamm un dr Jean-Marie Hummel) ìn dara Bewegung mìtgmàcht un sìn sehr bekànnt worra.

Mìt dr Waltverbreitung vu dr Wìrtschàft wìrd d anglischa Sproch ìmmer mehr ìn dr Schüel glehrt. Aui ìm Elsàss, lehra jetz d Kìnder ehnder Anglisch às Ditsch. Mìt dr Àrwetslosigkeit pràwiara àwer vìel Elsasser, fer ìwer d Granza ge schàffa. Do sìn dia wo Elsassisch oder Ditsch känna zìmlig ghulfa. Un so wìrd d àlta Hàss gega dr „Fìndsproch“ vergassa.

S Verein „ABCM Zweisprachigkeit“ oder dr „Festival BILINGO“, zum Beispiel, unterstìtza d Zweisprochigkeit ìm Elsàss: Frànzeesch un Hoochditsch oder Elsassisch. Effektiv düet àwer meischtens Hoochditsch vu dara Unterstìtzung profitiara, mehr às Elsassisch, wial's eifàcher ìsch, ìn dr Schüel a Stàndàrdsproch z'unterrìchta.

D „Région Alsace“ düet d elsassischa Kültür un dr elsassisch Dialekt dur s OLCA unterstìtza. Dàs elsassischa Sprochàmt brìngt finànziella Hìlf ìn dana wo ebbis fer d regionàla Kültür unternamma. S OLCA màcht aui dr Dialekt ìm Àlltàg z'lawa: zweisprochiga Stroßatàfla, Biacher, Software... Jedes Johr zitter 2002 gìtt's E Friehjohr fer unseri Sproch, a Ràhma fer elsassischa kültürella Ereignissa, Faschter, Theàterstìckla...

S elsassischa Volkstheàter ìsch ìm Ìwerlawa vum elsassischa Dialekt ìmmer wìchtig gsìì (sogàr ìn dr ditscha Zitt). Dàto ìsch's a Meegligkeit fer ìmmer noch güet Elsassisch z'heera un z'lehra, bsunderscht fer d Kìnder. Teil Theàtertruppa gann Unterrìchta fer d Mìtglìeder, wo kè Elsassisch känna. Àlso lehra sa nìt numma a Text, wo sa küüm verstehn, sa düen wìrklig d Sproch lehra.

Wia vìelmols mìt da Dialekta, düen d Üssproch un dr Wortschàtz vum Elsassischa schnall wachsla mìt dr Geographie; mankmol vu eim Dorf uf s àndra kààt d Sproch wachsla. As gìtt àwer Isoglosse wo d greeschta Unterschìed zeiga.

Zum Bispil: erwaichig vo [] zu []¨, im Norde vum Elsass.

Jeda Mundàrt nìmmt Wärter vu àndra Sprocha àà. S Elsassischa, wia s Àlemànnischa ìn teil Gegend, hàt zum Beispiel s Frànzeescha Wort „Velo“ ààgnumma, oder s jiddischa Wort „Kàff“ („Dorf“, uf Hebràisch „כְּפַר“). Ìm Elsàss gìtt's àwer bsunderscht vìel frànzeescha Wärter, wo ìn Ditschlànd oder ìn dr Schwitz nìt bekànnt sìn.

Wia àlla Dialekta, wìrd s Elsassischa meischtens gsprocha. Ìm Àlltàg, fer schriiwa, han d Elsasser ehnder a Stàndàrdsproch verwanda: Hoochditsch, Frànzeesch, mankmol sogàr a Mìschung vu dana beida Sprocha.

As hàt àwer aui ìmmer Kìnschtler gaa, wo uf Elsassisch Gedìchta, Theàterstìckla un Gschìchtla gschrìewa han.

Wenn’r mien Büechel lese, noo wundere‑n‑Ihr Ejch viellicht e manichs Mol un schüttle mit’m Kopf un saaue: „Warum isch denn des Wort esoo g’schriewe un sell Wort esoo? Soo redt m’r doch gar nit!“ — Un doo han’r ganz ereecht. Ich hab’ oft nit esoo g’schriewe, wie m’r redt, un ich will Ejch au saaue, warum.

M’r kann joo’s Elsässisch doch nit genau eso schriewe, wie m’r redt, des isch e Ding d’r Unmöejlichkeit. Des were‑n‑’r selwer zügenn. Un owedring möcht’s noo doch e jeder andersch han, wiel e jeder widder e‑n‑andere Dialekt redt. —

Drum haw ich gedenkt, ich prowier’s emol andersch un schrieb nit fers Ohr — sell könnt ich joo doch nit — ich schrieb liewer fers Auj, ich schrieb esoo, daß’r’s licht lese könne, wiel d’Wörter ihrem Üssehn nooch de ditsche Wörter gliche. ‘s word’s schun e jeder vun Ejch uff sieni Fasson üsspreche. Wenn Ejch nur’s Lese licht fallt, des isch mir d’ Hauptsach. Ob mien Versuch gerote‑n‑isch, des müen Ihr entscheide.»

Jeder Auitor hàt sina eigena Schrìftàrt verwanda, wo mehr oder weniger ìm Ditscha glìcha hàt. Zitter àss Frànzeesch d Hàuiptsproch ìm Elsàss ìsch, wìrd aui mankmol noh dr frànzeescha Àrt gschrìewa (zum Beispiel: „err suer dr chlessel foum huss“ fer „je cherche la clé de la maison“ – „ich suche den Schlüssel des Hauses“).

Züe vìel verschìedena Schrìftàrta, fer Laser, wo dr Dialekt nìmm so gweehnt sìn: ìn dara Schwìerigkeit han teil a Leesung wälla fìnda. S Wärterbüech vum André Nisslé ìsch ìn dam Sìnn gschrìewa worra. Schliaßlig ìsch àwer d Orthal-Methoda, wo dr Edgar Zeidler entwìckelt hàt, àls Stàndàrd vu dr OLCA, s elsassischa Sprochàmt, ààgnumma worra.




#Article 209: St. Gallen (661 words)


Sanggale (IPA: ; dt. St. Gallen, fr. St-Gall, it. San Gallo, rät. ) isch e Stadt i de Schwiiz und d Hauptstadt vom gliichnamige Kantoo Sanggalle.

Sid em früene Middelalter het s Chlooschter Sanggale im alemannische Gebiet e grossi Bedüütig gha. D Stiftsbiblioteek im barocke Nöibou vom Chlooschter isch es einzigartigs Kulturguet, wo als UNESCO-Wälterb verzeichnet isch.

D Stadt Sanggale hät 75'522 Iiwohner (Dezember 2017). Si isch s Zäntrum vo dr Regioon im Südweschte vom Bodesee.

Sanggalle liit im ene Hochtaal zwüschet zwee Hügel am Rand vom Alpstei-Gebirg, em Rosebärg und em Froidebärg. Vo dene uus hät me e schöni Uussicht uf t Stadt und bis zum Bodesee abe. Im Weschte vo de Stadt flüsst d Settere im ene tüüffe Tobel, wo vo hööche Brugge för Auto und Züüg öberspannt werd. Dur s Taal flüsst d Steinach zum Bodesee.

D Stadt liit uf dr Höchi vo 665 bis 750 m ü.M. und isch drum aini vo de Schwiizer Schtädt, wo bsunders höch liget.

Sanggale het drü Stadtdeil: d Stadtchreis Wescht, Zäntrum und Oschte, und 14 Kwartiergruppe. Die heisse:

Dr Afang vo Sanggale hanget ganz mit dr früene Gschicht vom Chlooschter Sanggale zäme.

Bis is früene Middelalter isch die Region en grosse Wald gsi, wo vom Bodesee bis zum Säntis ggangen isch. D Afäng vo de Sidlig Sanggale gönd uf de irisch Mönch Gallus (* öppe 550; † 620 oder 640), en Schüeler vom Columban zrugg, wo 612 am Fluss Schteinach e Aisidler-Chlause errichtet hät. Noch sim Tod isch d Aisidelai halbwegs i Vergessehait groote.

Öppe um 720, also hundert Joor noch em Tod vom Gallus, hät de alemannisch Prieschter Otmar zu Eere vom Gallus am Wallfahrtsort en Abtai gründet und si nochem Hailige binennt (lat. monasterium sancti Galli).

Sanggale isch zunere Zuefluchtsschtätt für irischi Glehrti und Künschtler worde, wo i ihrere Heimat vo de Wikinger und de Däne vofolgt worde sind. Es sind witeri Ort oder Chile noch em Gallus benennt worde. En Originalplan vom ene Chloschter, wo i de Stiftsbibliothek Sanggale ufbewahrt wird und öppe um 820 entschtande isch, vomittlet e gnaui bildlichi Darschtellig vom ideale Chloschter mit allne Detail.

Sanggale liit am Jakobsweg vo Rorschach uf Ainsidle.

Ab 1526 hät de domolig Bürgermeischter und Humanischt Vadian d Reformation in Sanggale gfüert. Derno sind d Stadt und s Chlooschter tränti politische Aktööre gsi.

Anne 1798 isch i dr Helvetik de Kanton Sanggale gründt wore, und sid dänn isch Sanggale dem sini Hauptstadt.

D Legislative vo de Stadt isch de Gross Gmaindroot. Sini 63 Mitglider werded ali vier Joor vom Volk gwählt. De Gmaindrot tröfft sich jede Monet zu öffetliche Sitzige. De Stadtroot mit füf Mitglider bildet d Exekutive und wird ebefalls für vier Joor gwählt.

Die füf Stadtröt sind für die Sache zueschtändig:

De Stadtpresidänt isch de Thomas Scheitlin (FDP).

D Textilinduschtri spilt au hützetags no e grossi Rolle, d Stadt isch aber nüme so abhängig devo, wie früener, will anderi Bransche wie d Maschineinduschtri, di optisch Industri und vil Dienschtleischter sich i de Stadt niderloo händ.

De Hauppahnhof Sanggale isch für d Oschtschwiiz zentraal. Vo Sanggalen us cha mer s Rintal, de Bodeseeruum, s Appezöll Inner- und Osserode, d Zentralschwiiz und s Gebiet vo Züri guet mit em Zug erreiche.

Näbet em Hauptbahnhof gits no d Bahnhööf Sampfide, Hoogge, Brugge und Winkle. Zmitz dur d Schtadt faart au no d Trognerbahn. Si vebindet Sanggalle mit em Spiicher und mit Troge im Kantoo Appezell Osserode. D Appezeller Bahn fahrt vo Sanggalle uf Appezell.

Bi Sanggale chunt d Autobaan A 1 dure, wo vo Gemf bis ins Sanggaler Rintl gaat.

D Verchehrsbetrib vo de Stadt Sanggale (VBSG oder Sanggaller Bus) händ e dichts Bussnetz mit 11 Linie. Näbet de Steinach fahrt s Müleggbähnli zu de Drü Weiere ufe, em Noherholigsgebiet bi Sant George. Bis 1957 hät Sanggale au e Tram kha. Uf em Teil vo sine Schine faart ets d Trognerbahn.

Z Sanggale hets e bekannti Universität, mer nennt si normalerwis HSG für «Hochschule St. Gallen», und es paar gueti Middelschuele. 




#Article 210: Kanton Thurgau (2115 words)


De Kanton Thurgau (dialäktal s Tuurgi) isch en Kanton im Nordoschte vo de Schwiiz. Es isch en dütschschprochige Kanton. De Kantonshauptort isch Frauefäld.

De Kanton Thurgau gränzt im Norde im Bodesee und im Rhy as dütsche Bundesland Bade-Württebärg und an Kanton Schaffuuse. Im Süde isch i de Nöchi vom Hörnli d Gränze zu de Kantön Züri und Sanggale.

Dr längzognig Hoger am Bodesee isch dr Seerugge. Dä Hohgrot i de Gmeind Fischinge isch mit  de höchscht Punkt vom Thurgau.

De Kanton verdankt sin Name em Fluss Thur, wo vo Südoschte noch Nordweschte dur en dure flüsst und im Zürcher Bezirk Andelfinge in Rhy mündet.

Im Kanton Thurgau wärdet 61,0 Prozänt vo dä Gesamtflächi landwirtschaftlich gnutzt. Wäge de vile Öpfelbäum (früener sind’s meh Birebäum gsi) seit mer em Kanton au «Moschtindie»; dodezue stoht witer une no meh.

I dr antike Zyt isch kwer durs Gebiet weschtlich vom Bodesee d Gränze zwüsche de röömische Provinze Germania superior (zerscht no Belgica) und Raetia ggange. Pfii isch es Kaschtell vo de Römer a dere Provinzgränze gsi. Dr Ort «ad fines» isch i de antike Stroossecharte Itinerarium Antonini usem dritte und Tabula Peutingeriana usem vierte Johrhundert erwäänt.

Im früene Middelalter isch s Gebiet vom alte Thurgau, wo zum Herzogtum Alemannie ghört het, vil wyter in Weschte ggange. Do drvo zügt no hüt dr Ortsname Turgi im Kanton Aargau. Me kännt es bar Näme vo de Grafe, wo de Thurgau verwaltet hänbd, öppe dr fränkisch Graf Warin im 8. Johrhundert.

Im spoote Middelalter händ d Habsburger als Landgraafe de Thurgau regiert, bis dä im 15. Joorhundert zu de Alte Eidgnosseschaft cho isch, aber nid als glychberächtigte Stand wie die andere, sondern als “Gmeini Herrschaft”. Und das isch er bis ane 1798 blibe, wo d Franzoose i dr Schwiiz s Regime vo dr Helvetik etabliert händ. Jetz isch dr Thurgau en schwiizerische Kantoon worde, während dr Zyt vo dr Helvetik no als Verwaltigsgebiet vom Einheitsstaat und ab 1803 denn als volle sälpständige Kanton im Bundesstaat. 1803 het d Regierig s nöi Thurgauer Wappe ygfüert.

Im Roothuus z Frauefäld händ d Eidgnosse iri Tagsatzige ghalte. Sid em 19. Joorhundert brucht me dr Bürgersaal vom Roothuus für d Sitzige vom Gmeindroot vo dr Stadt Frauefäld und au für die vom thurgauische Groosse Root.

Ane 1831 isch dr Thurgau dr erscht Schwiizer Kanton gsi, wo sech e modärni demokratischi Verfassig ggä het.

D Dialäkt, won im Turgi gredt wöred, sind hööchalemannisch, gnäuer gsäit: d’Thurgauer reded en Oschtschwiizerdialäkt, wo mit de Mundarte vo de Kantöön Schaffuuse und Sanggale am nööchschte verwandt isch.

Als ehemaligi Gmeini Herrschaft vo de Eidgenosse isch dä Thurgau konfessionell nöd einheitlich. Im grössere Teil vom hütige Kanton dominiert die reformierti Konfession, doch es git au Landstrich mit überwigend katholischer Konfession. Noch dä Kappeler Religionschrieg im 16. Johrhundert isch uf dä Tagsatzig, wo vo de katholischä Ständ dominiert worden isch, im zweite Landfride feschtghalte wore, dass di neu gschaffne religiöse Zueständ müend gschützt wärde, dass aber uf Wunsch vo drü Gläubige im änä Dorf dä katholisch Gottesdienscht wider chan igfürt wärde und Pfrundgüeter müend gmeinsam verwaltet wärde. Im witere isch hüfig s Territorialprinzip agwendet wore, d Grundherre (dä Thurgau isch i sehr vil lokali Herrschafte ufteilt gsi) händ d Religion vo dä Untertane chöne massgeblich beiflusse, aber nöd immer ganz bestimme. Es händ sich au vili paritätischi Chilegmeide entwicklet, wo d Chile vo beide Konfessione gnutzt wore isch, dodebi isch es meh oder weniger fridlich zue und här gange. Mit äm vierte Landfride vo 1712 sind di Reformierte e chli meh begünschtigt wore als vorher. Di gmeinsame Pfrundgüeter sind meischtäns noch Grössi vo de Konfession ufteilt wore. Mängi Chilegmeind wi Scherzinge oder Erle händ chöne e neui Chile baue. was sie vor 1712 meischtens nöd händ törfe. Bis 1798 isch es hüfig vorcho, dass di katholische Kolatore die reformierte Pfärer bestimmt händ. Mit de Ufhebig vo vile geistliche Stift und em Bischtum Konschtanz sind diä Kolatorrecht an Kanton Thurgau gfale, dä hät si 1830 a di einzelne Chilegmeinde witergä.

D Hauptstadt und de Sitz vom Regierigsrot und vom Obergricht isch Frauefäld. De Sitz vom Grosse Rot wächslet all halb Johr zwüschet Frauefäld und Wiifälde.

Di gägäwertig Verfassig datiert vo 1987. Si bildet d Grundlag für d Erfülig vo de Staatsufgobe. Zu dene Ufgobe ghört d Gwärleischtig vo öffentlicher Ornig und Sicherheit, d Förderig vo de soziale Sicherheit (vor alem d Usrichtig vo de Sozialhilf), d Beufsichtigung und Koordination vom Gsundheitswese, d Sicherstelig vonere ausreichende medizinische Versorgig und ere gnüegende Bildig im obligatorische Schuelbereich, d Bereitstelig vomene leischtigsfähige und vilsitige Schuelagebot (Chindergärte, Volksschuel, Pruefsschuele und Mittelschuele), d Förderig vom kulturelle Schaffe, dä Umweltschutz, s Bauwese und d Rumplanig sowiä d Förderig vom öffentliche Vercher und d Versorgig vo de Bevölkerig mit Energie und Wasser.

Di Gsetzgebendi, d Legislative, isch dä Grossi Rot, zelt 130 Mitglider und wird mit em Proporzprinzip vom Volk für vier Johr gwält. s Volk isch diräkt a de Gsetzgebig beteiliget, indem Verfassigsänderige em obligatorische, Gsetzesänderige em fakultative Referendum (3000 Stimme i drü Mönet) underliget. Zudem kennt s Volk s Recht vo dä Verfassigs- und Gsetzesinitiatve (mind. 4000 Stimmberechtigte) und s cha (mit 20'000 Underschrifte) d Abberuefig vom Grosse Rot vorem Ablauf vo dä ordentliche Amtszit verlange, worüber dänn ä Volksabstimmig azordne isch.

Noch dä Wahle vom 2008 herrscht im Grosse Rot folgendi Sitzverteilig:

S usfüerende Organ isch dä Regierigsrot, wo us füüf Mitglider bestoht und vom Volk noch em Majorzprinzip äbäfalls für vier Johr gwählt wird. S Volk cha – wänn 20'000 Stimmberechtigti das verlanged – di vorzitigi Abberuefig vom Regierigsrot beantrage, und dänn nuess da drüber a Volksabstimmig agordnet werde.

Sitz händ noch dä Wahle 2008 gha:

Ane 2018 sind im Regierigsroot:

D Staatskanzlei fürt dä Staatsschriber Dr. Rainer Gonzenbach (sit 1. Juni 2000). Am 24. Februar 2008 isch mit dä Monika Knill-Kradolfer zum zweite Mol i dä Thurgauer Gschicht ä Frau i d Regierig gwält wore.

Di richterliche Behörde sind uf kantonaler Ebeni s Obergricht, s Verwaltigsgricht, uf regionaler Ebeni füf Bezirksgricht und uf Kreisebene zwanzg Fridensgricht.

Di chrischtlich-demokratisch Partei (CVP), di freisinnig-demokatisch Partei (FDP), di Schwizerische Volkspartei (SVP) und di sozial-demokratisch Partei vo dä Schwiiz (SPS) sind im Regierigsrot verträtte. Im Parlament sind zuesätzlich die grüen-liberal Partei (GLP), die evangelisch Volkspartei (EVP), di eidgenössisch-demokratisch Union (EDU), di junge Schwiizerische Volkspartei (JSVP) und di grüen Partei vo dä Schwiiz (GPS) verträtte.

Bis Endi 2010 isch dä Kanton Thurgau i acht Bezirk underteilt gsi, wo im Zug vonere Bezirksreform uf füüf reduziert worde sind. Ine stot en vom Volk gwälte Regierigsstatthalter vor, wo gwüssi Teil vo dä Strofverfolgig und ä paar Exekutivufgobe übernimmt. Di örtlichi Sälbschtverwaltig findet i dä politische Gmeinde statt. Es git aber au anerchannti Schuel- und Bürgergmeinde und evangelisch-reformierti und römisch-katholischi Chilegmeinde.

Lueg au: Gmeinde im Thurgau

S Rückgrot vo dä Thurgauer Wirtschaft bildet ä Vilzahl a chline bis mittelgrosse Undernäme. En überrachendi Bedütig hät s verarbeitende Gwerb, insbesondere d Metallinduschtrie und dä Maschinebau. Witeri bedütendi Branche sind Nahrigs- und Gnussmittelinduschtrie, d Elektronikinduschtrie und Kunschtoffware. Eigentlichi Wachstumsbranche sind dä Fahrzügbau und s Verlags- und Telekommunikationswese.

Endi September 2008 händ im Thurgau rund 115'100 Lüüt i 14'900 Arbetsstätte gschaffet. D Beschäftigung verteilt sich wie folgt uf drü Wirtschaftssektore: Land- und Forschtwirtschaft: 6,5 %; Induschtrie, Gwerbe und Bau: 39,5 %; Dienschtleischtige: 54 %.

Dä langfrischtig Tränd Arbet us em agrarische und induschtrielle in Dieschtleischtigssektor z verlagere haltet wyter a. Trotz dä Abnahm vo Arbetsplätz im primäre Sektor um 2 % i dä Johr 2005–2008, ligt däm sin Gsamtateil vo Beschäftigung im Thurgau mit 6,5 % tütlich überem gsamtschwizerische Durchschnitt vo 3,3 %. Ähndlich verhaltets sich im gwerblich-induschtrielle Sektor: au sin Beschäftigungsatel vo 39,5 % ligt überem Durchschnitt vo 28,5 %. Hingäge händ fascht ali Dienschtleischtigsbranchen äs gringers Gwicht als gsamtschwiizerisch, obwohl d Beschäftigung vo 2005 bis 2008 um 10 % gstige isch.

Im Johr 2008 sind rund en Drittel (34 %) vo dä Thurgauer Export noch Tütschland gange. Mit Abstand folgäd Italiä mit 7,3 %, Frankriich und Holland mit je 5,5 %. Insgesamt gönd 78 % vo dä Exportgüeter i di Europäisch Union (EU).

Dä Thurgau isch dank sinere Lag am Bodesee voralem im Summer äs beliebts Usflugsziel. Im Johr 2008 sind über 403'000 Logiernächt regischtriert wore, wobi sechs vo zä Gäscht us dä Schwiiz cho sind. Di uslandischä Gäscht sind voralem us Tütschland (rund 62 Prozänt) in Thurgau cho. Di durchschnittlich Ufenthaltsduur betreit grad emol 2 Tääg. Dä Kanton Thurgau baut füre Tourismus uf füüf Plattforme uf: «Velo-Feriäland», «Gnussvolls Wanderä», «Skater’s Paradise», «Meeting Thurgau» und «Schlaraffäland am Bodesee». Di sampft Hügellandschaft und di 62 Kilometer Thurgauer Bodeseeufer eignet sich bsunders zum Velofahre, Wanderä und Inline-Skate. E witers wichtigs Standbei bildet dä Tagigs- und Seminartourismus. «Meeting Thurgau» isch ä Arbätsgmeinschaft, wo 16 verschideni Usbildigs- und Begägnigszentre sowie Tagigs- und Seminarhotels umfassd. Und underem Titel «Schlaraffäland am Bodesee» wird dä Thurgau sit 2003 als Gourmetregion beworbe.

Dä Thurgau ligt zmitz im High-Tech-Drüegg Stuggard–Münchä–Mailand. D Nöchi zu dä Schwiizer Wirtschaftsmetropolä Züri und em Flughafe Züri sichered ä schnälli Verbindig zu internazionale Märkte. Dä Kanton isch dur zwei Autobahne (A1 und A7) und zwei Schnällzugsachse (Züri–Konschtanz/Romanshorn und Zürich–Sangalä) mit dä Zentre i de Schwiiz und em nöche Usland (Tütschland und Öschterich) verbunde. Füre Vrcheer zu dä Nochborregione un i anderi Kantöön gits es guet usbauts Gemeins- und Kantonsstrossenetz und vili regionali Bus- und Bahnlinie. Als guets Bispil dodefür stot d Frauefäld-Wil-Bahn, wo dä Kantonshauptort Frauefäld mit dä nochglägne St. Galler Stadt Wil verbindet.

Vom Romanshorn us fahre d Bodeseeschiff, so wie d Fääri uff Haafe übere.

Dä Thurgau hät Kantosschuele z Frauefäld, z Chrüüzlinge und z Romanshorn. Dänäbet häts ä Pädagogischi Maturitätsschuel z Chrüüzlinge und d Thurgauer Schüeler chönd dank ämä Abkommä d Kanti z Wil SG bsueche.

Di Pädagogisch Hochschuel Thurgau isch di einzig Irichtig uf Tertiärstufe im Thurgau und dient zur Us- und Witerbildig vo Lehrpersone. Si hät iren Sitz z Chrüzlinge und bestoht sit 2003.

D Hymmne vom Thurgau isch s Thurgauerlied O Thurgau du Heimat. D Melodie stammt vom Johannes Wepf, gschibä häts dä Johann Ulrich Bornhauser.

O Thurgau, du Heimat, wie bist du so schön, wie bist du so schön! Dir schmücket der Sommer die Täler und Höhn! O Thurgau, du Heimat, wie bist du so hold, dir tauchet der Sommer die Fluren in Gold! La, la, la, la, … dir tauchet der Sommer die Fluren in Gold!

O Land, das der Thurstrom sich windend durchfliesst, dem herrlich der Obstbaum, der Weinstock entspriesst. O Land mit den blühenden Wiesen besät, Wo lieblich das Kornfeld der Abendwind bläht. La, la, la, la, (usw.)

O Heimat, wie blüht dir im sonnigen Glanz, von Dörfern und Feldern ein herrlicher Kranz. O Heimat, wie tönt dir bei Feier und Grab das Glockengeläute vom Kirchturm herab. La, la, la, la, (usw.)

O Thurgau, wie liebe, wie schätze ich dich! Wohl locken viel schönere Gegenden mich. O Thurgau, mich fesselt ein engeres Band An dich, du geliebtes, du wonniges Land! La, la, la, la, (usw.)

Und finde ich schlummernd im Grabe einst Ruh, Dann decket die heimische Erde mich zu. Und öffnet das Jenseits sein strahlendes Tor, Dann schweb’ ich von Heimat zu Heimat empor. La, la, la, la, (usw.)

Drum, Thurgau, nimm hin noch den schwellenden Gruss, nimm hin von den Lippen den glühenden Kuss, und bleibe in Eintracht und Liebe vereint, dann ewig die Sonne des Friedens dir scheint. La, la, la, la, (usw.)

Me säit em Kanton Thurgau im Witz au gäärn «Moschtindie». Gschaffe hät dää Begriff d Redakzioon vo de humoristische Zytschrift Der Postheiri, wo vo 1845 bis 1875 z Soledurn usechoo isch und en Aart Näbelspalter vom 19. Jaarhundert gsy isch. I däm Blatt wird 1853 s Tuurgi s eerscht Maal i de Form von ere Moschtbire zäichnet und mit «Most-India» aagschribe. S Bestimigswoort «Most-» isch e Verballhornig vo Oscht (wil s Tuurgi im Oschte vo de Schwyz liit) und spilt glychzytig uf der Obschtbou aa, wo im Tuurgi e ganz e zäntraali Role hät. De Gsamtname «Moschtindie» isch es Woortspiil mit Oschtindie, eme geograafische Ruum, wo me doozmaal für s hüttig Südoschtaasie pruucht hät. Scho 1849 isch im Poschtheiri vo de «Moschtschwyz» (das töönt wie “Oschtschwyz”) d Reed gsy, und 1854 händ s dänn au na s «Moschtindisch Meer» (töönt wie “Oschtindischs Meer”) und d «Moschtsee» (tönt wie “Oschtsee”) für de Bodesee ygfüert. De Name «Moschtindie» hät aso gaar nüüt mit Indie z tue, au nöd daademit, das s Tuurgi sel d Form vo Indie haa – gnauso wenig wie de Bodesee alias d «Moschtsee» d Form vo der Oschtsee oder d Oschtschwyz alias «Moschtschwyz» d Form vo de Schwyz hät. Im Poschtheiri sind s mit exootische Näme au susch rächt frei umggange; «Honolulu» staat für Solothurn, «Mesopotamie» oder «Mutzopotamie» für Bäärn und «Persepolis» für Züri, und ali händ mit de reaale Stedt nüüt z tue.




#Article 211: Bier (207 words)


Bier isch a alkohol- und kohlesäurehaltigs Getränk, wo durch Gärig us de Zuetate Wasser, Malz und Hopfe gwonne wird. Für s kontrollierte Uslöse vum Gärvorgang wird Hefe zuegsetzt.

D`Gschicht vom Biär gaht zrugg, tüüf i d'Jahrtuusig ine. Äs mues wohl so aagfange ha, dass irgänd än ufmerksame Geischt bim bache vomene Brot, s'gääre vom Chorn entdeckt hät. Schrifttaflene us Mesopotamie vom 3. Jahrtuusig v.Chr. wiised uf de Werdegang hi und lifered de Bewiis für d'Exischtänz vom Bier scho zu dere Ziit. In Ägypte, ums Jahr 2000 v.Chr. ume, isch s'Bier ires Nationalgetränk gsi. Äs isch de Sunnegöttin Osiris zuegschribe worde. D'Brouereie händ sich natürlich im Bsitz vom Pharao befunde, er hät au für d'Zueteilig glueget und zwiifellos au Stüre defür ihzoge.

Dazumals sind d'Bier no süesslich gsi. D'Würkig vom Hopfe isch erscht tuusigi vo Jahr spöter entdeckt worde, so dass s'damalige Bier mit Myrte, Safran und Anis gwürzt worde isch. Bier hät zu de verderbliche Wahr ghört, deshalb isch au s'Problem mit z. B. Ochsegalle oder Bilsächrut bekämpft worde.

Natürlich händ au d'Chinese äs bierähnlichs Getränk erfunde, dadefür händ si allerdings Riischörner verwändet.

D'Induschtrielisierig im letschte Jahrhundert hät de Bierbranche en massive Strukturwandel bracht. Äs händ sich villi Bierbrouereie zämegschlosse und händ unter anderem au Kartell bildet.




#Article 212: Papst (973 words)


Dä Papscht (vo lat. papa «Pappa, Vatter») isch s Obärhaupt vo dä katholische Kirch.

Er läbt im chlinnschtä Staat uf derä Wält, wo zmitzt in Rom isch, äm Vatikan. Er isch s wältliche Oberhaupt vo dr römische Kurie, wo d Chile und dr Chilestaat verwaltet. In dere Funktion sait men em im Völkerrächt dr Heilig Stuehl. Er isch glichzitig au de Bischof vo Rom.

Zum Papst chan nach äm Chilärächt, jedä taufti männlichi Katholik gwählt werdä, äs git kei nöchäri Bestimmigä. Allärdings isch dä letschti, nöd als Kardinal gwählti Papst Urban VI. im 14. Jahrhundärt, gwählt worä. Dä Papst wird im Konklav, ännärä Värsammlig vo dä maximal 120 (im Jahr 2001 und 2003 isch diä Zahl uf 135 erhöht wordä) wahlberächtigte Kardinäl (wo jüngär als 80 sind) uf Läbäsziit gwählt. S Konklave werd jewils i dä Sixtinische Kapälle ghaltä und zwor spötischtens 20 Täg nochdäm de bisherige Papst gschtorbä odär abträttä isch. 1996 isch mit dä Konstitution Universi Dominici Gregis, wo früänär gfordäriti Zweidrittälmehrheit ab äm 30. erfolglosä Wahlgang dur ä absoluti Mehrheit ersetzt worde. Nach äm (römisch-katholischä) chirchlichä Rächt, isch dä Papst, wiä all Bischöf, immär än Maa. D Päpschtin Johanna isch sehr wahrschiinlich ä Legändä.

Nach dä erfolgtä Wahl wird dä neui Papst gfrögät, welä Namä er ahnimmt. D Namänswahl untärliit dä freiä Entscheidig vom Papst. D Päpscht chönd Nämä ahneh, wo di latinisiärti Form vo iräm bürgärlichä Namä darstellt (Hadrian IV. = Adrian Florisz, Marcellus II. = Marcello Cervini). Villi Päpst nämäd d Nämä vo bedütändä Vorgängär ah (Leo, Gregor). Andäri gönd nach dä Bedütig vom Namä (Pius = fromm; Innozenz = unschuldig). Einigi Päpst wähläd irä Namä us persönlichä Gründ (Johannes XXIII. zu Ehrä vo sim Vatär).

Ursprünglich händ d Päpst nach dä Wahl irä bürgärlich Vornamä phaltäd. Dä erschti Papst, wo sin Namä gändärät hät, isch dä Johannes II. im Jahr 533 gsi. Er hät mit würklichäm Namä Marcurius gheissä und hät als Papst nöd dä namä vomänä heidnischä Gott welä trägä. Jedoch isch d Ahnahm vomänä neuä Namä bis zum Ändi vom 1. Jahrtuusig ä Usnahm gsi.

Dä erschti Papstnamä, wo widärholt värwändät wordä isch, isch dä Sixtus gsi (257 n.Chr.) Sitdem werdäd d Nämä, wo mehrfach värgäh sind, wiä Herrschernämä mit römischä Ziffärä värsehä. D Päpst vo dä Antike und vom früähä Mittälaltär händ jedoch hüüfig Nämä värwändät, wo keis zweits Mal in Gebruch cho isch. Einigi vo dä antikä Nämä (Klemens, Pius) sind ab äm Hochmittälaltär und dämit äm Ufcho vo dä Namänswahl, widär ufgriffä wordä.

Johannes Paul I. hät in Erinnärig a sini beidä Vorgängär serschtä mal än Doppälnamä i dä Papstgschicht värwändät. Zugliich isch das dä erschti neui Papstnamä sit Lando gsi (913–914).

Dä Papst wird uf Läbänszitt gwählt, er chan jedoch au freiwillig früänär zruggträttä. Das isch bisher abär erscht zweimal passiärt, nämlich 1294 mit äm Coelestin V. un 2013 isch dr Benedikt XVI. zruggträtte.

In jüngärär Zitt hat dä schwer chrankk Papst Johannes Paul II. än Rücktritt us gsundheitlichä Gründ ablehnt ghet. Er hat des dämit begründät, dass er „sis Chrüz trägä“ und Christus im Liidä nahfolgä will. Insbsundrä in weschtlichä Gsellschaftä isch er däfür kritisiärt worde; einigi nämäd ah, das isch gsi, will wesäntlichi Gsellschaftä s öffäntlichä Liidä und Sterbä tabuisiäräd.

De Leiter vo de erste christliche Gmaind z Rom isch de Apostel Petrus gsi und drumm gilted er as erste Bischof vo Rom. Sini Nochfolger träged dä Titel bis hüt; d Füerig vo de Amtsgschäft sind hüt aber an Kardinalvikar vom Bistum Rom deligiert. D Kathedrale vom Bistum Rom isch d Lateranbasilika. Si isch di ranghöchsti vo de römische Patriarchalbasilike. Döt isch de Sitz vom päpstliche Kardinalvikar und sinere Behörde. Di ersti bekannti Verbindig vom Name papa mit em Bischof vo Rom gits erst us de Zit vom Marcellinus († 304), wo in ere Grabinschrift vom Diakon Severus esoo gnennt wört. De Bischof Siricius (Amtszit 385–399) hät dänn as erste die Eigebezeichnig papa treit.

In der Schpot-Antike het der Gregor I. (590–604) uufgrund vo Matthäus 16/18 der Vorrang vom römische Pontifikat als Petrus-Nachfolgeamt gforderet, was denn au durch es Konzil beschlosse worde isch. Unter anderem uufgrund vo däm Primats-Anschpruch vo Rom het sich im 11. Jahrhundert die orthodoxi Oschtkirche in Form vom erschte Schisma abgschpaltet.

Im Dictatus Papae vo 1075 het der Gregor VII. der vorherigi sakral Charakter vom weltliche Herrscher (Kaiser, König) nit mehr anerkannt und es Verbot von der Iisetzig von Geischtliche durch solchi Laie gforderet. Er het sich letschtlich gäge Salier-Kaiser Heinrich IV. chönne duuresetze. Das het sich, was der innerchirchlich Bereich anbelangt, bis hüt chönne halte: Der Papst gilt i dä römisch-katholischä Chilä, als obärschtä Herr vo dä Gsammtchilä und Stellvärträtär vom Jesus Christi uf Erdä – än Ahspruch, wo, abgseh vo dä Uniärtä Chilä, vo allnä übrigä Chilänä nöd anerkännt wird. Au het sich historisch, angfange v. a. mit der Gfangesetzig vom Bonifaz VIII. durch de französisch König im Jahr 1303, en Iimischig vo der weltliche Gwalt i kirchlichi Belange trotz em Dictatus Papae definitiv und bis hüt duuregsetzt. 

S erschtä Vatikanischä Konzil (1869–1870) hät s Glaubänsdogma erhobä, dä Papst siig, wänn er ex cathedra redät, i Glaubänsfragä unfehlbar. Au dä Ahspruch wird vo dä übrigä Chilänä abglehnt. Zuedem het er in der Folg v. a. in gmischtkonfessionelle Schtaate wie Dütschland und der Schwiiz zum Kulturkampf zwische Kirche und Schtaat gfüehrt.

I dä altä Chilä häts feuf massgeblichi Patriarchä geh (i dä Reihäfolg vo dä Ehrävortritt, wo dur s ökumenischi Konzil definiärt worden isch):

Damals scho hät dä römisch Bischofssitz als „primus inter pares“ gultä, wil Rom d Hauptstadt vom Römischä Rich gsi isch und d Chilä vo Rom insbsundäri dur d Gräber vo dä „Aposchtälfürschtä“ Petrus und Paulus värehränswürdig gsi isch. Dä Chilähistorikär Eusebius von Caesarea († 339 n.Chr.) hät s Martyrium vom Petrus und Paulus in Rom notiärt, als ob s ä Tatsach seg, wo i dä ganzä Chilä bekannt gsii wär.




#Article 213: Rom (2800 words)


Rom (iteliänisch: Roma) isch d Hauptstadt vo Italie und gliichziitig de Sitz vom Vatikan, wo en oegene souveräne Staat innerhalb vo de Stadt Rom isch. I de Antike isch es d Hauptstadt vom Römische Riich (em imperium romanum) und vo 1861 bis 1946 vom Königriich Italie gsi.

Lut de römische Legände esch der Vestalin Rhea Silvia of em Forum Romanum de Gott Mars erschene. Si esch den schwanger vo em worde. Si heds aber chönne verstecke ond hed noch nüün Mönet zwee Söhn gebore, wo si hed ines Gebüsch lo lege. Bevor si aber gange esch, hed si die zwe of d Näme Remus und Romulus touft. En Wölfin hed die beede gfonde ond grosszoge. A me Dag velli Johr spöter hed de Romulus en Muur bouet. Drofabe hed er zo sim Brüeder Remus gseit, wer es wogt öber die Muur z stoh dä döig er töte. Denn hender dere Muur boui er en nöii Stadt. De Remus hed nor glachet ond hed gseit das gloub ech der ned ond esch öber d Muur. De Romulus hed gseit, du hesch es ned welle gloube also mues ech dech ombrenge. So hed de Romulus de Remus ombrocht. De Romulus hed nochhär die Stadt Rom gröndet.

Als Gründungsdatum vo Rom gilt noch em römische Historiker Varro s Johr 753 vor Chrischtus. I de erschte Ziit isch Rom e gleini Siedlung gsi, wo ugfähr en quadratische Grundriß gha het und drum bi de Archäologe Roma quadrata hoeßt. Zwische drei Hügel (Kapitol, Palatin und Quirinal) liit s Forum Romanum, urschprünglich e sumpfigi Ebeni, wo mer mit eme Entwässerungskanal trockegleit het.

Noch de Legende isch Rom am Afang vo sibe Kenig regiert worre: Dr Romulus het d Stadt gründet, sin Nochfolger Numa Pompilius het di römisch Religion ygfüert. Die folgende Kenig hond Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Lucius Tarquinius Priscus und Servius Tullius ghoeße. Vom Servius Tullius het di sogenannt Servianische Stadtmuur iren Name, wo aber i Wirklichkeit erscht noch em Gallieriberfall im 4. Johrhundert v. Chr. baut worre isch. De letscht Kenig vo Rom, der Lucius Tarquinius Superbus, isch aageblich en brutale Tyrann gsi und im Johr 509 vor Chrischtus vertribe worre. De römisch Historiker Livius schriibt, im Kenig sin Sohn Sextus Tarquinius heb e adligi Römerin, wo Lucretia gheisse het, vergewaltigt, und selli heb sich wege dem s Läbe gnumme. Do druff hebbet d Römer de Kenig vertribe und e Republik gründet. Di Gschicht vo de Lucretia isch etlichi mol literarisch verarbeitet worre, under anderem vom William Shakespeare i sinere Ballade The rape of Lucrece.

Di römisch Republik (res publica) isch ko Demokratie im moderne Sinn gsi, sondern e Ständesystem, wo di Adlige (Patrizier) und die riiche Bürger s Sage gha hond. Als Staatsoberhaupt hets zwei Konsul gä, wo fer ei Johr gwählt worre sind, mitenand regiert hond und uf d Kooperation mit em Senat aagwise gsi sind. De Senat het mehreri hundert Mitglider gha, wo uf Lebensziit im Amt blibe und iberwigend Patrizier gsi sind.

Im Johr 387 vor Chrischtus isch Rom vo de Gallier plünderet und zerschtört worre, aber d Burg uf em Kapitol hond si nit erobere kenne, und so sind si gege Lösegeld wider abzoge. De Legende noch hond d Gänse uf em Kapitol luut agfange schnattere, wo si de Feind vo wiitem ghert hond, und hond selleweg d Verteidiger rechtziitig ufgweckt. E anderi Gschicht verzellt, daß de gallisch Feldherr bim Abwige vom Lösegeld gmoglet hei, und wo d Römer des gmerkt und proteschtiert hond, heb er au no si Schwert uf d Woogschale gworfe und gseit: Vae victis (Wehe den Besiegten).

Anne 312 vor Chrischtus hond d Römer agfange di erscht Fernschtroß baue, di 540 Kilometer lang Via Appia vo Rom gi Capua. Zum Rom mit Wasser versorge hond si Aquaedukte baut, wo s Wasser us de Berge bis zu de Wasserschlösser (castellum) i de Stadt gleitet hond.

Ab em 2. Johrhundert isch d Bevölkerung vo de Stadt Rom stark gwachse, under anderem well vil gleini Buure, wo gege d Großgrundbesitzer nimme konkurrenzfähig gsi sind, iren Hof ufgä hond und i d Stadt zoge sind. Zum di soziali Not lindere het de Volkstribun Tiberius Gracchus anne 133 v. Chr. e Agrarreform uf de Weg brocht, wo aber uf heftige Widerstand vo de Senatspartei gschtoße isch und zun ere bürgerkriegsartige Usenandersetzung mit 300 Tote gfiihrt het. Sin jüngere Brueder Gaius Gracchus het e Getreidegesetz durchgsetzt, so daß alli Iiwohner vo Rom vo staatliche Getreidesubventione profitiert hond. Des Gsetz het aber au dezue gfiihrt, daß no meh armi Liit i d Stadt zoge sind, und so isch mit de Ziit e Proletariat entschtande, wo mer mit Brot und Zirkusspiele (noch der Devise panem et circenses) het mese ruhigschtelle, daß si nit rebelliert hond.

Noch de Ziit vo de Gracche isch Rom hundert Johr lang nimme zur Rue kumme. Im 1. Johrhundert vor Chrischtus hets mehreri Bürgerkrieg gä, bis ane 27 vor Chrischtus de jung Octavianus Augustus d Macht im Staat ibernomme het. Do demit het er di alt republikansch Senatsherrschaft abglöst und s römisch Kaiserreich begründet.

Zu de Ziit vom Kaiser Augustus het Rom noch moderne Schätzunge ugfähr 1 Million Iiwohner gha. D Stadt isch johrhundertelang gwachse, wis de Zuefall grad het welle, so daß e unübersichtlichs Dorenand us Paläscht, Tämpel, Holzhiiser und enge Stroße entschtande isch. Im Johr 64 noch Chrischtus sind bim e Großbrand zwei Drittel vo de Stadt abbrennt. Noch em Bericht vom Tacitus isch s Fiir ame Eck vom Circus Maximus uusbroche, wo s en Huufe Lagerhiiser mit brennbare Sache gha het, isch rings um de ganz Circus gange und derno durch di ville enge Gässli vo om Stadtviertel zum nächschte. Erscht noch sechs Tag isch d Brunscht usgange, und vo vierzehn Stadtviertel sind bloß vier stoh blibe.

De Kaiser Nero het bim Widerufbau nint im Zuefall iberlo. Er het d Stadt i regelmäßigi Planquadrat iitoelt, het fer broeti gradi Stroße und freii Plätz gsorget und e maximal erlaubti Bauhöhi feschtgsetzt. Vor de große Mietskaserne (insulae) het er iberdachti Laubegäng (porticus) baue lo, wo mer, wenns im Faal brennt het, het kenne druff stiege gi lösche. Us zwei Gründ sind d Liit aber trotzdem uuzfride gsi: erschtens, well er d Chrischte zum Sündebock fer de Brand gmacht und si furchtbar gstroft het, und zweitens, well er fer sich selber en größewahnsinnige Palascht mitte im Stadtzentrum baut het, s Goldene Huus (domus aurea). Aber im Johr 68 n. Chr. isch de Nero durch e Rebellion ums Läbe kumme, und sin Nochfolger, der Kaiser Vespasian, het d domus aurea zum Toel wider abriiße lo. A sellere Stell, wo im Garte vo dem palascht en künschtliche See gsi sich, hend de Vespasian und sin Sohn, der Kaiser Titus s gröscht Amphitheater vom römische Reich baue lo: s Amphitheatrum Flavium, besser bekannt als s Kolosseum.

D Kaiser hond Rom im 2. und 3. Johrhundert noch Chrischtus zun ere prächtige Metropole usbaut. Well s Forum Romanum scho under em Caesar z glei worre isch, sind mit de Ziit mehreri Kaiserfore baut worre, under anderem s Forum vom Trajan (98–117) mit de Trajansüüle, wo im Kaiser sini Heldetate als Feldherr druff abbildet sind. De Kaiser Hadrian (117–138) het under anderem s Pantheon erneueret, wo später in e Kirche umgwidmet worre und selleweg bis hit erhalte blibe isch. D Kaiser Caracalla (211–217) und Diocletian (284–305) hond riesigi Therme (beheizti Hallebäder) baut, wo mer hit no d Iberreschte besichtige ka: d Caracallatherme sind e iidrucksvoll Ruinegelände i de Nächi vo de Kirche San Giovanni in Laterano, und vo de Diocletianstherme stoht no e kompletti Halle, wo de Michelangelo im 16. Johrhundert zu de Kirche Santa Maria degli Angeli umbaut het. Im Museo della Civilta Romana hets e groß Gipsmodell, wo d Stadt Rom im Johr 300 darstellt.

Bereits um 250 het de Bischof vo Rom d Nochfolge vom heilige Petrus und selleweg e Vormachtschtellung iber di andere Bischöf beaaschprucht. 313 isch s Chrischtetum vom Kaiser Konstantin I. offiziell als Religion anerkannt worre. Im Johr 366 stoht um em Grabschtoe vom römische Bischof Liberius zum erschte Mol de Titel Papscht, und 391 isch s Chrischtetum offiziell zur Staatsreligion vom römische Reich worre.

Mit em Aafang vo de Völkerwanderung um 260 het de Druck uf di römische Grenze immer meh zuegnumme, so daß d Römer ab 270 e neii Stadtbefeschtigung hond mese baue, di Aurelianisch Stadtmuur. De Kaiser Konstantin (312–337) het de Regierungssitz noch Konstantinopel verlegt, well er vo dert us d Grenze vom Römische Reich besser het kenne verteidige. Wo s Reich anne 395 i Oscht- und Weschtrom ufftoelt worre isch, isch Konstantinopel d Hauptstadt vom Oschtrömische Reich und Rom vom Weschtrömische Reich worre.

Noch em Undergang vom Weschtrömische Reich sind verschideni Germaneschtaate z Italien entschtande, wo alli nit lang ghebbt hond. Zwische 536 und 552, wo d Oschtgote regiert hond, isch Rom no fiif mol vo Agrifer eroberet und plünderet worre. 537 hond d Gote di meischte Wasserleitunge hii gmacht, so daß di römische Therme iren Betrieb hond mese uffgä. D Bevölkerung vo Rom isch im 6. Joorhundert uf ugfähr 40.000 zruck gange.

Im Mittelalter isch s alt Zentrum ums Forum Romanum und ums Kolosseum langsam hii gange und vo de Römer als Stoebruch benutzt worre. Vilmol het mer sogenannti Spolie (Beutestück als Baumaterial) i Neibaute widerverwendet, e aschaulichs Beispiel sind di antike Säule i de Kirche San Giorgio in Velabro.

Vom Mittelalter bis is 19. Johrhundert het en große Toel vo Italie zum Kirchestaat ghert. De Sitz vom Papst isch bis is 14. Johrhundert nit de Vatikan gsi, sondern de Lateranpalascht, und d Bischofskirche vom Papst isch bis an hittige Tag d Lateranbasilika San Giovanni in Laterano. Di alt Peterskirche San Pietro in Vaticano us em 4. Johrhundert isch degege sit em Karl em Große d Krönungskirche fer d Kaiser gsi, well de Vatikan usserhalb vo de mittelalterliche Stadt gläge isch und d Päpst druf gachtet hond, daß kon Kaiser innerhalb vo de Stadt krönt werd; si hond Angscht gha, er keent sunscht en Aaspruch uff di weltlich Herrschaft iber Rom druus abliite.

Vo 1309 bis 1377 hond d Päpst z Avignon residiert, wo no hüt dr Papstpalascht us seller Zit isch. Wo de Papst Gregor XI. wider gi Rom zruck kumme isch, het er d Residenz vom Lateran i de Vatikan verleit, und do demit isch d Peterskirche de facto di päpstlich Hauptkirche worre. Bereits sit 1277 gits en Verbindungsgang zwisched em Vatikan und de Engelsburg, wo de Papst im Notfall enni flüchte ka, wie anne 1527 bim Sacco di Roma.

I de früe Neiziit sind i de Stadt Rom und im Vatikan großartigi Baute und Kunschtwerke entschtande. Vo 1508 bis 1520 hond de Raffael und sini Schüeler i de private päpstliche Gemächer di sogenannte Stanze di Raffaello gmolet, wo Szene us em Alte Teschtament und us de heidnische Antiki darstellet, under anderem di berühmt Schuel vo Athen. I de Sixtinische Kapelle het de Michelangelo ab 1508 d Schöpfungsgschichte und ab 1541 s Jüngschte Gericht gmolet.

Well di alt Peterskirche baufällig gsi isch, het mer ab de Mitti vom 15. Johrhundert en Neibau plant. 1506 het de Baumeischter Bramante im Ufftrag vom Papst Julius II. en kriizförmige Grundriß entworfe und mit em Bau aagfange, isch aber scho 1511 gschtorbe. Ab 1547 het de Michelangelo de Plan gänderet und d Kirche wiiterbaut, aber erscht 25 Johr noch sim Tod isch di groß Kuppel fertig gsi. 1607 het me beschlosse s Kircheschiff z verlängere, ab 1614 isch d Fassade entstande, und 1626 isch di nei Kirche schließlich fertig gsi und vom Papst Urban VIII. gweiht worre.

Im Johr 1527 isch Rom von ere Ibermacht vo diitsche und spanische Landsknecht eroberet und plünderet worre; me seit däm Iberfall Sacco di Roma. D Schwiizergarde het unter hohe Verluscht defir gsorget, daß sich de Papst Clemens VII. het kenne i d Engelsburg rette, wo er sich noch lange Verhandlunge gege Lösegeld het kenne freikaufe. Als Erinnerung a de Johrestag vom Sacco di Roma vereidiget d Schwiizergarde iri neie Rekrute bis hüt jedes Johr am 6. Mai.

I de Barockziit het de Künschtler und Baumeischter Bernini z Rom gschaffet, zu sine bekannteschte Werke gheret d Kollonade rund um de Petersplatz, de Baldachin i de Peterskirche, de Vierströmebrunne uff de Piazza Navona und de glei Elefant, wo mit eme Obelisk uff em Rucke vor de Kirche Santa Maria sopra Minerva stoht.

Im 18. Johrhundert het sich langsam e wisseschaftlichs Interesse a de römische Altertümer und a dr Archäologii entwicklet. 1734 sind di Vatikanische Musee fer d Öffentlichkeit zuegänglich worre, und 1763 isch de diitsch Gelehrte Johann Joachim Winckelmann zum päpstliche Oberuffseher iber d Altertümer i de Stadt Rom ernannt worre. Vo 1786 bis 1788 isch de Johann Wolfgang von Goethe z Rom gsi und het sini Iidrück vo de Stadt i de Italienische Reise beschribe. S Forum Romanum, wo langi Ziit en verfallene Ruineplatz und e Viehwoed (campo vaccino) gsi isch, het mer im 19. Jh. aagfange uusgrabe und konserviere.

Noch de Französische Revolution hond au d Römer 1798 e Republik gründet und de Papst als Landesherr abgsetzt. Aber scho 1799 isch Rom under neapolitanischi Herrschaft kumme und d Republik wider abgschafft worre, und ab 1800 het wider de Papst regiert. 1808 het de Napoleon Rom eroberet und de Papst vo Neiem abgsetzt, aber bim Wiener Kongreß isch de Kirchestaat wider hergstellt worre.

I de 1848er-Revolution isch z Rom zum zweite Mol e Republik gründet worre. De Papst het do druff d Franzose zu Hilf gruefe, wo Rom eroberet hond, und mit Hilf vo Frankreich het er sich nomol 20 Johr als Regent behaupte kenne. Jedoch het er im Krieg vo 1860 de gröscht Toel vom Kirchestaat a Italien verlore. 

Noch 1870 sind z Rom neii Stroße wi d Via Nazionale und d Via Cavour baut worre und neii Gründerziitvirtel entschtande; zu dere Ziit het d Stadt ugfähr 200.000 Iiwohner gha. 1911 isch a de Piazza Venezia s Vittoriano fertiggschtellt worre, e monschtröses Kenigsdenkmal und gliichziitig s Grabmol vom unbekannte Soldat. D Gräber vom Viktor Emanuel II. und vo sim Nochfolger Umberto I. sind im Pantheon.

Als Zoeche fer di sognenti Ussöhnung zwische de Faschiste und em Vatikan isch d Via della Conciliazione baut worre, e 50 Meter broeti Prachtstroß, wo direkt uff de Petersplatz zuelauft und wo mer e mittelalterlich Stadtviertel defir abgrisse het. I de 1930er Johre het de Mussolini e großi Paradestroß namens Via dei Fori Imperiali baue lo, wo di antike Kaiserfore zuedeckt het; i de neiere Ziit isch iberleit worre, ob mer selli Stroß wider abriiße soll, so daß mer d Kaiserfore uusgrabe und en archäologische Park druus mache keent. Wiiteri architektonischi Spure us de Mussoliniziit sind de Bahnhof Roma Termini (1930 iigweiht) und s Stadtvirtel EUR, wo d Weltuusstellung 1942 (Esposizione Universale di Roma) het solle stattfinde. Wegem Zweite Weltkrieg isch selli Weltuusstellung uusgfalle und s EUR-Viertel isch erscht noch 1950 fertig baut worre. Hit isch es de Sitz vo mehrere Minischterie und e beliebti Wohngegend mit vil Grüenaalage und ere guete Verkehrsaabindung a d Innestadt.

Noch de Befreiung vom Faschismus und em End vom Zweite Weltkrieg isch Italien sit 1946 wider e Republik mit de Hauptstadt Rom. Zum Vatikanstaat gheret nebed em Vatikan no e paar gleini Exklave wi d Lateranbasilika und di päpstlich Summerresidenz Castelgandolfo.

Rom het zwei Flughäfe: de international Aeroporto Leonardo da Vinci z Fiumicino (28 km vom Stadtzentrum) und de gleinere Aeoroporto Pastine im Ortstoel Ciampino (15 km vom Stadtzentrum), wo vor allem Charter- und Billigfluglinie startet und landet. Vo Ciampino verkehrt en Liniebus zu de Endhaltestell vo de Metro-Linie A.

De Kopfbahnhof Roma Termini liit im Stadtzentrum und isch zugliich de Kreuzungspunkt vo de zwei Metro-Linie A und B. Im Stadtverkehr fahret vil Liniebusse und e paar Stroßebahnlinie. Rings um Rom giits en Autobahnring, wo under anderem d Autobahn A1 i Richtung Florenz devo abzweiget.

Rom isch s Zentrum vo de römisch-katholische Chrischteheit und het mehreri hundert Kirche im Stadtgebiet. Sibe devo geltet sit em Mittelalter als Hauptkirche, und dene Pilger, wo alli sibe am selbe Tag bsuechet, wird en Ablaß verschproche:

E gleini Uswahl vo wiitere interessante Kirche:

I de Vatikanische Musee hets oni vo de wertvollschte Kunschtsammlunge vo de Welt. Zu de Höhepunkte gheret:

I de Peterskirche giits no s Museo del Tesoro di San Pietro (Schatzkammer) und e Krypta.

Im Umkreis vo de Piazza Navona liget s Museo Nazionale Romano, en Renaissancepalascht mit de Antikesammlung Ludovisi, s Museo Baracco, e privati Sammlung vo antike Skulpture, und s römisch Stadtmuseum Museo di Roma. Uff em Kapitol direkt am Forum Romanum liget di Kapitolinische Musee mit ere bedeutende Kunschtsammlung.

Im EUR-Viertel usserhalb vo de Innestadt isch s Museo della Civilta Romana. Dert hets under anderem e Stadtmodell im Maßstab 1:250, wo s antike Rom um 300. n. Chr. darstellt, und Gipsabgüsse vo de Reliefs a de Trajansäule.

Zu de bekannteschte Bauwärk und Ruine us de römische Antike gheret:

Rom het zahlreichi kunschtvolli Brunne, zu de bekannteschte gheret:




#Article 214: Bielersee (172 words)


Dr Bielersee (fr. Lac de Bienne) isch zäme mit dem Murtesee u dem Nöiäburgersee eine vo de drü grosse Jurasee ir Schwyz. Dr See isch 15 km lang u max. 4,1 km breit. Syni Flächi betreit 39,3 km², die maximali Tiefi isch 74 m. Dr Inhaut isch rund 1,12 km³. By Normauwasserstand isch dr Seespiegu uf 429 m ü. M..

Dr Bielersee het es Ynzugsgebiet vo 8'305 km². Dr mittleri Abfluss isch by 244 m³/s. Die theoretischi Ufenthautszyt vom Wasser im See betreit nume 58 Tag.

Die wichtigscht Zueflüss sy d Aare, die 1878 byr erschte Juragewässerkorrektion i de See umgleitet worde sy, dr us em Nöiänburgersee kommendo Zihlkanal, dr Twannbach und d Schüss.

Dr bedütendschti Uferort vom Bielersee isch d Stadt Biel/Bienne. Da sech dr Bielersee uf dr Sprachgränze zu dütsch u französisch befindet, hei verschiedeni Ortschafte rund ume See ou zwöisprachigi Näme. Nied aui sy no im Gebruuch.

Di wichtigscht Attraktion vom Bielersee isch d Sankt-Petersinsle by Erlach, wo sech unger angerem dr Jean-Jacques Rousseau es paar Woche uufghaute het.




#Article 215: MediaWiki (174 words)


MediaWiki isch e PHP-basierti Wiki-Engine, wu unter de GPL lizenziert isch un fir d Wikipedia entwickelt worre isch.

Zuem Spychere vun de Inhalt benutzt MediaWiki di relational Datebank MySQL, e experimentelle Support fir PostgreSQL het s ab dr Version 1.5 dinne.

MediaWiki isch us ere Wiki-Engine entschtonde, wu de dytsch Biolog Magnus Manske fir d Online-Enzyklopädy Wikipedia entwickelt ghet het. Dr Onforderunge vun de Wikipedia isch UseModWiki-Engine, wu dervor yygsetzt worre isch, nimmi gwachse gsi. Om 25. Jänner 2002 isch d erscht Version, dertemol Phase II gnennt, s erschtmol yygsetzt worre. Noch em Rewrite, houptsächlich durich dr Lee Daniel Crocker, isch im Juni 2002 e verbesserti Version vun de offiziell immer no nomelose Software uf de Wikipedia-Server inschtalliert worre. In de Folgejohr het sich d MediaWiki zue nem erfolgryche Open-Source-Projekt entwickelt, wu im Johr 2005 iber 60 Programmierer un Helfer bedeiligt gsi sin. Nebe de Wikipedia un ihre Wikimedia Foundation-Schweschterprojekt setze hit zahlriche Organisatione, Firme un Inschtitutione MediaWiki yy.

D MediaWiki git s syt em März 2009 au in ere vollständig lokalisierte alemannische Version.




#Article 216: Sundgau (156 words)


Dr Sunngau (dt. Sundgau) isch e Landschaft em Süde vom Elsass, nach bim ditsch-schwyzerisch-franzeeschem Dreyeckländli. Es bezeichnet de Landstrich zwische Basel, Milhüse und Beffert (Belfort). S Regionalzentrum isch Altekirich (Altkirch). 

Dr Namme, wo scho im 9. Johrhundert vorchunt, isch durchsichtig: Sundgau stoht fier Gau im Süde.

D Höjelandschaft isch vu landwirtschaftliche Tätigkeite un Dorfstrukture präjt. Klimatisch het dr Sunngau wäje dr guet 100- bis 200 Meter höjere Lag nit die gliichi Vurteile wie d Rhinewene. So isch dr Winbäu inzwische witgehend verschwunde. Gwannnamme wie dr Rebberg bi Altekirich zeije awer, dass äu im Sunngau frieher Winwirtschaft triwe worre isch.

D Region isch johrhundertelang untr habsburgischer Herrschaft gsin, awer – bis uf Milhüüsa, wo als freii Stadt zue dr Schwiiz ghört het – am End vum Drissigjährige Krieg im Weschtfälische Friide 1648 an Frankriich gfalle.

Dr wichtigscht alemannisch Dichter üs em Sundgaü isch dr Nathan Katz.

Durch dr Sunngau verlauft d Dialektgrenze vu Niideralemannisch (Elsässerditsch) un Hochalemannisch.




#Article 217: Eurasien (214 words)


Eurasia isch d Landmasse, wo us Europa und Asia bestoot. Dezue chömed die Arabisch Halbinsla und de Indisch Subkontinent. Eurasia isch d gröaschte Landmasse uf dr Erde und hät a Fläche fu ca. 54 Mio. km². Europäer deile dr Kontinent gern in zwei Kontinent (Europa und Asia) uf. Die bekanntist Grenze bildet u. a. des Uralgebirge und dr Uralfluss. E geographischi oder tektonischi Rechtfertigung, Europa als e eigene Kontinent azluege, git's aber nit. Au e kulturelli Rechtfertigung isch sehr frogwürdig. Indie un China sin au sehr verschideni Kulture. In Japan betrachtet mer Europa bispilswiis nit als eigene Kontinent, sundern als Halbinsle oder Subkontinent vu Eurasie. 

D Deilig vo Europa und Asie isch eurozentrisch und hischdorisch. D Grieche und d Römer hai d Gränze vom Hellespont bis zum Fluss Don zoge und so isch s bis in s 18. Johrhundert bliibe, wo dr schwedisch Offizier Strahlenberg, wo in dr russische Armee dient het, vorgschlage het, d Gränze bim Uralgebirg und em Uralfluss feschdzlege. Schbööter het die russischi Regierig ä Gränzpfoschde uf em Wäg vo Jekaterinburg noch Tjumen lo ufstelle, wo d Gränzlinie zwüsche Europa und Asie markiert het.

Die Vereinte Natione rechne ganz Russland zue Europa, die ganz Türkei degege zue Asie. Europa isch fer d'UN demit dr Norddeil vu Eurasie, Asie degege dr Süddeil.




#Article 218: Wasser (170 words)


Wasser (au Wasserstoffoxid, Hydrogeniumoxid, Diwasserstoffmonoxid, Dihydrogeniumoxid odr Dihydrogenmonoxid nach de IUPAC Nomenklatur heissts korrekt „Wasserstoffoxid“) isch e chemischi Vrbindig (Molekül) us Suurstoff un Wasserstoff (chemischi Formel: H2O). D Bezeichnig Wasser wird bsunders für de flüssigi Aggregatszuestand bruucht, em feschde, also gfrorene Zuestand isch es Iis, em gasförmige Zuestand Wasserdampf (odr oifach nur «Dampf»).

Rund 70 % vo de Erdoberflächi isch mit Wasser deckt, s meischte devo isch Salzwasser.

Di sogenannti Anomalii vom Wasser (d Abwiichig vo Schmelz- und Südetemperatur vo de homologä schwärere Chalkogenhydrid) cha me mit de Wasserstoffbrugge erchläre. Wäge dene Wasserstoffbrugge bsitzt s Iis e klar definierti Kristallstruktur. Wenn s Iis schmilzt, denn bräched ned grad alli vo dene Wasserstoffbrugge, au im flüssige Zuestand sind immer no welchi vorhande. Be ere witere Tämperaturerhöchig gönd denn au die nadisna usenand und d Wassermolekül chönd sich freier bewege und sich „platzsparender“ aordne. De Effekt isch bis ca. 4 °C beobachtbar; be höchere Temperature wird de Effekt vo de Wärmeusdehnig überlageret, sprich, d Molekül bruched wider meh Platz zum sich bewege.




#Article 219: Schweizerische Volkspartei (273 words)


Di Schwizerisch Volkspartei (SVP Schweiz), französisch Union démocratique du centre, italienisch Unione democratica di centro, rätoromanisch Partida populara Svizra, isch ä nationalkonservativi, rechtspopulistischi politischi Partei i dä Schwiiz. Si isch im Nationalrot am stärchstä verträttä voch Sitz und bildet dodemit di gröscht Fraktion i dä Vereinigte Bundesversammlig.

D' SVP isch 1971 us dä Puurä-, Gwärb- und Bürgerpartei (BGB) und dä Demokratische Partei (DP) vo dä Kantön Glaris und Graubünda entstandä. D' Vorgängerpartei BGB isch bis döt siit 1929 im Bundesrot verträtte gsi. D' SVP hät di Verträttig überno und 2003 sogar en zweite Sitz gwunä. 2007 isch de Christoph Blocher nöd as Bundesrat widergwählt worde. Statt däm isch näb em Samuel Schmid di Bünder Regierigsrätin Eveline Widmer-Schlumpf zur Bundesrätin gwählt worde. In de SVP-interne Usserandersetzig, öb d Partei das sött akzeptiere, hät sich d SVP gspalte un um d Widmer-Schlumpf und de Schmid isch di neu Bürgerlich-Demokratischi Partei gründet worde. Erscht nach em Rücktritt vum Schmid anne 2008 hät d SVP mit em Ueli Maurer wider e eigene Bundesrat übercho. 

D' SVP isch urspünglich ä zentristischi Puuräpartei gsi, hät sich aber sit dä 1980er Johr under dä inoffizielle Füerig vom Zürche Grossundernämer und Milliardär Christoph Blocher vonere rächtsbürgerlich- konservative zunere rächtspopulistische Volkspartei gwandlet. Si posizioniert sich hüt pointiert rächts im politischä Späktrum und betribt ä kompromisslosi und gradlinigi Rhetorik. 
Lang isch d'SVP wähleranteilmässig hinder dä SP, FDP und CVP uf Rang vier gläge. Ab 1991 hät si ihren wähleranteil stetig erhöt, isch bi dä Schwiizer Parlamentswale 2003 wählerstärchsti Partei wore und hät en zweite Bundesrotssitz für dä Christoph Blocher gforderet, wo gwält wore isch. En erneute Erfolg verzeichnet d'SVP bi dä Wahle 2007.




#Article 220: Möhlin AG (702 words)


 
Mehli (amtlich Möhlin) isch e Gmeind im Bezirk Rhyfälde im Kanton Aargau (Schwyz). Si isch die zweitgröschti Gmeind vom Fricktal und het rund 11'000 Ywohner. Mehli ghört zur Agglomeration vo de Stadt Basel.

Öppe 19 Kilometer östlich vo de Stadt Basel lyt Mehli, ybettet zwüsche Jura und Schwarzwald. D Gmei lyt am südlichschte Rand vo de Oberrhynische Tiefebeni am Usgang vom Mehlital uff öppe 300 Meter über Meer. Das 18,8 km² grosse Gmeindgebiet erstreckt sich vom Rhy (280 m ü.M.) bis zum Sunnebärg (632 m ü.M.), und gränzt dodrbi u. a. an d Stadt Rhyfälde, an Kanton Baselland und nördlich an Dütschland. Flächemässig isch Mehli die zweitgröschti Aargauer Gmeind. Dr Ort isch usgsproche langzoge (öppe 3 km) und wird vom Mehlibach durchflosse.

Bedingt durch verschidenschti Faktore herrscht im Gebiet um Mehli e sehr milds Klima. D Region Mehli-Basel isch die wärmscht Region nördlich vo de Alpe und het bis zu 40 Sunnetäg mehr z verzeichne als s Mittelland. Regelmässig misst d Wätterstation Mehli die höchschte Tämperature vom Land. Am 5. Auguscht 2003 het d Wätterstation Mehli mit 40,3 °C e neue Schwyzer Landesrekord und glichzyttig die höchschti Tämperatur nördlich vo de Alpe gmässe. E regionals Wätterphänomen isch dr berüehmti Mehli-Jet; e Wind, wo bsunders im Winter dr Näbel in dr Rhyebeni vertribt. Das grosse, uf eme markante Rhychnü glägene Melmer Fäld gilt als Chornchammere vom Fricktal.

Im Johr 794 wird Mehli als Melina erschtmols urkundlich erwähnt, woby dr Name vom Keltische här söll cho. Euse Name isch vom immerno glichnamige Bach abgleited. Melina heisst sovill wie anschwellendes Wasser. Zu dere Zyt hets uf em Gmeindgebiet vo Mehli mehreri chlineri Wyler geh, wo spöter zämegwachse sind und s hüttige Mehli bilde (Ober- und Unterhof Meli, Ober- und Untermehli, Stadelbach, Rübrg, Niderrübrg und Rappertshüsere denn au).

In dr Pestzyt het sich nordöschtlich vo Mehli, im Nochberdorf Rappertshüsere am Rhyufer, e Tragödie ereignet. Wäge dr Pest isch s ganze Dorf bis uf zwei Fraue usgstorbe. Denn isch dr Gmeindbann vo Rappertshüsere zerscht an Rhyfälde gange, und denn spöter mit Möhli gegene Teil vo Rübrg tuscht worde. No hüt befinde sich im Wald Gränzschtei zwüsche Mehli und em ehemalige Rappertshüsere. Es paar vo ihne stamme vo 1602 und befinde sich im Dorfmuseum Melihus.

Bis zum Fride vo Lunéville im Johr 1801 het Mehli, wie s gsamte Fricktal, zu Öschterrich ghört. Dr Krieg het die über 400-jöhrigi Öschterrichischi Herrschaft beendet und s Fricktal isch 1803 a neu gründete eidgenössische Kanton Aargau agschlosse und dodrmit erschtmols e Teil vo de Schwyz worde.

Mitti vom 19. Johrhundert händ d Rübrger (Ywohner vom nördliche Ortsteil Rübrg/Rybrg) versuecht, dr Ortsteil Rübrg vo Mehli abztrenne. D Rübrgr händ behauptet, scho sit jehär e eigeständigi Gmeind z sy, obwohl sich das nit urkundlich belege loht. Dr Kanton het d Gmeindtrennig abglehnt; nit z letscht dorum, wil Rübrg als eigene Ort finanziell nit hätti überläbe chönne. D Industrialisierig setzt y: D Saline Rübrg werde gründet, d Bözbergbahn wird baut. 1932 wird d Bata Schuefabrik eröffnet. D Grossindustrie und s Gwärb sidle sich in Mehli a; d Suburbanisation setzt y. Mehli wird zur Agglomerationsgmeind vo Basel mit eme Pändlerateil vo über 1/3 vo de erwärbstätige Bevölkerig und zählt dodrmit zum städtische Gebiet.

Mehli isch e typischi Wachstumsgmeind. In de letschte Johrzähnt het sich Mehli vom büürlich prägte Grossdorf zun ere suburbane Chlistadt mit Zentrumsfunktion entwicklet. Aber trotzdem het Mehli in de meischte Ortsteil dr ursprünglichi Dorfcharakter chönne bewahre. Am Ortsrand befinde sich d Neubauquartier Schalle und Breiti, wo überwiegend Hochhüser z finde sind.

Mehli stellt e nationali Bsunderheit in Bezug uf d Religion dar. I keim andere Ort in de Schwyz läbe so villi Christkatholike wie z Mehli. Im Dezämber 1872 het d Chillegmeindversammlig beschlosse, die neue Dogme vom Papst (Unfehlbarkeitserklärig  Jurisdiktionsprimat) nit azneh. Dodruff abe isch es zunere erneute Chillespaltig in de ganze Schwyz cho. Katholike händ sich in Römischkatholike, wo die neue Dogme agnoh händ, und Christkatholike, wo bim ursprüngliche katholische Glaube blibe sind, trennt. Hüt läbe in Mehli öppe 1'100 Christkatholike (13 %), 2'200 Reformierti (26 %) und 3'200 Römischkatholike (38 %). Mehli het drey Chille und zwei Kapälle.

Im Februar 2013 isch wäg emene Wettbewärb im Schwizer Buur bekannt worde, as en Chriesibaum z Mehli de gröschti vo de Schwiz segi.




#Article 221: Funkensonntag (167 words)


Dr Funkesundtag isch normalerwys dr erschte Sundtag noch m Aschermittwuch.

Wem ma ins Oberschwäbische, ins Allgai oder in d Richtung Vorarlberg gôht, denn wird am Funkasonndig dr Funka abbrennt, in dr Regl en 5 - 10 m hoha Holzhaufa, der auf em Spitz mit ra Hex zur Wintrvrbrennung krönet isch. Im Vorarlbergischa werret dia Funkaheifa kunstvoll aufgstaplt.

Am Vorobend vom Funkasonndig wird drzua na au no um Funkaring oder Funkabrezga gewirflet, meistens in Wirtsheiser. Funkaring/Funkabrezga sind aus ma süßa Hefdoig gmacht. D Ring sind aus drei Sträng gflochta, d Brezga ganz normal gschlunga.

Im Vorarlbearg isch de Funkasunntig de 1. Fastesunntig. I ainzelne Gmainde im Sanggaller Rhintl isch es e Wuche spöter (und au vom Sunntig-Obed uf de Samstig-Obed vorverlait – wäge da Fäschtwertschaft). Im Appezällische isch dä Bruuch, zum de Winter z vertriibe, no spööter – am Lätare-Sunntig, also am vierta Sunntig i de Faschtezyt, oder andersch gsait, am dritte Sunntig vor Ostere. Zobescht uf em Funke wörd d «Funkebaabe» montiert, wo mit Füürwärch gladen ischt.




#Article 222: Mani Matter (177 words)


Der Mani Matter (* 4. Ougschte 1936 z Buchsi, † 24. Novämber 1972 ir Nöchi vo Kilchberg ZH) isch e Schwizer Liedermacher gsy. Offiziell het är Hans-Peter Matter gheisse.

Der Mani Matter isch z Bärn ufgwachse u het Jurischt glehrt. Mit sälbergschribnige Bärner Chansons isch er näbebrueflech i Chlytheater und im Radio ufträtte (am Aafang als Mitglid vo de Berner Troubadours) und isch drmit zimlech erfolgrîch gsî. Am 24. Novämber 1972 isch er uf em Wäg zumene Konzert z Rapperschwil bimenen Outounfall um ds Läbe cho.

Syni Lieder sy bis hüt i der ganze Dütschschwyz bekannt, und vili Lüt chöi es paar dervo uswändig. Si wärde hüüfig ou vo Chind gsunge, ir Schuel, ir Pfadi usw. Der Mani Matter het ou e sehr e höche Stellewärt unter Bärner Mundart-Musiker. Vili vo ine gseh ihn als Vorbild, oder fasch als Vatterfigur, u syni Lieder wärde hüüffig kopiert.

Der Friedrich Kappeler schilderet im Johr 2002 i sinem Dokumentarfilm Mani Matter – Warum syt dir so truurig? s Läbe vom Mani Matter u zeichnet de Yfluss vo desse Chansons nache.




#Article 223: Alpen (1264 words)


D Alpe () sind de gröscht und au de höchscht Bergzuug im Innere vo Europa und si bilde d Wasserschaidi zwüschet em Mittelmeer und de Nordsee bzw. em Schwarze Meer.

S Gebirg fangd im Weschte am Mittelmeer aa und durlauft gäge Nordoschte d Länder Frankrich, Italie, d Schwiz, Liechteschtai, Österrich, Tütschland und Slowenie.

Der höchschti Berg isch der Mont Blanc mit em Gipfel uff 4810 Meter über Meer.

Dr Name Alpe (ahd. Albûn) isch de Plural vom Wort Alp, wo im Alemannischen e Bergwaid bizaichnet.

De Bergname isch scho i de Antiki bikannt gsii: agr. ᾿Άλπεις, Álpeis; lat. Alpes. Ali bis jetz vorgschlagne Etymologie sind nöd ganz überzügend und me ninnt aa, as s Wort nöd indogermanisch isch.

Vo der mundartleche Wortform Arp, wo i de Weschtalpe bsunders bi Orts- und Fluerneäme vorchunt (wie au öppe bim Arpelistock), isch der nöier Name «Arpitanisch» für s Frankoprovänzalische.

D Alpe fönd nördlich vom Golf vo Genua aa; dört isch iiri Verbidndig zum Gebirge vom Apennin. Si laufen imene wite Boge im Nordweschte um d Poebeni umme, verzwige sich bim Lac du Bourget in französische und schwizerische Jura und ände nach 750 Kilometer fächerförmig im Oschte vor em westpannonische Berg- und Hügelland a dr Donau bi Wien.

Im Nordoschte isch den Alpe ihri Fortsetzig i de Karpate, im Südoschte bim Karscht i de Dinarische Bärge. Im Norde falle d Alpe süferli zum dütschen Alpevorland ab und im Nordweschte zum französische Rhonetal. Im Süde isch dr Übergang i d Poebeni steiler.

D Gsamtlängi vo de Alpe vo Genua bis Wien isch öppe 1200 Kilometer, s Gebirg isch bis zu 200 Kilometer breit, und im Oste sogär 300 Kilometer. D Gipfelhöchine vo de wichtigere Gebirgsstöck lige zwüsche 3000 und 4300 Meter über Meer.

Es gi bi de Geograafe verschideni Modäll zum dr Ruum vo den Alpe i grossi Regioone z deile. En alti und tradizionelli Aart isch die, ass me dr Alpeboge in drüü grossi Abschnitt glideret:

Die Drüüdeilig bruucht me z Frankrych und z Italie gärn, und au dr Schwiizer Alpeklub kännt se.

Grösseri Stedt i den Alpe sind: Grenoble, Innsbruck, Trient, Bozen, Chur, Thun, Lugano, Klagenfurt, Villach, Bregenz, Dornbirn, Feldkirch und Vaduz. Die Alpestadt, wo ame höchschte lyt, isch Tafaas. Lueg do drzue au: d Alpestadt vom Joor.

Grossi Flüss, wo dur d Haupttäler vo den den Alpe laufe, sind: d Durance, der Var, d Isère, d Rhone, d Dora Baltea, der Po, d Aare, d Ryss, der Tessin, d Rüüss, der Rhy, der Inn, d Adda, d Etsch, der Ploden, der Tagliamento, d Drau und s Salzach.

D Alpe bildet en aignigs ökologisches System mit aigne Tier- und Pflanzenarte wie de Staibock, s Gämschi, s Murmeli, d Alpetule, d Lärche, d Arfe, s Edelwiis oder verschidnig Enzioo-Arte. E bsundrigi Aigehait bildet au di vile endemische Felchenarte, wo i de Seeje vo de nördliche Alpe vorchömed.

D Alpe wered ahand vo de Laag i de Hööchi i fööf Vegetationsstueffe iitailt. Uf de chältere Alpenoordsiite sind die Stueffe tüüffer glege as uf de wärmere Alpesüüdsiite. Mit de Hööchi und Vegetation änderet sich aber au d Tierwelt.

D Waldgrenze bizaichnet d Hööchi, wos kann Wald mee gitt, oberhalb dodevo wachset aber no chlinneri Bommgruppe oder anzelni Bömm. Mit de Bommgrenze isch die Grenze gmaint, wo kann Bomm me wachst. D Waldgrenze isch sit de Bronzeziit dör d Alpwertschaft künstlich tüüffer as si vo Natuur uus wäär und het zo de Vergrösserig vo de subalpine Stueffe gfüert. Da het uf d Vegetation und d Fauna Uuswürkige, well im Wald d Artevillfalt i de Regle chlinner und andersch isch. Do hütt d Sennete nüme wertschaftlich lukrativ isch, verwaldet immer mee Alpe, wa dezue füert, as gwössi Tier- und Pflanzenarte wie z. B. Murmeli, Bergnägeli oder Enzioo weniger Platz hend.

D Alpe hend hütt e wichtigi Funktion as Rückzugspiet vo Tier- und Pflanzenarte, wo mittlerwiile im Flachland scho verschwunde sind. Allerdings wered dör de Tourismus, Wintersport und au dör en intensivi Landwertschaft die Rückzugspiet immer chlinner und si wered au immer mee i d Hööchi ufedrängt. Da füert dezue, as z. B. gwössi Vogelarte nöme i de Laag sind, eri Bruet dörezbringe, well i de Hööchi de Summer z churz isch. Mit de Klimaerwärmig und em rasche Schmelze vo de Gletscher chas dezue choo, as gwössi Pflanzenarte, wo am Gletscherrand en ökologischi Nische ghaa hend, vo anderne Pflanzenarte verdrängt wered und ase verschwindet.

I de Alpe gits hütt 14 Nazionalpäärk und 70 groossi regionaali Natuurpärk. Dezue chömed no 3 UNESCO-Welteerbstätt und 10 Biosphärereservat und gege 300 chlinneri Naturreservaat.

D Alpe bildet wege de Höchi wo si hend e Wätterschaide. Nördlich vo de Alpe herrscht mitteleuropäisches Klima. De hüüfigst Luft isch de Westwind, wo Füechtigkait vom Atlantik anetrait. Well die seb vode Berge i d Höchi verlageret werd, bildet sich Wolke und es cha am Alperand bis zu 3000 Milimeter Niderschlag im Joor gee, wobi de maist Rege im Summer ghait. D Temperatur ninnt pro 100 Meter Höchi echli mee as e halbs Grad ab.

Südlich vo de Alpe isch s Wätter mediterran mit haisse Sümmer und milde Winter. Drum gelt s Tessin as Sunestube vo de Schwiiz. Do regnets im Früelig em maiste und denn zimli heftig.

S Wätter i den Alpe mit sine höche Berge und tüüfe Täler selber isch chliirüümig. Im Summer isch de mildi und füechti Westwind em iiflussriichste, im Winter di chalti trochni Biise usem Nordoste und i de Übergangszite de warmi Föö usem Süüde. Die tüüfe Täler, wie s Wallis, de Vintschgau oder Kärnte sind troche, well si im Regeschatte liget.

Im Winter, wenn kan Luft goot, bildet sich i dene e Chaltluftsee, so ases im Tal chälter isch as i de Höchi. Da haisst den Inversionslaag. D Chliirüümgkait füert au dezue, as i aim Tal vill Schnee ghaie cha, und s Tal nebedra bliibt fast oober. Gwitter züchet i de Alpe zimli rasch und unerwartet uuf und chönet för Wanderer und Bergstiiger zunere Gfoor werde.

Well d Dichti vode Atmosphäre mit de Höchi abninnt, ninnt di direkti Suneiistraalig zue, so ases wichtig isch, d Huut und d Auge stärcher vo UV-Straalig z schütze.

E bsundrigs atmosphärisches Phänomen isch s «Alpeglüe», wo em Oobe noch em Suneundergang a vilne Bäärge mengisch bibobacht were cha.

D Alpe sind scho i de Staizit vo Mensche biwont worde und 1991 het mer bim Hauslachjoch e Gletschermumie, de Ötzi, gfunde, wo vor 5300 Joore verfroore isch. I de Bronzezit sind d Alpe scho recht dicht bisidlet gsii. De Kaiser Augustus het denn erfolgriich d Alpe is Röömische Riich iiglidere chöne. Dozmol hend vor alem keltischi Stämm i de Alpe glebt, aber au d Räter und anderi Stämm, wo vo verschidnige Herkünft gsii sind. Im Verlauf vode Zit sind die Stämm romanisiert worde. D Helvetier hend i irem Hailigtum z Allmedinge d Alpe as Götter vereert. D Alpe sind wichtig gsii för de Vercheer zwüschet Room und Italie mit de Provinze Gallie und Germanie.

Die wichtigste Päss sind de Mont Genèvre, de Chlii und de Grooss St. Bernhard und de Brenner gsii. Au im Mittelalter sind vor alem d Vercheersweeg wichtig gsii.

Politisch und wertschaftlich hend aber d Alpe kai grossi Role gspillt und erst mit de Aidgnosseschaft und em Kaiserriich Ööstriich hend sich zerstmol Staate wie 1861 s Königriich Italie  im Alperuum usbildet. 

I de Noizit hend de Alpinismus und de Tourismus denn zum wertschaftliche Uufschwung vom Alperuum gfüert. Hüt werd da nüme vo allne as en Sege aglueget, do sich zaigt, as d Alpe ökologisch afäliger sind, als as mer gmaint het.

Im 19. und 20. Joorhundert sind groossi Ysebaanlinie und Autobaane mit länge Dunäll dur d Alpe bout worde.




#Article 224: Blockflöte (122 words)


D`Blokfleete isch a Fleete und gheert zu de Holzblosinschtrument. Sie gheert hiisichtlich dr Tonerzoigung zur Familie vo dr Kernschpaltfleete, vo dr Haltung her zu de Längsfleete und vo dr Schpiilwiis noch zu de Schnaablfleete. Witere Bezoichnunga sind: Flauto dolce oder Flauto diritto (italienisch), Flûte à bec oder Flûte douce (franzesisch), recorder (änglisch) und Schnaablfleete, für d` Sopranino-Blokfleete ou Flautino.

In Europa hot sich d` Blokfleete in dr Muusik vo dr Renaissance als gonze Inschtrumentefamilie dur alle Tonlaage dur b'houptet (im folgende isch allad dr tiefschte schpilbare Ton aagea):

Dr Tonumfang vo dr uinzelne Blokfleete betreit jewils ca. 2 Oktave. 

No heit sind vor allem Sopranino- bis Bassblokfleete gängig. Drneabe werred für spezielle Aaforderunga ou Blokfleete für praktisch jede ander Laag gmachet.

Querflöte




#Article 225: Wiktionary (222 words)


E Wiktionary, do au vor allem Wikiwörterbüech gnännt, isch e gmeinschaftligs Wikimedia-Projäkt für d Erstellig vo me mehrsprochige Wörterbüech, wo frei züegänglig, vollständig und mehrsprochig isch und e entsprächende Thesaurus in jeder Sproch hät. Wie au d Wikpedias werre d Wiktionarys ständig erwitert und verbessert. Jeder cha jederzit mitschaffe.

S Wiktionary isch de lexikalisch Partner vo de . Wie s au vyli Wikpedias in underschydlige Sproche git, eso git s au Wiktionarys in verschydene Sproche.

S Alemannisch Wiktionary isch am 29. Dezämber 2004 gründet wore un im April 2008 noch eme  vo de Alemannische Gmeinschaft mit dr Alemannische Wikipedia, em Wikiquote, em Wikibooks un em Wikisource verschmulze wore. Hite isch s Alemannisch Wiktionary as  e eigene Namenruum innerhalb vo dr Alemannische Wikipedia.

S dütsch Wiktionary het als Zyl, dass de gsamt dütsch Wortschatz und sälle vo andere Sproche erfasst, behandelt und dargstellt wird. Säll gilt au für Främdsproche. Paraläll dezüe git s Wiktionary-Projäkt in anderi Wiktionary-Projäkt in andere Främdsproche, wo säll in ähnliger Art und Wis handhabe. Am Bispyl vom Wort Wiktionary sälber soll des veraschauligt werre:

S Wort Wiktionary isch e Mischig uss em Namme vo de Software wo s verwändet (Wiki) und em änglische Wort dictionary (= Wörterbüech)

Di änglischi Version isch als erschts Wiktionary am 12. Dezämber 2002 agfange worre. Di dütschi Version isch am 1. Mai 2004 gstartet.




#Article 226: Geoffrey Chaucer (1349 words)


Dr Geoffrey Chaucer (* um 1343 z London?; † 25. Oktober 1400? z London, England) isch en änglischer Schriftschteller und Dichter gsi, wo als Verfasser vo dr Canterbury Tales berüemt worre isch. In ra Zit, wo d`änglisch Dichtung no houptsächlich in Latein, Franzesisch oder Anglonormannisch gschriibe worre isch, hot dr Chaucer d`Volksschproch verwendet und s Mittlänglische zur Literaturschproch erhobe.

Eini vo de Eigeschafte vom Wärk vom Chaucer isch si Viilfältikeit in Theme, Schdiil und Don. Er zeigt d Komplikatione uf, wo uf ä Mensch zuechömme, won ä vernümftigi Exischdänz will läbe. Aber dr Humor verloot en nie, au wenn er wichdigi philosophischi Frooge undersuecht. Dr Chaucer isch ä Dichder vo dr wältlige und göttlige Liebi gsi, wo vo lüschderne Affaire zur schbirituelle Vereinigung mit Gott über alles gschriibe het.

Dr Familiename Chaucer chunnt vom französiche chaussier (Schuehmacher). D Familie het ihr Vermöge mit Wii und Läder gmacht. Im Geoffrey Chaucer siini Vorfahre si für mindeschdens vier Generatione guetbürgerlig gsi und ihri Verbindig zu dr Schdadt London und em Königshof isch immer änger worde. Im Geoffrey si Vater, dr John Chaucer, isch ä wichdige Wiihändler z London gsi und dr Schdellverdräter vom König siim Mundschänk. In 1338 isch er Mitgliid vom Edward III. siiner Expedition noch Antwärpe gsi. Er het Bsitz z Ipswich und z London gha. Im Johr 1366 odr 1367 isch er gschdorbe, won er 53 gsi isch.

Im Geoffrey Chaucer si Sohn, dr Thomas, isch, wie är sälber, au Mitgliid vom Parlamänt worde, und het in der beschde Gsellschaft verchehrt. Im Thomas si Dochder Alice isch Herzögin vo Suffolk worde. Es schiint, ass d Familie im 15. Johrhundert usgschdorben isch.

Hüfig wird as Geburtsjohr vom Chaucer 1340 agä, aber zwei odr drei Johr schböter isch wohrschiinlig richtiger. Mä weiss nüt über si früechi Erziehig, aber mä cha anäh, ass er Französisch gschwätzt het und au Latiinisch und Italiänisch glehrt het. Siini Gschichde zeige, ass er sich guet in dr fremdschbroochige Literatur vo dr Antike und siiner eigene Ziit uskennt het. 

In siim letschde Läbensjohr het er ä Huus in dr Nöchi vo dr Westminster Abbey gmietet. Er isch am 25. Oktober gschdorbe, wemmä dr Grabinschrift us em 16. Johrhundert cha glaube, und in dr Abbey begrabe worde in was jetzt dr Dichderegge (Poets' Corner) isch, was für ä Maa usem Volk ä groossi Ehr gsi isch.

Si erschd wichdig Band mit Gedicht, s Book of the Duchess, isch Bewiis vo siine guete Beziehige in hoche Schdelle. Das Gedicht isch Ändi 1369 odr ä chli schböter uusecho, het meh as 1300 Linie gha und isch än Elegii für d Blanche, d Herzögin vo Lancaster und erschdi Frau vom John of Gaunt gsi, wo 1369 an dr Pescht gschdorben isch. Dr Schdiil isch dä vom Roman de la rose gsi, ä berüehmts französischs Gedicht us em 13. Johrhundert, wo dr Chaucer wenigschdens zum Deil übersetzt und währed siiner ganze Karriere drvo usglehnt het. Au ziitgenössischi französischi Dichdig und im Chaucer si Lieblingsdichder, dr Ovid, hai Iifluss gha uf s Buech vo dr Herzögin. Das Wärk het scho vili vo de Eigedümlichkeite gha, wo au siis schbötere Wärk bsundrigs gmacht hai: siis Bruuche vo dr erschde Person, wo zwar verzellt aber nit umbedingt mit em Verfasser idäntisch isch, si Schbroochkunscht, wo natürligs Schwätze mit middelänglische Värs verschmulze het und die natürlige, realistische Persone, wo siine Gschichde bevölkere, ohni us em Rahme vo dr elegante Hofdichdig und ihre Konventione uusezfalle. As Liebesdichder frogt er au uf middelalterligi Art religiösi und philosophischi Frooge noch dr menschlige Beschaffeheit was d Liebi bedrifft.

Troilus and Criseyde isch under em Iifluss vom Boccaccio endschdande und es git sonigi, wo dängge, ass es dr erscht modärn Roman siig mit siiner psychologische Undersuechig vo de Charakter. Es isch än achdduusig Ziile langs Gedicht, wo die dragischi Liebi vom Trojaner Brinz Troilus zur Criseyde (Cressida) beschriibt. Mit dr Hilf vom Unggle vo dr Cressida, em Pandarus, gwünnt er sä zerschd, verliert sä aber denn an dr Griech Diomedes. In siim Nochwort git dr Chaucer siine junge Läser dr Root, sich nit uf die ärdligi Liebi vo Fraue z verloo, sondern uf die unändligi Liebi vo Gott.

D Legend of Good Women (Legände vo guete Fraue)  isch, noch siim Vorwort, än Art Buess für d Gschicht vo dr dreulose Cressida, won em dr Gott vo dr Liebi uferleit haig. Nochdäm er acht Gschichte über Fraue gschriibe het, wo für ihri Liebi gschdorbe si, het er, wie s schiint, ufghört dra z schriibe und sich uf d Canterbury Tales konzentriert.

D Canterbury Tales (Gschichte vo Canterbury), an wele er—wi mä dänggt—vo the früeche 1380er bis in d 90er Johr gschriibe het, si im Chaucer siis gröschde Wärk. Er het s nie fertig gschriibe, so wien er s vor gha het, und au isch nid sicher, ass d Reihefolg vo de einzelne Abschnitt äso isch, wien er s blant gha het. In der Rahmegschicht wird verzellt, wie zwei Dotzed Pilger, wo uf em Wäg zum Grab vom Thomas à Becket z Canterbury si, sich im „The Tabard“, ä Wirtshuus z Southwark dräffe. Dr Wirt schloot vor, ass jede zwei Gschichte wurd verzelle uf em Wäg ane und zwei anderi uf em Wäg zrugg, und ass däm, wo die beschdi Gschicht verzell,  die andere Pilger d Rächnig vom Wirt wurde zahle. Die Reisende, wo verschiidene Gsellschaftsschichde aghört hai, si iiverschdande gsi, und jede het öbbis verzellt, wien em dr Schnabel gwaggse gsi isch; das heisst, d Gschichde si meischdens em Inhalt und em Schdiil noch em Charakter und em soziale Umfäld vom Verzeller abasst. Im Vorwort und in de Abschnitt, wo die einzelne Gschichte verbinde, beschriibt dr Chaucer die Lüt uf ä natürligi Art, ihri Charakterzüg und wie si sich benäh. D Canterbury Tales hai die änglischi Literatur beiiflusst wie nume wenig anderi Wärk.

Er het usserdäm au ä Zahl vo chürzere Gedicht gschriibe.

Wenn dr Chaucer literarisch siiner Ziit vorus gsi isch, so isch er doch es Chind vo siiner Epoche bliibe. Er het vom König Böschde agnoh, wo meh odr weniger Sinekure gsi si, und won är die groossi Ränte übercho het drfür, währed ä schlächd zahlte Schdellverdräter d Arbet gmacht het. Modärni Forscher hai au siis Rächdsempfinde in Froog gschdellt und schbekuliert, öb dr Raubüberfall ufene, won er as Ufseher über die königliche Baute überfalle und usgraubt worden isch, nit inszeniert gsi siig und är s Gäld underschlage haig. Au sis Verhältnis zum Judedum isch unklar. In dr Gschicht vo dr Priorin in de Canterbury Tales verzellt die Dame, wie Jude ä Chrischt ermordet hai. Sonigi Ritualmordgschichte si in ganz Europa, au z Ängland hundert Johr nochdäm alli Jude us em Land verdriibe worde si, wiit verbreitet gsi und Deil vom middelalterlige Antijudedum, wo au vo mängge Humanischde underschdützt worden isch. Ass es uusgrächnet d Priorin isch, wo dr Chaucer beschriibt as ä Frau, wo niemerm es Höörli chönnt chrümme, und wo so öbbis verzellt und sich freut an dr Schdroof, wo die Jude übercho hai, zeigt wie dief die Gfüül in dr chrischdlige Bevölkerig verwurzlet gsi si. Öb dr Chaucer au so dänggt het, weiss mä nit.

Ass s Middelänglische ä Literaturschbrooch worden isch, isch im Chaucer z verdangge. Au d Hofdichdig isch meh und meh uf Änglisch gmacht worde und s normannische Französisch isch usgschdorbe. Dr Chaucer het Värsforme iigfüehrt, wo für Ängland neu gsi si: dr jambisch Pentameter, dr rhyme royal—ä siibeziiligi Schdropheform, und s sogenannte heroic couplet, jambischi Pentameter mit Baarriim. Wil er aber uf Middelänglisch gschriibe het, hai scho im fufzähnte und sächzähnte Johrhundert d Lüt Schwiirikeite afo übercho, siini Värs z verschdoh. Für d Dichder isch er aber no lang es Vorbild bliibe. Dr Edmund Spenser het ihn as si Lehrmeischder agluegt, dr William Shakespeare het Material von em adoptiert und em Chaucer si Witz schbieglet sich in siine Komödie widr. Dr John Dryden het ä baar vom Chaucer siine Canterbury Tales in s modärne Änglisch übersetzt und het en „Vater vo dr änglische Dichdig“ gnennt. Im Johr 1868 isch d Chaucer Society z Ängland gründet worde, wo die erschde Usgobe vom Chaucer siim Wärk usege het, wo mä sich cha druf verloo.




#Article 227: Christlichdemokratische Volkspartei (390 words)


D CVP isch eini vo de vier Bundesratsparteie i de Schwiiz. Si isch politisch i de Mitti: liberal-sozial. 

D Wurzle vo de CVP gönd id Mitti vom 19. Jahrhundert zrugg. Won im 1848i noch em Sonderbundschrieg d Schwiiz gründet worden isch, häts Freisinnigi, Demokrate und Konservativi gee. Di Katholisch-Konservative sind im Kulturkampf chilefrüntli gsi. I de Fraag nach de Staatsform vo de Schwiiz, händs sich für de Föderalismus iigsetzt. Nach de Niderlaag im Sonderbundschrieg, händs i de Stammland, de katholische Kantön, schnäll wider Fuess gfasst. Uf de Bundesebeni händ aber nume di Freisinnige s säge gha.

Im 1912i isch di Schwiizerischi Konservativi Partei gründet worde. I de reformierte Stedt, won vil katholischi Arbeiter gwont händ, häts Chrischtlichsoziali Parteie gee. Im 1957i händ sich die zu de Konservativ-Chrischtlichsoziale Volkspartei zämegschlosse. I de Kantön händs aber hüüfig de alt Name phalte. Erscht im 1970i isch d CVP i de ganze Schwiiz gliich worde. Eigetlich hett si Schwiizerischi Volkpartei sölle gheisse, aber dänn hät mer sich für Chrischtlichdemokratischi Volkspartei entschide. Di hütigi SVP häd zu säbere Ziit no Puure-, Gwärb- und Bürgerpartei (BGB) gheisse.

Erscht nach lange politische Kämpf und us Angscht vor de Lingge, händ di Freisinnige, won vorane ali sibe Bundesrät gschtellt gha händ, de CVP wenigschtens ein Sitz zughebet. Im 1892i isch de Luzärner Josef Zemp id Landesregierig gwält worde.

De Bundesrat Kurt Furgler isch de Vatter vom Kanton Jura. Wuchelang und Mönet isch er durs Land greist und hät Vorträg gha. Er hät au de PTT gseit, si söled im Härbscht 1978 heimlich e Sondermargge trukke, dass am Mäntig noch de Abschtimig scho am Schalter gsi sind.

I de Nüünzgerjaar häd d Ruth Metzler-Arnold s Asylwese reformiert und ire Nachfolger Christoph Blocher chan jetz devo profitiere.

D CVP seit: S Schwiizervolch hät sit Generatione mit Erfolg e Gmeinschaft und en Staat ufpoue. Die Gmeinschaft hät drüü Füess: d Freiheit; s fridliche Zämeläbe vo verschidnige Lüüt; en grächte und soziale Uusgliich. D Gmeinschaft Schwiiz staat uf chrischtlich-demokratische Wärt. Mier sind stolz druf und wänd d Schwiiz bewaare und witter entwickle. D CVP häd e drüügleisigi Politik i de Mitti:

Die Sätz sind us em Parteiprogramm vo 2004 Ufbruch Schwiiz, won under em Motto Eigeverantwortig und Solidarität staat. I de früenerige Programm händ gwüssi Sache andersch gheisse, aber d CVP setzt sich sit über hundert Jaar für Eigeverantwortig und Solidarität ii.




#Article 228: Kanton Wallis (349 words)


Dr Kanton Wallis ischt an Kanton im Südweschtu vanr Schwiiz.

Tiitsch: Wallis; Franzesisch: Valais; Italienisch: Vallese; Rätoromanisch: Vallais.

Ds Wallis bschtejt (mit Üsnahm vam Gibiät jensiits vam Simplonpass) üs dum Tal vam Rottu vanr Quellu (dum Rhonegletscher) bis zum Gänfärsee und du Situtellinu, bis zur Wassärschejdu.
Uf dr Nordsiitu sind Bärnär und Waadtländär Alpe, im Südu d’ Wallisär Alpe mit du hegschtu Bärgu vanr Schwiiz (Mischabel- und Monte Rosa Massiv). D’hegschtu Bärga vanu Wallisär Alpu sind Dufourspitza mit , dr Dom , Liskamm , Wiishoru , Täschhoru  und dr bichänntischto Bärg vanr Wält, ds Mattärhoru 

Mit dum Aletschgletscher, dum Gornergletscher und dum Fieschärgletscher sind di drii gregschtu Gletschra vanu Alpu im Wallis.

Durr du Schutz vanu Bärgu zring isch ds Höüipttal vam Obärwallis, vorallum aber ds unner Vischpärtal ganz trochus und waarums (Steppoklima).

D’Wassärvärsorgig isch durr scho im Mittilalter bichännti Wassärlejtige (Süöne) (Suone, Bisse) gwährlejschtuti.

Wichtigi Siitutäler

Im Oberwallis (im Oschtu va Sidärs, franzesisch Sierre) tüöt mu Wallisertiitsch, an hechschtalemannischu Dialäkt redu, im Unnerwallis (im Weschtu vam Pfynwaald) redut mu Franzesisch odär wiä d Wallisär sägund «Wälsch».

Tejlwiis keert mu inu Siitutälru va Val Eifisch und Ering nu ds Pattua, an frankoprovenzalischi Mundart. D natiirli Spraachgränza isch der chlej Bach nerdli vam Rottu, d Raspille, zwischund Sidärs und Salgesch. Südli vam Rottu bildut dr Pfynwaald d Spraachgränza.

Kantonali Amtsspraache sind ds Franzesischa und Hochtiitsch, kommunali Amtsspraache entwäder Franzesisch oder Tiitsch, d Stadt Sidärs und d Stadt Sittu sind zwejspraachigi.

D’folgondu Zale gmäss Volchszählig va 2000:

D’römisch-katholischi und d’evangelisch-reformierti Chilcha sind bejdi öffentlichrächtlich anerchännti.

D’hittig Kantonsvärfassig datiärt va 1907 (mit anum hüfu Ändrigo).

Di ggsetzgäbund Hermandat isch dr Gross Rat (französisch: Grand Conseil) mit 130 vam Volch fär viär Jahr gwählte Abgordnutu und iro 130 Stellvärträtru (Suppleantu).

D'partiipolitisch Zämmusetzig gseht äso üs:

Vam Grossu Rat ärlaani Ggsetz miässund vor d’Volchsabstimmig.

Ds Volch het ds Rächt, mit anar Volchsinitiativu sälbscht Värfassigs- und Ggsetzesändrige vorzschlaa; neetigi sind darfär 8'000 Unnerschrifte.

Ds Wallis bstejt üs 13 Bizirku. Schi sind üs du 13 Zändu antstandu, uf dum Kantonswappu sinsch durr 13 Stärna dargschtellti.

D Bizirka Weschtlich Raro und Öschtlich Raro sind Zämmuhaftig ejn Zändu. 




#Article 229: Schweizerische Bundesbahnen (474 words)


Die Schwiizerisch Bundesbahne AG, kurz SBB und im Volksmund au so gnennt, isch die gröscht Ysebahngsellschaft vor Schwiiz. In dr Wälschschwiiz heissts CFF  und im Tessin FFS – das si die entsprechende Abchürzige uf Französisch (Chemins de fer Fédéraux Suisse) und Italienisch (Ferrovie Federali Svizzere). Däzue chunnt no di inoffizielli Abchürzig i Rumantsch VFS ().

Am 15. Juni 1844 het de erschti Schwiizer Bahnhof in Basel sin Betriib ufgno, nachdem die erscht Isebahnstrecki vom Elsass bis nach Basel cho isch. Am 7. August 1847 isch de ou die erschti rein schwiizerischi Strecki: Bade–Züri, besser bekannt under em Name «Spanisch-Brötli-Bahn» eröffnet worde.

I de folgende Johr isch es regelrechts Bahnfieber usbroche und s Schwiizer Schinenetz het sich rasch vergrösseret. D Bahne, wo i dere Pionierzit gündet worde sind, sind usschliesslich Privatbahne gsi. Wil die einzelne Firme chuum kooperiert hend, sind weder Liniefüerig no Fahrplän no Tarif koordiniert gsi, was es ständigs Ärgernis dargstellt het.

Als Folg vo dere Entwicklig isch es am 20. Februar 1898 zur Abstimmig über d Vorlag «Die Schweizer Bahnen dem Schweizer Volk» cho. Nach der Anahm vo dere Vorlag het me agfange die wichtigste Privatbahne z verstaatliche und die neu gründeti SBB het im Jahr 1902 ire Betrieb chönne ufnäh.

De jetztig CEO vo de SBB heisst Andreas Meyer ond esch früecher be de düütsche Bahn (DB) gsi. Är hed s Amt vom Benedikt Weibel öberno.

Ab 1999 hed mer us de SBB verschedeni Divisione gmacht. Hötzotags sends 4 Divisione: Cargo, Personevercher, Immobilie ond Infra. De gröschti Rangierbahnhof i de Schwiiz esch de Rangierbahnhof Limmattal (RBL) i de nöchi vo Dietikon ond Killwange-Spreitebach. Es get velli anderi Rangierbahnhöf i de Schwiiz, zom Biischpel Muttenz, Lausanne-Triage, Buchs SG oder s nöi Poschtverteilzentrum Züri-Müllige.

D Schwiiz hät so ziemli s dichtischti Schinennetz vo de Wält. D SBB s Netz aber mit verschidene Privatbahne teile, z. B. SOB (Südoschtbahn), BLS (Bern-Lötschberg-Simplon Bahn). S ganz Netz vo der SBB isch normalspuerig; d Brünigbahn, wo früener vo der SBB betribe worde isch, ghört jetz zur Zentralbahn (bildet us dr Brünigbahn und dr Luzern-Stans-Engelberg Bahn).

Will d SBB (wiä obe erwähnt) so nes dichts Netz hät und sii im Vergliich mit andere Bahne sehr pünktli isch, meine vili – vor allem ir Schwiiz –, d SBB seg die bescht Bahn uf de Wält. Ander Lüt teile die Meinig natürli überhaupt nid. So isch z. B. au s Bahnnetz vo Japan uff eme sehr hoche Stand.
 

D SBB Infra ischt d Divisiuu, wu für d Infrastruktur vu dr SBB zueschtändig ischt. Si isch im Äinenünzgi us dr Reorganisaziuu vu dr SBB entschtande. Sithäär vermiätät si ihri Aalaage a d SBB Cargo, an SBB Personävercheer und anderi Baangsellschafte.

SBB Cargo esch 1999 us de Divisionierig vo de «alte SBB» entstande. Chef esch bes im 2007 de Daniel Nordmann gsi, jetz esch de Nicolas Perrin de oberschti Chef vo Cargo.




#Article 230: Zauberformel (357 words)


Under em Name Zauberformle häd vo 1959 bis 2003 i de Schwiiz es ungschribnigs Gsetz gulte für d Waal vo Bundesräät. Wärend s am Aafang (ab 1848) nume freisinnigi Bundesräät gee häd, sind 1891 de erschti und 1919 de zweiti Konservativi, 1929 der erscht BGB und 1943 de erschti Linggi gwält worde. 1953 isch de Max Wäber vo de SP zruggträtte und di Lingge sind id Opposition. Mit de Bundesrotswaale im Dezember 1959 hät sich d Situazion wider gändered und d Zauberformle isch entstande.

Ab 1960 isch de Bundesrat eso zämegsetzt gsi:

Im 2003i isch d Ruth Metzler-Arnold (CVP) abgwält woorde. Das isch erscht s dritt Mal sit 1848, das en Bundesraat abgwält worden isch. Zur Abwaal isches cho, will d SVP öppe gliich vill Stimmeateil wie d SP gha hett und en 2. Sitz verlangt hett. Druffabe hetts Parlamänt unter starkem Protescht vo dr CVP und de Linke dr nid unumstritteni Christoph Blocher in Bundesroot gwählt. Ab denne hät e sogenannti neui Zauberformle gulte, nämli:

Noch de Abwahl vom Christoph Blocher im Joor 2007 und de Waal vo de Eveline Widmer-Schlumpf a sinere Stell het d SVP ere und em Samuel Schmid droht, si us de Partei uuszschlüüsse. Drufabe isches zunere Spaltig vo de SVP cho, und baid SVP-Bundesrööt sind zu de noije Bürgerlich-Demokratische Partei öbertrete, so as d SVP zu säbere Zit kai Bundesrot gha het. Somit isch es froogli worde, öb d Zauberformle i de moderne Politik öberhopt no Gültigkait wird ha. D Zämesetzig vom Bundesrot i dere Zit isch so gsi:

Wil Ende Dezember 2008 de Samuel Schmid zrugg träte isch, hät d Bundesversammlig nöi wähle müesse und hät de domols wääler-stärchschte Partai, de SVP, wider en Sitz im Bundesrot zuegstande. Sit em 1. Januar 2009 isch mit em Ueli Muurer wider en Verträter vo de SVP im Bundesrot und d Zämesetzig hät bis 2015 e so uusgsee:

Wil Ende Dezember 2015 d Eveline Widmer-Schlumpf zrugg träte isch, und d SVP, als immer no wääler-stärchschti Partai, en zwaite Sitz im Bundesrot gforderet hät, isch de Guy Parmelin vo de Bundesversammlig als zwaite SVP-Bundesrot gwählt worde. D Zämesetzig vom Bundesrot gseet sithär so us:




#Article 231: Interlaken (236 words)


Inderlache (amtlech Interlaken, bis 1891 Aarmühle) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.

Inderlache ligt uf em Bödeli zwüschet em Thunersee und em Brienzersee. Es isch sozsäge z Tor zur Jungfrauregion, da me, wemme Richtig Grindelwald oder Luuterbrunne wot reise, dert dire mues.

D Gmeinde Inderlache, Maate un Unterseen si baulech zämmegwachse. D Gmeindsflächi vo Inderlache bsteit us 26,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 21,6 % Waud, 45,2 % Sidligsflächi u 6,9 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Matten, Unterseen, Ringgenberg u Bönige.

De Name Interlake (1133: Interlacus) chunt vo sinnere Lag zwüsche de Seä (lat. inter lacis). De Name isch au i sinnere gallische Form erhalte im Flurname Interlappe (1228: Inderlappa) und de Name vode Gmaind Unterseeä (1281: Undersewen) isch e germanischi Öbersetzig vo dem.

Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 26,4 % gläge.

Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,4 %, CVP 1,9 %, EVP 4,7 %, FDP 11,9 %. GLP 4,8 %, GP 7,8 %, SP 20,6 %, SVP 25,8 %, Suschtigi 6,1 %.

Gmeindspresidänt vo Inderlache isch dr Urs Graf (Stang 2013).

D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 3,4 % gläge.

Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 5119 Ywohner 83,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,3 % Französisch u 2,8 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Inderlache ghört zum Höchstalemannisch.




#Article 232: Schönheit (143 words)


Scheehoit isch an wertender und abschtrakter Begriff, wo schtark mit alle Aschpekt vum menschliche Dåsii verbunde isch. Mit dr Beditung vu deam Begriff beschäftigt sich houptsächlich d philosophische Disziplin vo dr Ästhetik. Wie a jede Wertung, isch dr emotional positiv belegte Begriff Scheehoit vo Wertvorschtellunga (Bewertungsmaßschtäb) und Bewertungsziel abhängig, die ou dur gsellschaftliche Konventiona prägt werred. Weele Wertmaßschtäb deam Begriff z Grund liiged, und wie die z Schtand kummed, isch ou an Untersuechungsgegeschtand vo de Natur- und Goischteswisseschafte.

Was im alltägliche Sinn als „schee“ bezoichnet wird, isch bis zu’ma gewisse Grad vo wechslende „Scheehoitsideal“ abhängig, weele sich bischpilswiis in Scheehoitswettbewerb äußred. So git as die Theese, dass in de Induschtriigsellschafte haitzdtag bloß desweage bsunders schlanke Mensche als schee gelted, wil as do Nahrung im Iberfluss git, während unter andere Umschtänd beloibte Mensche, die dur ihre Körperfülle a Wohlgnährthoit signalisiered, als schee bezoichnet werred.




#Article 233: Speicherauszug (102 words)


Mit Schpoicheruszug bzw. Dump wird in dr Dateverarboitung a Kopie oder an Uszug vo ma Schpoicherinhalt bezoichnet.

Handled's sich um de Inhalt vo dr Regischter vo ma Prozessor, dann schwätzt ma vum Regischterdump, handled`s sich um de Inhalt vum Houptschpoicher, isch vum Schpoicherdump d'Red. Analog dozue werred dr Uszug us ra Datebank als Datebankdump bezoichnet.

Unter Unix und Linux wird noch ma Abschturz de coredump erschtellt, wobii dr Kernel in a Datei gschriibe wird.

Unter Windows erzoigt 's Programm DrWatson noch ma Crash an Dump.

Bi dr Wikipedia werred all paar Wocha Datebankdumps (SQL-Dumps) erzoigt, wo ma sich unter ou raalade ka.




#Article 234: Magène (180 words)


Magène isch e Organisation in dr Normandi, wo sich drùm bemiet, di normännischi Sprooch z bewaare ùn z fördere, in de Hauptsach dur d Förderig vo musikalische Aktivitäte in de Sprooch. De Name Magène chùnt vùmene normännische Wort, wo öbe ‚no chlar, bstimmt‘ bedütet.

Magène isch 1987 z Coutances vùm Marcel Dalarun ùn em Daniel Bourdeles gründet worde. Magène isch ùff dr Halbinsel Cotentin aktiv ùn isch di einzigi verglychbari Organisation in dr ganze Normandi. D Organisation isch vorallem musikalisch aktiv ùn produziert normännischi Lieder im normännische Patois, im Gägesatz zue andre Grùppe ùn Produzänte, wo entweder ùff Französisch oder aber keltischi Musik produziere.

Andri Aktivitäte vo Magène sin kulturelli Veraastaltige ùn dr Versuech, d Sprooch au in dr Schuel z fördere. Ùff ihre Websyte duet die Organisation usserdäm e normännischs Wörterbuech, Biecher über die Sprooch, Teggscht ùn wyteri Informatione zum Normännische zuegängig mache.

S Zyyl vo Magène isch es, s Normännische vorem Usstärbe z rette ùn dur des e Deil vo de normännische Kultuur z erhalte. Usserdäm isch Magène defür, dass di verschiidne Langues d'oïl als Regionalsprooche anerkannt werde.




#Article 235: Seegfrörni (460 words)


Von ere Seegfrörni redt me, wänn en ganze See so tick zuegfroren isch, das me ohni Gfaar druff chan umelaufe. Das chunt nu ganz sälte, i extrem chalte Winter vor. Seegfrörni isch en hochalemannische Begriff, wo in de Schwiz brucht wird. Desäb Usdruck isch erscht im Jahr 1963 in de Dude ufgnaa worde.

Im Süde vu Tüütschland und im Weschte vu Öschteriich nennet se dees uf bodeseealemannisch Seegfrörne.

De Zürisee isch sit 1223 föifezwänzg mal ganz zuegfrore: 1223, 1259, 1262, 1407, 1491, 1514, 1517, 1573, 1600, 1660, 1684, 1695, 1709, 1716, 1718, 1740, 1755, 1763, 1789, 1830, 1880, 1891, 1895, 1929 und 1963.

In ere Chronik us em 15. Jahrhundert wird prichtet, dass de Zürisee im Winter 1363/64 zuegfrore segi:

S Iis isch no bis am Karfriitig plibe, und isch dänn innerhalb von eim Tag vollständig gschmulze, so dass am Aabig vor Ostere nüt me devoo z gsee gsii segi.

Uf em zugefrorene Zürisee waret 1880 Masse vu Besuecher.

Die letschti Seegfrörni vo 1963 isch äs grosses Eräignis gsii. Am 1. Februar hät d NZZ gmäldet, me chön uf der Iistecki umelauffe, und scho am gliiche Namitag isch e Schuelklass us Rapperschwil druff go schliifschüendle. Bis zu 150'000 Lüüt sind am Sunntig druff uf em See underwägs gsii. D Iistecki hät no bis am 7. März aneghebet, nachane isch si z tünn worde und hät me hät nüme dörfe druffstaa.

Dass de Bodesee im Januar oder Februar ganz zuegfrüüre cha, mue scho de Herbst zimli chüel sii und ab em November mues es iis-chalt werde und d Biise mue biständig öber längeri Zit bloose, aber nie ase, as de See z starch ufgwüelt werd.

De Bodesee isch sit 1077 öppe achtzee mol zuegfroore; die letschtemol i de Joore 1795, 1830, 1880 (tailwiis) und 1963.

D Seegfrörne vu 1963 war onne vu de längschte am Bodesee. Am 15. Januar 1963 hot mer am Untersee d Ibberquerung gstattet, am 1. Februar 1963 d Schifffahrt uff em Überlinger See und am 6. Februar 1963 d Fährverbindung vu Merschburg uf Konstanz-Staad eigstellt.

As Festakt werd bin ere Bodeseegfrörne s Bild vom Hailige Johann öber de See trait. 1963 isch si i de fiirliche Iisprozession vom tütsche Hagnau is schwizerischi Münsterlinge trait wore, bi de nöchste Gfrörne goot s Bild wider zrugg uf Hagnau. De Bruuch isch z erstmool för s Joor 1573 bilait. Die baide Ortschafte liget acht Kilometer usenand.

Ebefalls im Joor 1573 isch de Elsässer Pöstler Andreas Egglisberger mit sim Ross öber de zuegfrorni See gritte, da het em schwöbische Dichter Gustav Schwab asen Iidrugg gmacht, as er d Ballade Der Reiter und der Bodensee tichtet het. 1963 isch en muetige junge Maa mit sim Töff uf d Iisdeggi, isch aber nie am anderen Uufer aachoo, sondern gelt sitt denn as verschole.




#Article 236: Neue Zürcher Zeitung (661 words)


Di Neu Zürcher Ziitig (churz NZZ) oder, wie z Züri di Altiihäimische säged, d Züri-Ziitig isch die eltischt Zürcher Tagesziitig. Wäge demm und au will d Redaktion traditionell liberal-bürgerlich (em Zürcher Freisinn nööch) isch, seit men ere au die alt Tante vo de Falkestraass.
D NZZ isch aber au e groosses Schwizer Medjeundernäme.

Hüt hät si än internationale Rueff als e seriösi und aaschpruchvolli Ziitig, und bsunders als Wirtschaftsblatt. Si gilt als die drittbescht Ziitig vo de Wält, nach de New York Times us de Staate und de Financial Times vo Ängland. D Tagesuusgab hät im Jaar 2014 en Uuflag vo ungfäär 108'000 Exemplar, wo s im Jaar 2004 no 166'000 gsi si. I Sache Ussland, Wirtschaft, Börse, Kultur und Biilage isch d NZZ i de Schwiz füerend und hät au z Tüütschland en sehr en guete Ruef. I Sache Schwiz und Züri isch si als liberali Ziitig partejisch, aber laat au di politische Gägner uusfüerlich z Wort cho.

D NZZ tuet lieber im Zämehäng prichte als «Njus» uselaa. Und das chan si psunders guet. Iri Redaktore sind in erschter Linje Fachlüüt uf dem Gebiet, wo si schriibed. Wüchentlichi Biilage gits zu de Theeme Mäntsch und Arbet, Forschig und Technik, Tourismus, Medje und Imformatik, Literatur, Kunscht, Ziitfraage, Architäktur und Disain, politischi Literatur, Luftfaart und Auto.

En wichtige Aschpäkt isch, das bi de NZZ de Metteur, also dä, wo de Siteumbruch macht, mues luege, wien er d Artikel uf d Site bringt und nöd wie bi fascht allne andere Ziitige, wo de Redakter sich em Layout mues aapasse. So chunts nöd vor, das plötzlich wichtigi Sache usegchürzt wärded. D Regle, wos rächts oder uf de nöchschte Siite witergaat, sind früener zimmli undurchsichtig gsii, aber sit de Layout-Renovazion im 2006i häts deetdure pesseret. Sither sind au fasch ali Bilder farbig, bis deet ane häts nu Farbbilder gge, wos en Gwünscht gsii isch.

D NZZ isch 1780 vom Salomon Gessner als Zürcher Ziitig ggründet worde. Wäge Problem isch si dänn nöd wie planet am 1., sondern erscht am 12. Jänner s erscht Maal usecho. Im 1821i hät si de Name gwächslet. Sit doo gheisst si «Neui Zürcher Ziitig». Sit 1868 isch si en Aktiegsellschaft. 

Bis am 6. Dezämber 1869 isch d NZZ einisch pro Tag usecho; vom 7. Dezämber 1869 bis am 2. Jänner 1894 zweimal; vom 3. Jänner 1894 bis am 28. Septämber 1969 sogar drüümal. Dänn vom 29. Septämber 1969 bis am 29. Septämber 1974 wider zweimal und sit em 30. Septämber 1974 gits wider ei Uusgaab pro Taag. De Grund isch de Wunsch nach Aktualitäät gsi. Wo dänn aber s Radio und spööter de Färnseh immer mee uufchoo sind, liferet d Ziitig hüt mee Hintergründ als nu die letschte Mäldige.

Vor 1780 häts zwee Vorläufer ggee: d Mäntig-Ziitig und d Dunschtig-Ziitig. Aber die zeled nöd fürs Alter. I der Eerschti häd d NZZ nu us em Ussland prichted, will z Züri no Zensur ggee häd. Us säbere Ziit häd si bis zum hütige Taag eis vo de grööschte Korreschpondäntenetz.

Sit 1995 wird d NZZ nöd nu i de Schwiiz truckt. D Schwiizer Uusgaab z Schliere bi Züri, di Internazional Uusgaab z Passau bi de Neue Passauer Press, z Offebach bi de Offebach-Poscht, und sit em 2002 au no z London. Di internazionali Uusgaab häd d Färnuusgaab abglööst, wos sit 1937 ggee häd und immer en Tag hinedrii gsi isch. I de internazionale Uusgaab sind die bede Bünd Inland und Züri imene Bund Schwiiz zämegfasst.

Di Neu Züri Ziitig ghöört ere Akzjegsellschaft. Vo den öppe 1400 Akzjonäär hät jede höchschtens eis Prozänt vo de Akzje. Bis vor e paar Jaar häd mer müesse Mitgliid vom Zürcher Freisinn sii. Hüt langets, wämmer e liberali Gsinig hät.

Schefredakter isch de Eric Gujer, Verwaltigsratspresidänt de Etienne Jornod.

De Name NZZ wird äna für anderi Produkt pruucht:

I de letschte Ziit hät d NZZ-Gruppe au verschidigi Regionalziitige und Heftli kauft:

Ano zu de NZZ-Gruppe ghöret:

D NZZ Druckerei NZZ Print z Schliere druckt au für Chunde.




#Article 237: Bligg (106 words)


Dä Bligg (* 30. Septämber 1976 z Züri als Marco Bliggensdorfer) isch eine vo dä erfolgrychschte Schwyzer Rapper und chunnt us Züri. 

Er hät imene Interview gseit, dass er gern Tracks würdi ufneh mit: LuL DXE, MORPH, und einige internationale Hip-Hop-Artiste wie zum Bispil mit em Lionel D, en Rapper us Frankriich.

De Bligg engagiert sich au in Zsämmenarbet mit em SFDRS für d Suizid-Prävention. 

Im Jahr 2009 isch dr Bligg für sii Album 0816 mit em Swiss Music Award in dr Kategorii Best Album Urban National uuszeichnet worde. Bi dr Priisverleihig z Züri isch dr Rapper au in dr Rubrik Best Song National nominiert gsi.




#Article 238: Funk (Musik) (272 words)


Funk (funky chonnt us em Änglische: schmöckt komisch, het mängisch ou met Sexualität z tue); Funk-Musig esch en Amerika Ändi 1960er entstande, s Wort esch scho vorhär em Jazz brucht worde.
 
Es get verschedeni schwarzi Worzle för die Musig, wo z. B. usem Soul ond Jazz chöme. Dr James Brown, Sly and Family Stone oder dr Herbie Hancock se velecht so die erschte Musiker gsy, wo s Wort funk(y) met ne e Verbendig brocht worde esch.

En Amerika hei Schwarzi denn grad för ehri Rächt kämpft. Dor das esch mee Ethno-Musig onder de Musiker glost worde. Es esch vöu black power e dere Musig drenn, wo ou no öbere Rhythmus ond s Tanze vermettlet werd. Die Musig het de Schwarze vöu Sälbstbewusstsy gää, black is beautiful ond Afro-Look esch denn grad modärn worde.

Z Europa esch zo dere Zyt meischtens chly s Lied met synere Botschaft em Vordergrond gstande; seg s bem Heino oder be de Led Zeppelin. Be dere nöie Funk-Musig esch s jetz mou nömm so ofs Lied drufacho, sondern ofe Rhythmus ond ofs Variiere vonere fascht belanglose Floskle: make it funky oder sex-machine het s tönt. D Botschaft esch of amächeligi Ufforderige zom Tanze reduziert worde, zogonschte vonere Musig wo ou der onder Teil vom Körper aaregt. 

Der schleppendi Rhythmus (met Synkope) ond d Basssequänze se be däm Schtyl massgäbend. Bem Schpele vom Elektrobass seit me dere Technik öbrigens släppe. Meischtens se die alte Funk-Schtöck ou no tschässig vo Blöser (Sax) unterschtützt worde. Das het wederum vöune wo Jazz lose ou sehr gfalle. Us däm Funk use het sech denn ou no d Disco-Musig ond anders mee wyter entwecklet. 




#Article 239: Cornelia Funke (228 words)


D Cornelia Funke (* 10. Dezämber 1958 in Dorsten, Weschtfale, Tüütschland) isch e tüütschi Chinder- und Jugendbüechautori, won vor allem mit ihrne Büecher De Härr vo de Dieb und Tintehärz Erfolg hät. Bi chlinere Chind, vor alem Meitli, aber au Buebe, chömed Di wilde Hüener guet a.

Si häd Pädagogik und Buechillustration gstudiert. Zerscht hät si als Erzieeri uf eme Robinsonspiilplatz z Hamburg gschaffed. Dänn häd si Zeichnige für Bilderbüecher gmacht und hät dänn sälber aafange schriibe. Für iri Büecher häd si viel Priise z Tüütschland und im Usland übercho. S Buech De Härr vo de Dieb isch i 23 Spraache übersetzt worde. Näbebi hilft si mit, d Dräbüecher vo de Färnseserie Sibestei z schriibe.

Bis 2004 sind vo ire öppe drüü Millione Büecher trukt worde. D Cornelia Funke isch giraate gsii und häd zwei Chind (Anna *1989, Benjamin *1994). Si het mit ihre Familie bis im Mai 2005 i de Nöchi vo Hamburg gwohned un isch derna mit ene in d USA uf Los Angelos zoge. Am 5. März 2006 isch ihre Maa Rolf Funke, wo si 25 Jahr ghirate gsi isch mit, mit 58 Jahr z Los Angeles an Chräbs gstorbe.

Öppedie chamer ghöre, d Cornelia Funke segi di tüütschi Antwort uf Joanne K. Rowling (*1965). Wämmer aber gseet, das d Schriiberi vom Harry Potter sibe Jaar jünger isch, mues mer vermuete, das es umgekeert isch.




#Article 240: Silsersee (138 words)


De Silsersee (Rätoromanisch: ; noch de Ortschaft Sils) isch de südöstlichscht vo de drü Seeè vo de Engadiner Seeèplatte.

Bsunders beliebt isch de See bi de Windsurfer, wil vom Malojapass her en zueverlässige Wind wäht. 

De dütsch Philosoph Friedrich Nietzsche isch im Juli 1881 s erschte Mol a de See cho und het bis 1888 im Ganze siibe Summer z Sils Maria verbrocht, wo er im Huus vo de Familiä Durisch im 1. Stock es Zimmer gmietet und vili vo sine Werk gschaffe het, au de 2. Teil vo sim Hauptwerk Also sprach Zarathustra. Er hät dött en Ort gfunde, wo ihm d Möglichkeit zur Konzentration und Ruäh im beschte Klima bote het. Hüt isch sys damalige Wohnhuus als Nietzsche-Huus vermarktet und dött drin isch au es Museum, wo unter anderem Originalschrifte, Brief und Erschtuusgobe chönt aglueged werde. 




#Article 241: Buddhismus (727 words)


De Buddhismus ghört zude füüf wichtigschte Weltreligioone, wobi sich öppe 300 bis 450 Millione Mensche zum Buddhismus bekenned, voralem im ostasiatische Ruum. De Name Buddhismus laitet sich vom Gründer Siddharta Gautama ab, wo noch sinere Erlüchtig (skrt. bodhi) de Titel Buddha (skrt. Erlüchtete) gfüert het. 

De Buddhismus isch hüt kai aihaitlichi Religioo me, sondern s hend sich verschidnigi Richtige uusbildet. Die wichtigschte sind Hīnayāna oder De Chlii Wage, Mahāyāna oder De Groos Wage und Vajrayāna oder De Diamante-Wage (Tibetisch Buddhismus). Em bekanntischte im Weschte isch hüt wegem Dalai Lama de tibetisch Buddhismus, aber au die japanischi Usrichtig, de Zen-Buddhismus isch im Weste recht bekannt und denn no d Waldtradition, de Theravada. De Artikel befasst sich mitem ältischte Buddhismus (oder Urbuddhismus). 

De grössti Tail vo de buddhistische Schrifte isch uf Pali geschribe, zum Tail aber au uf Sanskrit.

As de Buddhismus e uusschliesslich fridlichi Religion isch, widerlait dütlich gnueg de Giftgasaschlag vode Aum-Sekte z Japan ide U-Baan vo Tokio am 20. März 1995.

De Begründer vode buddhischtische Weltaschauig isch de Siddhattha Gotama, e Königssohn, wo im 6. Jh. v. Chr. z Indie glebt het, a de Grenze zu Nepal. Nochdem er lang en asketisches Lebe gfüert het, isch er uf Bodhgaya cho und het dai underem Pippal-Baum (Ficus religiosa) noch langem Meditiere d Erlüchtig erlangt, im Alter vo 35 Joore. Er isch den uf Sarnath, en Ort ide nöchi vode indische Stadt Varanasi und het döt zerscht mol sini Lehr verchündet. Denn isch er mit sinene erschte Jünger i de Geget vom mittlere Ganges umgewanderet und het de Lüt prediget und schnell vill Aahänger gfunde. Es sind meriri Chlöschter gründet worde, mit strenge Regle, wobii all Mönch gliichrangig gsii sind. De Vorsteher isch jewills de Mönch gsii, wo em längste im Chloster glebt het. Mit achtzgi isch de Buddha denn gschtorbe. Churz noch sim Tod isch s erschti buddhistischi Konzil iberuefe worde, und me het aafange die erste Schrifte z verfasse.

De Buddhismus het sich denn öber Nordindie verbraitet. Won im 3. Jh. v. Chr. de indischi König Aschoka Buddhist worden isch, het er nöd nu i simm Riich die Lehr unterstützt, sondern het Missionare i ali Welt gschickt, bis uf Ägypte und Makedonie. Im Verlauf vode Gschicht het sich de Buddhismus über Sri Lanka, Thailand und Kambodscha verbraitet. Im Norde het de Buddhismus im Tibet Fuess gfasst und isch vo dött uf China und witers uf Japan choo. Abem 6. Johrhundert het de Buddhismus z Indie selber a Bedütig verloore.

De Buddhismus baut uf de drai Juweele (ti-ratana) uf, da sind de Buddha, sini Lehr (Dhamma) und d Gmainschaft vode Mönch (Sangha). S Bekenntnis zu dene drai Juweele werd Drüfachi Zueflucht (ti-saraṇa) gnennt und werd drümol uf Pali gsunge:

Noch dem Bekenntnis werdet maistens no die füf Sitteregel (pañcasīla) gesunge:

Die füf Sitteregle geltet für ali Buddhiste. A bsundrige Täg, oder wemmer im Chloster als Laie wohnt, geltet acht oder zee Regle. Mönch mönd dagege 227 Regle befolge.

Die wichtigschte Grundzüüg vo de Lehr (dhamma) vom Buddha sind die Vier Edle Woorete (cattāri ariyasāccani) und de Edli Achtfachi Pfaad (ariya-aṭṭhaṅgika-magga) usem Liide. De Buddhismus isch kai theistischi Religioo, und stellt de Mensch und sini Entwicklig is Zentrum. Götter spilet numen e bedingti Role und sind em Gsetz vom Karma (kamma) unterworfe. Symbol vode Buddhalehr (dhammacakka) isch s Rad mit acht Spaiche, wo de Edli Achtfachi Weg darstelet. 

Die Vier Edle Woorete und de Achtfachi Weg

Wer die Vier Edle Woorete verstande het und de Edli Achtfachi Weg befolgt, erraicht am End s Nibbāna (Sanskrit: nirvāṇa Verwaaje). Wer de Zuestand eraicht het, blibt witer am Lebe und blibt au a de unagneme Sache vom weltliche Dosii usgsetzt, aber liidet nüm drunter. Bim Tod erraicht er denn Parinibbāna und isch denn befrait vo Widergeburt.

En anderi Schrift erklärt de Chraislauf vode Widergeburt: Die Zwölfglidrigi Chetti vom Bedingte Entstoo (paṭiccasamupppāda): S Nödwüsse (avijjā) isch Bedingig för s Entstoo vo Gstaltwerdig (saṅkhāra). Die isch Bedingig för s Bewusstsii (viññāṇa). Da isch Bedingig för Name und Form (nāmarūpa). Die sind Bedingig för die sechs Sinn (ṣaḍāyatana). Die sind Bedingig för d Berüerig (phassa) mit de üssere Objekt. Die sind Bedingig för s Emfpinde (vedanā). Da isch Bedingig för de Durscht (taṇhā). De isch Bedingig för s Ergriife (upādāna). Da isch Bedingig för s Werde (bhava). Da isch Bedinging för d Geburt (jāti). Die isch Bedingig för s Alter und de Tod (jarā-maraṇa).




#Article 242: ASCII (193 words)


ASCII (oft [] usgsproche) isch z Akronym vo American Standard Code for Information Interchange (uf Düütsch: Amerikanischer Standard-Code für den Informationsaustausch). Es isch es Schema zur Kodierig vom latinische Alphabet. En erschti Version, no ohni Chliibuechstabe, isch im 1963i entschtande. Die hüttigi Version gaht ufs Jahr 1967 zrugg. ASCII isch en 7-bit Code, das heisst, das 128 verschideni Zeiche chönd dargschtellt werde. Uf de Positione 0-31 sind nöd darschtellbari Stüür-Codes (z. B. Bildschirm lösche), so das 96 eigentlichi Zeiche übrigbliibet für s'Alphabet, d'Ziffere, Interpunktion usw. Umlut und anderi Diakritika chönd nöd codiert werde. D'ASCII Tabelle isch identisch mit de erschte 128 Positione vo Unicode.

Die vollschtändigi Tabelle vo de 95 darschtellbare Zeiche 32-126 (uf Position 32 ischs Leerzeiche):
  +#$%'()*+,-./
 0123456789:;?
 @ABCDEFGHIJKLMNO
 PQRSTUVWXYZ[\]^_
 `abcdefghijklmno
 pqrstuvwxyz~

          (__)
          (oo)
   /-------\/              O        __o          _      _______                _____          
  / |     ||     /o)\     /H\      _ \,_      .---|'`|---. |  |_|  |_|_|_|_|_|_|_ (_____)  
 *  ||----||     \(o/     / \    _(_)/_(_)    `oO-OO-OO-Oo'`-o---o-'`-oo-----oo-'`-o---o-'
    ~~    ~~
       Chue     Yin/Yang  Einer  Velofahrer    SBB-Krokodil mit Güäterwäge

Um söttig Bilder mache z chönne, mues me en Schriftsatz neh wo alli Zeiche gliich lang (breit) sind. Courier New eignet sich guet. Wenn alli gliich gross sind, chann me luschtigi Zeichebildli mache.




#Article 243: Kanton Basel-Landschaft (1399 words)


Dr Kanton Basel-Landschaft, in dr Umgangssprooch Baselbiet, isch e Kanton i dr Schwyz. Si Hauptstadt isch Lieschtel. Er umfasst s dicht besidlete Gebiet im Bezirk Arlese, s obere Baselbiet mit de Bezirk Lieschtel, Sissech und Wolbrg und dr Bezirk Laufe, wo 1994 vom Kanton Bärn zum Baselbiet gwächslet het.

Dr Kanton ligt im Nordweschte vo dr Schwiiz i dr Umgäbig vo dr Stadt Basel, wo en eigete Kanton isch. Abgseh vo-n-es paar Usnahme umfasst er alli dütschsprochige Gmeinde a dr Birs (me seit däm Unterbaselbiet) und alli Gmeinde dr Ergolz nooch (das isch s Oberbaselbiet) mitsamt de Sytetäler bis ad Wasserscheidi vom Jura. Grossi Usnaame sin die soledurnische Bezirk Dorneck und Dierstai, wo au uf dr Nordsyte vom Jura ligge und fasch bis uf Basel abechöme und wo sogar Exklaafe a dr Gränze zu Frankrych hei. Die geografischi Form vom Kanton isch wäge dem zimli unregelmässig und verwinklet.

Zum Kanton ghört e Teil vo dr Agglomeration Basel.

Vo dr Flechi här gseh ghört er zu de chlainere Kantöön vo dr Schwiiz (Platz 18 vo 26). Will er aber zimmli dicht bevölkeret isch liggt er im Ywoonerrang uf Platz 10.

S Baselbiet gränzt im Oschte und Nordoschte an Kanton Aargau und an dr Rhy, wo d Landesgränze zu Dütschland bildet. Im Norde gränzt er an Kanton Basel-Stadt, im Weschte und Nordweschte an Frankryych, teilwys au an soledurnischi Exklave. Au im Süde gränzt dr Kanton Solodurn (dasmoll nid als Exklave) ans Baselbiet, und züsserscht im Südweschte schliesst sich dr Kanton Jura no a.

D Usdeehnig vom Kanton wird au thematisiert in siner inoffizielle Hymne, em Baselbieterlied Vo Schönebuech bis Ammel.

S Gebiet vom hütige Kanton Basel-Lanschaft het vor de napoleonische Umwälzige zem Teil em Fürschtbischtum Basel, zem Teil als Untertanegebiet zu Basel ghört, wo 1501 as Stadtort dr Schwizerische Eidgenosseschaft biträtte isch. 1798/1803 sin Teil vom Fürschtbischtum Basel a d Stadt Basel gange (Birs-/Leimedal), anderi Teil sin 1815 bim Wiener Kongräss em Kanton Bärn zuegschlage worde (u. a. s Laufedal).

Die letscht Hiirichtig im Kanton Basel-Landschaft datiert vom 15. Oktober 1851, vollstreckt am Raubmörder Hyazinth Bayer.

Uffgrund vo innere Spannige het sich s Baselbiet im 19. Joorhundert mehreri Moll neui Verfassige ge, so wäge dr Beschränkig vo Kompetänzstrittereie 1838 und 1850, em Durchbruch vo dr demokratische Bewegig 1863 und em witere Usbau vo dr Demokratii und dr Erhebig vo Staatsstüüre 1892. Die hütig Verfassig vo 1984 – die sächsti überhaupt – hett e zuesätzligi Erwyterig vo de Volksrächt brocht und über zwei Dutzed Teilrevisione formal neu gfasst.

Versüech zunere Widervereinig mit Basel-Stadt sin hüfiger unternoo worde, zletscht sin si 2014 am Nai vo de Baselbieter Stimmbürger gschiteret.

S Wappe vom Kanton – entstande 1833 – zeigt en rote Stab vomene Hirt. Uff dr Biegig vom Stab befinde sich Usstülpige, au Krabbe gnennt. Die hän in de Versione vor 1948 dr Stab nony beriehrt, sin also Kugle gsy. E heraldischi Bsunderheit isch d Linkswändig vom Stab, also wäg vo dr Fahnestange. Die Linkswändig symbolisiert d Trennig/Abwändig vom Kanton Basel resp. dr Stadt Basel 1833 und unterstriicht d Unabhängigkeit.

S Wappe entspricht em alte Stadtwappe vo Lieschtel us em 14. Joorhundert. Um d Wappe besser kenne z’unterscheide isch die rot Umrandig entfärnt worde. 1921 hett Lieschtel sy Wappe dütlig gänderet drmit gar e kei Verwächslige meh möglig sin.

D Wohnbevölkerig het per 30. September 2012 277'614 Yywoner betrage. Näb 220'970 Schwiizer hän 56'644 Usländer im Kanton gwoont, was emene Ateil 20,4 % entspricht. Dodrvo sin 2011 19,5 % us Italie, 19,3 % us Dütschland, 9,5 % us der Türkei, 6,2 % us Serbie un Montenegro, 2,0 % us Öschtryych und 1,6 % aus Frankryych ko.

D Amtssproch isch Hochdütsch (schriftdütsch).

D Umgangssproch im Kanton isch Baselbieterdütsch. Anders als s Baseldyytsch, wo i dr Stadt Basel traditionell gschwätzt wird, isch s Baselbieterdütsch (wie die meischte andere schwiizerdütsche Dialäkt) e hochalemannische Dialäkt. Bsunders im Oberbaselbiet ischs Baselbieterdütsch no sehr eigeständig erhalte. Im Unterbaselbiet, grad rund um Basel umme, isch s Baselbieterdütsch weniger klar, es vermischt sich mit andere Schwiizer Dialäkt vo Zuezüger und bsunders mit em Baseldyytsch vo Stadtbasler, wo uffs Land zoge sin zum Woone.

Im Norde und Weschte ischs Baselbiet Sprochgränze zum Französische: Im Norde zum Elsass, wo s Französische als wie meh s Elsässisch verdrängt het, und im Weschte zum Kanton Jura, wo traditionell französischsprochig isch (Gränzgmeinde sin Roggeburg und Lieschbrg.

Baselbieter Mundartdichter:

Die traditionelli Konfession im Baselbiet (mit Usnahm vo Deil vom Bezirk Arlese und em Laufedal, wo erscht spoot zem Baselbiet cho isch) isch reformiert, susch katholisch (Laufedal, hinders Leimedal und Birseck – die hän friener zem Fürschtbischtum Basel ghört). Wäg dr modärne Migration und Agglomerationsbildig sin die Gränze aber stark verwüscht worde. E mänggi Gmeind im Bezirk Arlese hett unterdesse e refomierti Mehrheit, umgekehrt hett d Agglomeration Lieschtel e starggi katholischi Minderheit.

Am 31. Dezember 2011 sin 34,7 % evangelisch-reformiert, 27,9 % römisch-katholisch und 0,4 % christ-katholisch gsi. 37 % sin Mitgliider vo nid chrischtliche Religione oder konfessionslos.

S Kantonsparlament heisst Landrot. Dä umfasst 90 Volksverträter (Landrööt). Dr Landroot wird all vier Joor gwählt noch em Proporzsyschtem. E vorzytigi Uflöösig isch nid möglich.

Wie die andere Schwizer Kanton kennt au s Baselbiet Initiative und Referendum. 1500 Wahlberächtigte kenne mit enere Initiative dr Erlass, d Änderig oder d Uffhebig vo dr Verfassig oder – anders als im Bund – au vomene Gsetz verlange. Änderige an dr Verfassig unterstöön enere obligatorische Volksabstimmig (Referendum), ebeso alli Gsetzesänderige, usser wenn mindeschtens 4/5 vom Landroot zuegstimmt hän, denn gitts nur e Volksabstimmig, wenn 1500 Stimmberächtigte das verlange.

D Regierig heisst Regierigsrot. Si umfasst fünf Mitglieder (Regierigsrööt), wo noch em Marjorzsyschtem alli vier Joor diräkt vom Volk gwäält wärde. Vorsitz hett dr Regierigsbresidänt, wo jöörlig vom Landroot us de Mitgliider vom Regierigsrot gwählt wird. Im Momänt hetts Baselbiet e bürgerligi Regierig.

S höggschte kantonale Gricht isch s Kantonsgricht z Lieschtel, wo 2001 us em bishärige Obergricht, Verfassigsgricht, Verwaltigsgricht, Versicherigsgricht und Enteignisgricht bildet worde isch. Pro Bezirk gitts für Zivilsache no es Bezirksgricht, uff kommunaler Ebeni no Friidensrichter. E Grichtsreorganisation isch plant. Spezialgricht – alli mit Sitz in Lieschtel – exischtiere für Strofsache (Strofgricht), Stüüre (Stüürgricht) und Enteignige/Vorteilsabgoobe (Enteignigsgricht).

S Baselbiet entsändet – als Halbkanton – ei Ständerot und siibe Nationalröt uff Bärn ins nationale Parlament.

S Oberbasebiet isch politisch gsee konservativer ygstellt als dr under Kantonsteil, wie me bi vilne Abstimmige gseht.

S Baselbiet isch e stark induschtrialisiärts Buureland mit Milchwirtschaft und Obschtbau. D Industrii broduziert Textilie, Iise, Maschiine, Chemikalie, Elektronik, Don und Zemänt, im Jura wärde au Uhre härgschtellt. D Rhyhäfe Schwyzerhalle und Äu sy wichtig für en Import vo Flüssigdrybschtoff und Brennschtoff. Bekanni Firmene uss em Baselbiet sin u. a. Endress+Hauser, Ronda, Novartis, Hoffmann-La Roche, Ricola, Bombardier, Renata und Georg Fischer JRG AG.
D Arbetslosigkeit liggt normalerwyys knapp under em Schwizer Durchschnitt – im Novämber 2010 bi 3,4 % (Schwiz: 3,6 %).

S Baselbiet isch für sini molerischi Jura-Landschaft im Oberbaselbiet witume bekannt, e hüfigs Poschtkartesujet sin d Chirsiböim im Früehlig, wenn si blüeje. Zahlriichi Wanderwäg verbinde Bärg und Tal. Bsunders beliebt isch d Wasserfalle uff guet 1000 Meter über Meer, wo au e Gondelbahn uufe fahrt (die einzig wyt und breit).

Wyteri turischtische Attraktione

S Baselbiet liggt an zwei Hauptverkehrsaggse:

Dr wichtigschte Bahnhof – mit Halt vo Interregio, Intercity und einige Intercity-Expresszüg – isch Lieschtel.

D Gmeinde sin autonomi Sälbschtverwaltigseinheite uff lokaler Ebeni. Däre ire Bstand ka nume mit iirer Zuestimmig und mit dere vom Landrot gänderet wärde. D Normalform isch d Ywoonergmeind, drnäbe gitts no Bürgergmeinde, wo s Bürgerrächt verleihe und im kulturelle Beriich aktiv sin. Bi Bürgergmeinde sin nume Bürger stimm- und wahlberächtigt. Wos kei Bürgergmeind gitt, wärde d Uffgoobe vo dr Ywoonergmeind übernoo.

Uffglischtet sin Gmeinde mit meh als 10'000 Ywooner (Stand 31. Dezember 2011). Für e Lischte vo allne Gmeinde lueg do.

All die Gmeinde befinde sich im Bezirk Arlise (usser Lieschtel und Brattele, beidi im Bezirk Lieschtel) und usser Lieschtel sins alles Gmeinde vo dr Agglomeration Basel. Dr Bezirk Arlise isch drumm au mit Abstand dr bevölkerigsriichscht Bezirk. Lieschtel bildet e eigni chleini Agglomeration, wo mit de unmittelbare Nochberort uff knapp 40'000 Yywooner kunnt. Usser Lieschtel sin aber alli gressere Ort kei historischi Stedt, sondern frieneri Derfer. Näbe Lieschtel hän au no Wolbrg und Laufe s Stadträcht und sin friener Schtedt gsi, mit nume no guet 1'000 resp. 5'000 Ywooner sin die Ort hytte aber relativ chlei.

Die fünf Bezirk vom Kanton sin dezentrali Einheite vo dr Kantonsverwaltig und ohni inneri Autonomii. Ihri Bedütig wird immer chliiner.




#Article 244: Blasmusik (643 words)


Blõsmusig isch ä Obberbegriff für Musik, wo nur oder gröschdedeils Blosinstrument iigsetzt werde.

Dyrhörner, Muschlè un anderi eifachi Blõsinschtrumente sin vo Naturvölker bi religiösè Riit ygsetzt worrè. Fundschtugg uss de è Schteizit uff dè Schwòbischè Alb beinhaaltet au übber 35.000 Johr aalti Knochèflötè, diè als älteschti erhaalteni Musikinschtrument vo Europa geltè.
Im Aaltertum zeuget d Bosuunè vo Jericho odder d Fanfarè uss dè Römerzit vo spezièll hèrgschtelltè Inschtrument für rituelli Zwäck.

D Vorläufer vo dr Blosmusik, wie si sitt em 19. Johrhundert entstande sin, sin Bläsergruppe wie Harmonimusike am Änd vom 18. Johrhundert gsi. Hywys dô druff hèt mo zum Byschpil z Waldshuèt um 1753 odder z Stüèlingè 1785 gfundè. I dr glichè Zit hèn sich au d Inschtrument vo dè Türkischi Musik durrègsetzt, sell sinn vu allem d Großi Trummlè, d Beckè un dè Schellèbaum gsi, wo dört dezuè cho sin. Diè Türkischi Musik hèt sich no èm Türkechrièg vo allem z Öschtrych un z Süddütschland usèbildet, zerscht i dè Milidärmusik, spôter denn au im zivilè Berych.

D Musikè früèner sin vill chlyner gsi, wiè s hütt üblich isch. Uff aalte Bilder cha mo mengmoll nu zee odder zwölf Musiker zellè. Sit öppè dè 1970er Johr sin villfach Bsetzigè vo 30 bis 50 Musigger üblich.

I dè letschtè Johrè nennet sich zaalrychi Orcheschter au „Sùmphonischè Blõsorcheschter“, „Wind Symphony“, „Symphonic Wind(s) (Orchestra)“ odder „Wind Project“. Dõby handlet s sich villfach um Milidär- odder Profi-Orcheschter abaer au vo engagyrtè Laiè traiti Stadtmusigè odder Uuswaalorcheschter, wo sich Originalkompositionè odder qualifizyrti Bearbeitigè vo klassischè Wärk odder populärer Musig gwidmet hèn. È Merkmool vo dè „Sùmphonischè Blõsorcheschter“ isch, dass villi Stimmè vo dè jewyls gschpilltè Stugg chorisch (=meefach) bsetzt sin (was bi Musigkapellè villfach nit dè Fall isch).

Well s innerhalb vo dè Blõsmusig unterschydlichschte Ensembles (Big Band, Brass Band, Bosuunèchor u.v. a.) git, isch es unmöglich, è allgemein gültigi, einheitlichi Bsetzig uffzfüürè.

Grundsätzlich unterdeilt mo d Inschtrumänt, welli i dè Blõsmusig vorkömmet, i:

Deilwys macht mo no è vofynereti Yteilig (luèg au Regischterfüürer)  in 

Somit ergebet sich diè voschidnè Regischter , welli oft Inschtrumänt vo dè glycheè Stimmlaag (Stichwort: Sopraan, Alt, Tenor, Bass) zämmè fasset.

Je nõch Art vo dè Zämmèsetzig bzw. Musigrichtig könnet nu alli Stimmlaagè un Inschtrumäntètùpè (Regischter) vorhandè sy odder au nit. Dõdurrè lôt sich s tùpische Klangbild vo dè voschidnè Blasmusigrichtigè erreichè. So ergit sich bi nèrè Brass Band welli übber kei Holzblõser vofüègt, è ganz ander Klangbild wiè zum Byschpill bi nèm Spylmannszuug,odder è Big Band, welli uff Inschtrumänt wiè Tuba, Hörner odder Querflötè vozichtet.

È gmischti Art vo dè Bsetzig wörd au generèll als Harmonybsetzig bezeichnet. Dört sin Blèch- un Holzblôser glychermaßè votretè. 
Diè umfassendschti Bsetzig hèt s sognannti Sinfonische Blõsorcheschter, wo d Holz- un Blèchregischter erwiterèt sin, um è äänlichs Klangbild un somit au è möglichs Musigrepertoire wiè nè klassischs Sinfonyorcheschter (welles uss Streicher un Blõser beschtòt) z erreichè. Tûpischi Erwiterungè sin Oboè, Fagott, Waldhörner un Euphoniè.
Mit wèniger Musiger chömmed Orcheschter uus, diè traditionelli Blòsmusig (Marsch, Polka, Walzer) spillèt. I dèrè Bsetzungsschtärki vo uugfäär 40 Musiger un in Harmonybsetzig sin au Formationè wiè  Marching Bands odder Guggèmusigè z findè.

Nebbè dè gmischtè Formationè isch es je nõch Region üblich, Bsetzigè nu mit Blèch- odder Holzregischter uuszschtattè.

Für s Blèch sin Brass Bands, Marching Bands odder Guggèmusigè als ygschränkti Besetzig üblich. Brass Bands bschtônn nu uss Blèchblôser un Schlagwärk, iri Vobreitig konzentryrt sich uff Ängland un Frankrych, woby au i dè Benelux-Staatè, dè Schwiz un Dütschland söttigi Orcheschter exischtyrè. Marching Bands sin vorneemlich i dè USA üblich, findet abber è mässigi Vobreitig z Europa, Japan odder in Ozeaniè. Guggèmusigè sin Formationè, wo exklusiv für d Fasnet musizyrè duèn un hauptsächlich i dè Schwiz un Südbadè vobreitet sin.

Bim Holz gits Spylmannszüüg, welli nu übber Querflötè bzw. Piccolos un Trummlè (Schlaagwärk) vofüègè. Ußerdèmm gits chlyneri Formationè, diè uss Holzblôser un eventuell au Strycher bschtônn un sich mit Kammermusig beschäftigè düèn.




#Article 245: Hohenems (593 words)


Ems (amtlich Hohenems) ischt a Stadt z Vorarlberg, dm weschtlichschta Bundesland vo Öschtriich, a dar Schwizar Grenz. Sie lit im Bezirk Dorabira und hot 15.143 Iiwohner. I dar Umgebig und ou z Hohenems seal set ma im Dialekt meischtens kurz Ems.

Bekannt wora isch se i dar Vergangenheit bsundrigs wegs da Nibelungaliadar, vo deana ma im 18. Jahrhundert zwoa Handschrifta (A und C) im Palascht am Schloßplatz gfunda heat. Beachtig über d Grenza weag findet hüt ou däs Jüdische Museum Hohenems.

Ems lit uf 432 m Seehöhe ebba 16 km südlich vom Bodasee a dr schmälschta Schtell vom öschtrichischa Rhital. Däs kuht weil dr alte Rhi do an Boga noch Oschta macht und uf da andra Sita vo da Stadt d Berg mim vorglagerta Schloßberg liegend. S Gebiet vo dar ganza Gmoand erschtreckt sich über 5,5 km vo Nord noch Süd und über 8,2 km vo Oscht noch Wescht und hot a Fläche vo 29 km². Vo dr Fläche siand im Johr 1996 34,4 % Landwirtschaftsfläch, 42,6 % Wald, 6,6 % Alpa, 8,8 % Sidlungsfläche und 7,6 % sunschtige Fläche gsi. 

Ems toalt ma i sechs Ortstöal i: Markt (Zentrum), Oberklien und Unterklien (Nord), Emsrütte (Oscht, am Berg), Schwöafl (Süd) und Herrariad (Wescht). Rund um Ems ligend sechs Nochburgmoanda, däs sind Luschnou und Dorabira im Bezirk Dorabira; Fraxra, Götzis und Alta im Bezirk Fealdkirch und Diepoldsau im Schwizer Kanton St. Galla.

Ma woass nit gnau, wenn dia erschta Lüt z Hohenems gsiedlat hond. Sit am Ende vom 12. Johrhundert hot d Burg Alt-Ems uf am Schloßberg zu da mächtigschta und gröschta Burga im süddütscha Gebiat kört. Obwohl as o a Burg Neu-Ems git, hot da Nama Alt-Ems nüt mim Alter zum tua, sondern kuht vo Alta-Embs (lat. altus = hoch) und hoaßt soviel wia „Hohe Ems“. Vo deam kuht o da hütig Nama vo dar Stadt Hohenems.

Ems ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1180 als Amides. Scho im Johr 1333 hot Ems däs Stadtreacht übrkoh, abr weil's dozmol für däs a Stadtmur brucht hett und d'Emser hinta und vorn kua Geald für da Bau ka hond, isch däs Stadtrecht nit verwürklicht wora.

Kaiser Ferdinand I. hot Ems 1560 zu na Reichsgrofschaft gmacht, 1765 hot s habsburgische Öschtrich dia Grafschaft Hohenems koft. Vo 1805 bis 1814 hot Hohenems zu Bayern khört, abr nochdeam vier Johr gschtritta wora isch, weams jetzt würkli kört, isch s zruck uf Öschtriich ko. Zum öschtrichischa Bundesland Vorarlberg körts sit sinara Gründig 1861, und isch 1945 bis 1955 unter französischa Bsatzig gschtanda. 1983, zum 650-Johr-Jubiläum vom alta Stadtreacht, hot Hohenems denn vom Land Vorarlberg s moderne Schtadtrecht übrkoh und isch dia jüngschte Schtadt z Vorarlberg.

Bis ins 19. Johrhundat isch dia Gmoand all größer wora. 1867 hond dia Staatsgrundgsetz zum erschta Mol Juda erlaubt, frei z wähla, wo se wohna wend, und denn sind doch einige wieder weagzoga. 1935 hot dia jüdische Gmoand z Hohenems blös no 35 Mitglieder kha. Bim Anschluss 1938 hot dia Gmoand Hohenems, untar Bürgarmoaschtar Wolfgang, des jüdische Eigentum beschlagnahmt, dia Kultusgmoand ufglöst und dia jüdischa Gmoandsmitglieder, wo nit vorher scho gfloha sind, ins Konzentrations- und Vernichtigslager deportiert. Dia Synagog hot ma i da Reichskristallnacht aber nit azünt, wil sus des ganze Viertl abbrennt wär. Spötar, noch am Kriag hot ma döt denn`s Fürwehrhus drih gmacht. Hüt ischt döt dinna da Salomon Sulzer Saal.

Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube

Hohenems heat drü Volksschuala, zwoa Mittelschuala, oa Sonderschual und a Bäuerliches Schul- und Bildungszentrum.
Denn gits no a Musigschual und an huufa Kindergärta.

Dr Dialekt vo Ems khört zum Bodeseealemannisch.




#Article 246: Eiffelturm (523 words)


De Eiffelturm (frz. La Tour Eiffel) isch s Wohrzeiche und eini vo de beliebteste Sehenswürdigkeite vo Paris.

De Name chunnt vom Erbauer, em Gustave Alexandre Eiffel. Säller hät en zur Weltusstellig 1889 baue lo, wo s Hundert-Johr-Jubiläum vo de Französische Revolution gsi isch. Bis s Chrysler Building z New York fertig gstellt worre isch, isch de Eiffelturm s höchste Bauwerk gsi, wo vo Mänsche gmacht worde isch.

Eigetlig isch de Eiffelturm nit defür denkt gsi, stoh z blybe. De Eiffel hätt en Èndi 1909 widder mieße abriße, well diè 20-jöhrigi Konzession dört abglaufè gsi isch. D Bevölkerig vo Paris hät nit bsunders viil Gfalle am Turm gfunde. Wyl de Turm aber (wäge siner Höchi) vor allem zimli nützlig für diè milidärischi Kommunikation gsi isch, hät mer en doch stoh lo, idèmm d Konzession wèg dè strategisch-milidärischè Bedütig um 70 Johr volängerèt worrè isch. Wôrend dè èrschtè Konzessionsphasè hèt dè Ingenieur Eiffel s alleinige Nutzigsrächt für dè Turm ghaa. Well d Baukoschtè schu rächt schnèll amortisyrt gsi sin, isch dè Eiffel i sellènè 20 Johr zum Multimillionär worrè. 

Hütt isch de Eiffelturm s Wohrzeiche und eini vo de wichtigste Sehenswürdigkeite vo Paris.

De Eiffelturm isch uss 18.038 Metallteil mithilf vo 2.500.000 Niete vom 26. Januar 1987 bis 31. März 1989 zämmegsetzt worre. Er wiegt 10.010 Tonne, dodevo mache d Metalldeil etwa 7.300 Tonne us. Mit de Antenne isch er 324 Meter hoch und befindet sich uff de Koordninate 48º 51' 32N 2º 17' 45E.
Bis uff diè zweit Etagè gits Stègè, i jedem vo dè vir Pfyler. D Stègè im Südpfyler vofüègt übber 669 Schtufè, welli uèzuès gluèget rächts unnè alli zee Stufè aagschribbè sin. Selli Stègè am Südpfyler isch au diè einzig, wo de Bsuècher vo unnè uè beschtygè cha. S git au è Stègè vo dè zweitè Etagè bis i d Spitzè, sebbi isch abber nimmi für Öffentlichkeit zuègänglich. Für diè Fuèßlaamè gits au Uffzüüg im Nord-, Oscht- un Weschtpfyler, welli abber ebbèfalls nu bis zu dè zweitè Etagè gönn.
Ab dè zweitè Etagè uèzuès gits für dè Publikumsvokeer nu no èn Lift zentràl i dè Mitti bis zum Gipfel (frz. sommet) odder dè drittè Etagè, also dè obberschtè Blattform, wo für Tourischtè zuèglõ isch. Diè dritt Etagè lyt uff èrè Höchi vo 276 m, diè zweit Etagè lyt uff 116 m, diè èrscht Etagè uff 58 m. Die oberscht Uussichtsblattform lyt also übber doppelt so hoch wiè diè zweit Etagè.
D Spitzè vom Eiffelturm wörd vo meerèrè Antennè bildet. Mit dè Uusstraalig vom èrschtè öffentlichè Radiobrogram z Europa im Johr 1921 un èm èrschtè französischè Fernseebrogramm 1935 hèt s Bauwärch als Sendeturm èn wichtigè Bydraag für d Hörfunkgschichtè un d Fernsee-Gschichtè gliferèt. Dè Fèrnseeturm isch diè wichtigschti Sendeaalaag im Großraum Paris.

De Eiffelturm wird immer meh züe-n-re Touristeattraktion. So hät er 2006 über 6,5 Millione Bsüecher gha und d Tendänz stigt. Sit em Bau sin bis 2006 genau 236.445.812 Lüt uffegstyge.

Au im alemannische Sprochruum hät s mindestens ei Bauwerch vom Gustave Eiffel: d Ysebahnbruck über de Rhy zwüsche Etzwile (Kanton Thurgau) und Hemishofe (Kanton Schaffuuse). Hüt fahre dört allerdings keini Personezüg meh dure, sondern numme no Gieterzüg.

(alli uff Französisch)




#Article 247: Thunersee (236 words)


Dr Thunersee isch e Aupesee im Bärner Oberland am nördleche Alperand. Dr See isch 17,5 km lang u max. 3,5 km breit. Syni Flächi betreit 48,3 km², die maximali Tiefi 217 m. Dr Inhaut isch rund 6,5 km³. Di grösste Zueflüss sy d Aare u d Chander. A syne nördlechee Usfluss, dr Aare, isch d'namensgäbendi Stadt Thun z'finde.

Nach dr letschte Yszyt het sech dört, wo hütt die zwöi See liege, der so genannti Wendelsee biudet. Dür Ablagerige vo Gschiebe vo de verschiedeni Bergbäche het sech ungefähr ir Mitti vom See e Äbeni, ds Bödeli, wo hütt d'Gmeinde Interlache, Matte u Untersee druf lige, biudet. Die Schwämmebeni tuet dr See i de Thuner- u Brienzersee teile.

By Normauwasserstand ligt dr Seespiegu uf 558 m. ü. NN. Dr Thunersee het es Yzugsgebiet vo 2500 km². By längere, starke Niederschläg cha är deshaub über d'Uefer träte, wöu d'Abflusskapazität vor Aare nume beschränkt isch. Die wichtigi Stoufunktion vom Thunersee erspart dagege ir tieferglägener Stadt Bärn einigi Überschwemmige, bringt ir Stadt Thun hingäge bsongeri Problem mit sech. Dr maximali Abfluss betreit 345 m³ pro Sekunde, dr mittleri Abfluss ligt by 110 m³/s. Sy Houptzuefluss, d'Aare, wird im Südoschten vom 6 Meter höcherglägener Brienzersee gspyse.

Vo dr Fischerei im Thunersee läbe mehreri Bruefsfischer. Im Jahr 2001 het ihre Gsamtertrag 53.048 kg Fisch betreit.

Syt 1835 gits uf em See e Passagierschifffahrt. Hütt betrybt d'BLS Lötschbergbahn AG eine Flotte von 10 Schiffe.




#Article 248: Genfersee (169 words)


Dr Gämfersee ( Lac Léman ou: Lac de Genève,  Lake Geneva oder Lake of Geneva) isch dr gröschti Schwyzer See u ligt im Südweschte vor Schwyz a dr Gränze zu Frankrych. Är isch nach em Plattesee z Ungarn dr zwöitgröschti See vo Mittueuropa. Dr Gämfersee ligt , isch 582 km² gross u ar tiefschte Steu 310 m tief. Sy durchschnittlech Wasserihaut ligt by öppe 89 km³.

Agränzendi Schwyzer Kantön sy Gämf (Genève), d Waadt (Vaud) u ds Wallis (Valais). Sys Südufer ghört zu Frankrych  und isch im Département Haute-Savoie.

Grad zwöi Schwyzer Grossstedt lige am Ufer vom Gämfersee: Am Südwestspitz ligt d Kantonshouptstadt Gämf, am Nordufer Lausanne, d Houptstadt vom Kanton Waadt. Wyteri internationau bekannti Städt sy Montreux u Vevey, wo am nordöschtleche Seeufer lige. Di gröschti französischi Stadt am Lac Léman isch Thonon-les-Bains, di bekannteschti isch Evian.

D Bezeichnig «Léman» chunt vom früechere latynische Name vor Landschaft: Lemanus oder ou Lemannus, dr Kanton Waadt het afangs vom 19. Jahrhundert zur Ziit vo dr Helvetische Republik äbefaus Léman gheisse.




#Article 249: Walensee (221 words)


Dr Walesee isch e See i de Kantön St. Galle u Glarus. 

Dr Name bedütet eigentlech See vo de Welsche, wöu im Früemittuauter dr Walesee während langer Zyt d'Sprachgränze zwischen de im Weschte läbende Alemanne u de Rätoromane im Oschten biudet het. (Lueg ou: Walestadt.)

Dr See ligt uf 419 m.ü.M. u het e Oberflächi vo 24 km². Syni Tiefi betreit 151 m. Dür syni bsungeri Lag (inmitte emene Tau u uf beide Syte bis zu 1000 Meter höchi Steilhängine) isch d'Wassertemperatur am Walesee um nes paar Grad chäuter aus a benachbarte See. Är wird im Summer säute über 20 °C warm.

Dr Houptzuefluss isch d'Seez gsy. Syt dr Linthkorrektur i de Jahre 1807 bis 1811 isch d'Linth dr Houptzuefluss. D'Linth het vorhär de Walensee gar nid tangiert u isch vom Glarnerland us direkt i Richtig Zürisee gflosse.

Wichtigi Ortschafte am Walesee sy Walestadt, Weese, Quarte, Murg. By Tourischte am beliebteschte isch die nördlech vom Walesee glägeni outofreii Ortschaft Quinte, weli nume dür Schiff oder dür e mehrstündigi Wanderig z'erreiche isch u nes Mittumeerklima bietet. Nördlech vom Walesee befindet sech d'Sonneterrasse Amde u d'Bärgchetti Churfirschte. Südlech vom See befindet sech d'Winter- u Summer-Tourismusregione Flumserbärg u Kerenzerbärg.

Verkehrstechnisch isch dr Walesee e grossi Herusforderig gsy, wöus dört chuum Äbine git. So trassiere Ysenbahn wie ou Outobahn de Walesee dür Galerie u Tunnäus.




#Article 250: Malaysia (114 words)


Malaysia isch es Land z Südoschtasie und Mitgliid vo dr Schtaatevereinigung ASEAN. D Hauptschtadt heisst Kuala Lumpur.

S Schtaatsgebiet vo Malaysia erschtreckt sich vo dr Malayische Halbinsle bis zur Insle Borneo. Malaysia wird im Norde vo Thailand begränzt, im Süde vo Singapur und Indonesie. Drei (bis vier) Völker sin eigentlichi Schtaatsvölker: D Malaye, d Chinese, d Inder und d Orang Asli (das sin die Iigeborene/Uriiwohner).

Malaysia isch en Bundesstaat, wo us nüün Monarchye (acht Sultanaat und ein Staat mit eme Raja) und vier Staate ooni Herrscherfamilie zämegsetzt isch. Denäbed gits na drüü Bundesteritoorie, drunder d Hauptstadt. S Staatsoberhaupt vo Malaysia isch en König, wo all föif Jaar us de nüün Herrscher use gwäält wird.




#Article 251: Ladinische Sprache (529 words)


S Ladinisch oder au Dolomiteladinisch isch e romanischi Sprach, won im Norde vo Italie gredt wird.

S Dolomiteromanisch isch äng mit em Püntnerromanisch und mee oder weniger au mit dem Furlanische (Friaulische) verwandt. Die drüü Sprache gänd zäme en Undergruppe vo de romanische Sprache, won rätoromanischi Sprache gheisst. Im Einzelne isch aber die gmeinsame Sprachgschicht no zwenig bekannt. 

Ladinisch wird vo öppe 30 000 Lüüt als Muetersprach gredt. Es ghört drum zu de chlinschte Sprache vo Europa, wien au Färöisch und Samisch.

D Gägend, wo me Ladinisch redt, verteilt sich z Italie über drü Verwaltigsregione. Das verstercht d Isolierig vo de Talschafte unterenand. Bsunders under em Faschismus isch die Trennig sit 1927 forciert worde. 

Ladinisch redt mer i Teil vom Südtirol; vor allem im Grödnertal (Gherdëina) und em Gadertal (Badia) i de Provinz Bozen und em Fassatal (Fassa) i de Provinz Trient.

Aber au i de Provinz Belluno i de Region Venetie redt mer ladinisch: im Tal vo Buechestei (Fodom) und öppe 40 Prozänt vo de Bevölkerig vom wältberüemte Skiort Cortina d’Ampezzo (Anpëz).

Ladinisch isch in e paar Gmeinde mit ladinische Iiwoner als regionali Behörde- und Schuelsprach anerkännt. Und zwar i dene Gmeinde: Wulchestei (Sëlva), Abtei (Badia), Kurfar (Corvara), St. Ulrich (Urtijëi), St. Christina in Gröden (Santa Cristina), Enneberg (Maréo), Canazei (Cianacei), Vigo di Fassa (Vich) und Pozza di Fassa, won ali i de Region Trentino-Südtirol sind.

Bis hüt sind d Ladiner i de Region Venetie nöd anerchännt.

D Ladiner sind e anerkännti sprachlichi Minderheit i de EU und sötted drum in Gnuss vom europäische Minderheiteschutz cho, bsonders de „Förderig vo Minderheitesprache i de Schule, i de Verwaltig, vor Gricht und i de Medie“.

S Ladinische isch en Räschte vo de romanische Sprache us em Alperuum, won früener wiit verbreitet gsi sind. Öb das en einheitlichi rätoromanischi Ursprach gsi seg, da wird under de Romanischte drüber gstritte. Die Diskussion under em Name Questione Ladina het scho im 19. Jahrhundert agfange; dr Graziadio Ascoli isch bi dene Sprochforscher gsi, wo für e noch Zämehang vo dene Sprache gsi sind.

Sit em 6. Jahrhundert sin d Bajuware us em Norde cho und händ di romanisch Sprach zruggdrängt. S Eisacktal isch vom Brenner obe bis wyt über Bozen abe düütschsproochig worde, und drum isch sider s rätoromanische Sproochgebiet i d Region vom hütige Ladinisch im Oschten und em Romanisch vom Vinschgau im Bischtum Chur trännt. S Bärgland, wo me Ladinisch redt, isch d Gränzregion vo Tirol und dr Republik Venedig gsi. 1363 isch s Land Tirol und 1797 dr venezianisch Teil an Öschtriich cho.

Mit de Vereinigung vo Italie sind nadisna ali Gebiet, wo mer Ladinisch gredt hät, vo Öschtriich a Italie cho. D Italiener händ im 19. Jahrhundert und au im 20. Jahrhundert fascht immer behauptet, Ladinisch seg en italienische Dialäkt. D Ladiner händ aber immer gseid, das stimmi nöd. Au im Gruber-De Gasperi-Abkomme vo 1946 isch kän Schutz vo de Ladiner vorgse gsi.

Erscht dur s 2. Autonomiestatut für s Südtirol vo 1972 händ d Ladinier i dem Gebiet Minderheitsrächt übercho.

S hütige Ladinisch chame i föif Idiom ufteile:

Als Sprachbispil sind da es paar Värs vom Vaterunser i de verschidnige ladinische Idiom und au uf Tüütsch und Italienisch ufgschribe.




#Article 252: Bad Säckingen (624 words)


Bad Säckinge  (IPA: ) isch e Stadt im Landchreis Waldshuet in Bade-Württebärg.

Bad Säckinge litt am Hochrhy, wo d Gränze zu de Schwiz darstellt. D Stadt isch ungfähr 40 Kilometer flussufwärts vo Basel glege und am südlige Rand vom Hotzewald, wo de südlig Usläufer vom Schwarzwald isch.

D Stadt bstoht uss de ehemolige Gmeinde Harplinge, Ripplinge, Säckinge und Wallbach; si sin emol selbständig gsi. Zu de ehemolige Gmeind Harplinge ghöre s glychnamig Dorf, d Höf Lochmiehli und Rüttehof und d Hüser Holdmatt. Zu de ehemolige Gmeind Ripplinge ghöre s glychnamig Dorf, s Ghöft Flüet und d Hüser Santihof. Zu de ehemolige Stadt Säckinge ghöre di glychnamigi Stadt, de Stadtdeil Obersäckinge und d Hüser Am Bergsee. Zu de ehemolig Gmeind Wallbach ghört numme s glychnamig Dorf.

Vom Wort här hät me früenr glaubt, Säckinge sig d Gründig vom Alamann Secco. De Name isch aber wohrschints ender urch d Ydütschig vo me römische Name entstande. Im latynische Tekscht vo de Fridolinsvita (970) wird Säckinge als Secanis und Seconis gnännt; e urkundligi Erwähnig als Seconia git’s uss em Johr 1207. Seconis isch e Ortskasus vo Seconia, wo sich vo Sequaniacum (= de Sequana ihr Heiligdum) ableitet. Noch de Kälte ihrem Glaube hät sich d Göttin vo de Quälle, de Heilkunscht und de Gsundheit in de sumpfige Ärde vo de Kochsalztherme vo Säckinge zeigt (seik = in Dropfe fließe; Sequana = Dochter vo de Quälle).

De Verfasser vo de Fridolinsvita hät sich an e Konzäpt ghalte, wo's wohrschints scho sit em 8. Johrhundert git und de voralamannisch Ortsname bevorzugt gha hät. De Stürkataster vo de Franke, wo am entstoh gsi isch, hät aber nit chönne uff Säckinga verzichte.

In de Dokumänt uss em 13. Johrhundert isch deno de keltorömisch Ortsname no mol verwändet worre: Sigillum Civium Seconiensium = Sigel vo de Bürger vo de Stadt Seconis (bim Seconia-Tämpel; 1275).

D Stadt Säckinge isch um s Chlooster mit em glyche Name entstande; säll isch vom heilige Fridolin gründet worre. D Heiligevita vom Fridolin, wo allerdings als unsicheri Quälle ygschätzt wird, berichtet, dass s Chloster under em Schutz vom Franke-Chönig Chlodwig I. stoht. Dass es eso frieh entstande isch, zwyfelt mer aber mittlerwyli a; vylmeh nimmt mer a, dass es im 7. Johrhundert, also under em Chlodwig II. entstande isch. Es isch im 9. Johrhundert erstunlig noch zu de Karolinger gsi; sällemols sin dört e Dochter vom Ludwig em Dütsche, d Berta, und d Frau vom Karl III. gsi. Usserdem hät's e entfärnti Verbindig zum Ottone-Gschlächt gee. Im 10. Johrhundert isch d Reglind, d Großmüeter vo de Adelheid vo Burgund, Äbtissin vom Chloster gsi. Noch de Zerstörige vo me Großdeil vo de Stadt (yschließlig der Stifts-Chirch) vo me Brand hät mer um 1300 s gotisch Fridolinsmünschter agfange baue.

Bevor mer de rächt Arm vom Rhy 1830 züegschüttet hät, isch d Stadt uff re Rhyinsle gläge und mit Brucke mit de Umgebig verbunde gsi. Hütt git s zwei Brucke vo de dütsche Site uff d Schwizer Site (Stei): d Holzbruck vo Säckinge isch mit 203,7 Meter di längsti deckti Holzbruck vo Europa. Di moderni Sankt-Fridolins-Bruck für de Chraftfahrzügverchehr isch sit em Johr 1979 befahrbar. Uff säller Bruck stoht e Fridolinsstatue vom Schwizer Bildhauer Rolf Brem.

D Wasserchraft wird z Bad Säckinge mit me Flusschraftwärk im Rhy, wo 1966 ygweiht worre isch, intensiv gnutzt; usserdem git's e Bumpspeicherchraftwärk, wo i-n-re Kavärne mit me Speicherbäcke z Egg ygrichtet und 1967 ygweiht worre isch.

Durch de europawit Wättbewärb Entente Florale isch Bad Säckinge am 19. Septämber 2003 als eini vo de fümf schönste Städt uszeichnet worre. Di internationali Jury hät säll vor allem mit de Lag am Rhy, de Parkalage (z. B. de Schlosspark), de restaurierte Gebäude, de renaturierte Wasserläuf und de Revitalisierig vom Bergseeufer begründet.

Gemeinderootswahl 2019:

Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 




#Article 253: Tengwar (433 words)


D Tengwar sy nes Schriftsyschtem, wo der J. R. R. Tolkien het erfunde. Si chöi wi nes Alphabet im ängere Sinn bbruucht wärde, aber ou wi ne Konsonanteschrift.

I de Wärch vom Tolkien sy si vom Feanor erfunde worde uf der Grundlag vo de Sarati vom Rúmil. E Reihe vo Sprachen us der Wält vom Tolkien wärde mit ne gschribe, z. B. Quenya u Sindarin. Si chöi aber ou zum Schrybe vo anderne Sprache bbruucht wärde (tatsächlech sy di meischte bekannte Tengwar-Tekschte vom Tolkien uf Änglisch gschribe).

Ds Wort tengwar bedütet 'Buechstabe' oder 'Zeiche' uf Quenya.

Für ne spezifischi Sprach z schrybe, bruuchts bi de Tengwar - genau wi bi allnen andere Schrifte - e spezifischi Orthografy, wo sech nach der Phonology vo dere Sprach richtet. Bi de Tengwar heiße söttigi Orthografye normalerwys Modi.

I teil Modi, de Tehtar-Modi, wärde d Vokale mit Diakritika (uf Quenya: tehtar) gschribe; i anderne Modi, de Vollschrift-Modi, mit normale Buechstabe. I teil Modi stö di erschte vier Buechstabe für /t/, /p/, /k/ u /kʷ/, i anderne für /t/, /p/,  u /k/. Teil Modi richte sech ehnder nach der Ussprach, anderi ehnder nach der traditionellen Orthografy.

Syt di erschti offizielli Beschrybig vo de Tengwar im Buech vom Ringchrieg isch publiziert worde, hei anderi Lüt e Huuffe Tengwar-Modi erfunde für Sprache wi ds Spanische, ds Dütsche, ds Esperanto oder ou ds Bärndütsch (lueg Weblinks).

Was d Tengwar uszeichnet, isch di gägesytigi Entsprächig vo Formmerkmal einersyts u Merkmal vo de bezeichnete Luten anderersyts.

D Primärbuechstabe bestöh us ere Kombination vo zwo verschidnige Forme: us emne Stamm (normal, verlengeret oder verchürzt) und us emne Boge (linggs oder rächts vom Stamm, eifach oder verdopplet, offen oder gschlosse).

Me ordnet d Primärbuechstaben i vier Spalte (téma uf Quenya), wo de wichtigschten Artikulationsorten entspräche, und i sächs Zyle (tyelle uf Quenya), wo de wichtigschten Artikulationsarten entspräche. Beid variiere je nach Modus.

Di erschte vier Buechstabe, d. h., di oberschten us jedere Spalte, bestöh us emne normale Stamm (gäg unte verlengeret) und us emnen eifache Boge. Si bezeichne di stimmlose Verschlusslute us der jewylige Spalte. Im klassische Quenya-Modus sy das T, P, C u QU. Drum heiße di vier Spalte tincotéma, parmtéma, calmatéma u quessetéma

I de Spalte vom 'general-use'-Modus entspräche sech Form- u Lutmerkmal uf di folgendi Art u Wys:

Hie isch es Bispil us der parmatéma im 'general use':

Näbe de Primärbuechstabe git's di zuesätzleche Buechstabe, wo ke regelhafti Forme hei. Si bezeichne z. B. d Lute /r/, /l/ u /h/. Si variiere starch je nach Modus.

Füre Computer sy verschidnigi Tengwar-Schriftarte gschaffe worde. Ussertäm git's e Vorschlag, d Tengwar i Unicode-Standard ufznäh.




#Article 254: Ureinwohner (169 words)


Uriiwohner nennt me die Bewohner vom ene Land wo früehner als alli andere in däm Land gläbt hän, wo aber us verschidene Gründ hend müessen andre Völker wiiche odr suscht kulturell an Rand drängt worde sin. Im Dütsche git's ou die Bezeichnung indigeni Völker.

Im Fall vom alemannische Schproochruum cha me wohrschinlich sage, dass d Uriiwohner vom Ruum um e Bodesee d Räter gsi sin. Das wird au in antike Tekscht so erwähnt. Uf d Räter sin d Vindeliker gfolgt, d Kelte, d Römer und schliesslich d Alemanne. D Räter si vor allem im öschtliche Rùùm gsi. I de hütige Weschtschwiz, hi zwüsche Saane u Aare (auso im dütsche Teil vo de Weschtschwiz) d Helvetier gläbt. Si chä vor allem vom Julius Cäsar i sim De bello Gallico erwähnt. Um 58 v. Chr. hi si ines Hüser abbrennt u si gäge Jura gwanderet. De Cäsar het si bi Bibracte gstoppt u inera Schlacht vernichtend gschlage. Vo de Helvetier chunt o de latinisch Name vo de schwizerische Eidgenossenschaft: Confederatio Helvetica.




#Article 255: Olten (585 words)


Oute (amtlich Olten) esch e Schtadt ond e politeschi Gmeind im Kanton Soledurn, Schwiiz. Si esch ou dr Houptort vom gliichnamige Bezerk.

D Schtadt lyt geografisch am Jurasüdfuess, a dr Aare, em Kanton Soledurn. Oute het zwöi Stadtteil wo dor ne auti Houzbrogg verbonde se, die Brogg met der Fassade vom mettelalterleche Zilemp ond em Ildefons-Torm präge s Schtadtböud vo Oute.

S Schtadtgebiet esch scho set Urzyte (5000 v. Chr.) besedlet, wöus e günstigi Lag het. Die erschte Sedler se wahrschinlech wäg de Füürschtei (Silex, Flint) blebe, wo me e de Wälder rond om d Schtadt höt no fendt.

D Pass-Verbendig öbere Houeschtei esch scho vo de Römer pruucht worde ond ou z Oute hei sy darom Spure henderlo («Ollodunum»). Dr Name Oute isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1201 aus Oltun. Im Mettelalter, wo dr Gotthard-Pass meh pruucht worde esch, het s Schtedtli Oute vom Nord-Süd-Vercher chönne profitiere, wöus a dr Linie zom Houestei-Pass lyt. Zor Zyt vo de erschte Ysebahne esch dr Vercher no wechtiger worde för Oute, ond der Kilometerschtei 0 (Null) vo der damalige Central-Bahn, esch e Oltner Bahnhof ine gleit worde. Set denn esch Oute e Verchers-Chnote-Ponkt vo der Schwiiz, nomeh wäg de Outobahne, wo sech sett de sebzger Johr ganz e der Nöchi be Egerkinge chrüze. Das het set jehär vöu Gwärb ond Induschtrie aazoge. Veli Träffe ond Meetings fende wäg der Vercherslag z Oute schtatt. Vöu Outner pändle innerhalb vo dr Schwiiz ond wäge dämm het Oute es Zytli der Ruef gha, e Schlofstadt z sy.

Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 27,9 % gläge.

Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,9 %, CVP 12,9 %, EDU 0,4 %, EVP 2,9 %, FDP 15,6 %, GLP 6,5 %, GP 11,5 %, SP 27,8 %, SVP 17,6 %, Suschtigi 2,0 %.

Gmeindspresidänt isch dr Martin Wey (Stand 2017).

D Arbetslosigkeit esch im Johr 2011 bi 3,0 % gläge.

Dr Stadtazeiger Oute isch s amtleche Publikationsorgan vo dr Stadt Oute und di uflageschterkschti Zitig vo dr Region.

Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 16757 Iiwohner 82,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1 % Französisch, 5 % Italienisch und 11,3 %  angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Oute ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

A get au Johr e grossi Fasnacht met vel Guggemusig ond emene Omzog am Fasnachts-Sonntig. Z Oute fende jedes Johr Kabarett- ond Tanz-Täg statt. Ändi Sommerferie esch die grossi Outner-Chilbi ond vor de Herbschtferie esch d MIO (Messe In Olten). Am erschte Mäntig em Monet fendet meischtens e Waremäret e dr Autschtadt statt.

Z Oute het s höt nümm so villi Beize und Spontene, derför git s höt e rychhaltigs Agebot a Reschtorants (Kebab-Hüüser, Pizzerie, ...). Osserdäm het s e grosses Agebott a Chleiderläde.

D Pfarrchile St. Martin isch es Kulturguet vo regionaler Bedütig.

Am Ändi vom 19. Johrhondert hets mehreri berüemti Outner gä: dr Moler Martin Disteli, dr Bondesrot Munzinger, dr Ingenieur Niklaus Riggenbach ond anderi. Schpöter het d Maria Felchlin do gwörkt, se esch e Vorryterin för d Frouebewegig e der Schwyz gsy ond het dr Maria-Felchlin-Platz gstiftet. E dr Schwyzer Literatur het sech mou e Gruppe nach dr Schtadt bnennt. Dr Otto F. Walter († 1994) esch e namhafte Outner Schreftstöuer gsy. Der Kabarettescht Franz Hohler esch e witere berüemte Outner, är esch e Schwiizer Schriftsteller, Kabarettischt und Liedermacher. Dr Mischa Wyss esch e Mondart-Chansonnier ond Kabarettischt, wo z Oute sini Chindheit verbrocht het.




#Article 256: Alemannen (1575 words)


D Alemanne oder Alamanne (; ahd. Alaman) sin e antiki un friemittelalterligi Stammesgruppe us em germanische Kulturchreis gsi.

Alemannischi Bevelkerigsgruppe cha mer dur archäologischi Quälle idäntifiziere, wie Begräbnissitte, un au dur historischi (schriftligi) Zyygnis. Noch dr Velkerwanderig hän si vor allem ihri Sidligs- un Herrschaftsbiete, d Alemannia, vor allem im hitige Sidweschtdytschland, im Elsass, im öschterrichischa Vorarlberg, im Förschtatum Liachtaschtaa un in dr Schwyz gha, wu si vilmol zämme mit galloremische un rätische Bevelkerigsgruppe gläbt hän. Zwische em 6. un 9. Johrhundert isch d Alemannia bolitisch un kulturäll im Oschtfrankerryych ufgange.

D Sprooch vo de Alemanne ghert zuem Weschtgermanisch.

Diä Volksmasse sin vu dr antike Gschichtsschriiber Alamanni gnännt wore, des latiinisch Lehnwort üs em Germanische kennt alli Manne beditte – gmeint isch do drmit, noch em Bruno Boesch, Mänsche oder Männer alli zämme. Des isch hit e verbreiteti Dittig, wil scho de griechisch Historiker Agathias im 6. Johrhundert de Name als zsammegspielts und vermischts Volk ibersetzt hot. E anderi Dittig vu ala- isch Voll-, Ganz-, also Vollmänsche oder Ganzmänsche (Wolfgang Haubrich).

Wie d Sälbschtbezeichnig vu dr Alemanne gsi isch (und obs iberhaupt one ggäe hot) isch uusicher. De reemische Dichter Ausonius nennt i me Gedicht si Sklavin Bissula vu de Donauquelle e Suebin. Dees kännt e Indiz defir si, das de Name Suebe bi de Alemanne vorhande war . Des isch aber bis is 5. Johrhundert s onzig Aazeiche defir. No im 5. Johrhundert wered d Alemanne und d Suebe a de mittlere Donau, allewil als verschidene Stämm ufgfiehrt. Im Johr 470 solled se Verbindete gsi si. Zu dere Zit sind d Suebe i de Kämpf mit de Gote schwer gschlage wore, und 477 wered se s letst Mool as oegeständige Stamm gnennt. Etz wered aber grad us em dritte Viertel vum 5. Johrhundert bi de Alemanne all emool Funde gmacht, wo vu de mittlere Donau stamme kännted. Historiker und Archäologe nemmed drum aa, das zwische 470 und 480 Donausuebe sich de Alemanne aagschlosse hond und de alte Name vu de Suebe ibernumme hond.  Erst sit em Aafang vum 6. Johrhundert wird denn de Name Suebe als Synonym zu Alemanne verwendet.

Vu dem Name uus isch i vil Nochbersprooche, zerscht uf Franzeesisch, de Name uf ganz Ditschland iberggange (frz. Allemagne = Ditschland). Im frie Mittelaalter hot de Name Suebe (ahd. Suâpa,  Schwoobe) de Alemannename ganz verdrängt, Alamanne (ahd. Alaman) isch numme e Wort vu dr Sproch vu dr Gebildete gsii. Erst i de Romantik im 19. Johrhundert hot de Johann Peter Hebel anne 1803 de Begriff im Titel un im Vorwort zu sinene Allemannische Gedichte wider bekannt gmacht un het do drmit e Art Grundstei fir e neij alemannisch Bewusstsii glegt.

Vor allem Archäologe z Dütschland bezeichne d Alemanne vum 1. Johrdoisert nach Chrischtus as Alamanne mit a. Des lehnt sich a dr antik latinisch Begriff aa. Historiker und Schwiizer Wisseschaftler benutze durchwegs eher d Form Alemanne. Im 17. un 18. Johrhundert isch dr Begriff Alamanne zimli in Vergässeheit grote gsii. D Wortform mit e goht uf dr Johann Peter Hebel zurück.

Frier isch me devu uusggange, das d Alemanne sich im Vorfeld vom Limes scho vor 250 zsammegschlosse hond und dänn d remische Grenzaalaage, de Limes, durchbroche, d Reemer vertribe und s Land bsetzt hond. D Forschung i de letste Johrzehnt isch zu andere Ergebnis gkumme.

Zum Johr 213 sind große germanische Iberfäll uf s reemisch Land im hitige Bade-Wirtteberg, de Decumates agri iberliiferet. Später hot me die Alamanni gnennt, aber zu dere Zit giits der Name schints no noit. Me hot vor em Limes z Mainfranke, um Wirzburg rum, tatsächlich archäologische Spure vu elbgermanische Iiwanderer gfunde, wo sich zwische de iigsessene Germane niderglo hond und vu dert uus uf Plinderunge i s reemisch Riich zoge sind . D Germane hond dert vor allem Metall (Edelmetall, aber au Bronze und Iise as Rohmatreal) graubt. Si hond aber au Mensche graubt. En guete Iidruck vu dene Ziite giit en Altoor, wo me 1992 z Augschburg gfunde hot. Do stoht druf, das reemische Soldate und Birgermiliz en Trupp vu germanische Juthunge uf em Ruckwäeg vu Italie ufghaalte, dene d Beite abgnumme und Gfangene befreit häb. D Juthunge wered später en Toel vu de Alemanne.

Um 260 rum hond d Reemer no de Limes z Obergermanie ufggäe. Grund wared sicher au d germanische Iberfäll und de wirtschaftlich Nidergang vu de Provinz, aber au en Birgerkrieg im reemische Riich. Me hot oefach nimme gnue Soldate ghet zum die Gränz bsetze. De Rhii isch d nei Gränze wore.

Ab em Johr 289 nenned d Reemer d Germane wisawii vum Oberrhii Alemanne. Woher die Lit gkumme sind, saged d reemische Historiker it. D archäologische Fund zoeged, das es sich hauptsächlich um Elbgermane handlet, also us em Gebiit zwische Elbe un Oder. Die Stämm dert hond wohl greestetoels zu de Suebe ghert. D Suebe sin e germanische Stammesverband, wu noch em Tacitus d Semnone dr Haüptstamm drvu sin. S giit aber au Fund, wo meh us em Norde kummed, oder us de hitige Tschechei. Drum nimmt me aa, das au kleinere andere Gruppe sich mit de Elbgermane im hitige Bade-Wirtteberg niderglo hond. S siht also ganz so us, wi wenn di iigwandrete Lit erst im frier reemische Land Alemanne gnennt wore sind.

D galloromanisch Bevelkerig (romanisiärti Kelte) vum Dekumatland isch zum Deil vorhär scho abgwanderet, erst mit dr remische Besatzig abzoge oder in dr Alamanne ufgange. Im Südschwarzwald hot me offesichtlich no bis is frie Mittelalter romanisch gschwätzt, wel vil Flurnäme ditlich romanische Ursprung hond.

D friäh alamannisch Kültür isch durch Schriftquälle wennig griffbar, und s giit aü im 4. Johrhundert nume wänig archäologischi Fund. Meistens sind s oenzelne Greber oder klaine Grebergruppe. D Alemanne hond zerst irne Toote no meistens verbrennt, aber au de Bruuch, das me d ganz Liich beärdigt, breitet sich uus. Sidlunge hot me no wenig untersueche känne. De Runde Berg bi Urach z Wirtteberg isch usfierlich usgrabe wore und fir die Zit de wichtigst Fundplatz.

Bis is 4. Johrhundert hän d Alamanne viil Griäg mit dr Remer ka, meischtens verursacht durch alamannischi Eroberigs- oder Raübzig in Galliä. Zitewiss hets Handel un Üsdüsch mit Galliä gää un aü, ass Alamanne in remischi Seldnerdiänscht iidrätte sin. Vor allem a de neie Gränze hond sich Alemanne als vorgschobene Grenzverteidiger aawerbe lo, zum Bischpiil d Brisigavi. Iber d Zueständ im 4. Johrhundert wisse mer vor allem dur de reemisch Historiker Ammianus Marcellinus. S giit zu dere Zit demnoo e ganze Roie onzelne Gau-Kenigriich: d Briisgauer (Brisigavi), d Linzgauer (Lentienses), d Bukinobante und Raetobarii. Au d Juthunge wered etz als en Toel vu de Alemanne bezeichnet. De Ammianus nennt luter reguli, Kenigle wo jeweils iren Gau beherrsched. Die tond sich mol zsamme gege d Reemer, mol it. I de zwote Hälft vum 4. Johrhundert hond Alemanne mit de Burgunder, wo domols am Main gsesse sind, um Salzquelle gkämpft. S hot demnoo kon Kenig vu allene Alemanne ggäe, sondern d Alemanne hond sich i vil verschidene Toelstämm untertoelt.

Um d Mitte vum 5. Johrhundert hot sich bi de ganze Westgermane e wichtige Änderung im Grabbruuch durgsetzt: Au d Alemanne fanged etz große Fridheef aa, wo d Toote it verbrennt wered, sondern west-estlich usgrichtet i Roihe nebednand glegt wered. Des isch deshalb so wichtig, wel die Roiegreberfelder e grooße Quell fir archäologische Fund und s Lebe vu de Leit sind. Ab dere Zit wisse mer archäologisch vil meh iber d Alamanne, irne Sachkultur, Handwerk, Krankete und Sozialstruktur. Dur d Biigabe i de Greber hot me au festgstellt, das im 5. Johrhundert wider neie elbgermanische Zuewanderer, vor allem us em Behmische dezuekumme sind.

Zu dere Zit breitet sich d Alemanne i s Elsass und a de Mittelrhii uus. Am Rhii stoßed se mit de Franke zsammed, und liefered sich immer wider Schlachte mit dene. Am End verliered d Alemanne, und d Grenz zu de Franke isch e Wiile zwische Worms und Mainz. Um 500 erobered d Franke de Norde vum alemannische Gebiit. De Süde stoht no unterem Schutz vum ostgotische Kenig Theoderich. Vu de alemannische Oberschicht flied mänge gi Italie zu de Ostgote, oder gi Thüringe. Aber au s Goteriich kaa sich nimme lang hebe und muss im Johr 537 de Rest vu Alemannie de Franke iberlo.

Noch em fränkische Herrschergschlächt Merowinger heisst me s 6. und 7. Johrhundert d Merowingerzit. Vu 537 bis 746 isch Alemannia e Herzogtum im Frankeriich gsi. Dr Karl Martell het d Macht vo de Herzög sehr beschränggt und si Nochfolger, dr Karlmann, het ihre Ufstand noch em Dod vom Karl Martell zsämmegschlage und er heig bim Bluetgricht z Cannstatt, so wird verzelt, e Deil vo de alemannische Adlige lo hirichte. Er het Alemannia in zwei Piet deilt und d Franke Warin und Ruthard iigsetzt as Verwalter.

D fränkische Herrscher hond ire Macht gsicheret dur fränkische oder alemannische Adlige, wo se a wichtige Verkehrswäeg aagsidlet hond. Au us andere Toel vum fränkische Riich hot me Lit gholet.
 
Scho im 5. hän d Alamanne aagfange zum id dr Schwiz siidle, im 6. un 7. hän se unter dr fränkische Herrschaft aü s Alpevorland vu dr Schwiz un bayrisch Schwabe bsiidlet. In mänke Gebiit vu dr Alpe, wu hit alemannisch sin, sin romanischi Bevelkerigsräscht sitze bliibe un erscht im Mittelalter alemannisiärt wore.

Anne 915 isch s Herzogtum Schwaben entstande. Zu däm Herzogtum Schwaben hän aü s Elsass, Südbade, dr Zürichgau, dr Thurgau un Rätiä drzue ghert. Großi schwebischi Herrschergschlächter sin d Zähringer, d Staufer un d Habsburger gsii. Mit em Untergang vum staufische Kenigtum 1268 isch aü s Herzogtum Schwabe untergange.




#Article 257: Raetia (669 words)


Raetia (au Rhätia, im Dütscha: Rätien, alemannisch: Räzie) isch a römische Provinz gsi, zwüschat am Lacus Raetiae Brigantinus (da Bodasee) und Aenus (da Inn), und isch sitm 4. Johrhundart toalt gsi in d Raetia prima im Süda und d Raetia secunda im Norda. 

Da Danuvius (d Donau) isch zwüscha Kelheim und Boiotro bi Passau Schtaatsgrenze vom Römischa Riich und gliichzitig Verteidigungslinie gegs d Germana gsi. 

Der römische Kaiser Auguschtus hot 15 v. Chr. sine Adoptivsöhn Drusus und Tiberius losgschickt, dass se d Räter, wo als bsundrigs bluetrünschtig und aggressiv golta hond, unterwerfend. Als erschta hot der Drusus mit nam Heer da Brenner und da Reschenpass überquert und nördlich vo da Alpa in da Tridentiner Berg d Streitmacht vo da Räter gschlaga. Im glicha Johr hot sin Brüeder Tiberius, wo schpöter römischer Kaiser wora isch, s Gebiet im Weschta erobert und isch em Rhenus (Rhii) no zum Bodasee ku, wo d Vindeliker gsidlt hond. Däne hot er in ner Seeschlacht, wo d Römer oane vo da Bodaseeinsla als Basis gno hond, unterworfa.

Im Gegasatz zu Noricum isch Raetia unter großa Verluschte uf boadna Sita erobart wora – dr Drusus und dr Tiberius sind in Rom als Bezwinger vo Raetia mit Triumph gfiirat wora.

Vo 16 bis 14 v. Chr. hond d Römer s Gebiet zwüscha Graubünde, Voradelbärg, Nordtirol, Südbayre und Oberschwobe zur Provinz Raetia zämgfasst und an Schtatthalter igsetzt. Will unterm Mark Aurel (eppa 180 n.Chr.) a Legion in Raetia stationiert wora isch (Legio III Italica), hot vo döt aweg der Schtatthalter (legatus Augusti pro praetore) an Senator si hot müassa.

Im 4. Jahrhundert hot der Kaiser Dioklezian s Römische Rich neuorganisiert und dobi isch die Provinz Raetia in drü Töl uftoalt wora: der Süda isch zur Diözese Italia ku, da Rescht isch ufgschpalta wora in d Raetia prima (Curiensis) und d Raetia secunda (Vindelica). Dia zwoa Teilprovinza sind zäm oanam Dux (Militärgouverneur) unterschtellt und vo Schatthalter mit nidrigerem Rang (praesides) verwaltet wora mit Curia (Chur) und Augusta Vindelicorum (Augschburg) als Amtssitz. 

In der nördlichera Raetia secunda hond d Archäologa zwoa Entwicklunge nachvollzieha künna: Zum oana sind vom Weschta hera zwoa große Wälla mit Allemanna zersch bis zur Iller und schpöter bis zum Lech igwandert und hond dia keltisch-römische Bevölkerung übern Fluß umme verdrängt. Zum andra moane Historiker und Archäologa, dass öschtlich vom Lech sich dia keltischa Vindeliker und d römische Bevölkerung mit Gruppena vo andra germanischa Schtämm vermischt und an neua germanischa Schtamm bildet hond, die Bajuware. Es git nämlich koa Azoacha, dass Bajuwara igwandert si söllen, wiil d Bevölkerung noch m Zämabruch vom Römischa Rich glich bliba isch. Damit isch der politische Ifluß vo da Römer zruckganga und glichzitig hot d romanische Schproch und Kultur d Bedeutung verlora. Trotzdem git‘s keltische und römische Begriff und Ortsnama, wo sich bis hüt ghebt hond.

Dia südlichere Raetia prima dergegs isch politisch und kulturell länga an Italien bunda bliba, drum isch d romanische Schproch und Kultur trotz Völkerwanderung erhalta bliba (Rätoromanisch). Drum isch mit der Zit da Begriff Raetia bloss no fürs Gebiet vo da Raetia prima verwendet wora.

Geographisch hot mer da Begriff „Räzie“ im ganza Mittelalter und nocher wider im 18. und 19. Joorhundart fürn Freistaat der drei Bünde verwendet. Wo der am 21. April 1799 als oaganer Kanton in d Helvetische Republik ufgno wora isch, hot er am Afang echt „Rätie“ ghoassa, ersch schpöter hot mer eam Graubünde gseet. Bis hüt seet mer für „graubündnerisch“ bzw. „-bündner“ ab und a no „rhätisch“ bzw. „rätisch“ – epper für dia Rhätische Bahn oder o no im Wort Rätoromane.

Dia wichtigschta Schtädt in der römischa Provinz Raetia sind gsi: Augusta Vindelicorum (Augschburg), Castra Batava (Passau), Castra Regina (Regeschburg), Parthanum (Partenkirche),  Gamundia Romana (Schwäbisch Gmünd), Alae (Oole), Foetes (Fiesse), Cambodunum (Kempte im Allgai), Brigantium (Bregez), Arbor Felix (Arbe), Clunia (wohrschinli Fealdkirch oder Balzers), Curia (Chur).

D Römer hond in der Provinz grossi Milidärstroosse baut: eppa über de Julierpass in Graubünde. Me findt d Stroosse in der Peutinger-Tafle.

Der Nama Riess (ahd. Riezi) für d Landschaft um Nördlinge umme kunt no vo Raetia.




#Article 258: Opfingen (2850 words)


Obfige (; amdli Freiburg-Opfingen) isch e Schdaddail vù Fryybeg (; Freiburg im Breisgau) ùn lyd im Weschde vù dr Schdad am Oschdrand vùm Dunibäärg. 

Zöe Obfige ghèèrd dr Oordsdail Sandichlaus (; St. Nikolaus) ùn dr eemaalig Oord Wyberds-Chilch (; Wippertskirch). D Noochberdèèrfer sin Määrdige, Walderschhoofe, Dienge, Rimschige, Sand Jèèrge ùn Haasle.

Ùf em Baan vù Obfige sin Schäärbe ùn Siidligsräschd vù verschiidene uur- ùn friezydlige Kulduure gfùnde woore:

D Oordsnäme, wù mid –inge ùfhèère ghèère zöe dr eldeschde alemanische Siedligsschichd zyder em 5. Jh. E Graab vùn eme alamanische Chrieger us dr zwaide Helfdi vùm 5. Jh., wù ane 1990/91 im Gwaan Chazeschdaig gfùnde wooren isch ùn waarschyyns e Dail vùm e greesere Greeberfäld isch, zaigd di lang Bsiedligsgschiichd.

Zem èèrschde Mool gnänd wooren isch Obfige in ere Uurkùnd vù ane 1005, wù s no zwai Abschrifde us em 14. ùn em 15. Joorhùnderd gid. Dr Cheenig Heinrich II hed dèrdemool e Göed z „Ophinga“ an s Doomschdif Baasel iberdraid. 

Um 1100 wird zem èèrschde Mool s eedelfrèi Gschläächd vù dr Hèère vù Obfige gnänd: in ere Uurkùnd fir s Chlooschder Allerheilige z Schafuuse wird e Chrafth de Upphingen gnänd. Ane 1152 gid e Kuno de Opfingen em Chlooschder St. Peter e Göed z Bickesohl, doderbyy wird er de domo ducis gnänd, d. h. är isch e Minischtriale vù dr Zääriger. In däm Joor wird au e Bùùrg gnänd, wù d Hèère vù Obfige drùf woone. Dr ledschd us em Gschläächd vù dr Hèère vù Obfige isch dr Nicolaus von Opfingen, wù 1337 e Jooresgült vù Gieder im Obfiger Baan verchaufd. D Bùùrg vù dr Hèère vù Obfige isch waarschyyns im Gwaan Biirgele zwische Obfige ùn Sandichlaus glääge. 

Wù d Zääriger ane 1218 uusgschdoorbe sin, isch iire Èèrb an d Groofe vù Urach ùn d Groofe vù Kyburg chùù. Obfige isch zäme mid Fryybeg ùn em Bryysgau an dr Groof Egino IV. vù Urach gange. Däm syy Sùùn isch derno as Egino I. dr èèrschd Groof vù Fryybeg woore. Wel s almee Schdryd gee hed ùm d Finanze, hed sich d Fryybeger Bùùrgerschafd ane 1368 fir 20.000 March Silber vù dr Groofe vù Fryybeg losgchaufd ùn sich ùnder dr Schùz vùm Huus Habsburg gschdeld. As Endschäädigùng fir d Groofe hed d Schdad d Hèèrschafd Badewyyler gchaufd. Obfige hed ab doo mid Schalsched, Wolfewyyler, Lyderschbärg, Diengen ùn Mänge zöe dr Ùndere Vogdèie vù dr Hèèrschafd Baadewyyler ghèèrd. 

Im Lauf vùm 14. ùn 15. Jh. isch d Hèèrschafd Badewyyler e baarmol verbfänded woore, wel d Groofe vù Fryybeg in finanziälli Schwiirigkaide chùù sin. Ane 1444 hed dr Johann, dr ledschd Groof vù Fryybeg, syyni Hèèrschafd Badewyyler an d Siin vù syym Näfe, em Maarggroof Wilhelm vù Hachberg-Suusebärg vermachd, dr Rudolf ùn dr Hugo. 

Noch em Dood vùm Philipp vù Hachbärg-Suusebärg 1503 isch d Hèèrschafd Badewyyler, ùn doodermid au Obfige, an Maarggroofe vù Baade chùù. Ane 1535 isch d Maarggroofschafd Baade ùfdaild wooren in di boode Linie Baade-Baade ùn Baade-Durlach. D Hèèrschafd Baadewyyler hed zöe Baade-Durlach ghèèrd. Ane 1771 sin di baide Linie wider verainigd woore. 

D Maarggroofschafd Baade isch ane 1803 zùm Khuurfiirschdedùùm ghoobe woore, us dr Ùndere Vogdèie isch s Schdaabsamd Wolfewyyler in dr Landvogdèi Suusebärg im Landesdail Baadischi Maarggroofschafd woore. Wù ane 1806 dr ganz Bryysgau mid Fryybeg baadisch woore isch, isch s Schdaabsamd Wolfewyyler im Beziirk Fryybeg ùfgange un ab 1807 hed s zùm Ooberamd Fryybeg in dr Brovinz vùm Ooberryy ghèèrd.

Im Lauf vù dr negschde 170 Joor isch d Verwaldigsgliiderig vù Baade e baarmool gändered woore: Ab 1809 hed Obfige zùm 1. Landamd Fryybeg im Draisemchrais (ab 1832: Ooberyychrais) ghèèrd, 1819 sin s 1. ùn s 2. Landamd Fryybeg zùm Landamd Fryybeg verainigd woore, 1864 sin di bishäärige Chrais ufgleesd woore, Obfige hed jez zùm Beziirksamd Fryybeg im Chrais Fryybeg (ab 1939: Landchrais Fryybeg) ghèèrd. 

Im Èèrschde Wäldchrieg isch ùf em Blanggebäärg zydwyys e Schyywäärferbatteri as Ùnderschdizig vù dr Lùfdabwèèr vù Fryybeg stationiert gsii. D Chilchegloge ùn d Bfyfe vù dr Oorgele sin yyzooge woore go s Metall drus z gine.

Am 1. Dezämber an 1971 isch Obfige in der Verwaldigsreform noch ere Volgsabschdimig zöe der Schdad Fryybeg yygmainded woore.

Sandichlaus lyd nèèrdlig vùm Haubddoorf ùn isch s èèrschd Mool ane 1328 as ze Ste. Niclawese gnänd. Bis zöe dr Reformation hed Sandichlaus e aigeni Kabäle ghaa, wù em hl. St. Nikolaus gwèid ùn ab 1360 e aigeni Filale vù dr Bfaarèi Wyberdschilch gsii isch. Syd dr Reformation isch si schyyns nimi bruuchd woore ùn schliesli ane 1768 abgrise woore. Ane 1986 isch z Sandichlaus wider e kadoolischi Kabäle böue woore, d St. Bartholomä-Kapelle. Di ald St. Bartholomä-Kabäle, wù in dr Bardlimees gschdanden isch, isch im Joor 1454 s ledschd Mool gnänd woore.

Z Sandichlaus gid s e chlai Wèierschlos, s Baad, wù im 14. Jh böue woore isch. Vilichd hed di Fryybeger Familie Geben des Schlesli böue loo, ùf ali Fäl sin si ùm 1340 z Sandichlaus gnänd ùn iir Wabe hangd iber ere Diire vùm Baad. Im Lauf vù dr Zyd hed des Schlesli vilmool dr Bsizer gwägsled, vor 1399 isch s an dr Rudolf von Statz gange, schbeeder an d Hèère von Keppenbach, 1432 an dr Hermann von Lichtenfels, 1461 isch dr Hans von Bolsenheim Bsizer vùm Sandichlaus Wèierschlos. Ane 1554 isch s Èèrblääche vù dr Maarggroofe vù Bade-Durlach. S Lääche chùnd 1588 an dr Hans Jakob Mosung von Schafftolsheim vù Schdroosbeg, 1640 an dr Johann Dietrich von Zillenhardt. Ane 1655 hed dr Jakob Nessel, wù e Doochder vùm Zillenhardt ghyroode ghaa hed, s Schlesli vùm Maarggroof gchaufd. 1659 isch s an Baron Händel von Breitenbruck verchaufd woore, 1663 an dr Baron Wolfgang von Hohenfeld, schbeeder an dr Chaarlsröejer Foorschdmaischder Ernst Friedrich von Rüppur. 1735 schliesli hed s dr Maarggroof noch em Dood vùm Rüppur wider gchaufd ùn verschdaigere loo. D Gmai Obfige hed s derno ùfgchaufd ùn ane 1754 wider verchaufd. Hide isch s in Privatbsiz. S Gäld, wù d Gmai us em Verchauf yygnùù hed, isch in eme bsùndere Kapitalfond aaglaid woore, in dr Schleslirächnig. Des isch langi Zyd (bis ane 1818) e sälbschdändige Kreditfond fir Obfige gsii, wù Obfiger Bùùrger hän chene ne Kredit iberchùù. Au d Gmai hed sich doo chene Gäld leene, z. B. fir dr Böu vù dr nèie Chilche ane 1778 oder vùm nèie Schöel- ùn Roodhuus 1788–1795.

Noch ere lokale Saag sol s au emol Hyyser gee haa zwische Obfige ùn Sandichlaus, wù im Dryysgjèèrige Chrieg niiderbränd woore sèie.

Wyberdschilch isch s èèrschd Mool in ere pääbschdlige Uurkùnd us em Joor 1136 as Wipreskircha gnänd. Dèrdemol isch s aigeschdändigi Bfaarèi gsii, wù au zöeschdändig gsii isch fir Obfige ùn Sandichlaus. Zöe dr Bfaarèi Wyberdschilch hän die Filiale ghèèrd: St. Magarete z Walderschhoofe, St. Wolfgang z Harthuuse (e Wieschdig bi Märdige), St. Batholomäus (hid gid s no e Gwaan zwische Obfige ùn Sandichlaus, wù Bardlimees haisd) ún St. Katharina (waarschyns do wù di hidig Obfiger Chilche schdood).

Dr Bischof Rudolf von Konstanz hed d Bfaarèi Wyberdschilch ane 1276 em Chlooschder Schùdere gschänggd. 50 Joor schbeeder hed dr Groof Graf Konrad vù Fryybeg em Chlooschder dr ganz Baan gschänggd. Wyberdschilch isch zöen eme Priorat vù dr Benediktiner vùm Chlooschder Schùdere woore. 

Wyberdschilch hed syyni Bedydig derno schnäl verloore. Im Joor 1816 sin nùme no d Chilche, s Schlos ùn drèi Heef mid 18 Bewooner gschdande. Wù d Chilche abbroche wooren isch, isch us dääne Schdai di nèi Chilche z Walderschhoofe böue woore. 1822 isch s Schlos abgrise woore. 1885 isch vùm eemoolige Doorf nùme no ai Hoof gschdande, dr Chlooschderhoof (dt. Wipperskircher Hof), wù hid no schdood an dr Schdroos zwische Walderschhoofe ùn Määrdige. Dr Bsizer vù däm Hoof haisd im Obfiger Dialägd dr Wyberds.

Syd dr Midi vùm 20. Joorhùnderd sin z Wyberdschilch nèii Uussiidlerheef böue woore.

In der groose Uuswanderigswäle im 18. ùn im 19. Joorhùnderd sin au vyyl Obfiger fùùrd gange, v. a. vù 1833 – 1854 hän vyyl Familie iir Glig z Amerika gsöechd. Schbeeder sin vyyl Lyd ùf Fryybeg zooge. Ane 1939 hed Bevelgerigszaal e Diefschdand vù 870 ghaa (1852: 1311). Noch em 2. Wäldchrieg isch d Yywoonerzaal wider langsaam aagschdiige, wel Flichdling ùn Verdriibeni zöezooge sin. Syder as Obfige zöe der Schdad Fryybeg yygmainded wooren isch, hed sich d Yywoohnerzaal mee wie verdrèifachd.

Dr Ordschafdsrood vù Obfige hed 14 Siz. D Verdailig vù dr Siz bi dr Ordschafdsroodswaale syter 1994 zaigd die Tabäle:

Bis zöe dr Yyfierig vù dr nèie baadische Gmainoornig ane 1831 isch s hegschd Gmaiamd z Obfige dr Voogd gsii, derno isch er abgleesd woore dùr dr Bùùrgermaischder. Zyder as Obfige zöe dr Schdad Fryybeg yygmainded isch, hed Obfige ne Ortsvorsteher. Im Obfiger Dialägd said mer zem Ortsvorsteher au hid alno „Bùùrgemaischder“.
Vor em Dryysgjèèrige Chrieg sin d Näme vù dr Obfige Veegd nùme lùgehafd iberliifered.

Dr Woobe vù Obfige zaigd 

Dää Woobe hed d Gmai Obfige noch em Zweede Wäldchrieg iberchùù. Dr guldi Bfool mid dr schwaarze Schbaare maand an dr Woobe vù Baade-Durlach, s Höefyyse ùn dr Schdäärn schdame vùm Obfiger Gmaisiigel us em 18. Joorhùnderd.

Chilchlig hed Obfige uurschbringli zöe dr Propstei Wyberdschilch ghèèrd, e aigeni Chilche hed Obfige zèèrschd ane 1525 griegd. Wù dr Maarchgroof Karl II. vù Baade zem evanggeelische Glaube iiberdräde isch, sin Obfige ùn Sandichlaus ane 1555 evanggeelisch woore, Wyberdschilch isch kadoolisch bliibe. 

Di hidig evanggeelisch Chilche isch ane 1778 böud woore. D Chilcheoorgle schdamd vùm Georg Marcus Stein (1738-1794), eme Oorgleböuer vù Durlach us dr Silbermann-Schöel.

Derwyylschd Obfige in dr Midi vùm 20. Joorhùnderd no zöe zu 98% evangeelisch gsii isch, isch dr Aadail vù dr Kadolige nooch em Zwaide Waäldchrieg ùn vor alem syd dr Yygmaindig zöe Fryybeg al mee aagschdiige. Zem Byyschbel sin ane 1976 nùme no 63 % vu dr Obfiger evanggeelisch gsii, 31 % kadoolisch. Wäge däm isch derno ane 1985 e kadoolische Chilche böue woore un 1986 di kadoolischi Kabäl St. Bartholomäus z Sandichlaus.

Im Joor 2004 sin 37,4 % vù dr Yywooner evanggeelisch gsii ùn 38,3 % kadoolisch.

Di evanggeelisch Gmai z Obfige bilded hid mid Dienge zäme di Evangelische Pfarrgemeinde Tuniberg.

D Kadolige ghèère zäme mid Dienge, Mùnzige, Walschderschoofe un Mänge zue dr Seelsorgeeinheit Tuniberg. Vù 2004 bìs 2014 isch dr Siegfried Flaig Bfaarer am Dunibärg gsii, syterhär isch s dr Andreas Mair.

Bis in d 1970er Joor isch Obfige schdaarg bräägd gsii vù dr Landwiirschafd. Uurschbringli hän gmischdi Bedriib voorghèèrschd mid Rääbe, Vii- ùn Milchwiirdschafd, mid Made ùn Waide, Obsd (Ebfel, Biire, Chriese, Zwädschge, Bfluume, Bfiirschig, Hansisdriibeli), Agerfälder mid Frùùchd (Waise, Roge, Gäärschde, Haaber), Wälschchoorn, Chrud, Flags, Hambf, Röebe. Syd dr Midi vùm 20. Joorhùnderd hed s au z Obfige e groosi Ùmstrukturierig in dr Landwiirschafd gee. In dr 60er Joor isch Obfige ais vù dr Mùschderdèèrfer vù dr baade-wiirdebäärgische Dorfsanierig gsii

Im Joor 1957 hed dr doomoolig Chrais Fryybeg z Obfige ne Versöechsgaarde fir Obsdböu yygriichded, hide wiird er vùm Landchrais Bryysgau-Hoochschwaarzwald bedriibe.

In dr Rääbfluurberainigùnge sin groosi Beede aaglaid woore. S ald Landschafdsbild mid dr Chinzge isch zem groose Dail verloore gange, doodermid au viil Fluurnäme. Hid läbd nùme no ne chlaine Dail vù dr Obfiger vùm Buure. In dr Haubdsach hed s Rääbe, derzöe Schbaarglefälder ùn wie iiberaal in dr Ooberryyeebeni groosi Wälschchornägere. Syd Ändi vù dr 1990er Joor gid s z Obfige kai Viihaldig mee.

Viil Obfiger schafe hid as Beröefspändler in dr Schdad Fryybeg

Dr Gwäärbverain Obfige (Gewerbeverein Opfingen e. V.) isch am 13 Augschde 1959 in dr „Blöeme“ grinded woore, as Oordsverband im Oberrheinischen Gewerbeverband. Ab 1980 isch dr Verain nimi aktiv gsii, aber ane 1985 isch er nèi grinded woore as Obfiger Oordsverband im Bund der Selbständigen. Hide (Schdand: 2009) hed dr Verain 59 Midgliider ùn veraaschdalded al Joor d „Tuniberger Jobbörse“ zäme mid dr Schöel.

Regional bekand isch Obfige dùr dr Schbaargleaaböu woore, vor alem dùr s Gaschdhuus „Tanne“, wù noch ere Obfiger Saag scho dr Napoleon sol ibernaachded haa. E reegelmääsige Gaschd in dr Schbaarglezyd in dr „Tanne“ isch langi Zyd dr eemoolig dydsch Bùndesbresidänd Walter Scheel gsii, wù syder ane 2009 z Chrozige woond.

Derzöe gid syder e baar Joor e Hotel, s „Hotel Blume“.
 

Di èèrschd Schöel isch z Obfige ane 1690 böue woore. Wel die z chlai woore isch, isch zwische 1788 ùn 1795 e nèi Schöelhuus böue woore, s hidig Roodhuus. Wel aber au doo schliesli kai Blaz me gsii isch, isch ane 1963 e aige Schöelhuus böue woore, wù nääbe dr Obfiger Grùndschöel au d Haubschöel fir d Fyybeger Schdaddail am Dunibäärg din isch. D Realschieler ùn d Gimnasiaschte pändle ùf Fryybeg.

lueg au: Obfiger Wèèrderböech, , , Obfiger Bflanzenäme, Obfiger Diernäme, Wenker-Säz

Dr Dialägd vù Obfige (Obfigerdydsch) ghèèrd zöe dr Dialägd vùm Ùndere Marggreeflerland, ùn doodermid zöe dr siidalemanische Dialägd (Hoochalemanisch). S Haubdchänzaiche isch d K-Verschiebig im Aalud (Chind Kind, Chobf Kopf, Chrod Kröte, nèèrdliger said mer Kind, Kobf, Grod). Die Kind/Chind-Linie lyd doo ùnggfäär ùf dr alde Gränze zwische dr Ùndere Vogdèie ùn em Bryysgau, wù zöe Voordereeschdryych ghèèrd hed. Dienge, Obfige mid Sandichlaus, Wolfewyyler mid Lyderschbärg, Mänge ùn Oberrimschige liige im Siide vù dääre Gränze, Mùnzige, Ùnderrimschige, Märdige, Walderschhoofe ùn Sand Jèèrge im Noorde. Die Kind/Chind-Gränze isch aini vù dr wichdigschde Gränze zwischen em Siidalemannisch ùn em Oberryy-Alemanisch. Im Bryysgau hed s e baar Gränze, wù soonigi Ùnderschiid zwische dääne Dialägdraim margiere. In dr maischde Fäl hed s z Obfige di siidlige Foorme.

Au Wèèrder wie mälche, Wäärchdig zaige die Verschiebig, nid dergeege Biirge oder schdaarg (siidliger: Birche, starch).

E wiichdige Ùnderschiid zöe andere siidalemanische Dialäkt, vor alem in dr Schwyz, isch, as im Obfigerdydsch wie im Oberryyalemanisch ùn im Schweebisch ali Konsonate gschwèchd sin zöe aifache, schdimloose Lenes: Boschd, schwime (Post, schwimmen) (siidlig: Poscht, schwimme).

Derwyylschd d Lyd, wù diräkt nooch em Zwaide Waädchrieg ùf Obfige zöezooge sin, au schbroochlig no integriert woore sin (d Chinder vùn ene hän schnäl aafange Obfigerdydsch schwäze), lèère d Chinder vù dr Lyd, wù syder dr 70er Joor zöezooge sin, im Reegelfal kai Obfigerdydsch me. Au d Chinder vù dr sùnschdige Obfiger Familie schwäze hid zmaischd kai Obfigerdydsch, sùndern wie iberhaubd dr Groosdail vù dr hidige Obfiger Bevelgerig d Fryybeger Ùmgangsschbrooch.

E arg ùffälige Ùnderschiid vù dr Obfiger Ùmgangsschbrooch zem Obfigerdydsch isch, as d k-Verschiebig nimi realisierd wird, d. h. hid saage di maischde Obfiger Ghind, globfe ùn nimi Chind, chlobfe.

Au di nèihoochdydsch Diphthongierig isch in dr modäärne Ùmgangsschbrooch wyder fùùrdgschride wie im eldere Dialäkt. Dooderbyy wird aber au in dr Ùmgangsschbrooch no ùnderschiide zwische mhd.î ùn ei, iu ùn öu, û ùn ou. Die Ùnderschaidig isch im regionaale Substandard derno wie in dr Standardschbrooch ùfghoobe:

D Fraue hän z Obfige bi Feschd ùn in d Chilche friejer (bis Aafangs 1950er Joor) d Maarggreefler Draachd draid (v. a. in dr Chilche) mid dr Maarggreefler Hèèrnerchabe ùn eme Fiirdöech, wù bi dr leedige Maidli wys gsii isch ùn bi dr ghyroodene Fraue schwaarz. Die Draachd isch au bi dr Hochzyd vù dr Brud draid woore, zem Dail au e schwaarz Chlaid mid eme wyse Schlèier. Wysi Hochzydschlaider sin èèrschd in dr zwoode Joorhùnderdhelfdi ùfchùù. E aigeni Manedraachd isch nid iberliifered, si hän e schwaarze Aazùùg draid. 

Au bi dr Komfermazioon hän d Maidli bis in d 1960er Joor schwaarzi Chlaider draid, d Böebe schwaarzi Aaziig.

Wel Obfige friejer evangeelisch gsii isch, isch d Faasned - as e kadoolisch Feschd - z Obfige bis in d Midi vùm 20. Joorhùnderd nid gfyyrd woore. Derfiir isch d Holzschdaigerig, wù aljoor im Winder abghalde wird, friejer „d Obfiger Faasned“ gnänd woore. Wel syd dr 1950er Joor almee Kadolige ùf Obfige zuezooge sin ùn Bryych hidigsdaags au nimi eso schdräng no Konfession verdaild sin, wird midlerwyyli au z Obfige d Faasned gfyyrd, scho syd dr 1960er Joor vùm Schboordverain ùn dr Landfraue, ane 1998 isch schliesli ne Faasnedszùmbfd grinded woore, d „Miilibachhägse“, wù an dr Faasned e Hämglùnggiùmzùùg mache, s Roodhuus schdiirme, e Narebaum ùfschdele ùn am Änd d Faasned verbräne, derzöe veraaschdalde si als e Hog am Vaderdaag. Im Joor 2009 isch e zwoodi Obfiger Faasnedzùmbfd grinded woore, d „Räbdèifel“.

Syd dr 1970er Joor sin an dr Faasned Chinder dùr s Doorf zooge ùn hän ùm Goobe ghaischd, zmaischd mid em Schbrùch: 

D Chinderschöel machd syd aafangs 1970er Joor e Ladäärneùmzùùg am Maardinsdaag (11. Novämber), d Chinder singe derzöe di gängige dydsche Lieder „Ich gehe mit meiner Laterne“ oder „Laterne, Laterne, Sonne, Mond und Sterne“.

S dradizionäl Zoobeäse am Hailigoobe isch friejer Schyyfeli, Härdebfelsalaad ùn Sùnewiirbelisalaad gsii. D Gschängg am Hailigoobe hed s Chrischdchind broochd.

S Schdaufemer Bùbemuseeum isch ane 1993 z Obfige grinded woore ùn hed in dr èèrschde Joor d Samlig in dr Raiffyyseschdroos uusgschdeld ghaa. Schbeeder isch s ùf Fryybeg ùn ane 2010 ùf Schdaufe verlaid woore.

D Chardierig vù dr alde Buureheeffoorme hed in dr 1960er die Verdailig gee:

Dr Schboordverain (SV Obfige) schbiild syder ane 2005 in dr Föesbal-Landesliga.

Dr Raadglub hed vù 2001 bis 2009 d Opfinger Sonnenbergschleife veraaschdalded, e Raadräne, wù iber rùnd 140 km ùf eme 6,75 km lange Rùndkùùrs dùr dr Dùnibärg fierd. S Räne isch in dr Noowùgsklasse Dail vùm Badenpokal ùn isch glyychzydig d Chraismaischderschafd. 2009 isch d Sonnenbergschleife s ledschd Räne vùm Gonso-Cup Baden-Württemberg gsii. S hed verschiideni Räne mid verschiidene Lengine gee, je no Alder. 

Siiger bi dr Mane in dr ledschde Joor (s Räne 2010 isch abgsaid woore):




#Article 259: Langes s (384 words)


S lange s (ſ, änglisch long s oder medial s) isch e typografischi Variante vom Buechstabe s.

Es wird im Aaluut oder im Mitluut vonere Silbe gschribe, wäred im Uusluut vo de Silbe s rundi (Schluss-) s gschribe wird. I de prochne Schrifte, mues mer s ſ, won wien es f ooni Quärstrich usgset, bruuche; i de latinische oder Antiqua-Schrifte cha mers bruuche.

S ſ cha mer i mänge Schrifte liecht mit em f verwächsle, wil de Underschiid nume us em rächte Teil vom Quärstrich isch.

Wil's im Änglisch syt Jahrhunderte nümm bbruucht wird, hei vil modärni Schriftsätz gar kes ſ.

Es git Fäll, wo ds langen ſ bi der Erchennig vo Wörter cha hälffe. Es handlet sech derby immer um zämegsetzti Wörter:

Es git sogar es Wortpaar, wo sech numen im Merkmal längs ſ vs. runds s unterscheidet, nämlech Wachſtube (Wach-Stube) vs. Wachstube (Wachs-Tube).

Mit der Yfüerig vom Buechdruck ändi 15. Jaarhundert hei sech d Regle vo der Unterscheidig zwüsche längem ſ u churzem s nahdisnah i allne europäische Sprache duregsetzt. Uf französisch isch es mit de Revolution schlagartig verschwunde. In änglische Tegscht isch es im Louf vom 18. Jaarhundert us em Antiqua-Satz verschwunde, und ändi 19. Jaarhundert sogar us de bbrochne Schrifte. Wil mer tüütsch z Tüütschland bis 1941 hüüffig no mit Fraktur gschribe häd, isch mer sich s langi ſ gwonet gsi und drum au nach em Zwöite Wältchrieg no Tekschte mit emne längen ſ ddruckt worde.

Ds dütsche ß het sech us ere Ligatur us ſ und z i de bbrochnige Schriften entwicklet.

Für d Form vom Antiqua-ß häd s vier verschideni typografische Aasätze gee:

Hüt sind di meischte ß entweder nach 2. oder nach 4. gformt, doch mängisch findt mer au eis wie bim 3. (hüt no uf de Straßenametafle z. B. i de tüütsche Stedt Bärlin und Bonn). Nume d Variante 1. bruucht me selte.

ſ wird im Unicode dur de Hex-Wärt U+017F dargstellt, i HTML als ſ.

Regle wie mer s langi ſ gnau bruucht, stönd im Dude vo 1895.

I de Schwiiz hät d Ärzieigsdirekzion vom Kanton Züri beschlosse, das mer s ß ab em 1. Jänner 1938 i de Schuel nüme leert. Siit 1974 wirds au i de Neue Züri-Ziitig nüme gschribe. Z Tüütschland hät mer die alte gwachsnige ß-Regle 1996 dur verschideni neui ersetzt.




#Article 260: Roland Zoss (128 words)


Dr Roland Zoss (* 2. August 1951 z`Bärn) isch e Schwiizer Schriftsteller u Liedermacher. Är het i de Jahr von 1975-2018 hunderti vo Lieder u Hörspiel gschaffe uf 26 CDs. Teil uf Hochdütsch, teil uf Bärndütsch. Er isch o als Schriftsteller bekannt u als Chinderbilderbuechoutor und Hörspielregissör vo typische Schwiizer Kulturorte.

Syni bekanntischte Wärch si:

Schliesslech gyts es ganzes Chinderparadiis, nämlech der «Güschiwäg» uf em Gurte z Bärn mit de Figure us dere typisch Schwiizerische Gschicht vom Güschi, em Fründ u vo de Tier, wo dert läbt. Dä Wäg uf em «Güsche» isch leider über Nacht vo de Händy-Männli ufglöst worde im Jahr 2014.
Der Roland Zoss het mit syne grundlegende Musigwärch u syre Poesii in Bärner Mundart (zum Bispil; Xenegugeli, Liedermärli, Schlummerland und Muku-Tiki-Mu) mänge Chinderliedermacher beyflusst.




#Article 261: Café Irrlicht (164 words)


S' Cafi Irrlicht isch e autonoms Jugendzentrum, wo sich selli Jugendliche uus Schopfe träffe, wo kai Luschd hän, ins Hurlibaus oder in`d Nachtschicht z'goh oder deheige vorrem Ferseh umenader z'hocke. S'isch aber nid nur für'd Schopfemer e wichtige Treffpunkt. Au us de Schwyz und us em Breisgau sind dört oft Lüüt aaztreffe. Bim Irrlicht git's z. B. Pankkonzärtli und 3 Mol i de Wuche e Café, wo me Musik hööre, öbbis trinke und sich mit nette Lüüt unterhalte cha.

Trotz etliche Probleme gits des Irrlicht jetz scho sit 1993. Sither hätt au d'Polizei vo Schopfe hin und wieder uf Aaordnung vom Bürgermeischter in d'Bahnhofstraß cho müesse. Eimol im Johr voanstaltet s'Irrlicht au e großes Open-Air im Sängele, s'Holzrock. Dört spiile nid nur Bands us de Region, sondern au bekannti Musikante us de ganze Welt. S'git dört au immer e schönes Programm für d'Kinder.

Unter sellerem Link isch'es Programm und alles was ma sonscht wisse will:

Unter sellem Link chamme sich über s'Holzrock Open-Air informiere:




#Article 262: Dezember (249 words)


De Dezämber () isch de zwölfti un letschte Monet vom Johr im Gregorianische Kalender.

Er het 31 Däg.

Am 21. odr 22. Dezämber isch de Dag vo dr Sunnewendi - d' Sunne schtoht dann gnau über em Wendekreis vom Schteibock am südliche Breitegrad vo 23°26'. Sälle Dag isch de chürzeschti im Johr, d' Nacht isch di längschti.

De alte dütsche Name vom Dezämber isch Julmond. De Name chunnt vo Julfescht, de skandinavischi Fier vo dr Winntersunnewendi.

Anderi Näme für Dezämber sin Chrischtmonet, will Wiehnachte, 's so gnannti Chrischtfescht, im Dezämber gfiert wird, oder au Heilmond, will Christus es Heil bringt. Letschteri Näme sin natürlich erscht noch de Umwidmig vom Julfescht im Zug vo dr Christianisierig entschtande.

Im römische Kalender war de Dezämber ursprünglich de zähnti Monet (lat decem = zäh) vom 304-dägige Mondkalender.

Im Johr 153 v. Chr. isch de Johresafang allerdings um zwei Mönet füre verlegt worde, so dass d' Namens- un Zählbeziehig entfalle isch.

Was 's Chilchejohr betrifft, so fangts, anderscht wie di weltlichi Kalenderzählig, mit Sunndig, em 1. Advent a. Sälle cha scho im Novämber odr au im Dezämber liege, je nochdäm, an welem Wuchendag Wiehnachte liegt.

De Dezämber fangt mit em sälbe Wuchdag a wie de Septämber.

Isch de 29., 30. odr 31. Dezämber e Mändig, so werde d' Dag ab Mäntig de erschte Kalenderwuche vom Folgejohr zuegrechnet. In sällem Fall hört die letschte Kalenderwoche vom Johres noch de DIN-Norm mit em letschte Sunndig vom Dezämber uff. E solchs Johr hat denn immer 52 Kalenderwuche.




#Article 263: Simplon VS (181 words)


 

Simplù oder Simpilù isch en politischi Gmeind vam Bezirk Brig im ditschsprachigu Teil vam Kanton Wallis i der Schwiz.

Simplù ligt süüdlich vom Simplonpass und vo de Wasserschaide. Drumm fliesst de Chrummbach und schini Näbubäch uber d Riiss in Langesee. D Gmeind glidert schich in d Frakzione Simplu-Dorf, Egga, Gabi und Simplu-Pass. S Dorf Simplu isch appa niin Kilometer süüdlich va dr Passhechi. Nachbergmeinde sind Brig-Glis, Ried-Brig, Zwischbergen, Saas-Almagell, Saas-Grund, Saas-Balen, Eisten und Visperterminen. Vannr Ggmeindsflechi sint 21,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 12,3 % Wald, 1 % Sidligsflechi und 65,2 % süschtigi Flechi.

D Pfarrii arschiint 1267 zem eerschta Maal in anar Urkunda als Simpilion (1285 Xeinplon). Dr hl. Gotthard ischt schine Schutzheiligo.

Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 1,2 % glägu.

Dr Ggmeindspresident va Simpilù ischt dr Sebastian Arnold (Stant Oktober 2017).

Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 333 Iwonru 96,7 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 1,2 % Franzeesisch, 0,9 % Talienisch und 1,2 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Simpilù gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

Hie isch der spätär Bundesrat Josef Escher geboru gsii.




#Article 264: Evanescence (138 words)


Evanescence (uf Ditsch: Dahinschwinden) isch e Band us Little Rock, Arkansas.

D Evanescence schbile Musik, wo mer im Gothic Rock züeordne kha. D Text vonene handle meischd vo schmerzhafe Erfahrige, wo d Amy gmacht hät. So zum Bischbil Call me when you're sober, wo si vo ihrem Ex-Fründ singt, wo vom Alkohol abhängig gsi isch.

Bsunderes Merkmal vo d Evanescence isch d unverwechselbari Schdimm vo de Sängeri. D Amy cha über 3 Okdave singe und hört sich live fasch genau glich a wie uff de Platte

Zu de Amy: Sie heisst etz nümme Amy Lee sondern Amy Hartzler, sie hed nämlech am 6.Mai ghürate.
Usserdem sind de John und de Rocky nüm debi bi Evanescence, wil d Amy de John usegrüert hed, und de Rocky isch druffabe au gange. Si wänd sich etz ganz ihrer Band Machina widme.




#Article 265: Kanton Glarus (864 words)


Dr Kantuu Glaris isch än Kantuu im Oschte vu dr Schwyyz mit’m Hauptort Glaris. Mit ere Flächi vu 685 km² isch Glaris dr 17-gröscht Kantu vu de Schwyz und zellt 39'217 Iiwoner. Biitrette zur Eidgenosseschaft isch Glaris im Jahr 1352.

Im Kantuu Glaris gits grossi Höhenunderschid: Vum flache Talbode uf 414 Meter Höchi stygt das Gländ bis uf über 3600 Meter i de Glarner Alpe. Die Gegegsätz gseht me au am Klima ah: Es wächslet innerhalb vu wenige Kilometer vu mild am Walesee mit sinre südländische Pflanzewelt zu hochalpine, verschnyte Berggipfel, wia dr Glärnisch und dr Tödi. Drzue blast en Füü durs Tal, so dass me Temperaturrekord cha messe. Ds Tal isch nur uf dr Nord-Syte zur Linthebeni hii offe.

Dr sichtbarscht Iigriff vum Mensch i de Natur isch ds imposant Linthwerk, wo 1807 als eerschts Nationalwäärch vu de Schwyz gillt. D Linth wird in de Walesee gleitet und ire Lauf in Zürisee kanalisiert. Vor de Korrektur händ sich d Linth und d Maag (hüt Linthkanal, Walesee–Zürisee) chrüzt, so dass es dur Ablagerige zu sumpfige Zueständ chu isch.

Dä gröscht See im Kantuu Glaris isch dä Chlöntalersee, er isch im Chlöntl hine und dadrmit uf em Gebiet vu dr hütige Gmäind Glaris.

Verschideni Fund us dr Bronzezyt zeiget, dass es Mensche zwüschet em 13. und 9. Jahrhundert vor Chrischti Geburt ggii hät. Bodefund und Ortsnäme wysed naa, dass es e Besidlig im 3. Jahrhundert vor Chrischti Geburt vu de Kelte ggii hett. Dr Name vu dr Linth chunnt vum keltische «lindu-», was Wasser bedüütet. Uf em Chirenzer und am Walesee hät me spääter Buute vu de Römer gfunde. Um Chrischti Geburt hät ds hütig Glarnerland zur Provinz Raetia gchöhrt.

Die eerscht Talchilche isch im 6. Jahrhundert im Glaris buue worde. Au wänn d Alemanne schu 700 nach Chrischti Geburt is Taal iigwandert sind, hät sich dere iri Sprach eerscht im 11. Jahrhundert duregsetzt. Zu dere Zyt gchöhrt ds Glarnerland am Kloster vu Säckinge, wo vum Sant Fridli gründet worden isch.

Im 13. Jahrhundert isch Glaris a d Habsburger gfalle, und d Glarner, won ä gwüssi Eigeständikeit gha händ, wie mä us Urkunde vu 1282 cha lehre, wo vu dr Gmeinschaft vu de Manne vom ganze Taal Glaris brichtet, händ welle si loswärde. Im Jahr 1351 händ si sich vu de Zürcher und Innerschwyzer la erobere.

An der eerschte Landsgemeinde, wo usfüehrlich dokumentiert worden isch, händ si sich 1387 eigeni Satzige ggii und händ dadrmit dr Grundstei zur hütige demokratische Verfassig gleit.

Am 9. April 1388 händ si in der Schlacht bi Näfels ä habsburgischi Armee gschlage, wo vil grösser gsi isch as iri eigeni, und händ sich mit däm Siig vu der habsburgische Herrschaft chänne fry mache. Sit däm git s jedes Jahr am eerschte Dunnstig im April d «Näfelser Fahrt» zum Aadänke an das Ereignis.

Schu vor 1530 isch d Mehrheit vu de Glarner und Glarnerinne reformiert. Dr Uelrich Zwingli het zeche Jahr lang z Glaris as Pfarrer gschaffet und si Reformationsschrift 1523 em Ammann, Rat und Gmeind des Lands Glaris gwidmet.
Nu Näfels und Oberurne si bim alte Glaube plibe, und ä paar Gmeinde wäärded konfessionell paritetisch. Di eerschte Grundsetz vu Religionsfreiheit chännd aber d Spannige zwüsched de Konfessiune nüt verhindere.

S Simultanverhältnis a der Chilche vu Glaris het bis zur Iiwychig vu der katholische St.-Fridolins-Chilche 1964 ggulte und beed Konfessiune händ die glych Chilche pruucht; nüt emal dr Brand vu Glaris im Jahr 1861 het das chänne ändere.
D Staatsgwalt aber hät sich teilt. Es het drei Landsgmeinde ggii: eini für die Reformierte, eini für d Katholike und ä gmeinsami. Au d Gricht, s Militär- und Postwäse und der Salzhandel händ sech trännt. Ä Zytlang hät s sogar zwee Kaländer ggii, wil di Reformierte dr Gregorianisch Kaländer ä Jahrhundertlang abglehnt händ. 1836 hät die nüü Kantuunsverfassig die konfessionell Landesteilig ufghobe.

Der Kantuu Glaris isch nit immer sehr fortschrittlig gsi. Er isch i d Rächtsgschicht iiggange, wo do im Jahr 1782 die letscht Häx z Mitteleuropa hiigrichtet worden isch, wo d Anna Göldi gchöpft worden isch. Und au d Folterig as Mittel für zum d Waret vor Gricht z finde, isch im Glarnerland eerscht im Jahr 1851 offiziell abgschaffet worde.

Schu ab em 18. Jahrhundert isch Glaris starch (früeh-)induschtrialisiert gsy. Im 19. Jaarhundert isch es dänn zum furtschrttliche Muschterland woorde, wo e Räie vu Bistimmige vom Schutz vom Arbäiter erlaa hät: 1846 isch d Aarbet für Chind verbotte woorde, 1858 d Sunntigsaarbet, 1864 isch de Zwölfstundetaag iigfüert und d Nachtaarbet verbotte woorde, und 1872 hät me der Elfstundetaag bschlosse.

Vu 1939 bis 2003 häts im Kantu Glaris 29 Gmeinde ggii. Uf de 1. Januar 2004 hät Hätzige und Diesbach mit Luchsige fusioniert. Und zwäi Jahr spääter händ sich Leuggelbach und Nidfure mit Hasle zämmegschlosse. Dademit sinds immer nuch 25 Gmeinde im Kantuu gsii.

Sit äm 1. Jänner 2011 hät Glaris nu no drei Gmeinde, Glaris Nord, Glaris und Glaris Süd. 

Vorher häts im Kantuu Glaris ekei Gmeind ggii, wo gnueg Iiwoner gha hett für e Stadt z si, das heisst mindestens 10'000. Gmeinde mit über 1000 Iiwohner sind die gsi:

Bekannti Näme im Glarnerland sind: Gallati, Hefti, Hösli, Jenny, Landolt (nöd z verwächsle mit de Züri-Landolte), Marti, Schiesser, Stüssi, Trümpy und Tschudi.




#Article 266: Langensee (860 words)


Dr Langesee, lombardisch Lagh Maggior, italiänisch Lago Maggiore oder Verbano, gurinerdütsch Liggåårnarsee (Locarnersee), isch en grosse See in dr Südschwiz und in Norditalie. Am See liged berüehmti Turismus-Ort wie Ascona, Locarno und Stresa, aber au Verbania un Luino, wo bekannt sin für iri Märit. Vill bsuecht sind drüberuus di Borromäische Insle und d Brissago-Insle.

De Langesee isch inere geologische Ziit vo hunderdtuusige vo Joore dur d Erosion vo de iszittliche Gletscher entschtande.

De See isch 216 km² groß un isch de zweitgröschdi oberitalienisch See nach em Gardasee. Er litt uff ere middlere Meereshöchi vo 195 m, isch 65 km lang un an der breideschde Schdell 12 km, an der schmälschde bi Arona 2 km breit. Drumumme sin es 166 km. Zwüsche Ghiffa un Porto Valtravaglia isch die diefschdi Schdell vom See mit 372 m. Das isch also wiit under dr Höchi vo dr Meeresoberflechi.

De Hauptzuefluss un de Abfluss isch de Fluss Tessin. Dem sini Mündig im Norde bi Magadino lit im Tessin, un de Abfluss im Süde bi Sesto Calende ghört zu Italie. Det wo der Fluss Toce in de See mündet, lit 1,5 Kilometer näbedra de Lago Mergozzo, wo friejer e Verbindig zum Langesee cha hett, jedoch durch d Gschdeinsablagerige im Delta vom Toce sini Verbindig mid em See verlore hett. Ebeso fließe no mehreri Wasserläuf in de See, so de Bach Erno, de Cannobino un de S. Bernardino im Weschde, d Maggia und d Verzasca im Norde und d Tresa im Oschde. S Zueflussgebiet isch riesig, s goot vo de Penninische un de Lepontinische Alpe im Norde bis i d Gäged vo Varese im Süde.

De Wasserschpiegel hett vieli uffs un abs, de Högschtschdand isch im Frielig un im Herbschd.

Im See liged die Borromäische Insle, wo die gröschde sin. S git dänn noh die beide Insle bi Cannero un die vo Brissago. Zuedäm hets no e Inseli, wo Partegora heisst.

Wie bi allene Voralpesee underlitt s Klima em milde Ifluss vo de große Wasserflächene.

Die middlere Temperadure im Summer sin höcher, so um die 22 °C ume, die im Winder nidriger, so um 6 °C ume, als die vo de benachbarde Ebene.

Wind hetts vil, am Daag bloost di Inverna us de Ebeni in d Däler uufe, am morge in umgchehrder Richdig nennt me ne Tramontana.

Dank de klimatische Bedingige gitt es rund ums Seeufer mediterani Arde, un in pflägde Gärde findet me sogar subdrobischi Flora mit exodische un säldene Exemplare.

Uff de Hügel folgt d Bewaldig de normale Arde.

Zahlrichi Fund wiese noh, daß me in dr Geged um de Langesee scho in vorgschichdlicher Zitt gwohnt het. D Fund uss de Bronze- un de Isezitt sin z Varese, Lagozza, Golasecca un Locarno gfunde worde. Im nördliche Teil hend Lepontier gwont und im südlich Teil Insubrer.

Friejer hänn dört d Gallier gsidlet, ums dritti vorchrischdlichi Johrhundert hänn d Römer des Gebied erobered. Duurt het des aber e ganzes Johrhundert, bis die aasässig werde hänn chönne. D Römer hänn Ordschafde gründet, s Land urbar gmacht un hänn Schdroose baut. De Name Verbanus schdammt us dere Zitt. Angera un Locarno ware wichdigi milidärischi Zändre. Im dritte Johrhundert sin übber d Römerschdroos (Poebeni bis ans Ossolatal) d Chrischde igwandered.

Ändi vom füfte Johrhundert sin d Burgunder duurezooge, im Joohr 569 d Langobarde. 774 sin au nooh d Franke choo, wo dann s Land in Grafschade uffdeilt hänn. Nach dere karolingische Dynaschdie cham die Zitt vo de Feudalherrschaft. Otto I. vo Sachse hett 963 übber d Söhn vom Berengars II. gwunne un es isch in kaiserliche Bsitz üübergange.

De Julius II., wo vo de Schwizzer nach Idalie gruefe worde isch, het sitt 1513 die ganzi Küschde vo Cannobio un Maccagno bsetzt un bhalde.

Rund um de See, wo kurvige Schdroose e mängi Abzwiigig baradhaldet, liige malerischi Blätz zum Wandere un Flaniere. Au Bärgschdiige lohnt sich, hett me doch super Ussichde uff de See. Böötle, Schwimme, Wasserschi, Fische un Segle biede sich aa, wil me vom Wasser us d Landschaft am beschde aaschduune chaa. S gitt au Tennisblätz un bi Intra sogar e Golfblatz.

Sid em Joor 1827 isch s Dampfschiff Verbano uf em Langesee gfaare und sid 1933 gits uf em See Autofäärine. De öffentlech Vercheer mit Schiff leischtet sid 1957 di iteliänischi Schiffgsellschaft Gestione Governativa Navigazione Laghi, wo i dr Schwiiz es Büro z Ascona het. D Schwiiz und Italie händ 2016 mit em ene Staatsvertrag dr Betriib vo de Schifflinie neu greglet. Am 26. Juni 2017 isch s Schwiizer Personal vo dr Schifffaartsgsellschaft in en Streik trätte, wil ne d Firma uf Ändi vom Joor 2017 gchündt het, und d Schiffverbindige im Tessiner Deil vom See sind zytewys ygstellt worde. Sit 2018 wird de Lokalvercheer uf Schwiizer Gebiet vo de Schifffaartsgsellschaft vom Luganersee duregfüert.

Im Hügelland rund um de See findt me Acherbau un Viehzucht und au Induschtrii. S git chemischi und Maschinebaubedriib z Intra, z Pallanza un z Luino, Texdilinduschdrii im südliche Seegebiet, z Laveno Keramikherschdellig; z Baveno wärde au Bodeschätz z Daag gholt. Schdei un Rubin werde zur Uhreherschdellig charakderisdisch z Arona hergschdellt, Huetbänder in den Ord am obere See, Hiet z Ghiffa, Obschdbau z Lesa, un Blueme dued me im middlere Seegebiet zum Verchauf aapflanze.




#Article 267: Liste unabhängiger Staaten (111 words)


Insgesamt wärdund i der Wikipedia 194 unabhängige Schtaate gliischtut.

Da sind alli 191 Mitglieder va der UNO (Stand: Juni 2004) sowie der Schtaat der Vatikanstadt (192.). Als 193. Staat wärdund die Cookinseln erkannt, wa uner anderem va Dytschland als souveräner Staat erkannt wärdund und mit dene es ou diplomatische Beziehunge git. Taiwan wird international zwar nur va relativ wenige Staate erkannt, das ligt aber meischt am politische Druck va der Volksrepublik China. Taiwan wird darum als 194. Staat gwertet.

Dischi Lischta isch nit exakt will alli Länder hend un anderi Lischta va Länder und isch nid uberall so aktepziert.

Lander oder Gebier wa nid internazional erkannt sind, sind in Kursivschrift gschribu.




#Article 268: Myanmar (119 words)


Myanmar isch es Land in Südoschtasie und Mitgliid vo dr Schtaatevereinigung ASEAN.
Früehner het me das Land Burma gnennt, en Name wo aber au hüt no üblich isch. D Hauptschtadt und Regierigssitz isch sit 2005 d Planstadt Naypyidaw. Di gröscht Stadt, bis 2005 d Hauptschtadt vo Burma, heisst Yangon (früehner: Rangun) und ligt im Deltagebiet vom Irawaddy-Fluss. Myanmar wird vo vilne Völker bewohnt, wobi s Schtaatsvolk d Burmese sin. Es git aber au Shan, Lolo, Rakhine, Karen und vili anderi.

D Rohingya, di wältwit gröschti staatelosi Volksgruppe, sind e muslimeschi Minderheit z Burma. Im 2017 sind en grosse Teil vo däre Volksgruppe is Nochberland Bangladesch gflüchted.

E bekannti Politikeri und Fridesnobälpriisträgeri z Burma isch d Aung San Suu Kyi.




#Article 269: Orgetorix (338 words)


De Orgetorix (gall. Totschläger-König) isch e yflussriche vornähme Helvetier gsi, wo si Volk anno 61 v.Chr. uf d Wanderschaft vo dr hütige Schwiiz use richtig Gallie überredet het. Er isch denn zu de benochburte Sequaner graist, um mit em Casticus, em Soo vom Sequanerkönig, z verhandle, wohl wege de Wanderroute vom plante Uszug. Sini Tochter het er em Dumnorix as Frau ggee, emene Fürst vode Häduer. De seb het defür bi de Sequaner zugunste vode Helvetier vermittlet. De Orgetorix söll de Dumnorix ufgforderet ha, sin Brüeder, de römerfründlichi Divitiacus z stürze. De Cäsar git i sinene Bricht aa, as de Orgetorix, de Dumnorix und de Casticus heget wöle ganz Gallie unterwerfe.

Well offebar nöd ali Helvetier glücklich gsii sind, mit de Plän vom Orgetorix, isch er  60 v.Chr. vor s Stammgricht glade worde, sini zahlrichi Gfolgschaft het aber verhinderet, as er verurtailt worden isch. Drufabe sind Uuruehe usbroche und s schint, as de Orgetorix denn Selbstmord gmacht het.

D Helvetier hend denn im Johr 58 v.Chr. ihri Haimet verloo und sind richtig Gallie zoge, wohl aber mee us Druck vo germanische Völker, wo dozmol underem Ariovist über de Rhii drunge sind.

Hüt werd allerdings agnoo, as de Cäsar i sim Bricht über de Orgetorix und dem sini Verbündete nöd wenig übertribe het, damit er sich selber und sini Machtplän is bessiri Liecht het stelle chöne. Villmee hend de Dumnorix und de Orgetorix e romfindlichis Bündnis gschlosse, wa natürli em Cäsar gär nöd passt het; er isch nämli de gsii, wo widerrechtlich ganz Gallie unterworfe het.

Nochdem d Aidgenosse d Helvetier as iri Vorfahre entdeckt hend, isch de Orgetorix im Gegesatz zum Divico zunere Art Unheld erkore worde. De sangallischi Politiker Karl Müller von Friedberg het 1782 e Drama usegee, mitem Titel Die Helvetier. I dem Staats-Trauerspiel in fünf Aufzügen het de Orgeotrix oder Hordrich e zimli unrühmlichi Rolle übercho. S Zil vo dem Drama isch die politisch Erzüchig vo de Juged gsii.  Witiri Drame um de Orgetorix hend de Josef Voktor Widmann und d Edith Gräfin Salburg gschribe.




#Article 270: Romanische Sprachen (277 words)


 

Di romanischa Sprocha sind an Zwiig vo da indoeuropäischa bzw. indogermanischa Sprocha. Im Gegensatz zu da meischta andara Sprochgruppena kennt ma d Urschproch vo da romanischa Sprocha no zimli guat: Latein (Volkslatein oder Vulgärlatein) isch im Römischa Riich üba ganz Europa vabreitet wora. Latein säl isch koa romanische Sproch, sondern zält als italische Sproch.

Die Romanischa Sprocha toalt ma in folgende Gruppana i:

Dia romanische Schproch mit da meischta Muattaschprochla isch Schpanisch, denn kummen Portugisisch, Französisch, Italienisch, Rumänisch und Katalanisch. Dia erschta füf Schprocha sind alls Amtsschprocha in mindeschtens oanam Land. A paar andere romanische Schprocha hond no an meh oda weniga offiziella Schtatus uf nam regional oda sunsch limitiertem Level, zum Biischpil Sardisch oda Okzitanisch in Italia, Rumantsch in da Schwyz oda Katalanisch und Galicisch in Spania.

Alle andara rumänischa Schprocha übaläbend eigentlich bloss no informel, als sogenannte „gesprochene Sprache“. Lange Zit hond nationale Regierunga sprachliche Viilfalt als Bedrohung gsähna, als potentielle Quelle für Separatismus, und hond se drum mit allna Mittel bekämpft, indäm se dia offiziella Landesschprocha gschtützt und dia Vawendung vo regionala Schprocha vabota hond und se als „Dialekte“ diffamiert.

Ersch am Ende vom 20. Johrhundat hot ma im Zuge vo da Sensibilisierung vo Rechte vo Minderheita probiert, eana Eigenschtändigkeit und eana Kultur zum erhalta. Ob des aba langt, zum dia nicht-offiziella Schprocha zum retta, wird sich ersch zoaga. 

Manche Sprachwissenschaftla (Linguischta) zählend o dia romanisch-basierta Pidgins und Kreolschprocha zu da romanischa Schprocha.
Däne neuromanischa Schprocha (Romania nova) hot ma itoalt in:

Lueg o: Lischte vo da Kreolschprocha

Vor allem uf Basis vo Latein und romanischem Ifluss sind oagane Schprocha entwickelt wora, z. B. Occidental oder Interlingua. Au Esperanto het e starka romanischa Ischlag.




#Article 271: Kelten (354 words)


D Kelte () sin ä antikes Volk z Mitteleuropa gsi. Si sin vorallem durch ihri gmeinsami Schprôch un Chultur geint gsi. D Kelte sin d'Träger vur Latène-Chultur gsi un hän vum 5te Jôhrhundert v.Chr bis zur römische Erobrig im 1te Jôhrhundert v.Chr in wyte Teil vo Europa gsydelt. Zue de Antike Keltischi Schprôche hän s'Gallischi, s'Galatischi, s Keltiiberischi, s Lepontischi un s Brythonischi ghört. D hütigi Keltischi Schprôche sin s Bretonischi, s Walisischi, s Kornischi, s Manx un s Irisch un Schottisch Gälisch.

Über d Kelte händ mir e gueti Beschriibig vom Poseidonios, imene Griech. Noch ihm sind d'Kelte hoch gwachseni, blondi Recke, mit struppige Mähne gsi. Die Mähne sige dick mit Seifi i'gstriche und in lange Strähne noch hindere gstrählt gsi. E lange, hängende Schnurrbart heige si gha. Si händ gmuschtereti, langi Hose treit und e karierte Mantel. Derzue hend sie viel Ring und Halskette (de goldigi Halsring het torques gheisse) gha. Sehr schlau sind sie gsi und mit Wort und Waffe schlagfertig.

Sie sölle ewig durschtig und rächt schtriit-süchtig gsi si. Im Kampf händ sie mannshochi Schilder gha, langi Schwärter und Lanze. Ihri Helm sind mit Hörner, Vogelflügl, oder Tierfigure gschmückt gsi.

Hüt nu gsen sich d Franzose als Nachkomme vo de Kelte. Nos ancetres sont les Gaulois schtoht in französische Schuelbüecher!

Zitwiis isch an großa Toal vo Europa vo da Kelta besidlt gsi, und also o prägt wora vo da keltischa Kultur: Kelta hot's gä z'Irland, z'Südoschtengland, im Norda voSpanien und z'Frankriich; Im Oschta bis Weschtungarn umme, vo Oberitalien im Süda bis zum nördlicha Rand vom Mittlgebirge. 
Denn hot‘s no dia Galater gä, wo in Anatolien (in da hütiga Türkei) gläbt hond und in manchna Quälla o als Kelta zällt weren, wobei des aba ussa dass ma döt oanzelne Latène-Fibeln gfunda hot, gnau gno koa Kelta im Sinn vo da Latène-Kultur gsi sin; dazua zällt weren se bloss, wil da Dialekt döt däm glicha haa sött, wo in da Gegend um Trier gredet wora isch, und wil antike Quella belege, dass keltische und thrakische Schtämm noch Anatolien igwandrat sin. Mängmol weren dia Galater in Kleinasien mit da Gallier in Frankreich glichgsetzt.




#Article 272: Unruhen in Belize (2005) (297 words)


Mitti Jänner 2005 sin z'Belize Unruehe i dr Hauptschtadt Belmopan usbrôche. D'Unruehe sin usglösst wôre durch d'Veröffentlichig vomene nöji Budget, wo ä massivi Schtüürerhöig vorgsehe hät. Usserdem hät d'Wuet uf d'regierendi Partei ä Roll gschpilt.

Am 13. Jänner 2005 hät d'Regierig vo Said Musa s'Budget für 2005-2005 verchündet. S'Budget hät ä deftigi Schtüürerhöig für verschideni Gschäft un Ware beinhaltet: ä 11% Erhöig vu dr Grunderwerbschtüür, ä 5% Erhöig für finanzieli Inschtitutione, ä 8% Erhöig vu dr Tabakschtüür un ä 100% Erhöig uf Rum. D'Regierig hät gsait, dass sälli Erhöige mit denne verglychbar sin, wo 1998 vur letschti Regierig bschlosse wôre sin. Nôch Jôhre vo angeblichem Missmanagement un Korruption hät s'Budget aber Protescht usglösst. Am 15. Jänner sin d'Demonschtrante un d'Polizei vorem Parlament annenandergrote. 

Am 20. Jänner hän d'Wirtschaft un d Gwerkschafte zuemene Schtreik für zwee Tag ufgruefe. D'Regierig hät als Gegemassnahm s'Wasser abgschtällt. Am 21. Jänner hän di lokale Medie über vereinzelnti Demonschtratione z'Belmopan berichtet, unter anderm au über Brandschtiftig an manche Regieriggebäud un Barikade. Minischter sin mit Fläsche un Schtei beworfe wôre, d'Polizei un s'Militär sin wege dem gege d Demonschtrante vorgange. 

Ä grössri Demonschtration hät am 21. Jänner schtattgfunde. D'Demonschtration vorem Parlament isch gwaltätig usgange. D'Demonschtrante hän d'Polizei mit Schtei beworfe un d'Polizei hät mit Gummigschoss un Gas reagiert. Ä grössrer Chlepf isch au ghört wôre un mehreri Demonschtrante sin verhaftet wôre. Nôchdem d'Demonschtrante de gnehmigt Ablauf vu dr Demonschtration ignoriert gha hän, hät d'Polizei d'Demonschtration ufglösst. D'Polizei isch dä ganz Tag lang relativ ruehig blibe, manchi Kadete solle aber Gwalt ygsetzt ha. S'wird behauptet, dass d'Demonschtrante erscht Schtei gwôrfe hän, nôchdem ä Demonschtrant vomene Kadet am Grind troffe wôre isch. 

S'isch erscht s'dritti Môl, dass sonigi Unruehe z'Belize usbräche, zum letschti Môl 1980, wo ä Teil vum Land an Guatemala hät solle abträte wäre.




#Article 273: Manama (111 words)


Manama (Arabisch: المنامة Al-Manāmah) isch 'd Hauptschtadt vo Bahrain. 'S leit äm Persischi Golf, im Nordôschte vo Bahrain. 'S isch 'd grösschti Schtadt vo Bahrain mitenere Bevölkrig vo 150.000. 

Manama isch 1345 in Islamischi Chronike erwähnt worde. S'isch 1521 vo de Portugyse ygnomme wôre un 1602 vo de Perser. Syt 1783 ghört's mit churzi Unterbrechige zur herrschendi Al-Chalifa-Dünaschti. Manama isch 1958 zum Freihafe erchlärt wôre un isch syt 1971 'd Hauptschdadt vo Bahrain.

'D ökonomischi Basis vo Manama isch 'd selbi wie vo ganz Bahrain: Petroleum, Öl-Rafinerie, Schiffbau, Fischerei un Perltauche. Manama isch mitem Bahrain International Airport verbunde. Z Manama isch au 'd Universität vo Bahrain wo 1986 gründet wôre isch.




#Article 274: Funkenfeuer (698 words)


Dr Funka isch an alta Fürbruch, wo hüt no im schwäbisch-alemannischa Raum (Vorarlberg, Schwiz, Allgäu, Schwobaland), und im Tirolr Obrland und Vinschgau, aber au z Ostfrankriich und bis gi Aache verbreitat isch.

Jeds Johr am Funkasunntig (hützutag oh teilweise am Samstig davor) wörand die sognannta Funka abbrennt. Dr Funka isch an um a Funkatanna kunstvoll ufgschichtata Holzturm, wo uf em Spitz a Hexapuppa (Funkahex) hängt, wo mit Schüßpulver gfüllt isch. Mit dr Obaddämmerung wörand d'Funka untr dr Oga vo dr Dorfbevölkerung azunda. Alle wartan denn uf d'Explosion vo dr Funkahex. Noch dr Explosion vo dr Funkahex würd meistens a Fürwerk abbrennt. Die größta Funka könnan a Höhe vo bis zu 30 Meter erreicha. Obwohl s'Funkafür und d'Hexaverbrennung im Mittlalter ziemli ähnliche Bilder sind, hond se nix mitanandr zum toa.

Bis dr Funka azündat wöra kann, sind einige Vorbereitiga z' treffa. Vor am Zweita Weltkriag sin dia Vorbereitiga meistens vo da Junga us am Dorf gmacht worra. Mittlerwil wörran dia Ufgaba abr immr meh durch guat organisierte Funkazünft gmacht. Traditionell würd am Fasnachtszischtig d'Funkatanna gschlaga. I dr glicha Wocha würd i dr Bevölkerig Brennmaterial gsammlat. Für an Funkabau wörran meistens alte Christböm, Paletta odr andrs Abfallholz gno.

Am Samstig vor am Funkasunntig würd mit am Ufbau vom Funka agfanga. I dr Nacht uf Sunntig passt a Funkawach uf, damit dr Funka net früahzitig vo dr Konkurrenz us am Nochburdorf azündat würd. Die wirtschaftlicha Interessa, wo hüt vielerorts mit deam Bruch zemmahängan, hond abr dazua gführt, dass der altherbrochte Streich hüt strofbar isch. I mänge Regione isch friher im Funke au en Raum fir e Wirtschaft iigricht gsi, wo me gwirtet hot, bis de Funke aazunde woren isch (hüt wege de Sicherheit aber meistens i me klaine Feschtzelt nebem Funke). 

Am Funkasunntig zühan d'Dorfbewohner und Zuschauer bim Ibruch vo dr Dämmerig mit Fackla zum Funkaplatz. Dr Zug würd oftmols vo dr Dorfmusik, anama Gsangsverein od vo Fackelschwinger begleitat. Wenn sich alle umman Funka vrsammlat hond und d'Dunkelheit ibrocha isch, würd dr Funka unter am Beifall vo dr Zuaschauer azündat.

Bim Funka giits i mänge Gegende, zum Bispil am nerdliche Bodesee, no de Bruuch vum Schiibeschlage, wo brennende Holzschiibe i d Luft gschleideret wered.

D erst Erwähnung vum Funkefüür stammt us em Johr 1090, wil bim Schiibeschlage oane vu de brennende Schiibe en Brand im Kloster Lorsch verursacht hot. Des zoagt au, das domols s Verbreitungsgebiet vu dem Bruuch greßer war.

De Funkebruuch isch also noochwiislich scho aalt, aber sin Ursprung isch it ganz klar. Es git dazua zahlreiche Thesa, wo die Herkunft vom Funkabruch z'beschrieba vrsuchan. Vielfach wörrand dabei eigene (zeitgenössische) Ideologia und Interessa inneinterpretiert. D'landlöfige Moanig, dass as Funkaabrrenna an altherbrochta Bruch zur Vertreibung vom Winter isch, isch wissenschaftlich net haltbar. Dia Dütung isch oh bim Landeshistoriker und Priester Josef Thaler z'finda, wo inam Gedichtle mit am Titel Lertha us am Johr 1798 d'Funkafür im christlicha Sinn interpretiert hot. Er hot dr Bruch als Rest us am Heidatum gseha, wo vo dr gegawärtiga Enkel jedoch zum Lob Gottes und zur sittlicha Hebung durchgführt worra isch. Am Gedicht hot dr Thaler a historische Dütung beigfügt:

Die heidnische Interpretation isch im 19. und frihe 20. Johrhundert au vu de Wisseschaft stark verbreitet wore, lot abr Übrlieferung und Termin völlig ussr Acht. S'Abbrenna vom Funka stoht vielmeh im enga Zusammahang mit am Fasching. Sicher isch, dass s Funkefür mit sim Termin am Suntig noch em Äschermigde uf de frihere Aafang vu de Fasteziit zruckgoht (deshalb au d regionale Bezeichnung Alte Fasnet). Scho uf de Synod vu Benevent im Johr 1091 isch der Termin uf de Äschermigde verlegt wore, de Funkebruuch mus also elter si. D neiere volkskundliche Forschung moant, dass er letschtlich uf hüt no z Oberitalie erhaltene Füür zum römische Johresaafang am 1. März zruckgoht, wo no im frihe Mittelalter i de christlich Kalender integriert wore seied.

Ußerdem diant dr Funka zur Verbrennung vo Unrat und hot so a übrus profane Funktion, wo in Vrbindung mit am Frühjohrsputz vom Hus und Bünd stoht. Wenn des au hüt verboten isch, wörrand aber vielerorts no die alta Christböm im Funka vrbrennt.

Z Wien giits de Bruuch au, er isch dert aber erst vor eme klaine Wiile durch Vorarlberger i de Hauptstadt iigfüeuhrt wore.




#Article 275: Münsterkäse (134 words)


Münschterkäs isch en berüehmte Käs üs Minschter im Minschterdaal, in de elsassische Vogeese. Es handlet sich um e Weichkäs, wo us Rohmilch härgschtellt wird un ziemli stàrik schmeckt. Er wird während dr Produktion mit ere Salzlösig iigrybe, won em zäme mit em Rotschimmel (Brevibacterium linens) dr typischi Gschmack verleiht. Die kleinere Format ryfe öbbe 5 Wuche in fiechte Käller, die grössere bis zu 2 bis 3 Monet.

Syt 1962 git's für die Sorte Käs au e AOC.

Noch ere alte Legände söll s Rezäpt für d Härstellig im 9. Jh. vom ene irische Mönch, wo uff dr Durchreis gsy isch, hinterloh worde sii.

Am beschte me isst de Chäs indem men in vor em Konsum e baar Minute uff d Haizig legt.

Im Elsass wird er hüffig mit Kümmi und eme Glas Wysswy serviert.




#Article 276: Wandalen (382 words)


Wandale sin e grosse germanische Volksschtamm gsi, wo zur Völkerwandrigszyt qweer dur Europa zoge sin, bevor si sich in Südschpanie und Nordafrika nidergloh hän.

As Urhaimet vode Wandale nint mer s nördliche Dänemark aa, wo e Landschaft Vendsyssel haisst. Historisch und archäologisch nochwiisbar sind d Wandale sitem 1. Joorhundert im westliche Poole (Schlesie). Vo dai uus sind si immer mee gege Südoste drängt und sind sogär bis a d Donau gstoosse, wo d Römer si besigt hend und iri baide Könige Raos und Raptos gfangegnoo hend.

Im Joor 406 sind d Wandale mit villne andere Völker, Alane, Gote, Burgunder, Suebe, s Maintal durab zoge und hend bi Mainz de Rii öberquert, wobi de Wandalekönig Godigisel gfalen isch.

Drufabe sind die verschidnige Stämm ziillos in Gallie umezoge, wos grossi Verwüestige agrichtet hend. Schliessli sind all die germanische Stämm öber d Pyrenäe zoge und hend di Iberischi Halbinsle uuftailt. D Vandale und d Alane hend Andalusie öberchoo, d Westgoote Katalonie und d Suebe Galizie. Aber d Vandale sind nöd lang blibe sondern si sind bi Gibraltar öber s Meer uf Afrika und sind den ostwärts zoge bis zum hütige Tunesie.

Under em König Geiserich hän d Wandaale in Nordafrika denn es Riich gründet mit dr Hauptschtadt Karthago (Tunis). Vo dert uss sinn si dr Seeräuberey nochegange un hän 455 Rom plünderet.

S Vandaleriich isch de erscht uabhängig Staat uffem Territorium vum Römische Riich gsi. Alli andere Germanestaate sin formal Föderate gsi, wo zuemindist zum Schin noch ihr Gebiit im Uftrag vum Kaiser verwaltet hän un au römischi Titel gha hän. D Vandale nit. S Vandaleriich isch 534 vum oströmische Riich im e churze Feldzug zruckeroberet worre. D Vandale hän sich bal nooch dr Gründig vu ihrem Riich mit dr iheimische Bevölcherig vermischt un sin spätistens mit dr arabische Eroberig vu Nordafrika gege 700 als Volch ganz verschwunde.

Nu hütte dreit d Provinz Andalusie in Schpanie ihre Namme.

D König vo de Wandale hend sich sitem Gunderich offiziell Rex Vandlorum et Alanorum (König vo de Wandale und Alane) gnennt.

D Wandale sin fälschelicherwys für ihri sinnlosi Zerschtörigswuet berüchtigt. I Würklichkeit hän sich d Wandale nüt andersch wie alli andri verhalte, ihri Plündrig vo Rom isch sogar üsserscht fridlich abglôffe. D Redensart: Die hen ghuset wie d Wandale isch uf d Französischi Revolution zrugg z führe.




#Article 277: FC Basel (591 words)


Dr FC Basel isch e Verein vom schwizerische Fuessballverband SFV, wo z Basel dehei isch. Är schpylt momentan in dr Raiffeisen Super League, dr högschte Schwyzer Liga. S Johresbudget beträit öbbe 60 Millione Schwyzer Frangge.

Dr Verein isch am 15. Novämber 1893 als Footballclub Basel gründet worde.

Dr Veräin, wo vo de Fans Eff Cee Bee gnennt wird, het im 20. Joorhundert syni stärchschti Zyt in de 1960er und 1970er Johr gha mit im Ganze sibe Mäischtertitel und drei Pokalsig. In de 1980er Johr aber isch der FCB zymlig erfolglos gsi und het 1988 sogar müesse us dr Nationalliga A, dr ehemolige erschte Fuessball-Liga vo dr Schwyz, abstyge. Erscht 1994 isch er ins Oberhuus zruggkehrt. 

Unter em Präsident René C. Jäggi isch dr gross Erfolg ins Schtadion St.-Jakob-Park zruggkho: 2002 het de Basler Verein s'Double mit Maischterschaft und Pokalsig gfyret. Druffabe isch em FCB als dr zwäite Schwyzer Fuessballmannschaft nach de Grasshoppers Züri, wo 1995 und 1996 an dr Champions League teilgno hän, d'Qualifikation zu de Champions League glunge. D'Basler hän drby überraschend d Zwüscherundi, wo unterdesse abgschafft worden isch, erräicht und hän unter anderem Celtic Glasgow und de FC Liverpool us em Wettbewärb gworfe.

Im August 2011 het d Bresidäntin Gisela Oeri iire Rückdritt zum Ändi vom Joor 2011 bekannt gee. Am 13. Oktober 2011 het dr Thorsten Fink si Verdraag mit em FC Basel glööst und isch zum Hamburger SV gange. Dr Assistänzdrääner Heiko Vogel het dr Dräänerdschob übernoo und dr FCB isch in dr Grubberunde vo dr Champions League Grubbezwäite worde mit eme Siig über Manchester United.

Am 15. Oktober 2012 isch dr Murat Yakin, wo sälber vo 2000 bis 2006 für e FCB gspiilt het, Drääner worde. Im April 2013 het sich dr FCB im Viertelfinal vom Europacup gege Tottenham Hotspur duuregsetzt, het denn aber im Halbfinal gege dr FC Chelsea bäidi Spiil verloore (1:2, 1:3), drfür aber churz druf wider d Schwizer Mäisterschaft gwunne.

In dr Säson 2013-14 het dr FC Baasel in dr UEFA Europa League 2013/14 gspiilt, gege e FC Salzburg gwunne und isch in Viertelfinal choo. Er het s Häimspiil gegen e FC Valencia 3:0 gwunne, uswärts aber 0:5 verloore und isch usgschiide. Dr Schwizer Göpfinal het dr FCB gegen e FC Züri 0:2 verloore, aber d Mäisterschaft mit siibe Pünkt vor em FC Grasshoppers gwunne. Am Ändi vo dr Seson isch dr Murat Yakin as Dreener entloo und dr Bordugiis Paulo Sousa aagstellt worde.

D Seson 2014-2015 isch für en FC Basel wider e groose Erfolg gsi. Er het d Mäisterschaft scho in dr drittletschte Runde gnoo und isch in dr Champions League bis in Achtelfinal cho, aber dr Göpfinal het er 0:3 gege Sion verloore. Dr Dreener Paulo Sousa het am Ändi vo dr Seson zum AC Floränz welle und dorum het d Clubläitig am 17. Juni 2015 bekannt gee, ass er wurd goo. Zu sim Noochfolger isch dr Urs Fischer ernennt worde.

Dr FC Basel schpylt sini Häimschpyl im St. Jakob Park, wo vo de Lüt Joggeli gnennt wird. Es het e Fassigsvermöge vo guet 38'512 Sitzplätz, woby e Täil vo dr Oschtkurve (Muttänzerkurve) by nationale Schpyl us Schtandplätz beschtoht. S'Schtadion isch zwüsche 1999 und 2001 vo de wältbekannte Architekte Herzog  de Meuron neu baut worde und isch momäntan s'gröschte Fuessballschtadion vo dr Schwyz. In dä Joohre 2006/2007 isch d'Kapazidät vom Joggeli vo 32'000 uf 38'512 erhöht worde, wobi me über em C-Sektor no än nöiä Sektor, dr Sektor G, anäbaut het.

Stand: 1. Oktober 2018. Profispiiler vom FC Basel, wo an en andere Club usgleent si, wärde nit ufgfüert.




#Article 278: Lana (142 words)


 

D Lana isch e Flüssli wo durch d albanische Hauptstadt Tirana dure fliesst. D Lana entspringt ufem Dajti-Berg un fliesst vo dört us durch s Zentrum vo Tirana. Im Zentrum fliesst d Lana durch e Kanal dure. Vo Tirana us fliesst si i nnordweschtlichi Richtig un mündet i de Fluss Tirana.

Früener het mer i dr Lana sogar chönne bade, syt 1990 isch si aber verschmutzt un wild verbaut worre. Illegali Hüüser (vorallem Beitze) sin am Ufer baut worre un d meischte vo dänne Hüüser hen ihre Müll direkt in de Fluss entsorgt. Usserdem sin au no Abwässer ygleitet worre un d Lana isch zunere Müllkippe verchomme. 

Wo dr Edi Rama zum Bürgermeischter gwäält worre isch, sin d illegale Hüüser abgrisse worre, d Lana isch gsüübert worre, e nöier Kanal un Brugge sin baut worre, un d Grüenflächi isch wider hergrichtet worre.




#Article 279: Egnach (296 words)


Egnach isch e Munizipalgmeind im Bezirk Arbon vom Kanton Thurgau i de Schwyz. Si ghört zum Oberthurgau.

D Munizipalgmeind Egnach lit am Ufer vom Bodesee, zwüsched Arbe und Romeshorn. Si umfasst 18,50 km², do devo sind 16,4 km² Kulturland, 0,75 km² Wald und 2,8 km² Seeaastoss.

Egnach isch e typischi Landgmeind und het kei eigetlichs Zentrum. Die gröschte Ortschafte sind Egnach selber, Nöikirch, Steinebrunn und Winde. Die meiste Wonquartier und Gwerbsbetriib sind i dene Ört z finde. D Landwirtschaftsbetriib mit de aghengte Wonhüser bildet d Wyler und d Höf. Im ganze het Egnach 68 Örtlichkeite, Wyler und Höf.

In Egnach wooned 4'229 Iwooner, dodrunder 125 selbständigi Buure, 1500 Arbeitnäämer und 189 übrigi Selbständigi.

Unmittelbar am Ufer vom Bodesee isch en Campingplatz. Wyter bestoot d Möglichkeit für Ferie uf em Buurehof.

De Verkehrs- und Verschönerigsverein Egnach (VVE) häts sich zum Ziil gsetzt, Verchehr, Landschaft und Kultur in Egnach z waare und z fördere.

Im 8./9. Jahrhundert händ d Alemanne de Egnacher Teil vom Arboner Forst grodet. Es paar Ortsnäme lönd vermuete, dass das Gebiet scho früener dur d Kelte und d Römer bewont gsi isch. De Egnacher Urwald isch vo de römische Heerstross durzoge gsi, wo vo Arbor Felix (Arbe) uf Ad Fines (Pfyy) gfüert het.

Bis 1798 het s Gmeindsgebiet em Bistum Konstanz ghört. D Egnacher sind Liibeigene gsi und händ em Obervogt Grundzins uf de Bode sowie de Zeent müese abgee. Für d Uusüebig vo sim Gschäft het de Obervogt ziitewiis im Schlössli Luxburg gwont.

Am Aafang vom 16. Joorhundert hend sich d Egnacher reformiere loo. 1727 hät Egnach e eigni Chirche übercho und hät sich so vo Arbon löse chöne.

Füf Primarschuele in Egnach, Neukirch, Ringezeiche, Hegi und Steinebrunn erlaubet de Schüler en dezentrale Unterricht. D Oberstufe mit Primar- und Sekundarschuel isch z Nöikirch.




#Article 280: Ziger (161 words)


Ziger (i gwüsse Dialäkt Ziiger) isch en Frisch-Chääs und d Schwyzer Bezeichnig für e Ricotta oni Nidel. Er wird us Schotte gmacht und beschtaht usem Eiwyss, wo dört no dinne isch. 

Mä nimmt Schotte, git früschi oder entrahmti Chuemilch oder Ankemilch drzue, erhitzt s uf öbbe 90 °C und duet Süüri dri. Vilmol brucht mä Essigsüüri drfür. Ziger wird nit glaageret, sondern sofort früsch oder gräucheret verchauft. Er hebt öbbe zää Dääg.

Ziger losst sich au dehäi recht eifach mache. Mer stellt Milch in em e offene Hafe zwei, drei Tag am ä warme, dunkle Ort uff. Wenn denn d Milch grunne isch, schüttet mer die ganzi Sach in ä Siib un loßt des ä paar Stunde abtropfe. Würze, wenn me wot, öbbe mit Chümmi, un gniese (Wiesetäler Methode). Ziger passt beschdens zu gschwellde Grumbiere.

J. L. Stein et al.: Milch und Milchprodukte. In: Ullmanns Encyklopädie der technischen Chemie. Band 16, 4. Auflage, Verlag Chemie, Weinheim, New York 1978, S. 702.




#Article 281: Port BE (216 words)


Poort (amtlech Port) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.

Poort ligt am Nidou-Büüre-Kanal am Jäissberg. D Gmeind ghört zur Agglomeration vor bilingue Stadt (Düütsch - Französisch) Bieu (frz. Bienne). D Gmeindsflächi bsteit us 29,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 30,5 % Waud, 36,6 % Sidligsflächi u 3,7 % süschtigi Flächi. Port isch ä lebändigi Gmeind mit sehr schönä Wohnquartier, viu idyllischi Winklä u landschaftlechi Schönheiteä. Z Port hets ou ä risiigi Mehrzwäckhaue u ä grossä Schuttiplatz.

Poort isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 aus Port. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.

Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,9 % gläge.

Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,6 %, CVP 1,8 %, EVP 3,0 %, FDP 13,5 %. GLP 4,9 %, GP 6,3 %, SP 20,0 %, SVP 31,0 %, Suschtigi 4,9 %.

Gmeindspresidänt vo Poort isch dr Beat Mühlethaler (Stang 2013).

D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.

Port isch mitem Bus mit Bieu und Nidou verbunde und mitem Schiff mit Bieu und Soledurn.

Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2799 Ywohner 83,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 10,9 % Französisch u 1,6 % Italienisch.

Dr bärndütsch Dialäkt vo Poort ghört zum Hochalemannisch.




#Article 282: Morgestraich (978 words)


Dr Morgestraich isch dr offizielli Aafang vo dr Basler Fasnacht. Punggt vieri am Morge gehn in dr ganzen Innerstadt d'Liechter us und alli Clique fehn mit em gliiche Marsch, eben em Morgestraich aa. Dä Marsch wird während dr ganze Fasnacht nur ei einzigs Mol gspiilt. 

Zum Morgestraich het me tradizioneller Wys e Kopfladärne aa, d'Vorträbler hänn sogenannti Stäggeladärne und so lauft me dur d'Innerstadt und musiziert debii. Ab und zue macht me Pause und kehrt in ere Baiz oder eme Käller ii und isst e Mählsuppe oder e Ziibelewaie.

Dr Morgestraich hett e langi Tradition, wo aber, was nid mängge weiss, bi wytem nid eso lang isch wie d Gschicht vor Basler Fasnacht sälbr.

Aigentlig isch dr Morgestraich e Drummelsignal vom Militär gsi, mit däm me am Morge die uffbotene Truppe zämmegrieft hett. Drum hetts Signal au Sammlig ghaisse. Bekannt isch dr Morgestraich scho in dr Mitti vom 18. Joorhundert bim bärnische Militär gsi. 1808 wird dr Morgestraich z'Basel s'erschti Moll in Verbindig mit dr Fasnacht erwäähnt. Ghandlet hetts sich dozmoll aber immer no um e militärischs Signal, wo vo und fyr Soldate gsi isch.

In de alte Zyte ischs Drummle innerhalb vo de Stadtmuure vorem siibni am Morge (Tagwach) sträng verbotte gsi (s Verbot isch ab 1773 belait). Speeter hett me scho ab de säggse derfe drummle. Fyrs Joor 1797 isch belait, ass d Fasnacht am vieri am Morge mit e Huffe Krach – Drummle und Schiesse – agfange hett. Das hett sich aber nid duregsetzt, au wenn me 1804 usnaamswyys zem Ufftaggt vor Fasnacht scho ob de fynfi hett deerfe drummle. Tradition isch au das nid worde. 

D Stund Null vom Morgestraich isch dr 27. Februar 1833, öppe am drei am Morge. S wird brichtet, dass zer säle Zyt guet und gärn e Gros Mensche oder mee, ver allem jungi Lyt, mit em und uff Aregig vom Samuel Bell, emene stadtbekannte Metzger und Baizer, wo bi de Beheerde als renitänt verschriie gsi isch, luut dur d Gasse vor Stadt zoge sin und mit lutem Drummle d Fasnacht vor allne andere ereffnet hän. Z'bedänke isch, dass dozmoll d Fasnacht vill stränger greglet gsi isch als hytte. Will Basel 1833 de facto im Krieg mit de uffständische Untertane im Baselbiet gstande isch, isch die Fasnacht bsunders stargg igschränggt worde. Wie au immer, obwool me em Bell sin Morgestraich aigentli verbotte gha hett, het ers gmacht, und me hett en loo gwääre. Schliesslig hett me sich weder kenne no welle laischte, ar Fasnacht mit aigne Truppe gege aigny Lyt vorzgoo.

Will Basel am 3. Auguscht 1833 vo de Baselbieter Freischärler vernichtend gschlage worde isch, was zer Deilig vom Kanton Basel und zer Gryndig vom Kanton Basel-Landschaft gfiehrt hett, isch 1834 die ganz Stroossefasnacht sträng verbotte worde - und dodrmit isch au e Wiiderholig vom „Bellsche Morgestraich“ vrhindret worde.

Uffs Joor 1835 hi hett me e liberaleri Fasnachtsordnig erloo. Das isch woohl au uff d Ärläbnis mit em Bell 1833 und die „verbotteni“ Fasnacht 1834 zruggzfiehre gsi. Mit dr neye Ordnig hett me s'erschti Moll mit em Säge vo dr Obrigkeit am vieri am Morge en offizielle Morgestraich durefiehre kenne. Dä Zytpunggt gilt vilne Fasnächtler no hytte als magisch. Vili luege au dä Morgestraich als dr erscht a – und nid dä vom Bell zwai Joor vorhär.

Dodrby darf me sich dr Morgestraich aber nit eso vorstelle wie hytte. 1835 sin Platzmacher in pittoreske Uniforme in zaggigem Schritt mit Staischlossgweer und züggtem Säbel in dr Hand dur d Nacht gschritte. Ihne hindedri sin Tambuureclique gfolgt. Dä Zug isch vo Pierrots und Blätzlibajasse begleitet worde, wo intrigiert (intrigiere: s Publikum mit fräche Sprüch hänsle) und d Zueschauer au mit Geschte e bizz versegglet hän.

Au d Stimmig isch e anderi gsi als hytzuedaags: Keni Lyt vo uswärts und drumm vill meh Platz und d Stadt isch nur schwach vo Pächfaggle erlyychtet gsi. Ladäärne hetts noni ghee.

Ab 1845 sin statt Faggle alls wie mee Ladäärne uffkoo. Am Afang sins vor allem Stäggeladäärne gsi. Zem Dail hetts au Ruggeladäärne ghee, wo me wienen Ruggsagg trait hett. Die gitts hytte nymmi. Die grosse Zugsladäärne sin, wie au d Kopfladäärne, erscht speeter uffkoo. 1857 wird aber vonere grosse lychtende Pickelhuube brichtet und fyr 1858 isch e Käppelijoch-Ladäärne belait.

Erscht syt eppe hundert Joor findet dr Morgestraich usschliesslig am Mäntigmorge statt. Fyr s Joor 1900 isch e zwaite Morgestraich am Mittwuch sicher nochgwiise. Spetischtens 1912 isch dr zwait Morgestraich abgschafft worde. Dass es friener hyffiger zwai Morgestraich ghee hett, isch durchus meeglig. Scho fyrs Joor 1833 – s Joor vom inoffizielle Morgestraich vom Bell – wird brichtet, dass d Binggis am Mäntig am Morge mit Klapperinschtrumänt glärmt hän, ums Drummelverbot z'umgoo. Am Mittwuch denn aber hege si „wie allewyl“ dr Morgestraich gschlage.

Bis hytte isch d Druggede am Morgestraich legendär und bi villne Zueschauer und Aggtive verhasst. Friener isch es allerdings hyffig no schlimmer gsi.

Wieschti Szene hetts im 19. Joorhundert ghee, wo sich verfiindeti Clique bi zwenig Platz ibere Wäg gloffe sin. In de 1870er Joor sig e Clique vonere andere eso brutal uff dr mittlere Brugg abdrängt worde, dass d Ladäärne in Rhy gheit isch.

In vilne Kepf vo de ältere Generation isch no dr 11. März 1946: Dr erscht Morgestraich nochem Zweite Wältkrieg. Nie isch d Druggedde greesser gsi: Ändlig Friide isch vilne Lyt zem Fiire gsi, und so sin sii vo iberall här koo: Uss dr halbe Schwiiz, aber au us em Elsass und em Badische. Grad sälli hän fyr e kurze Momänt in dr wohlbehaltene Schwyyz d Zersteerig vo ihrne Hyyser dihai und die viile Doote welle vergässe. Dodrzue sin no vili amerikanischi Soldate ko. Das hett drzue gfiehrt, dass d Clique fascht bis gar nymmi dur dr Märtplatz ko sin und ihri Drummle iber de Kepf vo de Zueschauer hän miesse balanciere.

D Informatione iber d Gschicht vom Morgestraich stamme vom ene hochdytsche Teggscht, wo uff altbasel.ch publiziert isch.




#Article 283: Fastenwähe (170 words)


E Faschtewaie (au Faschtewaije gschriibe) isch e Spezialität us der Gägend vo Basel.

Me waiss nid viil über d'Gschicht vo däm Gebägg. Ei Erwähnig stammt us em 17. Johrhundert. Es heisst dert, dass me die Faschtewaie nur am Sunntig darf bagge. Hett me sich nid an das Gsetz g'halte, isch me sträng bestroft worde.

Der Daig isch e Hefedaig mit Malzexdraggt, Milch, Angge und e weni Salz. S'Typische isch d'Form, wo entfärnt an e Bräzel erinneret, und dr Kümmi, wo kurz vor em Bagge drüber gschtreut wird. D'Form entstoot, wemme dr Daigbolle mit em sogenennte Yseli iischniide duet. Es sin vier Schnitt, wo in Daig gmacht wärde und denn zieht me s'Ganzi vorsichtig usenand (e bitz wien e Ziehharmonika). 

Es git au en Abwandlig vo däm Rezäpt, wo statt Weizemähl Urdinggel bruucht.

D'Faschtewaie wärde um d'Fasnachtszyt verspiise.

Inere Basler Beggerei gits au en Abwandlig vo de Faschtewaie names Sunnereedli. Si sin glainer, trogge und hän e feine Anggegschmagg. Si wärden au mit Kümmi und grobem Salz bestreut.

Lueg au: Waie




#Article 284: Präger Gletscherkessel (202 words)


Dr Präger Gletscherchessel isch es Naturschutzpiet, wo sit 1994 bestoot. Es het 2800 Hektaare und goht an des Naturschutzgebiet vom Feldberg ane. Es isch s zweitgröschti vo Bade-Württeberg. Es isch öschtlich vom Wiisedal uf dem Gebiet von den Städt Schönau un Todtnau (Präg).

D Usdehnig isch 7 Kilometer in Nord-Süd un 5 Kilometer in Oscht-Wescht-Richdig. De Höchiunterschied het vom tiefschte Punkt mit 570 Meter bi Gschwend und dem höchschte Punkt mit 1309 Meter uf em Blößling dobe öpe 700 Meter.

Des Präger Dal isch durch d Iiszitt schtark geprägt worre. Vor öppe zee bis zwenzg Tuusig Joor sin sechs einzelni Gletscher im Dal zemmecho, henn aber nitt ins Wiesedal ablaufe chenne. Drum isch des Iis vo de Gletscher bis uff 500 Meter uffgstaut gsi. So sin einigi interessanti Talforme uftrette, wo de Gletscher abghoblet hätt. S hät hütt no 3 Präger See, des sinn mit Wasser gfüllti Iiserosionskolke und anderi idrucksvolli Züge vo de iiszittliche Landschaft. 

S Piet lebt vo einere Vielfalt, so gitts Arnika, Silberdischtle und Chatzepfötli, aber au seltini Vögel wie d Zippammere oder de Schwarzspecht.

In de Felse gits seltini Farne oder es wachse Fingerhuet.

In de Blockhald z Präg gits ganz seltini Chäfer, wo in de Halde läbet.




#Article 285: Sursee (434 words)


Soorsi esch e Stadt im Kanton Lozärn.

Si het rond 9160 Iiwohner (Ändi 2013) ond esch der Houptort vom Waauchreis Soorsi (früecher s Amt). Soorsi hed e historeschi Autstadt met eme berüehmte spotgotische Roothuus. 

Soorsi liid a dr Suure am nordweschtlechen Änd vom Sämpechersee. Es chlyses Stück vom See ghört zum Gmeindbann vo der Stadt. Uf der Gletschermoräne isch der alt Ortsteil Mariazäll, und noch derby s Kantonsspital. Uf der Halbsinsle Zällmoos isch d Ruyne vo der uralte Chile, wo öpen im elfte Joorhundert bout worden isch. Bi Soorsi chunt der Chommlibach ad Suuren abe. Und uf der Nordweschtsyte vo der Stadt isch der gross Soorsiwald.

Vo dr Gmeindsflechi send 30,7 Prozänt Puureland, 21,8 Prozänt Waud, 46,8 Prozänt Sidligsflechi ond 0,7 Prozänt süschtigi Flechi.

D Nachbergmeinde vo Soorsi send Göiesee, Chnuutu, Mouesee, Oberchöuch ond Schänke.

Soorsi esch zom erschte Mou gnamsed worde im Jahr 1036 aus Surse. Im Santurbehoof, em Huus vom Chlooschter Santurbe, isch am Voroobe vor de Schlacht bi Sämpech de Herzog Leopoud der Dritt vo Öschtrich ygcheert. Be de Schlacht hend denn d Eidgnosse s öschtrichisch Heer z Bode grecht.

Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 15 Prozänt gläge.

Bi de Nationaurootswahle 2015 hed s das Ergebnis ggää: BDP 1,2 Prozänt, CVP 24,7 Prozänt, FDP 17,5 Prozänt, GLP 5,9 Prozänt, GP 8,8 Prozänt, SP 15,8 Prozänt, SVP 19,6 Prozänt, Süschtigi 6,5 Prozänt.

Dr Stadtpräsident vo Soorsi esch dr Beat Leu (Stand Februar 2016).

Soorsi het sid em Middelalter s Märeträcht. Hüt isch es e Zäntralort für d Region im Suuretal, und es het en Autobaanaschluss und lyt a der Ysebaan vo Basel zum Gottert.

Zwüsche der Altstadt und der Autobaan und der Ysebaan und ännet der Autobann i der Allmänd isch es grosses Gwärbkwartier. Bim Gwärbverein vo Soorsi mache öpe drüühundert Firmene mit, bi der Induschtry- und Handelsvereinigung Soorsi-Willisau meh as hundertdryssg.

Z Soorsi sind vier Woonbaugnosseschafte aktiv.

Bi dr Vouchszellig 2000 hend vo de 8059 Iiwohner 86,9 Prozänt Tüütsch aus Houptsprooch aaggää, 0,3 Prozänt Französisch, 2,5 Prozänt Italienisch ond 10,3 Prozänt anderi Sprooche.

Z Soorsi redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

Alljoor am 11. Novämber, em Martinstag, git’s z Soorsi der traditionell Gansabhouet, wo vilech a Martinizeistaag vo de Buure ad Grundheere chönt erennere, wie teil Lüüt säge. Be dem Vouchsfäscht werd e toti Gans über der Gass amene Droht ufghänkt ond moss met eme Sabu blend abegschlage wärde. De Schleger leid do derför e traditionelli Sonnemasgen aa. – Dä Bruuch stoot i der Schwiizer Lischte vo de «Läbige Tradizioone».

För bsonderi Verdienscht oms Ortsböud hed d Stadt Soorsi vom Schwiizer Heimatschotz anne 2003 de Wakkerpriis öbercho.




#Article 286: Oberaargau (983 words)


Oberaargou heisst dr nordöschtlech Zipfu vom Kanton Bärn.

Zum bärnische Oberaargou ghört s Gebiet vo Wynige und Wange im Weschte bis uf Wynou im Nordoschte und vo Wiedlischbach und Niderbibb im Norde, änet dr Aare, bis uf Rohrbach, Huttu und Wyssachä im Süde. Je nach däm tuet me glägetlech ou no angeri Ortschafte zum Oberaargou zelle: öpe Eriswyu im Ämmitau, Santurbe im luzärnische Pfaffnou oder s aargauische Murgete bi dr Mündig vo dr Murg id Aare.

S Zäntrum vom Oberaargou isch d Stadt Langetu, wo öpe 15'000 Iwohner het. Dr ganz Oberaargou het nit ganz 75'000 Ywooner.

Dr Oberaargou het im Süüde vil Hügel, und derzwüsche Tääler und Chrache, grad wie s Ämmitau näbedra. D Bärge bestönd us Sandsteischichte und bilde d Uusläufer vom Napf-Massyv. Im Norde het’s im Gebiet a dr Aare weniger Hügu, und am nördleche Rand chunt de d Bärgchötti vom Jura. Das isch dr Jurasüdfuess. Die grössere Ortschafte im Oberaargou si: d Stadt Langetu, Buchsi, Aarwange und d Stedtli Wange und Wiedlischbach. Vo Bärn us tuet me dr Oberaargou chly aus Randregion aluege.

Di grössere Gwässer vom Oberaargou sy näbe dr Aare d Langete, wo au Langetu dra ligt, d Root, d Önz und a dr Gränze zu Soledurn dr Äschisee und dr Inkwilersee. Die politische Gränze vom Oberaargou uf dr Südsyte hei sech mit dr bärnische Verwautigsreform gäge Norde verschobe. Drum git’s ehemalegi Oberaargouer Gmeinde, wo hüt zum Ämmitau ghöre.

Dure Oberaargou chöme d Ysebaanlinie vo Bärn uf Züri und vo Langetu uf Biel, und d Regionallinie vo Langetu uf Huttu, die vo Langetu uf Oftrige und de no d Baan vo Langetu uf Bibb und Soledurn, wo hüt dr «Aare Seeland mobil» isch. Vo Wange bis Bibb chunt d Autobaan A 1 nomol dur s Bärnbiet.

Berüehmt isch de Oberaargou ir Vergangeheit für syni Rüebene gsi.

Dr Dialäkt vom Oberaargouer wird mängisch vo de räschtleche Bärner aus Soledurnisch u vo de Soledurner aus Bärndütsch ufgno. So seit de Oberaargouer zum Bischpiu ou goo u nit wie di mehrheitlech räschtleche Bärner gaa. Im Gägesätz zu de Soledurner seit de Oberaargouer aber är geit u nit är got. Das als het dermit z tue, ass innerhalb vom Oberaargou verschideni Dialäktregione z underscheide sind.

Als Oberaargouer Schriftsteller, wo deils i dr Mundart gschribe hend, sind dr Cuno Amiet und d Maria Waser z erwääne.

Es git es Gedicht, wo dr Mundartdichtr Jakob Käser dermit sys Land churz beschrybt:

uf Wange, Buchsi, Langethal
u öppeneinisch cherium
ou i di Dörfer zringsetum,
wo do so heimelig u gfreut
im Oberaargau sy verstreut.»

Wie s dr Name seit, isch dr Oberaargou früener eifach dä Deil vom uralte Aargou gsi, wo dr Aare no wyter obe gsi isch, öpe vo dr Murg aa bis is Oberland ufe. Dr under Deil isch ebe dr Underaargou gsi; hüt seit me däm aber scho lang nümme so; es isch eifach dr Aargou.

Dr ganz Aargou isch am Afang der Aare no bis ganz ufe id Alpe ggange. Derzue het basst, ass glych wyt in Weschte abe au s Gebiet vom alemannische Bischtum Choschtez ggangen isch. Scho im Middelalter het me vom «Oberaargou» gredt, wo den viu grössr gsi isch als dr hütig bärnisch Verwaltigsberych; in ere Kwelle vom Joor 861 het er superior pagus Aragauginsis gheisse. S weschtleche Middelland vo dr Schwiiz het mit em Oberaargou zum Königrych Burgund ghört. Um d Gränze zwüsche Burgund und em Herzogtum Schwoobe, wo sech kwer dure alt Aargou zoge het, isch es imer wider zu Strit cho. Ane 1033 isch Burgund und drmit dr Oberaargou as Römisch-düütsche Rych cho.

D Archeolooge und d Volchskundler rede vo dem Gränzgebiet, wo sech weschtlech und öschtlech dervo anderi kulturelli Fenomeen i dr tradizionelle Volchskultur zeige.

Spöter im Middelalter si d Zähringer, d Frohburger, d Langesteiner, d Grüenebärger und de d Kyburger d Herre im Land a dr Aare gsi. Dr letscht Graf vo Kyburg im Oberaargou isch dr Berchtold I. gsi.

Im 15. Joorhundert sind dr Oberaargou mit dr «Landgrafschaft Burgund» und gly ou dr Underaargou zu dr Stadt Bärn cho. S Gebiet uf dr Südoschtsyte bi Pfaffnou und Willisau isch au scho im 15. Joorhundert vo de Luzärner übernoo worde, wo do d Landfogtei Willisau ygrichtet hend. Sid 1798 isch dr Kanton Aargou sälbständig, und sider isch d Kantonsgränze zwüsche Bärn und em Argou i dr Root und dr Murg zwüsche Wynou und Murgete. Bi Roggu und em ehemolige Chlooschter Santurbe träffe sech d Gränze vo Bärn, Aargou und Luzärn a dr Brugg über d Root.

Politisch gseh het dr Oberaargou d Bezyrke Aarwange und Wange gha, bis dr Kanton Bärn bi dr grosse Bezyrksreform vo ane 2010 drus dr Verwautigschreis Oberaargou gmacht het, wo zäme mit em Ämmitau d Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargou biudet. Im Oberaargou und ou im Amtsbezirk Trachsuwaud het me sech bi dr Abschtimmig vergäbe gäge die Refform gwehrt gha.

Politisch isches einisch fasch zure Eskalation cho, wo de Kanton Bärn ke Gäud für wichtegi Projekt – öpe füre Outobahnzuebringer – het wöue gäh. Druf abe hei sech sämtlechi politeschi Persönlechkeite u wichtegi Parteie zure Krysesitzig droffe. Unger angerem het me beschlosse, das me «à la Jura» wöui uf Bärn go demonstriere u dört d Schtrossene blockiere. Es het sogar Lüüt gäh, wo vomene Ustritt usem Kanton Bärn gredt hei. Je nach dr Region vom Oberaargou hät me sech denn lieber em Kanton Soledurn oder em Kanton Aargou agschlosse. Dr Kanton het aber schpöter nochegä, so das es gar nie zu dere Demonstrazion z Bärn cho isch. Usserhaub vom Oberaargou het me dä Konflikt nit gross zur Kentnis gno.

D Stadt Langetu giut ou für es baar Sache aus schwyzerischi «Durchschnittsstadt»; so isch es früeners Glischee gsi. D Stadt het s Imidsch gha, es würde dert durchschnittlech viu Lüüt wohne, wo durchschnittlech viu verdiene, u dr Usländeraatöu sig äbefaus gnau im Schnitt vor Schwyz. Wäge däm tüege z Langetu viu Grossverteiler nöji Waare oder angers teschte oder überproportinau viu inveschtiere.




#Article 287: Lingala (641 words)


Lingála (oder Ngala) isch en afrikanischi Vercheers- und Handelsspraach. Me redt si vor alem i de bede Kongo.

Sprachlich ghört Lingála zu de Bantuspraache, wo z Ost- und z Zentralafrika - aber au im süüdliche Afrika gredt wärded. Lingála isch em Kongo (Fluss) entlang i de Provinz Equateur im damalige Belgisch-Kongo entstande. Zerscht häd Lingála Lobangi gheisse und isch d Spraach vo de Bangala gsi, eme Stamm wo det im Gebiet, i de Region Ngala, uf halbem Wääg zwüsched Lépoldville (hüt Kinshasa) und Stanleyville (hüt Kisangani) woned. Det isch eini vo de erschte Handelsstation vom Kongo-Freistaat, de Hafe Nouvelle Anvers (hüt Makanza) pouet worde. Us Lobangi, gmischt mit andere Bantusprachen, isch im XIX. Jahrhundert e überregionali Vercheers- und Handelsspraach entstande. Die drü Pöschte händ zu de erschte ghört, won im undere Kongobecken ab 1899 katholischi Missionsstatione worde sind.

Us em französische und us Kiswahili händ d Missionar Lehnwörter uufgna, wäns nötig gsi isch. Es git au e paar Wort, won us em tüütsche Spraachruum chömed, vermuetli übers Flämische (Holländisch) vo de belgische Kolonialhäre (lueg i de Tabäle). Lingála ghört zu de Lusengo-Spraache und isch mit Bangala und Bobangi äng verwandt. Öppe en Drittel vom Wortschatz isch mit Bobangi similar, das gheisst gliich, was ja nöd verwunderet, wil Lingála us Bobangi entstande isch.

Eyebani ndenge nini ngenge ya sida epesamaka. Eyebani ndenge nini moto akoki komikebisa. Eyebani ndenge ya boluki ngenge ya sida na nzoto ya moto. Eyebani ndenge ya kokitisa mpasi ya moto oyo abeli sida, ndenge ya kosalisa ya mpe kobakisa bomoyi bwa ye. (Eyebani ndenge = mer weiss; ngenge ya sida = Aids-Virus (HIV); us ere Gsundheitsbroschüre)

Tata wa biso, ... (Pater Noster; lueg uf em Bild; tata = Papa, Vater)

I de Demokratische Republik Kongo isch Lingála trotz de grosse Verbreitig a de Schuele nöd Unterrichtsspraach. Uf privater Basis wärden aber sehr erfolgrichi Alphabetisierigs-Kürs vo lokale Bevölkerungskomitees mit de Unterstützig vo de UNESCO im Landesinnere duregefüert. Es git Wörterbüecher is Spanische, Französische oder Änglische. Sit 1970 isch d Bible vollständig uf Lingála übersetzt. Vom Neue Testamänt und de Psalme gits unterschidlichi Usgaben. De Dr. Adolphe Dzokanga vom Institut National des langues et Civilisations Orientales de Paris häd Wörterbüecher, Grammatike und Spraachwüsseschaftlichi Büecher über Lingála verfasst.

Lingála redt me i groose Teil vo de Demokratische Republik Kongo und de Republik Kongo, aber au i de Zäntralafrikanische Republik und im Norde vo Angola. Über 10 Millione Lüüt reded Lingála. I de Medien, de Armee, offiziele Asprache und de Musig isch es starch verbreitet, was dazue gfüert häd, dass noch de Entkolonialisierig d Bedüütig vo Lingála starch zuegnaa häd. I de DR Kongo gits näbed deAmtsspraach französisch au vier Nationalspraache: Kikongo, Swahili, Tshiluba und Lingála. I de Hauptstadt Kinshasa reded hüt mee Lüüt Lingála wie Kikongo, de Spraach, wo me äigetli i däre Region rede täti. 

Es git verschidnigi Dialäkt. Bokamba und Bokamba underscheided eso:

Zwar gits sit 1976 verbindlichi Regle vo de Orthographische Gsellschaft vo Zaïre, aber die mäischte schriibed wies wänd. Im Kongo-Brazzaville leent mer sich gärn a di französisch Orthographii aa und schriibt zum Biispil  wäm mer [] seit. Im Kongo-Kinshasa schriibt mer ender  für [u]. Di ofnige Vokal [],[] wärded hüffig ,  gschribe, mängisch au , . Das füert zu Verwächslige, wil d Akzänt äigetli für d Betonig vorgsee sind (zum Bischpil malámu = guet).

Mer brucht drü Akzänt: De Akut [´] zeigt en höche Ton, s Zirkumflex [^] en stiigende und de Antiflex [ˇ] en sinkende Ton a. Di bäide letschte wärded aber oft nöd gschribe. Vili Lüüt schriibed de Akut a Stell vo de offnige Vokal. Das chan aber hüfig zu Verwächslige füere.

Lingála hät 39 Buechstabe, Digraph und Trigraph:

Niger-Kongo, Atlantik-Kongo, Volta-Congo, Benué-Kongo-Sprachen|Benué-Kongo, Bantoid, Südlichi Bantuspraache, Narrow Bantu, Nordwest, C, Bangi-Ntomba (C 40), Lusengo. 

Lingala, Sprachcod LIN, isch eini vo de acht Lusengo-Spraache.

E kompletti Bibliographii isch im Internet bi da Adrässe z finde.




#Article 288: Schweizerische Rettungsflugwacht (797 words)


Bi dr Schwizerische Rettigsflugwacht (d Kurzbezaichnig isch Rega) handlet’s sich um e sälbschtändigi und gemeinnützigi privati Stiftig für d Luftrettig i de Schwiiz, wo 1952 vo de Mitgliider vo dr Schwiizerische Läbensrettigs-Gsellschaft gründet worde isch und ihre Sitz am Fluughafe Züri-Klote het.

Si het sech zum Ziil gsetzt, mit irne Mittel, Helikopter und Ambulanzjets, Mänsche in Not im In- und Usland z’hälfe. I dr Schwiiz ka d Hilf vo dr Rega über d Alarmnummere 1414 agforderet wärde.

Finanziere duet si sich einersyts dur Iiname us Iisetz und anderersyts dur d Gönnerbiiträg. D Understützig vo dr Schwizer Bevölkerig isch sehr gross, sin doch über 2 Millione Iiwohner derbii.

E Rega-Rettigshelikopter befindet sich fünf Minute noch em Alarm in der Luft; zur Standard-Bsatzig ghört en Arzt und e Rettigssanitäter und natürlig au e Pilot. D Köschte für d Ysätz werde vo de Unfall- oder Krankeversicherige trait. Für ihri Gönner übernimmt d Rega dä Ateil vo de Köschte, wo nit dur e Versicherig deckt sin. 

D' Rega transportiert nit nur verletzti Mensche, sondern im Rahme vo dr Bärgbuurehilf hüfig au verletzti oder toti Kieh und au Tier, wo zum Byschpyl wäge Schneefall ihri Alp nümme sälber verloh könne.

By medizinische Problem im Usland cha jedi Privatperson d Rega um Hilf bitte. In dr Ysatzzentrale vo dr Rega macht sich denn en Arzt ufgrund vo den Aangobe vor Ort e möglichscht gnaues Bild und entscheidet denn, ob und wie dr Patient in d' Schwiiz zrugg gfloge wird. Schlechti oder ungniegendi medizinischi Versorgig vor Ort oder e vorussichtlig längere Sitalafenthalt sin do wichtigi Entscheidigskriterie.

Die eigetligi Repatriierig findet denn je nach Entscheidig mit eme Ambulanzjet vo dr Rega oder mit eme Linie- oder Charterflugzüg unter medizinischer Begleitig statt. D Flotte vo de Ambulanzjets bestoht us 3 Challenger 604.

D' Aazahl vo de Gönner isch um 1.4% uf 1.975 Mio g'schtiige.

Am nordöstlige Rand vom Zürcher Flughafe befindet sich s' Rega-Center, dr Hauptsitz vo dr Schweizerische Rettigsflugwacht (LSZH). Dr Hauptsitz umfasst e Hangar für d'Ambulanzflugzüg, d'Wärkstatt für dr Unterhalt, d' Iisatzzentrale, d'Verwaltig (z. B. d'Gönnerverwaltig und d'Iisatzverrächnig), Infrastruktur für d'Usbildig, e zentrals Materiallager und vieles meh; am Hauptsitz sin rund 150 Rega-Mitarbeiter beschäftigt.

Sit 1975 betribt d Rega uf em Flughafe Basel-Milhüse-Friburg e Basis. Meh als d Hälfti vo de Iisätz beträffed Südbade (Dütschland), rund foif Prozänt s Elsass. In de Schwiz deckt d Basler Basis d Nordweschtschwiz, de Jurasüdfuess und de Kanton Jura ab.

In Bärn isch d Rega sit 1976 uf em Flughafen Bärn-Belpmoos stationiert. Bärn isch e so genannti Flachlandbasis; ihri Aktivitäte bestönd primär in Iisätz bi Verchehrsunfäll sowie sekundär Verlegige vo Spital zu Spital.

D Rega isch sit 1966 im Kanton Uri tätig, sit 1978 mit ere eigene Basis in Erschtfäld. Erschtfäld isch e so genannti Gebirgsbasis; im Summer stönd drum Bergunfäll im Vordergrund, im Winter Iinsätz für verunfallti Wintersportler. Dezue chunt na d Tierrettig im Rahme vo de summerliche Alpbewirtschaftig.

Im Berner Oberland isch d Rega sit 1971 aktiv, urschprünglich am Flugplatz Interlake und sit 1982 mit ere eigene Basis uf em Heliport Gsteigwiler. Rega 10 isch e Gebirgsbasis und under anderem uf aschpruchsvolli Rettigsisätz im Hochgebirge spezialisiert.

Syt 1981 fliegt d' Rega ihri Iisätz im Gänferseegebiet von ere Basis uff em Flugplatz Blecherette in Lausanne us. Pro Johr finden ab Lausanne rund 1.000 Iinsätz statt, dodervo öppen e Drittel mindeschtens teilwiis in dr Nacht.

In dr Magadinoebeni im Zentrum vom Kanton Tessin isch dRega sit em 1980 präsent. S' Iisatzgebiet umfasst dr ganzi Kanton Tessin wie au Teil vom Kanton Graubünde und s' Misox. Drzue kömme immer wieder au Iisätz im gränznohe Italie. 

Im Engadin fliegt d' Rega syt 1957 Iisätz, syt 1977 mit eren eigenen Infrastruktur uff em Flugplatz Samedan. Rega 9 isch e sogenannti Hochlandbasis mit eme grosse Spektrum an Iisätz, hauptsächlig haldet sichs um Primäriisätz, wo dr Notarzt und dr Rettungssanitäter zur Erstversorgig an en Unfallstell gfloge wärde.

Für Iinsätz im Kanton St. Gallen, im Kanton Thurgau undin de beide Appenzell und im Fürstentum Liechtenstein verfiegt d' Rega syt em 1984 über e Basis in Winkeln zwüsche Gossau und St. Galle. Hüfig finden au Iisätz in Dütschland und Öschtrych statt.

In Untervaz im Norde vom Kanton Graubünde befindet sich syt 1992 eini vo de jüngere Rega-Base, friener hetz d' Rega der Flugplatz Bad Ragaz gnutzt. Ab Untervaz fliegt d Rega pro Joihr öppe 900 Iisätz, dodrvo rund 300 für Opfer vo Wintersportunfäll.

Im Ruum Züri befindet sich d' Rega 1, die älteschti Basis vo dr Rega. Ab em Joohr 1968 het d Rega Iisätz von ere Basis uff em Flughafe Züri LSZH, ab em 1972 provisorisch vomene Standort uff em Kinderspital in dr Stadt Züri gfloge. Syt em Frielig 2003 verfiegt d' Rega 1 über e moderni Basis uff em Gländ vom ehemolige Militärflugplatz Dübedorf. Pro Johr fliegt d Zürcher Basis rund 1'000 Iisätz.




#Article 289: Mehlsuppe (142 words)


D Mählsuppe isch e tradizionelli Spiis, wo z Basel in der Fasnachtszyt gässe wird.

S typischen Aroma entstoht, wemme s'Mähl in Brootbutter z'erscht goldbruun röschte duet. Die wytere Zuetate si unter anderem Rootwy, Schalotte, Knoblauch und Bouillon. Vor em Serviere kha me no griibene Kääs drüber streue.

Es wird behauptet, dass d Mählsuppe am beschte schmeggt, wemme si am Vordaag zuebereitet und iber d Nacht im Kielschrangg uffbewahrt.

D Mählsuppe isch e sehr eifachi Spiis,  wo friehner in arme Huushalt zum Zmorgenässe gässe worden isch. D Zuedate gheere zum Billigste, wo s gee het: Mähl (meistens Weize- oder Roggemähl, bi dr französische Gaude Maismähl), Wasser oder mänggisch Milch und anders wie Räschte, Salz oder Zucker, Brotmeggeli u.s.w. 
Bi dr brennte Mählsuppe oder Brennsuppe reestet mä s Mähl in der Pfanne goldigbruun und kocht s denn im Wasser und verbesseret eso s Aroma. 




#Article 290: Primärgruppe (178 words)


Under Primärgruppe verstoht dr Soziolog Charles H. Cooley e Gruppe vo Lüt, wo dur intimi Verbindige mit diräktem Kontakt und Kooperation charakterisiert isch.

E Primärgruppe isch in mehrere Hiisichte primär; aber hauptsächlig in däm Sinn, ass si e fundamentali Bedütig het für d Bildig vo dr soziale Natur und vo de Ideal vo de Individue. S psychologische Resultat vo dr initime Verbindig isch s Verschmelze vo de Individualidäte im ene gmeinsame Ganze, so dass grad s einzelne Sälbst, in e Hufe Hiisichte wenigstens, im gmeinsame Läbe und de Zwäck vo dr Gruppe ufgoht. Am eifachste cha mä das as mir beschriibe. Es bringt mit sich die Art vo sozialem Gfüehl und wächselsitiger identifikation, wo mir dr natürligi Usdruck drfür isch. Mä läbt im Gfüehl vom Ganze und findet d Hauptziil vo siim Wille in däm Gfüehl.

Im Hindergrund vo däm Begriff stoht im Cooley si bsundrigi Uffassig vo dr soziale Natur vom Mensch. D Gsellschaft isch für e Cooley e mentali Organisationswiis vo Individue; er lähnt es as künstlig ab, s Individuum und d Gsellschaft begrifflig enander gegenüberzstelle.




#Article 291: Freiburg im Breisgau (1360 words)


Friburg im Brisgau (; dytsch: Freiburg im Breisgau, frz.: Fribourg-en-Brisgau), südlichsti Grossstadt vu Dytschland, isch nooch Sturget, Manne un Karlsrue die virtgröscht Stadt in Bade-Württeberg. Die kreisfrei Stadt im glichnammige Regierigsbezirk isch Sitz vum Regionalverband Südlicher Oberrhi un vum Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald, wo si nohzue ganz umgä isch drvu. Die Grossstädt, wo am nägschde liige, sin Mülhuse (Frankriich) guet 50 km südweschtlich, Basel (Schwyz) guet 60 km südlich un Züri (Schwiz) guet 90 km südöschtlich, Strossburg (Frankrich) guet 85 km und Charlsrue guet 140 km nördlich sowie Stueget, guet 140 km Luftlinie nordöschtlich vu Friburg.

D'Iwohnerzahl vu dr Stadt Friburg im Brisgau het am Afang vu dr 1930er Johre d'Grenze vu 100.000 yberschritte. Dur des isch si zu ere Grossstadt worre. Hit läbe guet 220.000 Mensche in dr Stadt, dorunter eppe 30.000 Studänte vu dr Albert-Ludwigs-Universität, dr evangelisch Fachhochschuel z`Friburg, dr andere Fachhochschuele und dr Pädagogische Hochschuel.

Friburg lit an dr Grenze zwische Schwarzwald un Oberrhigrabe. D Verwerfig verlauft midde durs Stadtgebit. Die östliche Stadtdeiler lige ime Verbindigsdal zum Zartener Becke beziehigswis scho im Schwarzwald selber (Kappel, Günterschdal). Die westliche Stadtdeiler lige hauptsächlich uf eme Schwemmkegel, wo während dr letzte Iszit entstande isch. Im Süde lit dr Schimberg, wo zue dr Vorbergzone zellt, eme Deil vum e alde Gebirg, wo bim Ibräche vum Oberrhigrabe nur deilwis abgrutscht isch. Dur Friburg fliesst d Dreiseme.

D Stadt lit im Verdichtigsrüm Friburg, wo nebe dr Stadt Friburg im Brisgau d Gmeinde Au, Betzige, Gundelfinge, Kilchzarte, March, Merzhuse un Umkilche im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald sowie d Städt un Gemeinde Emmedinge, Denzlinge un Waldkilche im Landkreis Emmedinge umfasst.

Fer d Region Südlicher Oberrhi bildet Friburg s Oberzentrum. S Oberzentrum Friburg übernimmt fer d Gmeinde Au, Betzige, Buechebach, Ebringe, Eichstett, Glotterdal, Gottene, Gundelfinge, Haiwiler, Horbe, Kilchzarte, March, Merzhuse, Oberried, St. Märge, St. Peter, Schallsched, Sailede, Stäge, Umkilche un Wittnau d Funktion vume Mittelberiich.

Friburg isch klimatisch gsähne die wärmscht Grossstadt in Dytschland.

Folgendi Städt un Gmeinde grenze an d Stadt Friburg im Brisgau. Si werre agfange im Norde im Uhrzeigersinn ufzellt un lige alli, usser Vörstette, wo zum Landchreis Emmedinge ghert, im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald:

Vörstette, Gundelfinge, Glotterdal, Stäge, Kilchzarte, Oberried, Münschterdal (Schwarzwald), Bollschwil, Horbe, Au, Merzhuse, Ebringe, Schallsched, Bad Chrozige, Brisach am Rhi, Märdinge, Gottene, Umkilche un March.

S Stadtgebit vu Friburg isch in 42 Stadtbezirke glideret. Sälli Ideilig dient zuenächst bloss statistische Zwecke. In dr Stadtdeil Ebnet, Hochdorf, Kappel, Lehe, Munzige, Obfige, Dienge un Walderschhoufe, wo erscht bi dr Gmeireform 1971–75 igliderte worre sin, isch d Ortschaftsverfassig igfüehrt worre. Dodemit hänn e jeede vo dääne Orte e Ortschaftsrot, wo vo dr Iwohner glichzitig mit em Gmeirot gwählt wird, mit eme Ortsvorsteher an dr Spitz sowie e örtlichi Verwaltig. D Ortschaftsrät mien zue allene wichtige Aglägeheite, wo d Ortschaft betreffe, aghert werre. Die endgültig Entscheidig yber e Massnahm oblit aber im Gmeirot vu dr Gsamtstadt Friburg. Im Stadtdeil Sant Jerge git's e Gmeisekretariat, wo fer verschidini Verwaltigsufgabe zueständig isch.

Lueg au: Freiburg (glichnamigi Städt) -- Zähringerstadt

Uffem Friburger Stadtgebit liige elf grösseri Seä un etlichi kleineri Weiher. Dr grösst See isch dr Obfiger See mit öppe 41 ha Flächi. Alli grössere Seä sin künstlich aglegt un bis uf dr Waldsee, wo ime östliche Stadtdeil dr Namme gä het, alli as Baggerseä entstande.

S'Ruckgrat vum innerstädtische Nohverchehr bildet s'Stadtbahnnetz, wo am 29. April 2006 mit dr Inbetriibnahm vu dr Stadtbahnlinie ins Quartier Vauban e Erwitterig erfahre het. Insgesamt viir Linie, wo alli yber s'Stadtzentrum am Bertoldsbrunne füehre, ybernämme d'Hauptlast vum innerstädtische ÖPNV.

Am Hauptbahnhoft erfolgt d'Verknüpfig mit em regionale Schineverchehr, mit em Fernverchehr (ICE) un em regionale Busverchehr. An dr städtische Peripheri git's witteri Verchnüpfige mit Regionalbuslinie.

D'Stadtverchehr Friburg isch im Tarifverbund vum Regio Verchehrsverbund Friburg, zämme mit dr Noochberlandchreise Brisgau-Hochschwarzwald un Emmedinge.

S Friburger Minschter (oder au Münster Unserer Lieben Frau) isch im romanische und bsunders im gotische Stil baut worre. Es isch d römisch-katholische Stadtkilche vu Friburg im Brisgau.

Dr Turm vum Münschter het a Höchi vun 116 Meter und isch anno 1330 fertig worre. Zue sällere Zit isch es dr höchscht Kilchturm nördlich vu dr Alpe gsi. Uff de Münschterturm kaa mer nuffkraxele, dees sind 331 Steckele und vo obbe hot mer e guete Ussicht uff de Märt und s Dächergwirr. Selli Kilche hett e ganz alti Glocke, dees isch d Hosanna usm Johr 1258. Die wigt so um die 5 Tonne und isch onne vu de älteschte Glocke wo's no gitt vu derre Gröss in Deutschland. (Die meischte Kilcheglocke, au vum Münschter, sin am End vum Zweite Wektkrieg igschmolze worre, wil mer im Volkssturm Stahl brucht het). Bsunders isch se onne vu de älteschte Angelusglocke vu Deutschland. Zsamme hott es Münschter 18 Glocke, wo lite.

S Historische Kaufhus isch us dr Renaissancezit und vu 1520 bis 1532 errichtet worre. D Vordersit isch ganz rot wie mit Ochsebluet aagmolt.

D zwei Stadttore sind ibrig bliibe vu dr Stadtmuure. S ältere Martinstor isch 1901 ums Dreifache uf 60 Meter ufgstockt worre und mit em Dachufbau wie im 15. Johrhundert. S Schwobbedor isch im Johr 1901 uf fascht dr doppelte Höchi usbaut worre. Im Johr 1954 isches umgstaltet worre mit enem Pyramidedach und em Glocketürmli.

S Alte und Neue Roothuus.

Z' Friburg gits scheni Strossebächli un d'Männer, wo si buzze, heisse Bächlibutzer. D'Friburger Bächli hän e Gsamtlängi vu 15,5 km, vu dene verlaufe 6,4 km underirdisch. D'Legände sait, dass jeder, wo inidabbt, e Friburger hirote wird.

D'Sprochgrenz zwische niideralemannisch und hochalemannisch goht mitte durch dr Südweschte vu Friburg. Im alemannische heisst es Friburg grad eso wie bi dr Stadtgründig. D Umgangssproch hit isch e meh oder wäniger niideralemannisch un oberrhifränkisch beeiflussts Hochditsch. D'Umgangsproch diphthongiert greeschtedeils wie s Fränkisch oder s Schwäbisch un het demit e wesetliche Charakterzug vum Nideralemannische verlore.

Im friejer katholisch-konservative Friburg isch anne 1962 mit em Eugen Keidel zum erschte mol e Sozialdemokrat zum Owerburgermeischter gwehlt wore. Ihm isch im Johr 1982 sii Barteikolleg Rolf Böhme im Amt gfolgt, wu anne 2002 uusgschide isch. Mittlerwiili giltet d Stadt als Hochburg vu de Griene, nit nur weg de Wahl vum erschte griene Owerburgermeischter vun ere ditsche Großstadt, sundern au weg de iwerdurschnittlige Wahlergebnis. Bi de Bundesdagswahle 2002 un 2005 isch de Wahlkreis Friburg mit 25,0 beziehigswiis 22,8 Prozent vu de Zweitstimme de bundeswitt beschte Wahlkreis vu dere Bartei. Nodem di Griene bi de Europawahl 2004 im Stadtkreis 36,8 Prozent bikumme hän, het sich bi de Landtagswahl im März 2006 wider d CDU mit 30,3 Prozent als sterkschti bolitischi Kraft duregsetzt. Bei der Landdagswahl vu 2011 isch de Stimmeaadeil vu de Griene awer uf 34,5 (Friburg I) bzw. 39,9 Prozent (Friburg II) gstige.

S Direktmandat im Ditsche Bundesdag fir de Wahlkreis Friburg het vu 2008 bis 2013 de Sozialdemokrat Gernot Erler gha, bi de Bundesdagswahl 2013un 2018 het de CDU-Bolitiker Matern Marschall von Bieberstein s Direktmandat gwunne. Iwer d Landeslischt isch au d Kerstin Andreae (Bindnis 90/Di Griene) sitt 2002 als Verdretteri vu de Stadt im Bundesdag. Im 15. Landdag vu Bade-Wirtteberg isch Friburg mit drei Abgordnetenverdrette: fir de Wahlkreis Friburg-Oscht de Reinhold Pix (Bindnis 90/Di Griene, Direktmandat) un fir de Wahlkreis Friburg-Wescht d Edith Sitzmann (Bindnis 90/Di Griene n, Direktmandat) un d Gabi Rolland (SPD).

An de Spitz vu de Stadtverwaltig isch vor 1806 de Schulthess als Vorsitzer vum Gricht gstande. Mit em Iwergang vum Brisgau an Bade isch s Friburger Stadtrecht vu 1520 usser Kraft gsetzt un di badisch Gmeindsverfassig mit eme direkt gwehlte Burgermeischter an de Spitz vu de Verwaltig iigfiert wore. De Johann Josef Adrians – no vu de Zimft als Stadtowerhaupt gwehlt – isch 1806 in sinem Amt bstetigt un mit em Titel Owerburgermeischter gehrt wore, doch di badisch Gmeindsornig het di kommunaleSelbschtverwaltig vu Friburg zimli iigschränkt. S Sage het e vu de Regierig iigsetzte Stadtdirketor ghaa. Ab 1832 hän d Friburger Stadtowerhaipter de Titel Burgermaischter drait un hän sich erscht am 1875 wider Owerburgermeischter gnennt.

De Friburger Owerburgermeischter isch glichzittig stimmberechtigte Vorsitzer vum Gemeindsrot. Wäge eme Wahlispruch isch dr nej OB Martin Horn am 1. Juli 2018 erscht emol numme Amtsverweser un sällewäg ohni Stimmrächt im Gmeindrsot.

D Owerburgermeischter sitt 1806:

De Gmeindsrot bstoht us 48 gwehlte Mitglider. De Vorsitz mit Stimmrecht het als zuesätzlig Mitglid de Owerburgermeischter.

D Wahl zum Gmeindsrot am 7. Juni 2009 het zue dem Ergebnis gfiert:




#Article 292: Santiago de Compostela (170 words)


Santiago de Compostela isch d Hauptstadt vo Galizie im Nordweste vo Spanie, wo knapp 92'300 Ywoner hätt (2003).

D Kathedrale (e romanische Bau mit ere Barockfassade) isch s Ändziel für d Pilger, wo sich us ganz Europa uf dr Jakobswäg mache zum s Grab vom Heilige Jakobus go psueche. In de sogenannte Heilige Joor 1999 und 2004 sin über 150.000 bzw. knapp 180.000 Pilger unterwägs gsi.

D Altstadt und dr Jakobswäg ghöre zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.

Onne vun de Strecke us em Gwirr vu Jakobswäg uf Santiago de Compostela hosst Oberschwäbischer Jakobspilgerweg und goht vo Ulm ibber Oberdischinge, Bad Schusseried, Biberach an der Riß, un Wiigarte. Denn wiiter durch Meerschburg zum Konschdanzer Münster. Vum Konschdanzer Münster gohts uff de Wessenbergstroß lang bis zur Schweizer Gränz. Von Chrüzlinge us hosst der Jakobsweg denn Schwobeweg und führt in de Thurgau und über Äisidle, Flüeli-Ranft, Thun, Friiburg im Üechtland und Gämf.

(de) Joan Fiol Boada: Der Jakobsweg. Von Montserrat und von Saint Jean Pied de Port. Hampp Verlag, 168 Seiten. ISBN 978-3-936682-10-6




#Article 293: Swahili (Sprache) (635 words)


Über d`Lüüt Swahili stönd d`Sache im Artikel Swahili (Gesellschaft). I dem Artikel gaats nur um d`Spraach.

Kiswahili (uf Tüütsch au: Swahili) isch e Bantuspraach z Ostafrika.

De Begriff Kiswahili isch es arabischs Leenwort, abgleitet vo السواحلي (As-Sawahili). Das bedüütet Küstebewoner. Das chunt vo de lange historische Bezieige zwüsched de arabische Händler, won übers Meer cho sind, mit de Bewoner vo de ostafrikanische Küste.

S'Präfix ki (Nominaalkchlass 7) weert i vele Bantuschpròòche pruucht zom Schpròòchbezäichnige wedrgèh, äso z. Bsp. Kikongo (dasch è wechtigi Schpròòch ide dèmokchraatische Rèbublikch fom Kchònggo òdr Kiswisi (das bedüttet Schwizrdütsch)).

Näbem Araabischen esch Kiswahili di wechtigscht Schpròòch z'Afrikcha. Es hèt sogaar Frsüèch gèh, Kiswahili zor Schpròòch fom ganze Kchòntinänt z'mache. Pruucht weert Kiswahili abr haupzächli z'Oschtafrikcha (Tansaniia, Keenia, Uganda, Ruanda, Burundi, ond Oscht-Kchònggo). Z'Tansaniia chöne's öppe 70-80% fode Befölkchèrig, z'Keenia 60-70%, ide Pròwenz Shaba (Kchònggo) nò öppe t'Höufti foden Iiwònr, in Uganda, Ruanda ond Burundi chas nòn è Drettu fode Lütt.

Di äigèntlèche Muètrschpròòchlr chöme fodr Ensle Sansibar. Aui andère Lütt, wo Kiswahili ä nò flüüssnd rède, händ i dr Règu en andèri Muètrschpròòch. Eläi z'Tansaniia chöne's öppe 5 Milioone Lütt. Insgesamt gez 30-50 Milioone Schprächr lingua franca.

Kiswahili esch sitt 1961 t'Amzschpròòch fo Tansania. Z'Keenia ond in Uganda hèz de Schtaatuss fonère Nazionaalschpròòch.

Im Juli 2004 isch am Gipfelträffe vo de Afrikanische Union beschlosse worde, das Kiswahili Amtsspraach segi.

Wien au anderi Bantuspraache, tuet d Grammatik vo Kiswahili d Substantiv i verschideni Kategorie (Nominalklassen) iiteile. Nach em Meinhof-System gits 22 Kategorie, 10 devo findt mer i allne Bantuspraache; Kiswahili häd 15.

Kchlassen 1 ond 2:
Wöörtr, wo mit m- aafangen im Singgulaar (Kchlass 1), ändere s'Präfix im Pluraau of w(a)- (fòr Wòkaau ghèjz a wägg). Biischpeeli: m-toto (ès Chend) - wa-toto (mehrèri Chend). Wèl i dère Kchlass fòr auèm Wöörtr för mönschlèchi Wäse send, häisst t'Kchlass 1 ond 2 au Mönschekchlass.

Kchlasse 3 ond 4:
Dene zwo Kchlasse säipmen ä Baumkchlass, wèl fell Näme fo Böim so fongkchziònière. Im Singgulaar esch ès m-, im Pluraau mi-. Biischpeeli: m-ti (èn Baum) - mi-ti (mehrèri Böim).

Kchlasse 5 ond 6:
Dò hèz im Singgulaar fòr de Woortwoorzle nüüt, oder j(i)-. Im Pluraau gez ès ma-Prèfix. Biischpeeli: 0-duka (Laade, Gschäft) - ma-duka (Lääde, Gschäftr), ji-we (èn Schtäi) - ma-we (mehrèri Schtäi).
I de Kchlass 5 send au alli Vergrösserixfòrme.

Kchlasse 7 ond 8:
T'Kchlass 7 hèt im Singgulaar ki- odr ch-, im Pluraau dènn vi- odr vy- (s'zwöitèn ame fòr Wòkchaau).
Frömdwöörtr, wo zuèfèlligrwiis met ki aafönd, wäärde fode Kiswahili-Schprächr mäischtens so intèrprètièrt, das das ki es Klasse-Prèfix sig. Biischpeeli: S'Woort kitabu chomt fòm araabische kitāb (Buèch). Im Pluraau mache t'Swahili-Schprächr, wi be aune ere ki-Wöörtr, vi-tabu druus. Im Araabische gièch de Pluraau ganz andersch.
I de Kchlass 7 send au alli Verchliinerixfòrme Diminutiv ond aui Schpròòchenäme (z. Bsp. ki-swahili, ki-rusi (= rossisch)).

Kchlasse 9 ond 10:
Dene Kchlasse säipme zämegnòh ä t'Nasaaukchlass, wèl si sèch dor ès Nasaauprèfix (m-, n-, ny-, ng-) uuszäichne. Das Prèfix esch im Singgulaar ond im Pluraau gliich. I dère Kchlass send abr ä feu Frömdwoort, wo kchè Nasaau foore händ, z. Bsp. shule (= Schuèu, usm Tütsche), picha (= Beud, usm Änglische).

Wöörtr, wo met u- aafange (Kchlass 14), bezäichne hüüffig abschtrakchti Begreff und händ èke Pluraau, z. Bsp. u-toto (Chendhäit).

D'Wèèrbe händ im Imfinitiif s'Prèfix ku- (Kchlass 15), z. Bsp. ku-soma (lääse).

Adjèkchtiif, Zaalwöörtr ond Wèèrbe münd mette Kchlass fom Noomen öberiischtemme. Oft (abr lèngschtns ned emmr) chöme si di gliiche Foorseuben wi die öbr.

  Ki-tabu   ki-dogo   ki-na-onekana.
  Kl.7-Buèch Kl.7-chlii 7-PROGRESSIV-sechpaar_sii
  Es chliises Buèch chomt före.

  Vi-tabu   vi-dogo   vi-na-onekana.
  Kl.8-Buèch Kl.8-chlii 8-PROGRESSIV-sechpaar_sii
  Chliini Büèchr chöme före.

  Wa-toto    wa-wili   wa-na-(vi-)soma                  vi-tabu.
  Kl.2-Chend Kl.2-zwöi Kl.2-PROGRESSIV-(Kl.8:OBJ)-lääse Kl.8-Buèch
  Zwöi Chend lääse grad (di) Büèchr.

Sit de Kolonialziit, öppe vo 1870 bis 1960, isch Kiunguja, de Dialäkt vo Sansibar d Basis vom Standard-Kiswahili für ganz Ostafrika. Trotzdem cha mer 15 Dialäktgruppe underscheide:




#Article 294: Witikon (114 words)


Witike (amtl. Witikon) isch es Schtadtviertel vo dr Schtadt Züri. Es lyt im Chräis 7 und isch s öschtlichste Quartier vo de Schtadt. Es het 9'503 Ywohner.

Witike isch 1934 im Rahme vo de zwäite Ygmäindig i d Schtadt Züri ygmäindet worde. Wichtigi Gründ sind d Verschuldig und schlechti Infraschtruktur, wie Verchersmittel und Schuele, gsy.

Die erst Ufzäichnig isch die: Dur d Uftäilig bim Chilezähnt vo de Chilegmäinde Sankt Peter und Grossmöischter isch Witike scho am 28. April 946 erwähnt worde als Vuitinchova. Dä alemannisch Name laht erchennä, das das Dörfli im 7. Jaarhundert gründet worde isch.

Vorher händ, de archeologische Usgrabige na, warschindli au d Kellte und d Römer i dem Gebiet gwohnt. 




#Article 295: Bregenz (369 words)


Breagaz (latinisch: Brigantium, us em Keltische Brigantion), des am Bodasee liat, isch d Hauptschtadt vum Bezirk Breagaz und d Landeshauptschtadt vo Vorarlberg. As heat  Iwohner. As git di Schtadttoal Breagaz-Schtadt, Breagaz-Vorkloschta, Schendlingen, Rieda, Weidach u. Fluh. Dr Husberg vo Breagaz isch dr Pfänder mit anara Höhe vo  Vu deam da Südtoal git da Gebhardsberg. Sit 1927 git as a Soalbahn uf an Pfänder. Breagaz hot da gröschte Bodaseehafa und isch a Schport- und Kulturzentrum. Boda bekannt sind d Breagazer Festspiile die jeds Joor im Summer uf dr Seebühne schtadtfindand.

A wyteri Attraktion isch s Kunschthuus Breagaz (KUB), wo vom schwyzer Architekt Peter Zumthor entworfa wora ischt.

Breagaz lit am Oschtufer vom Bodesee. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 17,8 % Landwirtschaftsfläch, 19,5 % Wald, 0,2 % Alpa, 9,2 % Sidlungsfläche und 53,3 % sunschtige Fläche gsi. 

Die erschta Siedlunga hots ca. 1500 v. Chr. gea. Zur Keltazit isch Breagaz an schtark befeschtigta Ort gsi. Dozumol hot da Schtamm vu da Brigantier, en Schtamm vo de Vindeliker, um Breagaz gleabt.

Ca. 15 v. Chr. hond d Römer Voradelberg erobert und Brigantium ignoo. Vu dera Zit git as vile archäologische Rescht, wia Mosaike und Grundmura. Brigantium isch schneall a grosse Schtadt worra und hots römische Schtadtreacht krieagt. O isch döt da Sitz vu da Präfekta vu da römischa Bodaseeflotte gsi. A Schtros hot Breagaz üba Cambodunum mit Augusta Vindelicorum vabunda. Da römisch Kaiser Gratian hot Breagaz 377 bsuacht. 

Im elfte Joorhundert isch bi Bregenz s Chlooschter Mehrereau Augia maior gründet worde.

Bis zum erschta Weltkrieg isch Breagaz a Garnison vum K.u.K. öschtarrichisch-ungarischa Heer gsi. 

Im 19. und 20. Jahrhundert hot Breagaz an gewaltiga Wirtschaftsufschwung bi da Nahrungsmittel-, Feinmechanik- und Textilinduschtrii khet.
Wichtig isch ou da Tourismus worra.

Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube

D Börgermoaschta vu Breagaz sit 1945:

D Schtadtvertretung (36) isch so vatoalt (Schtand 2015):

Z Breagaz gits 14 Kindagärta und 9.175 Schüla, vu deana 2.125 a allgemeinbildenden höheren Schulen (AHS) und 4.645 an berufsbildenden höheren Schulen (BHS) (Schtand: Januar 2003).

Höhere Schuala z Breagaz:

Breagaz hot 3 Blosmuasikkappella, a paar Chör, Tanz- und Trachtagruppa. Da älteschte Musikverii isch d Schtadtmusik Breagaz, die meh als 200 Johr alt isch.

Dr Dialekt vo Breagaz khört zum Bodeseealemannisch.




#Article 296: Kinderwagen (271 words)


Schesäwage isch en nöd so übliche schwyzer Dialektbegriff für en alte Chinderwage. Und im Badische isch des a Kindersches. Wenn er nu im Huus inne bruucht wörd, so isch es en Stubewage.

D Kinderchais het sich us r Zain wu ma Räder drô gmacht het, entwickelt. 

D Märgdschees isch ä uralds Gfährd un hedd friea s Dorf- uns Schdadtbild vollens beherrschd. Im Dialegd, bi de Lidd, haisd si so, will des didsche Word für „Markt“ bi uns Märgd haisd un will bi uns vieli franzesische Usdrigg däzu ghehre: „Chaise“ haisd soviel wie Karre. So ä Märgdschees kamma für alles megliche bruche: ob ma d Sach zum Märgd, odda ob ma vun därd Ziegs eimschaffe mues. Als Schees für d klaini Kinder, zum umänander kudschiere, zum Abschdidze wämma nimmi rächd laufe kaa, odda wämma midd de Wesch zum Bleiche uff d Wies nuss mues, odda wämma Wassa in de Schabf zum Garde schbridze schaffe sodd. Wämma abba Krudd zum Kruddschnieder fahre sodd, dann haisd die Märgdschees nimmi Märgdschees, sondern „Kruddschees“. D Märgdschees hedd ä Konschdrugdzion, di isch so ald wie commood. Dä Laderaum isch ä gflochdena Korb midd ämä Holzrähmle uf m Iisegschdell midd Bladdfäderä. De Rahme hedd zwei Aggse un vier Rädle us Blech midd Gummibrofiel drumrum un isch rood aagschdriche. Obbe isch noch ä Handgriff zum Schalde vun de Schees. In d Kurv gehds durch Drugge uff d Sidd in di Richdung, wo ma hinfahre mechd. Hidd noch kamma uff m Lond Lidd, maischd aldi Wieber (Scheese), midd Märgdscheese durch s Dorf dabbe sähn. D Märgdschees hedd mehr wie hunderd Johr überduhrd un ma sodderi irgendwänn ämol ä Denkmol setze.




#Article 297: Weisswein (182 words)


Wysswy isch e alkoholisches Getränk, wo durch alkoholischi Vergärig vo (meischtens wysse) Truube entstoht. Es git au Wysswy, wo us rote Truube härgschtellt wird. D'Farb vom Wysswy isch je nach Härkunft und Ryffy etc. vo hällgääl, mit teils griene Refläx, über stohgääl bis zu goldgääl.

In der Nase sin vor allem bluemigi und fruchtigi Düft z'erkenne, im Gaume sin früschi und lycht süürlichi Note vorhande.

Wysswy wird gärn kielt serviert und eignet sich guet für Fisch- und Kruschtetier-Grycht aber au zu Spargle wird är gärn trungge.

Ne ganz bsunderi Schbezialidät fir Äuidofahrer, wu uff ihrene Spiegel luege mien, isch Wysswyschorli süür oder gschprützde Wysse wie'n'er in andere Gegende au g'nennt wird.

In Öschtrych wird im alemannische Teil kei Wy in nennenswärtem Umfang härgschtellt.

Neueri gentechnischi Analyse hänn zeigt, dass es sich bym Riesling x Sylvaner bzw. bym Müller-Thurgau um e Krüzig zwüsche Riesling und Guetedel (Chasselas) handelt.

E Sonderstellig hänn Wysswy mit ere hoche Räschtsiessi (also noch dr Gärig immer no viel Zucker enthaltend): Si wärden als Dessertwy (au Siesswy gnennt) serviert. Byschpyl: Trockenbeerenauslese, Vendange tardive, Sélection de Grains Nobles, Eiswein etc.




#Article 298: Vogesen (472 words)


D Vogese ( les Vosges,  au Wasgenwald,  Vosegus Mons) sin e Gebiri, grad wie de Schwàrzwald, awer uff de andere Sit vom Rhin, z Frànkrich. Se g‘heere züe de Regione Elsass, Lothringe (frz.: Lorraine) un Freigrafschàft (frz.: Franche Comté).
De heechscht Beri ésch de Gross Belche mét .

M´r teilt de Vogese – geologisch – uff en zwei Teili:
De Norde, vum Pfälzer Wàld um de Zawerer Bucht bis züem Brischtàl isch z´meischt üss Buntsàndstein (frz.: grés rose), de Siade, üss Granit – b´sundersch én d´Hochvogese. De Beri én d´Nordvogese han meischtens tàfelàrtigi Forme. De Nordvogese sin én d´Iszit nit vill vun de Gletscher àbg´schliffe wore, so ésch de Buntsandsteinschicht druff gebliwe. En de Südvogese han de Beri de charakteristischi Form vun Rundkuppe (frz.:Ballons des Vosges), wie m´r durich Erosion und V´rgletscherung erkläre kann.
Entstànde sin de zwei Gebiri bim große Owerrhin-Grawebruech, bi dem sich e Tàl zwésche de Hochplateaus gebild´t het, wo noochher de Rhin, wo bis do durich de Burgundisch Pfort noch´m Rhonetàl un én´s Mittelmeer àbg´flosse ésch, genumme un widdersch üssgegrawe het. De Erosion durich´s Wass´r, wo de Beri züem Grawe nàbg´flosse ésch, het mét d´r Zit de pittoreski, un steili Gebirislàndschaft g´schaffe, wo m´r hit vum Owerrhintàl sehn kann.

De Nordvogese han am Donon (1009 m) ihr´r heechscht Punkt. D´r Beri ésch öi Treffpunkt vun drei Départements: Bas-Rhin, Moselle un Meurthe-et-Moselle. So ésch ém Süde de Elsasser Belche (frz.: Ballon d'Alsace) selbsch de Treffpunkt vun drei Regione: Haut Rhin (Elsass), Vosges (Lorraine), Territoire de Belfort un Haute-Saône (Franche Comté). Nit wit vun-nem ésch de Quell vun de Mosel.
D´r Elsasser Belche g´heert mét siner Heehe vun 1247 m züem Teil vun de Südvogese wo àlli heechschti Erhebunge vum Gebiri bisamme sin: d´Hochvogese. Ànderi Gipfel do sin de Markstein (1265 m) un de Klei Belche od´r Kahla Wase (frz. Petit Ballon) mét 1267 m. E b´sundersch spektakuläri, fascht alpini Üssicht biet d´r Hohneck mét 1362, m mét sinem Doppelmassiv un d´r Schlucht vum Schlucht-Pass (frz.: Col de la Schlucht).

S gibt öi zwei Natürparke em Gebiri: de Parc naturel régional des Ballons des Vosges un de Parc naturel régional des Vosges du Nord.

De mittleri (nördlichi Süd-) Vogese han ihri Kulminationspunkt uff´m Champs du Feu (urspringli wohrschins welsch: Champs du veh = Vieh-Fald = Beriskritt, Hochweid, Chaumes).
Beri, wo vun d´r elsasser Ebeni, vum Rhintàl noch b´sundersch uffalle sin (v.N.n.S.): de Schneeberi, s Odilieberi- (frz.: Mont St. Odile) -Maennelstein-Massiv, d´r Ungersberi un de Taennchel.

Gràd Maennelstein un Taennchel wiese mét ihri Heidemüre (frz.: mur payen) uff´s mystischi Element vum Gebiri wo bis in keltischi un Völlikerwànderungszitte z´rickgeht. Öi d´r àlt ditsch Nàmme Wasgenwald, wo sich aww´r zeerscht numme f´r de Sàndsteinberi gànz ém Norde un ém Süde vum Pfälzer Wàld gilt, esch v´rbunde mét de Nibelunge-Helde um de Burgunder-Künni Gunther, wo do noch de Sage z´r Jagd gange sin.




#Article 299: Peter Zumthor (122 words)


Dr Peter Zumthor (* 26. April 1943 z Basel) isch e international bekannte Schwyzer Architekt.

Er het zerscht e Leer als Möbelschryner gmacht und denn d'Schuel fir Gschtaltig z Basel absolviert. 1966 isch er am Pratt Institute z'Neu York in de Staate als Gaschtstudänt für Architektur und Design gsii. Zrugg in dr Schwyz, isch er denn 1968 zum Architekt vo dr Bündner Dängmoolpfläg worde und het im 1978 e Lehrufftrag an dr Universität Züri bikoo. Im Joor 1979 het är en eiges Architekturbüro im Bündner Haldeschtai uffgmacht. Dr Zumthor hett divärsi Gastprofessore-Stelle innegha, so z. B. am SCI-ARC z Santa-Monica in de Staate, an dr Technische Universität z Münche. Syt em 1996 isch är an dr Architektur Akkademie im Tessin ebefalls Professor.




#Article 300: Kanada (139 words)


Kanada isch e Bundesstaat z Nordamerika. Mit ere Fläche vo fascht 10.000.000 Quadratkilometer isch es s zweitgröschte Land uf dr Welt. D Bevölkerungszahl isch aber nit so groß, Kanada hätt rund 32.000.000 Iiwohner. Kanada isch langi Zit britischi Kolonii gsii und isch au hüt no Teil vom Commonwealth. Kanada isch e sognennts Commonwealth Realm, also e Monarchii mit dr britische Königi Elisabeth II. als Staatsoberhaupt, verträtte dur e Generalgouverneur.

Amtssproch vu Kanada sind Änglisch und Französisch. I de Provinz Québec isch numme Französisch amtlich, d Provinz Neu-Braunschweig isch offiziell zwöisprachig (Französisch und Englisch). Québec het sehr rigorosi Sprochgsetz zum Schutz vu dr französische Sproch. So werre dert au englischi Firmenämme ybersetzt: „PFK“ stoht z. B. fer „Poulet Frit Kentucky“, was im Rest vu dr Welt „KFC (Kentucky Fried Chicken)“ heisst.

Kanada bistaat us zää «Provinze» (Gliidstaate) und drüü «Territorie».




#Article 301: Konolfingen (261 words)


Chonufinge oder Chnoflige (dütsch: Konolfingen) isch ä Gmeind im Kanton Bärn.

D Gmeind Chonufinge hät em Amt Chonufinge sy Name gää, isch aber nid di Gmeind mit em Amtssitz. Si ligt im Chisetau am westliche Rand vom Ämmitau. Us däm Grund wirds o aus 'Tor zum Ämmitau' bezeichnet.

Chonufinge besteit us de Ortschafte Chonufinge, Chonufinge Dorf, Staude i.E., Ursälle und Gysenstein. Zudäm ghöre d Wiler Herolfinge, Hötschige, Cher und Liimgruebe o derzue.

D Nachbergmeindä vo Chonufinge si Häutlige, Freimettige, Niderhünige, Mirchu, Grosshöchstette, Schlosswiu u Münsige. Vor de Fusion mit Münsige si ou no Tägertschi u Trimstei Nochbergmeinda gsii.

Im grosse Massstab gluegt ligt Chonufinge ir Mitti zwüsche Bärn, Burgdorf, Langnou i.E. u Thun.

D Gmeind isch 1933 entstange dur d Fusion vo de Gmeinde Gysestei (Gysenstein) u Stalde (Stalden im Emmental). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.

S Dorf Chonoufinge isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Chonolfingen, Gysestei 1226 aus Gisenstein, Stalde 1258 aus Stalden.

Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8 % gläge.

Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,0 %, CVP 1,8 %, EVP 6,9 %, FDP 7,1 %. GLP 4,1 %, GP 6,6 %, SP 16,2 %, SVP 32,0 %, Suschtigi 8,3 %.

Gmeindspresidänt vo Chonoufinge isch dr Peter Moser (Stang 2013).

D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.

Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4606 Ywohner 92,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,3 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Chonoufinge ghört zum Hochalemannisch.




#Article 302: Sissa (Limonade) (131 words)


Sissa isch e Limonade gsii, wo 1929 s erscht Mol abgfüllt worden isch. Dennzmol isch si unter em Name Sissa-Citro vertriibe worde. Dr Name kunnt vom damalige Abfüllort Sissach im Baselbiet.

Sit 1936 hett's au e Sissa-Orange gäh, wo denn in Toco-Orange umbenennt worden isch. 1938 isch Sissa-Grape iigfiehrt worde, wo kurz druf wäge dr Zuckerrationierig währed em Zweite Wältkrieg ufgä worden isch. 1942 chunnts under em Name Sissa Grapfruit wider uf e Määrt. 1950 (1949) isch s vom bekannte Pepita abglest worde, wo hit au z Ditschland bi Bad Dürrheimer in Lizänz broduziert wird. Ab em Johr 1989 wird s Sissa vo dr Mineralquelle Eptige AG z Eptige abgfüllt. 1994 wird Produkzion vom Sissa Citro wäg de Konkurränz Sprite iigstellt und ab 2003 under em Name Pepita Citro witer gfüert.




#Article 303: Zugersee (230 words)


Dr Zugersee isch e See ir Zentrauschwyz.

Er het e Flächi vo 38,3 Kwadratkilometer u e maximali Töifi vo 198 Meter.

Kantön am See sy Zug (er isch der gröscht Kanton am See), Schwyz u Luzärn. Am Nordufer vom See ligt d Kantonshouptstadt Zug. Luzärn het am See nume der Hoger Chieme mit em Wyler Böscherot.

Der gröscht Zue- und Abfluss isch d Lorze im Kanton Zug, wo d Mündig vom Oberlouf u der Afang vom undere Deil nöch bynenander am Nordändi vom See lige. Bi Arth mündet d Rigiaa in See, vom stotzige Schatthang vo der Rigi loufe zwölf wildi Bärgbech zum See abe, vom Zugerbärg und em Wälchwilerbärg uf der Oschtsyte vom See chöme öppe zwänzg chlyneri Bech der Bärghang zdurabb, und zwüsche Risch und Itelfinge mündet der Erlibach vo der Weschtsyte in See.

Ufem See fahre d Schiff vo der Schiffahrtsgsellschaft vom Zugersee. Im See chame fische, wemme es Patänt vo Zug oder Schwyz het oder wemmes vom Ufer uus mit liechtem Ggrät macht. E Pruefsfischer ufem See isch der Hürlimaa vo Walchwiu. Es het früener fasch 30 Arte vo Fisch im See gha. Bi nöiere Undersuechige het me 18 gfunde.

Rund ume See loufe wichtegi Vercheerswääg: d Baanlinie vo Züri und Zug und die vo Basel und Luzärn, wo z Arth zämechöme und zum Gottert gönd, d Autobaan A 4 uf der Weschtsyte und d Kantonsstroosse.




#Article 304: Englische Sprache (5187 words)


Di änglischi Sprooch (änglisch: English) isch e Sprooch, wo us England kunnt, un hüt als Muettersprooch unter andrem z Großbritannie, Nordamerika, Südafrika, Irland, Auschtralie und Neuseeland gschwätzt wird.

Si isch eini vo de Sprooche mit de meischt Muettersprööchler uf de Wält, un di Sprooch wo am meischte als Zweitsprooch gredt wird. S Änglisch wird i vile Länder als erschti Fremdsprooch i de Schuele gleert, si isch au di offiziell Sprooch vo de meischte internationale Organisatione un d meischt verbreiteti Sprooch i der internationale Kommunikation un i der Wüsseschaft. S Änglisch gilt als Wältsprooch.

D Sprooch ghört zu de germanische Sprooche, und zwor zält si wie s Holländische und au s Dütsche zu dr Westgermanische Gruppe. Dr änglisch Wortschatz hät allerdings vill Lehnwörter uss andri Sprooche überno, vorallem ussem Französische, Latiinische un Griechische.

Mer deilt d Gschicht vum Änglische in vier Periode y: s Altänglisch, vo dr Bsiidlig vo England durch d Angelsaggse bis zirka zur Erobrig durch d Normanne (500–1100), s Mittelänglisch, bis zum Früenaiänglische Vokalwandel (1100–1500), s Früenaiänglisch (1500–1650), un s Naiänglisch. 

S Änglische ghört zu de germanische Sprooche, wo e Deil vo dr indo-europäische Sproochfamilie sin. Es ghört innerhalb vo de germanische Sprooche zur Gruppe vo de weschtgermanische Sprooche, wo unter andrem au Alemannisch, Dütsch, Niiderländisch, Plattdütsch un Friesisch dezueghöre.

Die indogermanische Sprooche hen ursprüngli en starch synthetische Sproochbau, hen aber all mee en analytischs Sproochsystem entwigglet. Unter de indogermanische Sprooche isch die Entwigglig bim Änglische bsunders wyt fortgschritte. So isch zum Byspil d grammatische Rolle vumene Wort numme durch d Position vum Wort inerhalb vum Satz z erkenne, un nit öbe durch Falländige.

Die Sprooch wo am meischte Gmeinsamkeite mit Änglische het, isch s Friesisch. Beidi Sprooche werde mangmool als e anglofriesischi Untergruppe vo de weschtgermanische Sprooche aagluegt, was aber umstritte isch. Falls mer s Scots, d traditionelle Dialäkt vo Schottland, als e eigni Sprooch aaluegt, gits näbem Änglische no e wytri anglische Sprooch.

Im Lauf vo synrer Gschicht het d änglischi Sprooch allerdings au Yflüss uss andri Sprooche ufgno, vorallem uss dr nordgermanische Sprooch vo de Skandinavier zur Zit vo de Wikinger, un ussem Französische. Enewäg isch s Änglisch trotz denne Yflüss in dr Struktur un im Grundwortschatz nöcher bi de andre weschtgermanische Sprooche.

Änglisch wird vo über 380 Millione Mänsche als Muettersproch gsproche. Es konkurriert mit em Spanische um de zweite Platz nooch em Mandarin-Chinesische als meischtgsprocheni Muettersproch (über 860 Millione).

Wenn allerdings näbe Muetter- au Fremdspröchler zählt werre (vo 470 Millione bis über e Milliard Sprächer. S Änglisch isch in däm Model yyheimische Kulturnorm fremd un in de Hand vunere priviligierte Schicht. Die Theori isch zerscht vum Linguist Robert Phillipson im Joor 1992 formuliert worde. Nooch sonige kritische Meinige befinde sich vili Völcher inere Zwickmühli: si bruuche s Änglisch für de Zuegang zur Wält, hen aber sälber kei Kontroll über des Medium, wo kulturell un ideologisch nit neutral isch.

Di zweiti Position goot devo uss, dass d Industrialisierig, wältwyter Handel un Politik zunere Situation gfiert hen, wo ei Sprooch sich het miesse als wältwyti Vercheerssprooch duresetze. Wyl Grossbritanie un d USA zue däm Zitpunkt s Zentrum vo de wältwyte Wirtschaft gsi wäre, wär au d Sprooch vo dänne Länder zur Wältsprooch worde. D Aahänger vum Model vum sproochliche Pragmatismus wyyse vilmool druff hy, dass d Norm, was Änglisch isch, scho lang nümm numme in de traditionell änglischsproochige Länder festgsetzt wird, sundern dass s Änglisch überall uff de Wält unabhängig aa lokali Bedürfniss, Kulture un Gwohnete aapasst wird (World Englishes). E Byspil defür isch s Änglisch vo Indie, wo sich scho lang eigeständig aa di lokali Bedürfniss un kulturelli Gepflogeheite aapasst hät, un nit uff de Input vo Muettersproochler ussem „innere Chreis“ aagwyyse wär. Die World Englishes däte eso au immer mee Funktione erfülle, wo bis jetz no de Varietäten ussem innere Chreis vorbhalte sin. S Änglisch dät so allene Mänsche uff de Wält de Zuegang zur wältwyti Kommunikation un Wirtschaft ermögliche.

S Änglische het 24 bis 25 Konsonante. Zwüsche de änglische Dialäkt gits relativ wenig Unterschid bi de Konsonante.

S Änglische het mit 11 bis 14 Monophthong un 3 bis 7 Diphthong en relativ grosses Vokalinventar. 

D Vokal vum Änglische falle in zwei Gruppe: sognannti „gspannti“ un „entspannti“ (tense and lax) Vokal. D gspannte Vokal sin //, //, //, //, //, // un //; d entspannte //, //, //, //, // un //. Phonologisch isch de Hauptunterschid dass d entspannte Vokal nie inere offnige Silbe chönne vorcho. Was de artikulatorisch Unterschid gnau isch, isch bis jetz nonit ganz sicher gchlärt wore.

D Vokal // un // sin im Änglische meischt Diphthong. S Änglisch Wort boat un s Alemannisch Boot sin wege dem nit ganz identisch. Vorallem im nordamerikanische Änglisch gilt s glych für // un //, wo de Unterschid aber so gring isch dass er meischt nit transkribiert wird.

D Unterschid zwüsche de verschidne Dialäkt zeige sich bsunders bi de Vokal. Mer unterscheidet bsunders en „englische“ Typ (britischs, australischs, neuseeländischs un südafrikanischs Änglisch) vum „nordamerikanische“ Typ (amerikanischs un kanadischs Änglisch). S irisch un schottisch Änglisch nämme e Mittelstellig y. D gnaui Ussprooch vo de Vokal cha aber au innerhalb vo denne Type arg verschide sy. So het s australisch Änglisch zwar alli Vokal wo s Änglisch vo England au het, aber si were arg andersch ussgsproche.

D Hauptunterscheidigsmerchmool zwüschem „englische“ un „nordamerikanische“ Typ sin:

In allene Variante vum Änglische gits d drüü Diphthong: ,  un .

S nordamerikanischi Änglisch un s irisch oder schottisch Änglisch sin meischt rhotisch. Des heisst, dass s /r/ in Wörter wie farm, pair, poor, fur ussgsproche wird. In nit-rhotische Dialäkt wie em britische Änglisch wird stattdesse en Schwa oder gar nüüt ussgsproche.

In nit-rhotische Dialäkt, wie em englische oder australische Änglisch, gits näbe denne drüü Diphthong deswege usserdäm 2 bis 4 wytri, wo durch de Abfall vum /r/ entstande sin. Des sin , ,  un . D beide letschte were hüt numme no vo wenigi Lüt so ussgsproche. D meischte Sprecher hen stattdesse de Vokal //, so dass paw - pore - poor glych ussgsproche were.

D Silbebetonig isch im Änglische phonemisch, wie zum Byspil au im Russische, aber im Gägesatz zum Französische oder Alemannische wo d Betonig in dr Regel ällewell uf dr letschte bzw. dr erschte Silbe lait. So isch bi desert (Wüeschti) d Betonig uf dr erschte Silbe  un bi dessert (Nachtisch) hygäge uf dr zweite .

Bsunders oft were Subschtantiv un Verbe durch d Betonig unterschide. Bi Subschtantiv isch d Betonig meischt uf dr erschte Silbe, bi de Verbe uf dr zweite. Byspil defür sin insult (erschti Silbe: Beleidigig, zweiti Silbe: beleidige), record (Ufnaam bzw. ufnääme), oder protest (Protescht bzw. proteschtiere). Die Unterscheidig het sich allerdings nonit bi allene Verb-Subschtantiv Paare duregsetzt, uugfäär tuusig wie report un support hen ällewell d Betonig uf dr zweite Silbe.

Mängisch gits Unterschid zwüschem amerikanische un britische Änglisch bi dr Betonig. So wird z. B. garage im amerikanische Änglisch uf dr letschte, un im britische Änglisch uf dr erschte Silbe betont. Bi controversy het s amerikanische Änglisch d Hauptbetonig uf dr erschte, s britische hygäge uf dr zweite Silbe.

S Änglische het, wie au s Französisch, en extrem starch historisch-etymologischi Schribig un e gringi Übereistimmig vo Phonem-Graphem. Mer weiss also bin eme gschribene Wort nit gli, wie mer's schwätze sott. So cha ei Phonem vo verschidnigi Buechstabe doogställt were, zum Byspil // durch  (each),  (free),  (deceive),  (machine),  (people) un wytri. Glychzitig cha de glych Buechstab für verschidnigi Luut stoo, wie zum Byspil s Graphem  wo für // (mood), // (good) oder // (blood). Usserdäm cha e Buechstab au stumm sy wie z. B. s  in lamb.

De Luut // cha sogar mit mindeschtens 11 verschidnigi Graphem gschribe were:  in share,  in ocean,  in Chicago,  in special,  in sure,  in conscience,  in schnapps,  in nauseous,  in tension, ' in tissue un  in nation.

Die notorisch gringi Übereistimmig vo Luut un Buechstab het mehreri Gründ. Zum eine isch doo de interne Sproochwandel wo stattgfunde het wo d Orthographi sich scho gfeschtigt gha het. So isch s  in Wörter wie knife oder knee, oder s  in would un could früener ussgsproche wore, het hüt aber kei Funktion meh. Uf der andre Syte hen sich Luut wo früener numme Allophon gsi sin zue Phonem entwigglet. So sin d beide „th-Luut“ // un // im Alt- un Mittelänglische beidi mit  gschribe wore wyl mer automatisch het gwüsst weller vo beide wo usgsproche wird. Hüt allerdings loot sich des nümmi vorussänne, un mer muess wisse dass thin mit // un then mit // usgsproche wird. D meischt Uugreimtheite in der Schrybig allerdings gönn uf de Früenöiänglische Vokalwandel (Great Vowel Shift) zrugg, wo d Vokal vum Änglische radikal verändret het. Wyl d Schrybig vo de Vokal allerdings nit aapasst wore isch, bruucht mer Buechstabe wie  oder  für ganz andri Luut als in de meischte andre Sprooche. S Wort tide zum Byspil isch vorem Vokalwandel  usgsproche wore, was sich in der Schrybig erhalte het, au wenn es scho syt über 500 Joor  wird ussgsproche.

En andre Hauptgrund isch dass s Änglisch über d Hälfti vo sym Wortschatz us andri Sprooche het überno un wyter übernimmt. D ursprünglichi Schrybig vo denne Wörter wird meischt bybhalte, was bsunders bim Fachwortschatz ussem Latiinische un Griechische dezue gfüert het dass d Schrybig oft wyt vo der Ussprooch entfernt isch. So errinret bim Wort psychology d Ussprooch  numme entfernt aa d Schrybig vum Wort. 

Imene Deil Wörter hen übereifrigi Glehrte sogar Wörter welle de latiinische oder griechische Schrybige aapasse. So isch s Wort debt ursprüngli ussem Französische als dette cho, worum bis hüt s  au nit ussgsproche wird. S  isch nämli ersch noochträgli ygfüegt wore um es ethymologisch aa latiinisch debitum aazpasse.

Säll het dr gross Vordeil, dass mer bispilswis als Franzos oder als Dytscher e Text in ere änglische Fachsproch rächt schnell läse un versto cha, wil d'Fachwörter fast glich gschribe werre (un d'Ussproch fers Verständnis vum Text zweitrangig isch). Im Gegesatz dezue isch d'Schribig z. B. vu Polnisch oder Italienisch starch an dr Ussproch orientiert. Des macht's im e Fremdsprochler praktisch umöglich, gmeinsami Fremdwörter als sonigi z'erchenne un dr Text dur eifachs Yberfliege in sinem Sinn z'erfasse.

Der grossi Noochdeil vo derre Orthographi isch, dass s Erlehre vo der änglischi Rächtschrybig au für Muettersprööchler nummi durch Uswändiglehre vo praktisch jedem Wort möglich isch. So schrybt dr Mario Pei vo dr Universität vo Colombia: 

Us däm Grund wird scho lang über e Rächtschrybreform vum Änglische grüblet. Der Benjamin Franklin het z. B. e radikal vereifachti Schrybig vorgschloo, gnau wie dr Noah Webster, wo aber numme winzigi Ändrige het chönne duresetze, wie z. B. dass im amerikanische Änglisch s u vo Wörter wie colour abgschafft worre isch.

E Reform un Vereifachig isch allerdings us mehreri Gründ nüt ohni wytres durchzfüere:

Us denne Gründ gilt d Durchfüerig vunere Rächtschrybreform im Änglische als usgschlosse.

Dr Wortschatz vum Änglische zeichnet sich durch e grossi Aazaal vo Lehnwörter us andri Sprooche us. Wege dem wird vo Laie mängmool in Froog gstellt, ob s Änglische überhaupt e germanischi Sprooch isch; stattdesse chunt es aageblich vum Latiinische. Dass die Vermuetig falsch isch, zeigt sich allerdings doodurch, dass de Grundwortschatz sälber germanisch prägt isch. Doodezue ghöre näbe alltäglichi Wörter wie mother, father, daughter, house, water, rain, storm, winter oder food un Grundverbe wie be, live, drink, eat, make, speak, walk, sleep  au d gsamte Strukturwörter vo dr Grammatik wie the, it, me, you, he, she, and, to, who, what usw.

So hen vo de hundert hüfigschte Wörter alli ihre Ursprung im germanische Altänglisch, un vo de tuusig hüüfigschte immerhy noo über 80%. Unter de 2000 hüüfigschte Wörter het allerdings numme noo uugfäär es Drittel syn Ursprung im Altänglische, fascht d Hälfti sin doo Wörter, wo ussem Französische in s Änglische cho sin. 

Scho bevor d Angelsaggse uf dr Insel aacho sin, hen si Wörter usem Latiinische übernoo gha, d meischte vo denne Wörter finde sich deswege in äänlicher Form au in de andre germanische Sprooche. Doodezue ghöre street (vo lat. strada), cheese (lat. caseus) oder wine (lat. vinum).

Mit dr Chrischtianisierig vo de Angelsaggse sin uugfäär 400 neui Wörter ussem Latiinische in s Änglisch cho, wo allerdings numme noo en Deil devo hüt noo bruucht wird. Dezue ghöre candle, church, devil oder priest.

Im 10. Joorhundert sin durch d Glehrte in de Chlöschter wytri latiinischi Wörter in d Sprooch ygange, so z. B. plant, purple, radish, history, paper, school, fever, polite, un Verbe wie describe, discuss oder translate.

De erschti grossi Yfluss uf de änglische Wortschatz isch allerdings de vum Altnordische gsi, wo vo de Wikinger gsproche wore isch. Bi de skandinavische Lehnwörter fällt uf, dass es meischt Alltagswörter sin. Verbe wie ill, take, hit oder die, Grundnahrigsmittel wie eggs un sogar d Pronome they, them un their chömme ussem Skandinavische.

Mit dr Erobrig vo England durch de normännischi Herzog Wilhelm de Eroberer im Joor 1066 isch s Französisch bis zum Änd vum 13. Joorhundert d Sprooch vo dr gsellschaftliche Elite wore. Doodurch het sich de Wortschatz vum Änglische grundlegend verändret: er isch vumene homogene, germanische Wortschatz zumene gmischt germanisch-romanische Wortschatz wore.

De Yfluss vum Französische het mehreri Themeberych erfasst. So findet mer französischi Wörter im Wortschatz für d Verwaltig: court, people, country, parliament, tax, em religiöse: baptism, prayer, religion, virgin, em Militär: battle, defend, enemy, soldier, dr Chleidig: button, boots, coat, dress, dr Kunscht: art, dance, paint, dr Bildig: anatomy, medicine, un em Heim: blanket, ceiling, curtain, towel.

Oft isch e französischs Wort übernoo wore un s germanische Wort, wo e äänlichi Bedütig gha het, isch bybhalte wore. In so Fäll wird s französisch Wort in dr Regel in formeleri Stilebene bruucht, d germanische Wörter sin degäge alltäglicher un heimeliger:

Durch de Yfluss vo dr Renaissance isch de änglisch Wortschatz noemool starch aagwaggse. Statt französischi Wörter sin jetz ab em 16. Joorhundert meh un meh latiinischi un altgriechischi Wörter in de Wortschatz ufgno wore. S Französisch het trotzdäm en grosse Yfluss bhalte, vorallem im Militärische un dr Medizin (anatomy, muscle), aber au Alltagswörter wie invite oder enter sin zu dere Zit übernoo wore.

Bi vilene Wörter isch freili nüt ganz sicher, ob si ussem Französische, diräkt ussem Griechische oder ussem Latiinische entlehnt wore sin, wyl viili latiinischi Wörter sälber ussem Griechische stamme.

Usser latiinischi un griechischi Wörter sin aber au Wörter us andri Sprooche in s Änglisch cho. Ussem Holländische sin vorallem Alltagswörter wie pickle, yacht, rant, trigger, bully, cookie, crap, gin, kid, booze, scoop oder track cho. Ussem Italienische sin Wörter ussem kulturelle Berych cho, vorallem uss dr Musik, wie piano, duet oder opera, aber au Wörter wie architecture oder balcony.

Durch d Erkundig un Kolonialisierig vo Amerika durch d Europäer sin noo emool bsunders vili Wörter in s Änglische cho. En Grossdeil devo chömme ussem Spanische oder Portugiesische, sin aber vo denne Sprooche zum Deil sälber us Sprooche vo de Urywohner übernoo wore. Doo dezue ghöre zum Byspil Wörter wie tomato (vo Spanisch tomate, ursprüngli Nahuatl xitomatl), cigar (span. cigarro, ursprüngli Maya sicar), hurricane (span. haracán, vo Taino hurákan) oder ranch (vo span. rancho = Hütte).

Andri Wörter sin vum Änglische diräkt übernoo wore, so zum Byspil skunk oder squash us de Algonkinsprooche. 

Andri Byspil sin Wörter ussem Hindi (karma, thug, loot, shampoo) oder australischi Urywohnersprooche wie em Wort kangaroo uss dr Guugu-Yimithirr-Sprooch. 

Über de Umweg vum Spanische sin au vili arabischi Wörter entlehnt wore, wie zum Byspil admiral (أميرالبحار, amīr al-bihār, Kommandant vo de See) oder mattress (مطرح matrah).

In dr neiere Zit were Wörter uss allene möglichi Sprooche in d Alltagssprooch übernoo. Ussem Dütsche zum Byspil Wörter wie kindergarten, edelweiss, gesundheit, rucksack, streusel oder schnapps.

Vili Wörter bezeichne kulturelli Gegeständ wie kulinarischi Bsunderheite wie sushi ussem Japanische oder quesadilla ussem Spanische.

Ussem Alemannische schliessli isch s Wort Müesli (als muesli ( oder  ussgsproche) übernoo wore.

Näbe Entlehnige bildet s Änglische uf verschidnigi Weg eigni Wörter. Durch Komposition wird zum Byspil us alti Wörter e neis bildet. Aktueli Byspil defür sin z. B. software oder skyscraper. In neischter Zit isch au s Verschmelze vo Wörter hüüfig; so smog us smoke un fog, blog vo web log oder brunch vo breakfast un lunch.

Durch d Volchsetymologi were mangi Wörter nei analysiert. So goot s Wort hamburger zwar uf d Stadt Hamburg zrugg, isch aber in dr Zwüschezit als ham (Schinke) + burger nei analysiert wore. Doodurch isch e neis Wort burger entstande, wo jetz als produktivs Morphem neii Wörter mit bildet were: cheeseburger, fishburger usw.

S Änglisch un s Alemannisch wiise bstimmti Paralelle uf, des soll am Oberrhiinalemannische ufzeigt wäre.

Die Paralelle sin wahrschiints zuefellig – si hänke drmit zämme, ass s Änglisch wies Alemannisch wennig reglementiert wore isch un sich Tendenze vu spontanem Sprochbrüch hän kenne durchsetze.

Dr Wendelinus Wurth, Lehrer, Dichter un Lueginsland-Autor üs dr Ortenau, verdrittet, ass d Paralelle vum Alemannische zum Änglische e starki Hilf im Änglischunterricht sii kennte, aber d Vorurteil, wu d Lehrer gege dr Dialäkt hebe, diege ne de Wäg versperre. Er sälber nutzt Alemannisch in sinem Änglisch-Unterricht.

Dr Paul Adolf vu Owernah im Elsass het mehreri wisseschaftligi Publikatione zum Thema „Elsässisch as Hilf bim Änglisch lehre“ gmacht. Do drzue ghert Mer lehre Ënglisch, e Lehrbuech mit 780 Sitte, wu d Grammatik uf Franzesisch erklärt wird, d Biispiil aber Elsässisch sin. In sinem dictionnaire comparatif multilingue (mehrsprochigs Verglichswerterbuech) wird dr germanisch un romanisch Wortschatz im Änglische vum Elsässische, Ditsche un vum Franzesische här erschlosse.

Im Änglische wird zwüsche Traditionele Dialäkt un Moderne- oder Mehrheitsdialäkt unterschiede (Änglisch: Traditional Dialects un Modern- oder Mainstream Dialects). 

Moderni Dialäkt finde sich im ganze änglische Sprochruum, traditioneli drgege numme i denne Biet, wo s Änglisch syt mindeschtens 500 Joor verbreitet isch; näbe sämtlichi änglischsprochigi Gegende usserhalb vo Grossbrittanie schliesst des au Irland (bis uf en Deil vo Nordirland, wo diräkt vo Schottland us bsidlet worre isch), fascht ganz Wales, Weschtcornwall un s Schottische Hochland us. Usnaame sin zum Deil d Appalache im Oschte vo de USA un Neuschottland, wo sich ältri Dialäkt erhalte hen.

D traditionele Dialäkt lönn sich am beschte mit däm verglyche, was im alemannische Sprochruum untereme urige Dialäkt verstande wird, wäärend d moderne Dialäkt sich mitem Français régional z Frankriich oder de Umgangssproche im dütsche Sproochruum verglyche lönn em Standardänglisch un syni Dialäkt nöcher stönn. 

D moderne Dialäkt vum Änglische gliidre sich nooch em Peter Trudgill in zwoo Hauptgruppe. Zum eine isch doo de „änglisch“ Typ, wo umgangssproochlich eifach „Britisch Änglisch“ gnennt wird. Zu däm Typ ghöre s Änglisch vo England (English English), s walisisch Änglisch (Welsh English), s australischi Änglisch (Australian English), naiseeländischs Änglisch (New Zealand English) un s südafrikanisch Änglisch (South African English).

Uf dr andre Syte stoot de zweit Haupttyp vum Änglische: s nordamerikanisch Änglisch (North American English). De Typ bstoot vorallem uss zwee Standarddialekt: em General American English un em kanadische Änglisch (Canadian English).

D Unterscheidig zwüsche dem „änglische” un „nordamerikanische“ Typ, zeigt sich am beschte bi de Unterschid im Wortschatz un in chlynrem Umfang in dr Grammatik. Bi dr Ussprooch dergege hen mangi regionali Dialäkt vo de USA grossi Äänlichkeite mitem britische Änglisch, un mangi Dialäkt vum Weschte vo England hen sehr grossi Äänlichkeite mitem General American. 

D Variante vum Änglische wo in Irland (Irish- oder Hiberno English) un Schottland (Scottish English) gsproche were, nämme e Sonderstellig zwüschem „änglische“ un „nordamerikanische“ Änglisch y.

Näbe denne Dialäkt were vorallem in früeneri Kolonie vo Grossbritanie, Variante vum Änglische bruucht, wo hauptsächli vo nit-Müettersprööchler bruucht were, aber enewell e eigni Dynamtik entwigglet hen. Die Forme vum Änglisch were in dr Sproochwüsseschaft immer meh als glychberechtigti Forme vumene plurizentrische Änglisch aagsänne und als World Englisches bezeichnet. Byspil defür sin zum Byspil s Indisch Änglisch oder s Änglisch vo Singapur. Durch de Prozess löst sich d änglischi Sprooch vum ursprüngliche weschtlich-christliche Kulturkreis un wird Deil vum normale Sproochbruuch vo andri Kulture.

De Phonetiker Henry Rogers zäält mehreri Eigeschafte uf, wo mer d änglische Dialäkt cha demit yordne. Dezue ghöre:

S nordamerikanischi Änglisch bstoot vorallem ussem Änglisch vo de USA un vo Kanada. 

Des Änglisch wo allgemein mit „US-Änglisch“ in verbindet brocht wird, isch en Akzent wo mer „General American“ dezue sait. Des isch e Ussprooch wo als frei vo regionali Erkennigsmerchmool gilt, un des Änglisch wo am meischte in de amerikanische Medie bruucht wird un im Änglischunterricht glehrt wird. Es wird oft am meischte mitem Mittlere Weschte vo de USA in Verbindig brocht. 

S kanadischi Änglisch unterscheidet sich bi de Ussprooch numme lycht vum General American un isch, mit Usnaam vo de Oschtküschte vo Kanada, regional arg homogen. Es het allerdings bim Wortschatz un de Orthografi zum Deil Äänlichkeite mitem britische Änglisch.

D Haupterkennigsmerchmool vum General American un kanadische Änglisch sin, dass es rhotischi Akzent sin, s /r/ in farm oder hear also ussgsproche wird, dass de Vokal // nit vorchunt un father un bother deswege de glych Vokal hen, un dass d Wörter pat, path, half oder banana alli de Vokal // hen. Usserdäm wird s // in Wörter wie city oder better als en Tap [] ussgsproche.

Bstimmti Merchmool finde sich bi vileni, aber nit allene Sprecher vum General American. 

Im Inland North Dialäkt isch en Vokalwandel am wirke, wo mer Northern Cities Shift sait. De Wandel betrifft en Biet wo uugfäär vum Weschte vum Staat New York, de Grosse See lang, Michigan, bis uff Minnesota un Illinois un imene schmale Streife bis uff St. Louis in de Süde goot. Wie de Name scho sait, isch des e Region wo vo vile grosse Städt wie Buffalo, Detroit oder Chicago, prägt isch. Aa dr kanadische Gränz chunnt die Verändrig abrupt zum stoo, un durch des entstoot aa däm Deil vo dr Gränz zwüsche de USA un Kanada e sehr scharfi Dialäktgränz. Des het schynts de Grund dass de Vokalwandel, vo Kanadier als öbis typisch amerikanischs aagluegt wird. Un wyl d Kanadier nit mit Amerikaner wenn verwäggselt werde, imitiere si die Ussprooch nit. Andri amerikanschi Yflüss, vorallem bim Wortschatz, wo statt als „amerikanisch“ als jugendlich un cool aagluegt werde, werde drgege vil überno.. 

Durch de Luutwandel wird d Ussprooch vo bstimmti Vokal vum Änglische komplet verändret. S bsundri vo däm Wandel isch, dass d Vokal nooch un nooch d Plätz vertuusche. Er bestoot uss säggs Stufe, wo aber no nit alli bi allene Sprecher vo däm Dialäkt duregfiert sin. In dr Regel isch de Luutwandel bi jüngri Fraue uss dr Mittelschicht in urbane Gegende am wyteschte fortgschritte. Feschtgstellt worde isch die Verändrig zum erschte Mool in de 1960er, mer vermuetet aber dass des scho 100 Joor devor, mit de massive Ywandrig bim Bau vum Erie Kanal, aagfange het.

Aagfange het de Luutwandel mit dr Diphtongierig vum Vokal vo Wörter wie bat oder hat. Statt [] wird de Vokal zue [], [] oder sogar []. Durch des döne bat un hat deno für andri Amerikaner wie bait un hate. Im zweite Schritt wird de Vokal vo hot zumene Vordervokal [], wo deno wie hat dönt. Wyl de Luutwandel zum Byspil in Kanada nit stattfindet, isch es emool passiert dass amerikanischi Schüeler d Uffordrig vunere kanadische Lehreri, si sötte am näggschte Dag en „sack with your favourite toy“ (en Sack mit eurem Lieblingsspiilzüüg) mitbringe, als „bringet en Socke“, verstande hen. In de näägschte Schritt verschiebt sich de Vokal [] vo caught zum Vokal [], so wie devor de Vokal in hot ussgsproche worde isch. Deno verschiebt sich de Vokal [] vo bet zue [] un dönt deno wie but, de Vokal vo but wird zue [] un dönt deno wie bought, un de Vokal [] vo bit nimmt d alti Ussprooch vo bet, [], aa. 

Trotz dass mer chönnt meine, dass durch all des, de Dialäkt für andri Sprecher vum Änglische nümmi guet verständli wär, isch des (mit Ussnaame wie dere Anektode obe), nit de Fall:

S'australischi Änglisch unterscheidet sich bi de Vokäl starch vum reschtliche Änglisch. Zwar sin d'Aazahl vo de Vokäl un d'Wörter wo si vorchömme meischtens glych, aber d'gnaui Ussproch isch zum Deil radikal verschide:

Vergliche mitem reschtliche Änglisch zeige sich mehreri Unterschiid:

Es Biischpiil vom ne moderne Dialäkt isch e Variation vom Änglisch, wo z Singapùùr gredet wird. Es wird au Singlish gnännt (vo singapore und english). Was dä Dialäkt uuszaichnet, isch t Absänz vo Grammatik und d Verwändig vo Abchürzige vo vil pruuchte Sätz und Bedüütige i es Wort oder e paar Wort.
Biischpiil: Can you come or can you not come?(Chasch cho oder chasch nüd cho?) wird zu Can or not?(wörtlich: Cha oder nüd?). 
Es anders Märkmaal isch t Mischig mit anderne Spraache, wo au z Singapùùr gredet wärdet, wiä Malei, Kantoniis, Hokien oder Tamil.

D traditionele Dialäkt gälte hüt als fascht ussgstorbe, dr Peter Trudgill het 1990 vunere „Minderheit, wo warschynts schrumpflet“ (a probably shrinking minority) gschribe wo no traditioneli Dialäkt spricht. Dr John Wells schrybt scho 1982, dass „traditioneler Dialäkt am zruggwiche isch, überall do wonner überhaupt no present isch. Syni Sprecher [...] sin e Minderheit, wo ständig schwinded“ (traditional-dialect is recessive everywhere that it persists at all. Its speakers [...] are a steadily decreasing minority). Traditioneler Dialäkt isch nooch ihm oft numme noo e „Errinnrig aa des wo d Grosseltre vo denne, wo i de 1940er uf d Wält cho sin, gsproche hen“. Vorallem i ländlichi un abglägeni Gegende vo Grossbrittanie un zum Deil au no städtischi Zentre vo Nord- un Weschtengland, usserdäm au Schottland, sin allerdings no Dialäktsprächer z finde.

Au wenn bi jedere Sproch d regionale Unterschiid fliessend sin, lönn sich mehreri Isoglossebündel feschtstelle, wo e Ydeilig zuelönn. D wichtigschti Unterscheidig bi de Änglische Dialäkt isch zwüsche de Nordänglische un Südänglische (wo sich in e Zentrale un en Südlichere drännt) Dialäkt. Dr nördlichi Dialäkt het im Allgemaine ältri Forme, dr Süde isch innovativer. S Nordänglische setzt sich uf dr schottische Syte vo dr Gränz als Scots furt, wo allerdings no konservativer wie s Nordänglisch isch.

D wichtigschti Isogloss, wo s Nordänglisch vum Südänglisch dränt, isch die zwüsche dr Ussproch vum altänglische /a/ i Wörter wie long un stone. Im Norde wird long miteme helle, churze  usgsproche (lang), im Süde degäge als churzes . S langi /a/ vum Altänglische i Wörter wie stān het sich entlang dr glyche Linie im Norde zumene  entwicklet, so dass stone dört als stane usgsproche wird, mitem glyche Vokal wie name. Im Süde het sich de Vokal hygäge zumene  entwicklet: stone.

Die Linie, wo die Ussproche dränt, verlauft entlang vum Fluss Humber.

D Sprochgschicht vum Änglischi loot sich i drei Periode yteile. D'erschti Phas goht vo 500 bis circa 1100 (normännischi Erobrig) un wird als Altänglisch oder Angelsäggsisch bezeichnet. D sprochlichi Period noochem Altänglisch wird als Mittelänglisch bezeichnet un goht bis zur Grosse Vokalverschiibig im 15. Johrhundert. Druf gfolgt isch s Früehnoiänglisch, wo sich vum hütigi Änglisch nüt bsunders unterschyde het.

D'änglischi Sproch goht uf d'Bsiidlig vo England durch Angle, Saxe un Jüte im 6te Johrhundert zrugg. Als Aafang vum Änglisch wird s'Johr 500 aagsetzt, allerdings het sich d'Sproch am Aafang sicher nüt vo de germanischi Dialäkt ufem Feschtland unterschide. Bsunders nah verwandt gsi isch Altänglisch mit dr altfriisische Sproch un d'beidi Sproche hen zum Teil sogar d'glyche Luutverschiebige durchgmacht. Au hüt isch Friesisch die Sproch, wo mitem Änglisch am engschte verwandt isch. D'Grundlag vum Altänglisch isch no vor allem s'Germanisch gsi, ersch in dr Periode vum Mittelänglisch isch s'starki französischi Element dezuecho. Öber 80-85% vum altänglischi Vokabular wird hüt nümm bruucht.

D'keltischi Bvölkrig vo Britannie isch zum Teil vertrybe worre, zum allergröschte Teil aber assimiliirt worre; numme in abglegeni Regione hen sich keltischi Sproche chönne halte. In dr änglischi Sproch finde sich allerdings absolut überhaupt e kei keltischi Wörter (bis uf spöteri Entlehnige usem Walisischi un Gälischi), au Flurname, wo uf d'Kelte zruggönn, sin üsserscht selte. Des bedütet allerdings nüt, dass d'Britannier alli vo de Germane totgschlage worre sin, aber s Keltischi het als Sproch vo de Unterworfeni kei bsunders Prestige mehr gha. Des stoht im starke Gegesatz zum alemannische Sprochruum, wo vo keltischi un romanischi Flurname regelrächt übersäht isch.

Durch de Status vum Latiin als Kultursproch un Lingua Franca het s Altänglisch e Aazahl vo latiinischi Lehnwörter überno. D'latiinischi Lehnwörter lönn sich i drei Schichte yteile: d'erschti stammt no us dr Zit vor dr Bsiidlig vo England, d'zweite us dr Zit nooch dr Chrischtianiisirig vo de Engländer, d'dritti schliesslich usem Mittelänglisch nooch dr normännischi Erobrig.

De gröschti Yfluss im Altänglisch isch de vo de skandinavischi Sproche vo de Wikinger, vorallem vo de Däne. Bsundrigs im 9te un 10te Johrhunder sin viili altäglichi Wörter usem Altnordisch entlehnt worre. D'skandinavischi Lehnwörter werre vo de meischt Änglischsprochigi nüd als Fremd erchannt, so zum Byspiil sky (Himmel), leg (Bei), cake (Chueche), husband (Ehemaa), oder au s'Pronom they.
S'git au e Theori, wonooch dr Verluscht vum Kasussyschtem durch d'Däne usglösst worre isch, möglicherwys durch d'Bildig vonere Mischsproch us Änglisch un Dänisch. D'Theori stützt sich zum Byspiil do druf, dass d'Fäll z'erscht im dänisch bsetzte Norde verschwunde sin, un ersch spöter im unabhänigi Süüde.

Dodurch dass s Änglisch domols so stark inflektiirt gsi isch, het au d'Satzstellig chönne freier sy. Theoretisch sin alli säggs Stellige vo Subjekt, Objekt un Verb möglich gsi; zum Byschpiil um ei Teil vum Satz als bsunders wichtig z'markiire. In Würklichkeit sin aber mangi Satzstellige trotzdem hüüfiger wie andri gsi. Am hüüfigschte isch s'Verb in zweiter Position, wie im Dütsche, oder am Schluss gsi, mit freier Position vo Subjekt un Objekt.
In Sätz ohni bsunderi Ufmerksamkeit uf ei Satzteil isch d'Satzstellig also entweder SVO ...

... oder SOV gsi:

Wenn e Teil vum Satz bsunders wichtig gsi isch, het mer s chönne aa de Aafang stelle:

Au miteme Adverb het e Satz chönne aafange:

Dodurch, dass es s Hilfsverb do (tue) nonüt ggee het, sin Froge durch s'Vertuusche vo Subjekt un Objekt gformt worre, gnau wie im Alemannisch:

Usserdem isch d'doppelti Verneinig, wo hüt vo änglischi Sprochpuriste als grottefalsch aagsehe wird, im Altenglisch d Regel gsi:

Im hütige Änglisch isch d'Satzstellig uf Grund vum Verluscht vo de Fäll feschtgleit (Subjekt-Verb-Objekt).

S Altänglisch het e Viilfalt vo Dialäkt gha. D'viir wichtiggschti sin s Merzisch, s Northumbrisch, s Kentisch un s Weschtsäggsisch gsi. Die viir Dialäkt hen mit de verschiidni änglischi Chönigrych überiigstimmt un sin durchus verschriftet gsi. Im Gägesatz zu de althochdütschi Dialäkt isch s Altänglisch zimli guet überliifert; s Latiinisch isch nämli nüt gar so oft als Amts- un Schriftsproch bnutzt worre wie im althochdütsche Sprochruum. Zwei vo denne Chönigrych, Mercia un Northumbria, sin spöter vo de Wikinger underworfe worre, während Kent un e Teil vo Mercia erfolgrych verteidigt worre sin. 
Nochdäm d angelsäggsischi Chönigrycher 878 vum Alfred em Grosse vereinigt worre sin, hen d regionali Dialäkt uf Choschte vum Weschtsäggsischi Dialäkt aa Bedütig verlore. Zwar isch immer no in andri Dialäkt gschribe worre, dr Grossteil vo de schriftlichi Quelle isch aber im Dialäkt vo Wessex gschribe. Des loht sich vor allem uf d'politischi Zentraliisirig zruggführe, wo de Dialäkt vo Wessex zur Amtssproch erhobe het. Usserdem sin jetz viili früeher numme mündlich überliiferti Teggscht uf Änglisch übersetzt worre, allerdings vor allem vo Lüt us Wessex. Noii Schriftdialäkt usserhalb vo Wessex sin nooch dr Zentraliisrig nümm entstande.

S Vaterunser (imene Weschtsäggsische Schriftdialäkt)

 Fæder ure þu þe eart on heofonum,

Si þin nama gehalgod.

To becume þin rice,

gewurþe ðin willa, on eorðan swa swa on heofonum.

urne gedæghwamlican hlaf syle us todæg,

and forgyf us ure gyltas, swa swa we forgyfað urum gyltendum.

and ne gelæd þu us on costnunge, ac alys us of yfele. soþlice.




#Total Article count: 303
#Total Word count: 195134