#Article 1: Адыгэ джэгу (444 words)


Адыгэ джэгу - нахь мэхьэнэ ин зи1эмэ ащыщэу адыгэ хабз.

Ди хабзэм и Iыхьэ нэхъ дахэхэм ящыщщ Адыгэ Джэгур. Пасэ зэманым ар ди адэжьхэм къадекIуэкIа, ди хабзэ екIухэр къэзытIэщIу щыта хъугъуэфIыгъуэщ. ИджыпстукIэ, Адыгэ Джэгур къыдэтхыжыныр, япэм хуэдэу ар ди гъащIэм хэтпщэжыныр къыдэхъулIэну пIэрэ жыпIэу ущIэупщIэмэ, шэч къозымыгъэхьын жэуап ептыжыфынущ. Къыдэтхыжыфын къудейкъым, атIэ щIэблэм и гъуазэу, и гъэсапIэу дгъэпсыфынущ. 
Адыгэ лъэпкъым ди гукъеуэ нэхъыщхьэщ ди Хабзэ уардэхэр тпэIэщIэ зэрыхъур. Хэкужьым щыIэхэм я Iуэхум нэхъ сыщыгъуазэщи, илъэс зыбжанэ дэхуащ а псоми гулъытэ мыбдеж щимыгъуэту. Иджы, узыгъэгуфIэнщи Iуэхур нэгъуэщIу къыщIедз. Ар дыгушхуэу жыдэзыгъэIэ Iуэхугъуэ зыбжанэ щапхъэу къэпхьыфынущ. Псалъэм папщIэ, и гугъу пщIы хъунущ Адыгэ Джэгур ди щIэблэм къызэрищтэжым, абы кIуэ пэтми ди щIыналъэм зэрызыщиубгъум.

Адыгейми, Къэбэрдейми, ди къуэшхэр зыщыпсэу нэгъуэщI къэралхэми илъэс зыбжанэ хъуауэ адыгэ къафэр зи купщIэ Джэгур кърагъэжьэжауэ щрагъэкIуэкI. Иджы ар хабзэ дахэу къащтэж Шэрджэсым щыIэ адыгэ щIалэгъуалэми.

Адыгэ-Хьэблэ районым и Адыгэ Хасэм и жардэмкIэ мы иужьрей зэманым зэкIэлъыкIуэу зэхашэ лъэпкъ щэнхабзэр къэзыIэтыж Джэгур. Иджыблагъэ район Хасэм и унафэщI Аслъэн Алий и къыхэлъхьэныгъэкIэ аргуэру адыгэ джэгум и утыкур зэIуахащ. Абы хуабжьу щыгуфIыкIащ, псом хуэмыдэу къуажэ щIалэгъуалэр. Щхьэж къызэрыфэр, лъэпкъ мэкъамэм зэрыдэхъур къигъэлъагъуэну Iэмал яIэт. КъинэмыщIауэ, а псори гулъытэншэу къэнэнутэкъым. Утыкум къыщыфэхэм якIэлъыплъыну, нэхъыфIу зыкъэзэгъэлъагъуэр къыхагъэщыну пщэрылъ хуащIащ Мэзыкъуэбз Юрэ, Гъуэзджэш Хъызыр, Гъуэщокъуэ Фаризэт сымэ. Ахэр я къалэным пэрымыхьэ щIыкIэ джэгур фIохъус псалъэкIэ къызэIуихащ Гъуэщокъуэ Дянэ. Пщащэм гуапэу утыкум къригъэблэгъащ къафэкIэ зыщIэу, къимыкIуэтыну хьэзыр дэтхэнэри. ... See More

ГуфIэгъуэ зэхыхьэр нэхъри игъэбжьыфIэт, и щхьэр Iэтауэ, дэ башыр игъэджэгуу къахэлъэда джэгуакIуэм. Пасэм щыгъуэ хьэгъуэлIыгъуэхэр зыIэту яIа а лъыхъужь гушыIэрейм и пщэрылъхэр хьэлэмэту игъэзащIэт Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ адыгэ театрым и актер Къардэн Заур.
АдэкIэ щIадзащ къафэхэм. Пшынэр зыгъэбзэрабзэхэу Хьэту Фатимэ, ПэтI Фатимэ, Апсэ Дянэ сымэ мэкъамэхэр хэти зэрызыдищIыфынум хуэдэу кърагъэкIт.

КIуэ пэтми «ислъэмей», «зэхуэкIуэ», нэгъуэщI къафэхэри къэзыщIыну къытехьэхэр нэхъыбэ хъут. УзыгъэгуфIэт ныбжьыщIэхэр къуагъэнапIэм щымыту, утыкум хуиту къызэрихьэр, пшыналъэм дэхъуу зыкъызэрызэкъуахыр.

Абдеж щыIуар къафэ пшыналъэ къудейкъым, къызэхуэсахэм яфIэфIу щIэдэIуащ Куэбл Мухьэмэд, Хьэщкъуей Азэ сымэ ягъэзэщIа уэрэдхэм, кIэлъыплъахэщ «Черкесия (Шэрджэс)» гупым я къафэкIэ екIуми.

Джэгур и кIэм щынэблэгъам щIалэгъуалэр «зэщIэплъа» къудейт, жэщ ныкъуэм нэс екIуэкIами емызэшу къэфэнур мащIэтэкъым. Ауэ пэ зиIэм, кIэух хуэщIыпхъэти нэхъыфIу зыкъэзыгъэлъэгъуахэм я цIэр кърамыIуэ щIыкIэ къызэхуэсахэм фIыщIэ хуащIу къэпсэлъащ нэхъыжьхэр.
Адыгэ-Хьэблэ Хасэм и Тхьэмадэ Алий Аслъэн жиIащ, ди лъэпкъ хабзэхэм пщIэ хуэщIыныр, ахэр къэIэтыжыныр ди зыужьыжыныгъэм и къежьапIэу зэрыщытыр.

АдэкIэ, нэхъ къафэкIэ дахэ къэзыгъэлъэгъуа нэрыбгэ 11-м я цIэ фIыкIэ къраIуащ икIи Аслъэн Алий фэеплъ саугъэтхэр яхуигъфэщащ. 
Адыгэ-Хьэблэ районым щапхъэ трахыу Адыгэ Джэгур къыкIэлъыкIуэу щызэхашащ Къэрэшей-Черкес Республикэм и къалащхьэм дежи. Черкесск къалэм и нэхъ утыку иным зыщаубгъуащ къэфэну хьэзыр пщащэхэмрэ щIалэхэмрэ. Абазэ, адыгэ лъэпкъым я щIалэгъуалэм абдежым къыщагъэлэнлакъым, Джэгур яIэту къыщыфахэщ.

Гъэмахуэр екIуэкIыхункIэ мазэм тIо-щэ Адыгэ Джэгур зэхашэмэ и фIагъэ къикIыну къалъытэ Адыгэ Хасэми щIэблэми. Аращи, къыкIэлъыкIуэу Адыгэ Джэгум и утыкур щызэIуихыным дыпоплъэ!

ДжэгуакIо

ХьатыякIо




#Article 2: Абазэ Къамбот (116 words)


Абазэ Къамбот (1837 гъ. — ?) — джэгуакӀо, орэдус, шыкӀэпшынао.

Абазэ Къамбот 1837 гъ. Ботэщей (иджы Плановскэ зицlэм) къыщалъфыгъ. КъызыхэкӀыгъэр оркъ лъэпкъ. Оркъ щхьэкӀэ, пщылӀынчъэ лъэпкъти, лажьэрэ шхэжьэу псэущтыгъэ. ДжэгуакӀом и гъащӀэм щыщэу тызщыгъуазэр икъукӀэ макӀэ.

Мэдрэсэи урыс еджапӀи щӀэмыхьауэ къоlуэхур. ДжэгуакӀо къэзыкӀухьэхэм агъэсагъэти, и гъусэхэр къызеджэхэм дэжь, дэкӀосыкӀыщтыгъэ е и лэжьэкӀогъухэм ащыхьэ фэдэ зишӀыти ащ ежэщтыгъэ, купым ахэтэу Къаукъаз гупэр къыкӀухьырт, лъэпкъ-лъэпкъхэм яхэхьэу – езым осэтиныбзэрэ нэгъуеибзэрэ ищӀу къаlуэху. Зыкъомрэ Агънокъуэм и джэгуакӀуэгъуу щытащ. Абы и нэгу щӀэкӀащ Къаукъаз зауэр, пщылllугъэкӀыр, урысей хабзэмрэ псэукӀэмрэ хэкум зэрыщыувыр.

Ипхъухэр уэркъми лъхукъуэлӀми яритырт, зэхэгъэж имыщӀу. Дэтхэнэ джэгуакӀуэми хуэдэу гушыӀэшхуэ хэлъащ. ЗэрыжаӀэмкӀэ, Къамбот етӀощӀанэ лӀэщӀыгъуэр къихьагъащӀэу дунейм ехыжащ, щӀыӀэ уз къыпкъырыхьэри. Абы зэхилъхьэу щытащ гъыбзи, гушыӀэ уэрэди, тхьэусыхафи, уси.




#Article 3: КӀах Адыгабзэ (1768 words)


Адыгабзэ — КӀахыбзэ е КӀах псалъэ е КъохьапӀэ Адыгабзэ (, ) — шапсыгъхэм, абдзэххэм, натхъуэджхэм, бжъэдыгъухэм, кӀэмыгуейхэм ятхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Адыгеймрэ Хы ШӀуцӀэ Ӏуфэмрэ щыпсэу адыгэхэм ябзэ.

ISO 639-1: —, ISO 639-2: ady, ISO 639-3: .

Адыгей адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыIэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкIэлъыкIуэрэ тхэпкъэхэр (буквэхэр), пычыгъуэхэр ары дифтонг-эу алъытэрэр: е (эй=йэ), я (йа), и (ый=йы), ю (йу), ау, эу, ыу, иу, о(эу=уэ), уа, уы, уи, уе. Ау тэ къызэрэтшIуэшIрэмкIэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхэпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатIуэрэм нахь лъапсэ иIэным фэшI, апэу гуыщыIалъэхэм, дифтонгым къыраIуалIэрэм игуыгъу къэтшIын.

Мы гуыщыIэлъитIуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыIэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитIуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкIэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшI ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм (е, я, и), ахэлэжьэрэ э, а, ы, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, ю, тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ у-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкIэ зыми гурышхъуэ ышIырэп. Ау Адыгей тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ й тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ у тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми й-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ lэшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкIыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиIуэрэ тхылъми мы мэкъитIуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтIани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкIыбзэм къызыхафэкIэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкIыщтыри гурыIуэгъуаепщтын.

Адыгабзэм гъогушхо къыкIугъ. Илъэс мин пчъагъэхэм чIышъхьашъом щыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ хэлэжьагъэх адыгабзэм игъэпсын, ипсыхьан. Ащ фэдиз лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэпкъым мэкъабэ, гущыIабэ, гущыIэухыгъабэ къытыгъ. Лъэпкъым щыщэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэрэм чIыпIабзэхэр, зылъэныкъо горэкIэ адыгэ лъэпкъыбзэм текIэу, яIэ хъугъэх. Ащ фэдэу адыгэбзэ зэикIым нахь къыхэщхэу тиIэр чIыпIэбзэ заулэ мэхъу: абдзэхабзэр, бжъэдыгъубзэр, кIэмыгуябзэр, шапсыгъабзэр. Мыхэмэ зэу ахэбгъахьэми хъущт къэбэртэябзэр. Джы тилъэхъан къэбэртэябзэр бзэ шъхьафэу алъытэ, ау ар адыгабзэм, лIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щыщ шъыпкъэу щытыгъ, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ адыгэ чIыпIабзэхэм афэдэу. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зэзгъашIэрэмэ къыхагъэщэу тырехьылIэ, тхыдэхэми, усэхэми къахэфэ, къэралыгъо, лъэпкъ Iофхэр зэшIохыгъэным пае зэкIэ адыгэхэм ялIыкIохэр хэгъэгу хасэм щызэIукIэхэу, Iофэу згъэгумэкIхэрэм тегущыIэхэу. А хасэхэм лIыкIоу агъакIощтгъэхэр акъыл зэбгъотылIэнэу, жэбзэ къабзэ зыIулъэу, цIыфхэр згъэдэIон зылъэкIыщтыр арыгъэ. Джы загъорэ къызэрэхэкIэу, ащ фэдэ лIыкIор IэнатIэу иIэм елъытыгъэу е IэнэтIэ лъыхъоу, е зэрэкIуагъэм рыкъэин ихьисапэу щытыгъэп. ЛIыкIор цIыфхэм зэлъашIэу, шъхьакIафэ фашIэу, акъылыгъи, цIыфыгъи, адыгагъи, лIыгъи бгъодэлъэу щытыщтгъэ. Ежь хьаблэм, къуаджэм, чIыпIэм, хэкум агъэнэфагъэу, хадзыгъэу агъакIощтгъэ. Ащ фэдэ лIыкIоу къэралыгъо, лъэпкъ хасэм къекIолIагъэхэр зэкIэ зы адыгэ лъэпкъыбзэкIэ нахьыбэмкIэ гущыIэщтгъэх. Ащ фэдэ лIыкIоу, губзыгъэу къэгущыIэрэм игугъу хэкум дахэкIэ щыIущтгъэ, адыгэбзэ къабзэкIэ мэгущыIэ, жэбзэ къабзэ Iулъ аIощтгъэ. Мы зигугъу къэтшIырэм къикIырэр -адыгэхэр сыдигъуи абзэ зэрэлъыплъэщтгъэхэр, адыгэбзэ жэбзэ къабзэр зэрагъэлъапIэщтгъэр ары. А лъэхъан чыжьэхэм жабзэм лъыплъэщтгъэхэ нахь, адыгэхэм тхылъыбзи, бзэр зэрызэхэтым ехьылIэгъэ грамматики, хэбзэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэри яIагъэхэп. ЗэкIэ адыгэу адыгабзэм рыгущыIэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэн фаеу шэпхъэ гъэнэфагъэхэр бзэм ехьылIагъэу щыIагъэхэп. Ащ фэдэ амалхэр зиIэнхэу хъурэр тхэн амал зиIэ лъэпкъыр ары. Тэ, адыгэхэм, тхэн амал тиIэ хъугъэу залъытэрэр 1918- рэ илъэсым щегъэжьагъэу ары. А илъэсым ыуж ныIэп адыгабзэкIэ тхылъхэр къыдэкIхэ зыхъугъэхэр. ЦIыкIу-цIыкI Iзэ адыгэ тхылъыбзэ тиIэ мэхъу. Тхылъыбзэм къытекIэу тхэкIэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр адыгабзэм иIэхэу Н.Ф.Яковлевымрэ Iэшхьэмэфэ Даутрэ хагъэунэфыкIых. Ыужым, 1936-рэ илъэсым, Iэшхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэ «Адыгэ орфографиер» унашъоу аштэ, етIанэ, 1938-рэ илъэсым, Мыекъуапэ ятIонэрэу къыщыдэкIыжьы. Адыгэ орфографиер унашъокIэ зэраштагъэм къикIырэр, а шэпхъэ гъэнэфагъэхэу адыгэ тхылъыбзэм ехьылIагъэу къыдагъэкIыгъэхэр зэкIэ адыгэ тхылъыбзэм рылажьэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэнэу ары. Адыгэ народэу зитхылъыбзэ уцоу, тхэн амалыр къызIэкIэзгъахьэщтгъэмкIэ а апэрэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу Iэшъхьэмафэ Даутэ зэхигъэуцогъагъэмэ яшIогъэшхо къакIощтгъэ, ар иIэпэIэгъоу шIэныгъэм ипчъэхэр къызэIуихыщтгъэ, егъашIэм зыкIэхъопсыщтгъэ шIэныгъэ нэфыр къызIэкIигъахьэщтгъэ.

Орфографием ишапхъэхэм гущыIэр зэрэптхыщтыр, а гущыIэм иIахьыгъухэм ямэхьан, зэпытэу е зэпымытэу ахэр птхыщтхэмэ, дефис дэтэу е дэмытэу гущыIэр гъэпсыгъэщтмэ, инэу е цIыкIоу къебгъэжьэщтмэ, гущыIэм ишъошэ-хабзэхэр къагъэунэфых. ТхэкIэ амалэу бзэм иIэхэм къатекIызэ, орфографием зэкIэ тхылъыбзэм пылъхэм зэдагъэцэкIэн фэе тхэкIэ амалхэм яшапхъэхэр къегъэуцух, адыгэ грамматическэ шъуашэхэу зэдаштагъэхэр зыми ымыукъонхэм пае. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, орфографиер научнэ лъапсэ иIэу ежь обществэм зэдиштэгъэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу щыт, ыкIи а шэпхъэ зэдаштагъэхэр зыукъорэм хэукъоныгъэхэр ышIэу, икъоу шIэныгъэ зымыгъотыгъэ тхакIоу, цIыфэу алъытэ. Сыд фэдэрэбзи анахь мэхьанэ шъхьаIэу иIэр, а бзэр зыIулъ цIыфхэр зэдэгущыIэнхэр, зэгурыIонхэр ары. Орфографием, а лъэныкъомкIэ укъызекIуалIэкIэ, цIыфхэр тхыгъэкIэ зэдэгущыIэнхэ алъэкIын амал къеты. ЖабзэкIэ узэдэгущыIэным фэдэп тхыгъэкIэ узэдэгущыIэныр: жабзэм чIыпIабзэхэр щыбгъэфедэхэми мэхъI , къыбгурымыIоу укIэупчIэжьмэ, уздэгущыIэрэм къыбгуригъэIожьыщт, ау тхылъкIэ узэдэгущыIэмэ зэкIэми зэдаштэгъэ шапхъэхэр бгъэфедэнхэ фае, къагурымыIорэ къэIокIэ-тхакIэхэр хэмыгъахьэхэу. Ар аущтэу мыгъэпсыгъэмэ, уитхыгъэ зыфэгъэхьыгъэ цIыфхэм узыфаер агуIымыIонкIэ щынагъо.

Iэшъхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр адыгэ народым ыгъэфедэхэзэ илъэс пчъагъэм гъэсэныгъэм гъэхъэгъэ дэхэкIаехэр ышIыгъэх. А тхэкIэ шэпхъэ зэдаштагъэхэр агъэфедэзэ, адыгэхэм художественнэ литературэ шIагъо яIэ хъугъэ, научнэ IофшIагъэхэр къатыгъэх, публицистикэм зырагъэушъомбгъугъ, театри, радиуи, телевидениеми къащэгущыIэх, ублэпIэ, гурыт, апшъэрэ еджапIэхэм ащэлажьэх. А пстэумэ къагъэлъагъорэр, адыгэ тхылъыбзэр уцунымкIэ а тхэкIэ унашъоу аштэгъагъэм ииIуогъэшхо къызэрэкIуагъэр ары. Ау обществэм ищыIэныгъэ лъыкIуатэ къэс бзэми зэхъокIыныгъэхэр иIэхэу мэхъух, анахьэу лексикэм. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэр адыгабзэми фэхъугъэх. Ащ епхыгъ джы тилъэхъан адыгэ тхэкIэ шапхъэхэм ахэплъэжьынхэу, хэхъоныгъэу бзэм фэхъугъэм ифэшъошэ зэхъокIныгъэхэр фанIынэу тинаучнэ IофышIэхэр зыкIыпыхьагъэхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, ар щыIэныгъэм къыгъэуцугъэ Iофышхоу щыт. Ащ изэшIохын пылъ IофышIэхэр шэпхъэ уцугъахэу щыIэхэм арыгъуазэхэзэ, тхылъыбзэм къыхэхъуагъэхэр къагъэунэфэны, а шэпхъэ зэлъашIэрэм пэшIуемыкIохэу, хахъо фашIын фае. Мы Iофыр зэшIозыхрэ IофышIэхэр ежь агу рихь-римыхьрэ закъомкIэ къекIуалIэхэ хъущтхэп, зыщыпсэурэ, зыщыщ чIыпIабзэхэр, ежь зэрэзэхагъэуцорэр агъэфедэу, шапхъэу къатынхэр тэрэзэп, емыкIу, адыгэ лъэпкъымкIэ зэрар. Ащ фэдэ гъэпсыкIэм адыгэ цIыф лъэпкъхэр зэриутэкIынхэ ылъэкIыщт, шэпхъэ уцугъахэм шIэныгъэ рызгъотыгъэхэм яшIэныгъэ ашIузэщикъощт, еджапIэхэм аIут кIэлэегъаджэхэри, ащеджэхэрэри Iоф хидзэщтых. ТикIэлэегъаджэмэ язакъоп орфографием ишапхъэмэ агъапэхэрэр, ахэр нахьыбэу гъэзетым къэтхэхэ нахь мышIэми. Адыгэ тхэкIэ шапхъэм егъэгумэкIых тиусакIохэри, тижурналистхэри, тиартистхэри, тинаучнэ IофышIэхэри, тимэкъу-мэщышIэ IофышIэхэри - зэкIэ адыгэ тхылъыбзэр шIу зылъэгъоу, гъунэ лъызыфхэрэр. Ащ фэдэу зэрэщытым ишыхьат тхэкIэ шэпхъэ проектхэу «Социалистическэ Адыгей»-м къыкиутыгъэхэм яхьылIагъэхэу цIыфыбэ къызэратхэри. Илъэс тIокIым къехъужьыгъэу адыгэ орфографием ипроектэу Бырысырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцуагъэм зэп-тIоп зэрэтегущыIагъэхэр, мыхъун ашIошIэу къыхэфагъэхэри авторхэм араIожьыгъэх, хэмытэу, ахэм гу зылъамытагъэ горэхэри къыхэкIыгъэхэми анаIэ тырарагъэдзэжьыгъ. Аужыпкъэрэм,Адыгэ хэку исполкомым зэхищэгъэгъэ орфографическэ комиссием хэтхэр /ащ сэри сыхэт/ аужыпкъэрэ едзыгъоу авторхэм къытыралъхьагъэм еджэжьхи, а едзыгъор августым и 15-м 1989-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгей»-м къыхиутынэу, цIыфхэр зэкIэ рагъэджэнхэу, комиссием рихъухьэгъагъ. Ащ ыпэкIэ, комиссием и тхьаматэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэкIэми, къариIогъагъ: нэпэмыкIэу орфографическэ шапхъэхэр зэхэзгъэуцуагъэ е илъэсым къыкIоцI зэхэзгъэуцон щыIэмэ тежэнышъ, къырахьылIэрэмэ анахь дэгъур къахэтхыщт ыIуи. Ари хъункIэ зэдашти, ежагъэх, ау зыми тхыгъахэу къытыгъагъэп ыкIи илъэсым къыкIоцIи къыгъэхьазэрыгъагъэп.

Проектым иаужыпкъэрэ едзыгъор гъэзетым къыхиутынэу комиссием зештэм ыуж, ЗекIогъу Уцужьыкъо нэIосэгъэ-Iахьылыгъэ амалэу иIэхэр ыгъэфедэхи, къезытыгъэри тымышIэу, джыри илъэс пIалъэ зыгорэм къыритыгъэу зэхэтхыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, Iофыр зыми къымыIэтэу илъэсым ехъоу тежагъ. Зыми проект шъхьаф къытынэпщтын, уахътэу агъэнэфэгъагъэхэр бэ шIагъэу блэкIыгъэх зыфаIоным тегъэпсыхьагъэу,авторхэм комиссием рихъухьагъэр агъэцакIэу аIуи, япроект гъэзетым къыхрагъэутыгъ. А охътэ шъыпкъэм тефэу ЗекIогъум ипроекти «Адыгэ орфографиер нахьыпIу зэрэхъущтымкIэ шIэгьэн фаехэр» ышъхьэу брошюрэ шъхьафэу экземпляри 150-рэ хъурэр къыдэкIы.

Мы проектым нэIуасэ зыфэзыиIынхэу, тегущыIэщтхэмкIэ а пчъагъэри икъунгъэ, ау ащ ЗекIогъур ымыгъэразэу, гъэзетым къыхаIигъэутынэI редакторым реты. Зэрэадыгэ лъэпкъэу яхьылIэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр редакторым ыштэнхэшъ къыхиутынхэр къыригъэкIугъэп, тегущыIагъэ щымыIэу, комиссиери хэмыплъагъэу. Ар аущтэу зэхъум, ЗекIогъум джыри «къыдэIэпэIагъэх»: орфографическэ комиссием хэтхэр аугъойхи «къыхэтыутын фае» къараIуагъ. Ау къэгущыIагъэхэм анахьыбэ дэдэм ЗекIогъум ипроект къыхэуутыным игъо мыхъугъэу ыкIи мэхьанэ хъатэ, адрэ проектэу къыхаутыгъэм шIокIэу, имыIэу аIуи зэбгырыкIыжьыгъэх. Ащ къымыубытхэу ЗекIогъум «къыдэIэпэIэхэрэм» ялIыгъэ, язэшIокI къагъэлъагъоу аIуи, проектыр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгей»-м июным и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъ. Проектыр брошюрэу къызыдэкIыгъэр мэзэ зыщыплъ нахьэ мыхъоу ары шъыпкъэр гъэзетым къыхырагъэутыгъ. Ар зэрар лыягъэу тэлъытэ, ау ащ изакъоп -ЗекIогъум къытырэ проектыр тхэкIэ шэпхъэ зэгъэзэфагъэу щытэп, ар илъэшъухьэгъэу гъэпсыгъэ, кIэлэегъаджэхэмкIи кIэлэеджакIохэмкIи гурыIогъуаеу бзэ хьылъэкIэ тхыгъэ. Параграфи 119-рэу ЗекIогъум къытырэм ащыщэу 80-м къехъурэр Бырысырым, Даурым, Шъаокъом япроектэу къыхаутыгъэм тефэх, орфографием хэмыхьэхэу орфэпием хэтын фаеу параграф зыщыплI хэт, тхэкIэ шапхъэ мыхъухэу, шапхъэ пшIынэу атемыфэуи параграф зытIущ хигъэхьагъ, адрэ проектым комиссиер тегущыIэ зэхъум хагъэкIыжьхэмэ нахьышIу зыфаIуи хагъэкIыжьыгъэхэу параграф зытIущ ежьым хигъэхьажьыгъ, адрэ параграфэу къэнэжьхэрэр скобкэмэ адэтэу апэрэ проектэу къыхаутыгъэм чIыпIэбзэ къэIуакIэх aIoy щыхагъэунэфыкIыгъэхэр ЗекIогъум скобкэмэ къадиххи, тхылъыбзэ шапхъэ фэдэу параграф шъхьафхэу къытыгъэх. Ахэри бжъэдыгъу чIыпIэбзэ закIэх. Ащ къикIырэр, ежь ЗекIогъум тхэкIэ унашъоу адыгэ народыр илъэс пчъагъэхэм зэрылажьэу, цIыфхэм зэдаштагъэу, яшIэныгъэ ылъапсэу щытыр зэриукъорэр ары, ежь ыгу рихь-римыхьмэ къатекIырэ екIолIакIэм тетэу е ежь зыщыщ чIыпIэмкIэ ыукъудыи пIоигьоу зэритхыгъэр ары.

Научнэ лъапсэу проектитIуми яIэр къызыщежьэрэр Iэшъхьзмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ шапхъэхэу унашъокIэ аштэгъагъэхэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтиIыгъэр ары, ау проектмэ яавторхэм ар зэрагъэфедагъэр зэтекIы. Апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэхэм шэпхъэ шъхьаIэу цIыфхэм зэлъаштагъэхэр амыукъохэу, тхылъыбзэм кIэу къыхэхьагъэхэр шэпхъэ гъэнэфагьэ ашIызэ дэлэжьагъэх, ыужрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэм шэпхъэ уцугъахэхэу щытхэр ыукъозэ ешIы, ежь ичIыпIабзэ зэрэлъэпкъэу шапхъэкIэ аригъэштэн ыгу хэлъэI фэбанэ. Ащ фэдэ екIолIакIэр народым зэрэщытэу ыштэщтэп, IэпэIэгьу кIочIэшхохэр «къыгъотэу» мыхъущтыр кIоцIырафыгъэми. Ащ ишыхьатых а проектхэм яхьылIагъэхэу гъэзетым къыхиутыгъэ статьяхэри.

Мы статьям проектитIум язи, ящыкIэгъэ-ямыщыкIагъэхэм, сакъыщытегущыIэрэп, сыда пIомэ ахэр авторхэми мызэу-мытIоу ясIуагъэх, комиссиеми щытегущыIэхэ зэхъум шъхьаихыгъэу къыщысIогъагъэх. КъэсIуагъэмэ ащыщыбэхэр апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэмэ къыдалъытагъэх ыкIи зэрагъэтэрэзыжьыгъэм сезэгъыгъ. Джы тиадыгэ тхылъыбзэ изытеткIэ, Бырсырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцогъэ адыгэ орфографием ипроектэу къыхаутыгъэу цIыфхэр хъунэу зытегущыIэхэрэр унашъокIэ штэгъэным игъо хъугъэу сэлъытэ.

СигущыIэ икIэухым, къыхаутыгъэ статья зытIу горэм къащатхырэм сакъыщыуцу сшIоигъу. АпэрэмкIэ, Хъут Казбек истатьяу «Iофгъошхомэ ащыщ» зыфиIоу «Социалистическэ Адыгей»-м маим и 18-м 1990 илъэсым къихьагъэр къызтегущыIэрэ «Iофыгъошхом» имыфэшъуашэу дысэу, гуаоу мыхъунхэр риIуалIэу къыхэкIы. Ащ мырэущтэу етхы: «Буквэхэм ацIэ зыщызэхагъэкIокIэгъэ орфографием ребгъэджэнхэ плъэкIыщтэп, рыбгъэсэхъуджэнхэ плъэкIыщт нахь...». Мыщ фэдэ гущыIэ мыщыухэр пIонри птхынри къекIурэп, авторхэм ямылажьэр ялэжьэ шъыпкъэу щытми. Бырсырми, Даурми, Шъаокъоми зы букви, зы макъи зэхагъэкIуакIэрэп, зытетым тетэу къатхы нахь.

Авторхэм буквэу д-р, буквэу дз-м хагъэкIуакIэу еIошъ Хъутым ахэр егъэмысэх, ау ащ фэдэ зэхэгъэкIокIэгъэ Iоф хэтлъагъорэп проектэу тыкъызтегущыIэрэм. Мары ащ щатхырэр: «#7. Буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы: 1. Д-кIэ къегъэжьэгъэ гущыIэпкъым бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр зыгуахьэкIэ. Щысэхэр: къыд-дэкIон, къыд-дэIэпэIэн, къыд-дихьан.

ХэткIи нэфэн фае, авторхэм дз-ри, дж-ри, д-ри буквэ шъхьафхэу зэралъытэхэрэр, ау бгъэмысэхэ пшIоигъомэ, мы къэтхьыгъэ параграфым икъежьапIэкIэ/» буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы»/ бгъэмысэнхэ плъэкIыщтых, Хъут Казбек зэрипIырэм фэдэу. Ау ащ фэдэ нIыкIэри, къыгурыIуакIэри емыкIу.

Проектым иавторхэм апэрэ едзыгъоу къатыгъагъэм щыхагъэунэфыкIыгъагъ у-м пычыгъо къызщитрэм ащ ыуж ы-р щытэу птхын фаеу, ау ащ еджагъэхэри, комиссием щыщхэри езэгъыгъэхэп, арти джырэ проектым хэмытыжьэу къатыгъ.

Хъут Казбек джы ар щыкIагъэу проектым фелъэгъу. Тэ тишIошIыкIэ, у-м ыуж, пычыгъо къыгъэпсы хъумэ, ы-р птхынэу ищыкIагъэп. Ар къэIуакIэу иIэм епхыгъ, арышъ, ар орфоэпием иIоф. Орфографием ипшъэрылъэхэм къахахьэрэп. Джащ фэд пIоми хъущт I-р гущыIэхэу Ахьмэд, Абу, Асет зыфиIохэрэм апэ ибгъэуцонри, Юныс, Юсыф-мэ ачIыпIэ Иуныс, Иусыф птхынри. Проектым къызэрыщатырэр тхылъыбзэм зэрыхэхьагъэу, цIыфхэм зэлъаштагъэу, шэпхъэ уцугъэхэр ары. Ахэр джы зэпырыбгъэзэжьынхэр ищыкIагъэхэп. Инджылыбзэми, урысыбзэми, нэпэмыкIыбзэми зэратхырэмрэ къэIуакIэу яIэрэмкIэ зэтекIыхэу боу гущыIэхэр, макъэхэр къыхэфэх, ау ащ пае а бзэхэр къэралыгъо Iофхэр зэшIуахыным пае агъэфедэнхэм изэрар къакIорэп. Шъыпкъэ, щыIэх бзэ зырызхэр, гущыIэр къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтефэхэу, гущыIэм пае грузинабзэр. Гъэзетым инэкIубгъохэм научнэ Iофыгъохэр ащызэшIопхыныр къинэу щыт нахь, тыкъызтегущыIэмэ тшIоигъор бэ.

ЯтIонэрэу сыкъызыщыуцумэ сшIоигъор ХъокIо Аслъан истатьяу «Титхабзэ орэкъабзэ» зыфиIоу гъэзетым июлым и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъэр ары. Авторыр техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат нахь мышIэми, дэхэкIаеу адыгэ тхылъыбзэ шапхъэхэм алъэплъэ, ахэр нахьышIу шIыгъэным ыгукIэ егъапэ. Ар Аслъан щытхъоу ыкIи гуапэу фэлъэгъугъэн фае. ХъокIо Аслъан анахь згъэгумэкIэу хигъэунэфыкIырэр нэпэмыкIыбзэмэ къахэкIхи адыгабзэм къыхэхьагъэ гущыIэхэм ятхыкI. Ар Iофыгъошхоу щыт, ау проектмэ яавторхэм а лъэныкъор къыдамылъытагъэу зэритхырэр тэрэзэп. Ахэм ар къыдамылъытагъэмэ, а парагрэфэу зигугъу къышIхэрэм къащатхыныеп. Зэрэщытыр, урысыбзэм ифэмэ-бжьымэхэр къытехьэхэзэ адыгэ тхылъыбзэр охътэ кIэкIыкIэ уцугъэ. Ащ къыхэкIэу интеIнациональнэ гущыIэхэри, урысыбзэ гущыIэ зырызхэри, гущыIэ зэпхыгъэ хьэзэрхэри адыгабзэм къыхэхьагъэх, ахэм цIыфхэр ясагъэх. Ащ фэдэу адыгэ тхылъыбзэм хэтхэм бзэр агъэкIодынкIэ щынагъо щыIэп. Бзэ пстэуми ащ фэдэ амалхэр агъэфедэх, ау грамматикэм ахэр бзэм щыщым фэдэу егъэпсых. Титхылъыбзэ уцу зэхъум тхакIохэм къахэкIыщтгъэх, гущыIэ пстэури адыгабзэкIэ къэIогъэн фае зыIощтгъэхэр, ау ар бзэми цIыфми аштагъэп. Сыд фэдэрэбзи ежь ибзэ хабзэхэм атетэу хэхъоныгъэ лексикэмкIэ ешIы нахь, зыгорэм ишIоигъоныгъэкIэ, искусственэ зыфаIорэм фэдэу, бгъэпсын плъэкIыщтэп. Арышъ, адыгэ орфографием ишапхъэхэр зэблэтхъуным тыпышъумыгъэлъэу,щыIэм тэрэзэу тырыжъугъэлажь.




#Article 4: Адыгъэ шӀэжь и Гупч (200 words)


Адыгъэ къкӀэнгъэ и Центрар цыф къегъэблагъэ кӀыпъэ

Адыгъэхэмэ я истории къшегъэлъагъу. А Центрэ Кфар Кама къуаджэм дэт. Центрэм икӀоэцьы Адыгъэ музей дэт. Музейм Адыгъэ лъэпкъым и Ашэхэмрэ и культурымрэ къшегъэлъагъуэ. Илъэс 2007 рэм Адыгъэ музейэ кърагъэжагъ зэныбжэгъуы кӀэлитӀуы, Тхьэухъэ Зэчэри, Тхьэухъэ Зугъер.

Кфар камэ къалэм Адыгъэ музейу дэтым кърегъэблагъэх цыфхэр адыгъэ лъэпкъэм и тхыдэ зэригъэщэну. Илъэс минрэ пчагъэ ипщэрэ къэфкъасэ Адыгъэхэмэ яӀыгъагъы. Гуы пытырэ,кӀоэкӀагъэрэ яӀу рэмыштэху рэпсэугъэх. Ашэм хьэтыр раху, шхьэфитынгъэрэ зэнкӀагъэрэ яхэлъэгъы. Яуыжым ахэмэ дунаеэм итэкъуэхьгъэху къэнагъэх. Ахэмэ ашышэ изрэел исыну хъугъэ.

Кфар камэ янэхьыжы уынэмэ яшыш шхьэлэхъуэ уынэ зицъэ ары адыгъэ музэейыр. А уынэр 19 центориэм яуыж илъсэхэм защыгъэ. А уынэр зи янэхьыжы уынагъуэхэм ашыш зеагъэр, ау непэрэм паи музейм ишыкӀэгъэм паи агъэкӀэжыгъы. Адыгэ уынэ апэм зэрэшытгъэм фэду къагъэнэжыгъ, и кӀэхьапъэ,уынэ пытэ,хьэкӀэшэ,псынэ,зэкӀэ зэмхъуэкӀу къэнагъ.

Непэ икспенатхэр къызшагъэлъагъуэрэ уынэхэр апэм икӀыб шауыу шытгъэ. Дэпкъы лъагъэкӀэ мыжъуэ шъуыцэм хэгъшыкьгъу шауэри къэщэхьыгъ. Адыгъэ шыуым и ашэхэр, и шыгъынхэр, и уанэ, зэкӀэ.

Икспенатзэр музэейм къшагъэлагъуэхы. Ахэмэ яфэду Адыгъэ бзыльыфыгъэмэ я шыгъын дахэхэ, шыгъ хэшгъэхэр, зэкӀэ музэейм шыпльэгъуну уфит. Ахэмэ уаблэкӀымэ мэкъамэ зигъэӀухэрэмэ я пшынэхэ, я шыкӀэпшынэхэр, ахэ зэкӀэ музэйем кӀэльых.

Икспенатхэмэ янэхь гъэщэгъуэну яхэтэ, Адыгъэ кущъэ ары, аш ибгъу дэт Адыгъэ сабйхэм я гъэчальэ.

Адыгъэ музэейм дунаеэм туристу тэтхэ кърегъэблагъэх.

Адыгъэ Музэей




#Article 5: Адыгэ Нып (149 words)


Адыгэ Нып (Адыгэ бракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым хасэхэм, лъэпкъыгъохэм, ыкIи Адыгеим я ныпэу щыт.

Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.

Вагъуэ пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъуэ, чищым ягъэлъагъуэр адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзауэ) зэрщытхэр — зэрзэкъуэтхэра. Удзыфэм игъэлъагъуэр — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоуэ.

ПэмыкӀ гурыӀуэгъуэхэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьауэ къоӀохур; удзыфэр — мыслымэн дин.

Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр Тыркуем и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀауэ къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ зауэм нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британием (гугъэ зиӀэтэми Урысейми хуэду Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.




#Article 6: Адыгэ ӀорыӀуатэхэр (137 words)


Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Ӏуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэӀуэкӀэ, иджыри ущрохьэлӀэ КъэзэныкъуейкӀэ зэджэ щӀыпӀэцӀэ). Жэбагъы зэрыӀущыр, зэрыцӀыху губзыгъэр щӀэх дыдэ наӀуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаӀэмкӀэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкӀэ зэджэ хеящӀэ* цӀэрыӀуэм акъылрэ ӀущыгъэкӀэ Жэбагъы текӀуауэ зэрыщытам.

Абы щыгъуэ щӀалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Ӏуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкӀуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщӀауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщӀэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кӀуа къэбэрдей лӀыкӀуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.




#Article 7: Адэмий (лъэпкъ) (133 words)


Адамий - Кавказ къущхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмк1э щыпсэурэ Адыгэ лъэпкъ. Кавказ-Урыс заом нэхьыбэр хэкӀодагъэх, къэнажьыгъэхэри урысыем егъэзыгъэу, Адыгэим рифыгъ. Ыджы нэхьыбэр хамэ къэралыгъохэм (Тыркуя, Сирия, Юрдан, Исраил) щыпсэух. Адыгэим къэнэжьыгъэ Адамехэр чыльэй Адаме дэсых, къальэу Мэйкъапи дэсых.

Илъысэу 1666, Эвлия Челеби - грузин кӀалэу лъэхъуак1о Адыгеем къакӀуагъэм, къитхыжьэгъ:

Япэ адамем ячъыгъу дыкъэсыгъ. Пшуко адами Абхаз къущхьэхэчъагъым щэӀ, псэхьоу Кызлар-алган (Псеshy;купс) дэжь унэгъо 500 дэс. Баеу адамэем яӀэм Дигузи-бей еджьэх. Зэу къызэраутэмкӀэ араб-курейшит къахэкӀгъэхэу. Абхазхысрэ, черкесхэмрэ япыувхырэп, къор ящьэ.

Цьэу адамэ къыздичӀэгъэр - къауатэ, къущхьэм гурб иӀэ, ащ пэгъунэгъоу адамем ячьэг щыт. А гурбым псыхьо кечы Псекупс ицэу. МлькӀухэр ащ чэль. А гурбэм икӀоц гучь джерзым хэщьычьэгъэу цыф щыт. А цыфым гучь джэрз пхэ ашэ иэгъ. А мэлькхэм яхэабер джарз цыфым иучьэщт.

Адамехэр а джэрз цыфым ЦЫФ еджэх. Таурэхэм къызыриуоу а ЦЫФыр Искандер Зулькарнейн(Александр Македонский) игъэуцӀугъ.




#Article 8: Бжъэдыгъухэр (432 words)


Бжъэдыгъухэр  адыгэ лъэпкъмэ ащыщ. Джыдэдэм Урысые Федерацием (Адыгэ Республик, Краснодар край) ыкIи IэкIыб къэралхэм (Тыркуер, Исраил, Сириер, Иорданиер, нэмыкIхэми) ащэпсэух. Къаукъас Заом и кIэух нэс (1860-рэ илъэсхэр) хэкужъым зэкIэри щыпсэущтыгъэх.

Бжъэдыгъухэр тIоу гощыгъэхэу къаIо - хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ. Хъымщэйхэр нэгу лыцIагъэх, чэчэнайхэм апшъэхэр лыцIагъэх.

Хъан-Джэрые бжъэдыгъумэ якъэбархэу къытхыгъагъэхэр къэзыушыхьатыжьыгъэхэр шIэныгъэлэжьхэу Ю. А. КIыргъымрэ Н. Хь. ЖэнэлIымрэ арых. Ахэм къыдагъэкIыгъэ тхылъэу «Бжедуги в конце XVIII -первой половине XIX в.: социально-экономические отношения и политическое развитие» (Майкоп, 2006) зыфиIорэм къыдагъэхьагъ бжъэдыгъухэр зэш пщиплIымэ зыдащэгъагъэхэр.

Пщэу Бэгъэрсэкъо игъусагъэхэр Кавказым итемыр-тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъомкIэ рищэкIыхи, псыхъоу Цеце инэпкъ тетIысхьэгъагъэх, ау ащ ыужыкIэ лъыкIуатэхи, мэзэу ТхьачIэгъ дэжь кIожьыгъагъэх. А къутамэу бжъэдыгъумэ ахэкIыгъагъэм мэхъошкIэ яджагъэхэу адыгэ тарихъым хэхьагъ.

Пщэу Бастэкъо игъусагъэхэр Кавказым итыгъэкъохьапIэкIэ ыщэгъагъэх ыкIи хы ШIуцIэм екIуалIэхи, нэтыхъуаемэ апэгъунэгъухэу, псыхъоу Вепсны инэпкъ IутIысхьэгъагъэх. ЧIыпIэу зыдэтIысыгъэхэм елъытыгъэу бжъэдыгъумэ а язы къутамэ вепснхэкIэ яджэгъагъэх. ЯбжъэдыгъуцIэ ахэм къагъэнэжьынэу хъугъэп, ба е макIа уахътэу тешIагъэр, нэтыхъое адыгэ лъэпкъышхоу зипчъагъэкIэ нэбгырэ мин шъитIум а лъэхъаным къехъущтыгъэм ахэткIухьэгъагъэх.

Пщыхэу Хъымыщрэ Чэчанрэ ягъусагъэхэр къыращажьэхи, псыхъохэу Псэкъупсэрэ Пщыщэрэ къызщежьэхэрэ чIыгум щытIысыгъагъэх. А чIыпIэр зэраубытыгъэр лъэшэу ыгу рихьыгъагъэп кIэмыгуепщэу Бязрыкъо Болэтыкъо. ШIэныгъэлэжьэу, бжъэдыгъумэ яаужырэ пщышхоу яIэгъэ Хьаджэмыкъо Тархан ыкъоу Хьаджэмыкъо Темтэч (1848–1907) къызэритхыгъагъэмкIэ, чIыгухэу хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ зытетIысхьэгъагъэхэр Болэтыкъопщым ежь ичIыгукIэ ылъытэщтыгъэ ыкIи къариIогъагъ мырэущтэу: «ЧIыгоу шъуубытыгъэмэ шъуарысын шъуфитэу слъытэщт сэ силъэпкъ шъукъыхахьэу, пщыкIэ сышъуштэмэ». Бжъэдыгъухэр ащ земыуцуалIэхэм, мэфищ зао къаришIылIэгъагъ, лъыпсыр щагъэчъагъ. ТекIоныгъэр къыдахи, яшъхьафитыныгъэ къаухъуми, бжъэдыгъухэр зэрытIысхьэгъэ чIыгухэм къарынэжьыгъагъэх, зэо ужым Болэтыкъопщым зэзэгъыныгъэ къыдагъоти. Арэущтэу Iофхэр зэхъухэм, Болэтыкъопщым мэфэкI мэфэшхо бжъэдыгъумэ къафишIыжьыгъагъ.

Бжъэдыгъупщэу Т. Хьаджэмыкъом къызэригъэлъэгъогъагъэмкIэ, бжъэдыгъухэр мы дунаим адыгэ лъэпкъэу тетхэу зыхъугъэм къыщегъэжьагъэу къиныбэ ащэчыгъ, чIыгуби чIыпIаби зэблахъугъ, зэуабэми ахэтыгъэх, ау адыгэ лъэпкъым изы къутамэу зыкъагъэнэжьын алъэкIыгъ.

Ащ икъутамэхэу хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ пштэхэмэ, сыд къяхъулIагъэми, яшъхьафитыныгъэ амыхъожьэу, нэмыкI лъэпкъышхохэми захамыгъэткIухьэу, тыдэкIэ кощыгъэхэми зэбгъодэмыкIхэу, зэгъусэ зэпытхэу щыIагъэх ыкIи щыIэх. А къутэмитIур ары ижъырэ лъэхъаным къыщегъэжьагъэу непэрэ мафэхэм къанэсыжьэу бжъэдыгъуцIэу яIагъэр къэзыгъэнэжьыгъэхэр.

Урыс-Кавказ заом ыпэкIэ, я 18-рэ лIэшIэгъум иикIыгъом, Я. Н. Туранскэм къызэритхыгъагъэмкIэ, бжъэдыгъухэр (хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ) нэбгырэ мин тIокIитIу хъущтыгъэх. Я 19-рэ лIэшIэгъум иикIыгъом Урысыем зыхахьэхэм, ахэр Екатерининскэ отделым и Псэкъупсэ округ исхэу хъугъагъэх ыкIи япчъагъэкIэ нэбгырэ 12000-м нэсыгъагъэх.

ЗэкIэмкIи а лъэхъаным Псэкъупсэ округым щыпсэущтыгъэр нэбгырэ 16725-рэ хъугъагъэ. А пчъагъэм хахьэщтыгъэх бжъэдыгъу чылэхэм адэсыгъэхэм ямызакъоу, нэмыкI адыгэ лъэпкъхэм ащыщхэу, урысые администрацием къадигъэтIысхьэгъагъэхэри.

Урыс-Кавказ заор заухым, я 19-рэ лIэшIэгъум икIэухым, непэрэ Тэхъутэмыкъое районым ичIыгухэм арысыгъ нэбгырэ 7639-рэ. Бжъэдыгъумэ анэмыкIхэу, районым итыгъэ чылэхэм адэсыгъэх къагъэкощыгъэгъэ абдзахэхэр, шапсыгъэхэр ыкIи нэтыхъуаехэр.

Адыгеим адыгэ чылэ 48 мэхъу. Чылэ 27 бжъэдыгъухэм дэсых:

Афёнкарахьисар къалэ: Ениджэ, Кочятагъы

Билэджик къалэ: КараIагъач, Алибэйдюзю (Гукайхьаблэ)

Чанаккалэ къалэ: Ащагъыдэмирджи (Бэджэшъкой), Бахьчэли (Еджэрыкъуай), Бакаджак, Джихьадие (Тыгъужъкой), Дэрэкой (Тэхъутэмыкъуай, Щынджый), Эмирорман (Нэшъукъуай), Хьаджыкой (Аскъэлай), Iидрискору (Бжыхьэкъуай), Кахьвэтэпэ (ХьакIуцукой), Османие (Гъобэкъуай), Саващтэпэ (ПчыхьалIыкъуай, Хьалъэкъуай, Очэпщый)

Эскищэхьир къалэ: Бащара, Iулучайыр

Синоп къалэ: Бюйюкдюз

Токат къалэ: Чайкой




#Article 9: Бланэ (124 words)


Бланэ — къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, шъыхь лъэпкъым ящыщ.

Бланэхъум икӀыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икӀапэр см. 12 – 13, ихьалъагъыр кг. 360 – 600; Урысейм идей КъуэкӀыпӀэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ. ИзэфӀэтыкӀэмкӀэ бланэхэр яшъхьащокӀыр пэмыкӀ шъыхьхэм куэдкӀэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кӀэкӀыу щыт, икӀыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кӀыхь Ӏэуэ щыт, абы шъхьакӀэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакӀэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, Ӏупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фӀыцӀу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкӀу.

Бланэхъухэм ин Ӏэуэ (иджырей шэрыпӀпсэушъхьахэм я нэхъ ин) бжъакъуэ ятет, я кӀапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 – 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакӀуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ – мэлыжьыхьам бжъакъуэкӀэ къытекӀэн кӀадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ.



#Article 11: Дунейм тетыху (151 words)


Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икIи къигупсысакъым: лIы Iущым далъагъу IуэхущIафэхэр зэхуаIуэтэжурэ жылэм хэIуэри IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ хъуащ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щIаIуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлIэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цIи и хъыбархэри ящIэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми.
Псалъэ пэж куэд къызэринэкIащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкIэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкIа псалъэ Iущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкIуэ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм лӀащ, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.

Къэрмокъуэ Хьэмид Адыгэ ӀуэрыӀуатэ.

[*] ХеящӀэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиӀэм къытокӀ. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкӀым хеящӀэ-кӀэ йоджэ, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ къады.




#Article 12: Исраил (541 words)


Исраил — Азием и ипшъэ-къуэхьапӀэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Ерусэлэм.

Исраелыр Азием и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэт, Хыгурытым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Ӏуфэм, ипшъэмкӀэ Хыплъыжьым. Къэралым и гъунапкъэхэр здырикӀуэмрэ здыӀухьэхэмрэ: ишъхъэрэмкӀэ – Ливаным, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ – Сирием, къуэкӀыпӀэмкӀэ – Иорданиемрэ, КъуэхьэпӀэ Иорданым, ипшъэ-къуэхьэпӀэм – Мысырымрэ Газэм и лъэныкъом.

Къэралыр мы ин шъхьэкӀэ и шӀыпӀэхэр куэду зэшъхьэщокӀхэ.

Нэхъыбэр къушъхьэхэм яубыд: Галилеэм и бгыхэр, Кармэл бгым, Голан Ӏуашъхьэхэм джоуэ. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм Йордан къуэладжэр хэт. Абыхэм пэмыкӀыу къэралым хэтхэр (псоуэ иэ лъэныкъуэкӀэ): Арава пшахъуалъэ, Хы ЛӀа, Мехтеш Рамон, Негев бгыхэр, Йудей пшахъуалъэ.

Къэралым и псы нэхъ иныр Йордан, Кишон, Эскиндар, Ярконом – мы псыплӀыра къэралым иӀэр гъэмахуэм имыгъушъыкӀху. Псыхъурей Кинеретыр къэралым и нэхъ ин, псынэпс иту, и инагъыр 166 км².

Къэралым и хьэйуар субтропик хы курытым щыщу щыт. Мэкъуэуэгъуэм и температурэ курытыр — +24 °C щыкӀэдзауэ +32 °C носыр, шӀычылэм +6 °C щыкӀэдзауэ +20 °C нэс.

Япэрей джурт лъэпкъ пэсырейхэр Исраэлым щихьахэр 1200 гъэм ди лъэхъэнэхэм и пэм, а зэманыгъуэм щыщ Исраел шӀыпӀэм хэту къагъуэта 250 джурт хьэблэжъхэр. А зэманыгъуэм яужкӀэ хэкум филистейхэр йохьэ. Пэштыхьей ӀэнатӀэ зэфӀоувэр япэреуэ Исраил Пачъыхьыгъо, яужымкӀэ Яуда пэштыхьей абыхэм я зэмэныгъуэр щытехуэр XI-X ди лъэхъэгэхэм я пэм.

VIII ди лъэхъэнэхэм япэм щыкӀэдзауэ ди лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэр къэрал зэщымыщхэм я ӀэнатӀэм кӀэхьурэ хъур Ӏэшурейм, Бабилонейм, Ахеменидхэм, Македониэм.

Византиэр Къажэрым текӀуа яуж Палестинэр аргуэру урымхэм яхокӀуэ 629 гъэм, илъэскӀэ джурт лъэпкъыр яукӀыурэ хэкум ирахухэр.

Лъэхъэних яужкӀэ къакӀуэхэм хэкур хьэрып лъэпкъхэмрэ джорызэмрэ я зэпэубыдыгъуэхэм хэт.

Исраилым и Нэхъышъхьэ лэжьыгъэм статистикэм теухуауэ къызэриӀохумкӀэ, 2010 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къэралым джылу дэсар (хэкухэс лэжьэну къэкӀуахэр хэмыту) зэрыхъур 7, 695 млн цӀыху. Абыхэм: джуртхэр – 5,802 млн (75,4%), арапхэр – 1,573 млн (20,5 % (ахэм хиубыдэр арап быслъымэнхэр – палестинхэр, бедуинхэр, арап чыристэнхэр), лъэпкъ мы ину я бжыгъэр хъууэ дэсхэр – 320 мин цӀыху (4,2% (адыгэхэр, друзхэр, ермэлхэр).

Исраэлым и экономикэм дунем ВКӀуП-ымкӀэ 52-нэрей пӀэр еӀыгъ. Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Азиэм хэт къэралхэм япэрейхэм ящыщ экономикэмрэ индустриэмрэкӀэ и зэфӀэтыкӀэр. Къэралым щэхуэгъуэкӀэ экономикэр лъэшу зэфӀэт, кэралыгъуэ ӀэнатӀэри абым хэту.

Къэралым импорт куэд йохьэ: фатэгын, хьэцэпэцэхэр, дзэм шъхьэкӀэ Ӏэшэхэр. Исраэлым и шӀыпӀэр бэуэ щымыт шъхьэкӀэ къэралым фӀыуэ зыкъиӀэта къыдэгъэкӀыгъуэ лэжьыгъэхэмрэ аграриэмкӀэ, хьэцэпэцэхэр къэралым ирачэ шъхьэкӀэ пэмыкӀ аграрий лэжьыгъу езы къэралым и шӀыпӀэм къыхахыр.

Налмэс гъэлыдахэр, текнологиэшхуэ Ӏэмэпсымэхэр, аграрий лэжьыгъэхэр къэрал дэгъэкӀ щэныгъэм и нэхъыбу хъура.

Къэрал буджетым дефицитышхуэ иӀэ нэхъыбэм, ар трансфер инхэмкӀэ зэхуашъыр пэмыкӀ къэралхэм къахэкӀхэм. Исраэлым къэрал хамэхэм шӀыхуэ телъхэм я ныкъуэ хуэдизыр АШЗ-м ей. Абым пэмыкӀыу Штат Зэгуэтхэр япэреуэ щытхэ экономикэмрэ дзэмрэ Исраэлым дэӀэпыкъур.

Исраэл къэралыр администрациэ куей хыкӀэ мэгуэчыр, зэреджэхэр «мехозот» ().

Езы куейхэр куейкуэрыт 50-кӀэ мэгуэчыжьхэ, я цӀэр «нафот» (), езыхэри яужкӀэ 15-нэ куейкӀэ мэгуэчыжьхэ.

Исраэлыр парламент республику щыт.

Къэралым и тхьэмадэр президент, хэзыхыр Кнессэт, хэхыгъуэр шъэху йокӀуэкӀ, зэрхахыр илъэсибл. Иджырей къэралым и хабзэмкӀэ президентым ӀэнатӀэ иӀэкъым, къэралым и напашъхьу щыт къуэдей, дунем и цӀэкӀэ къэпсалъу. Президентым и ӀэнатӀэкӀэ ишъэ къуэдер ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэр къилъытэнымрэ (ахэр къимылъытауэ щытмэ ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэм я ӀэнатӀэпӀашъхьэхэр яхъуэжь) хьэпсэрысхэр хуит ишъынымрэ (Исраэлым и цӀыху хъуар, зэгуэрэм хьэпсэм ихуар, президентым хуит ишъыным елъэӀун пӀалъэ иӀэ).

ХабзэдэгъэкӀыу ӀэнатӀэ нэхъышъхьэр къэралым Кнессэт – зылъэныкъуэ парламент, тхьэмадэ 120 хэту. Тхьэмадэхэр партиэ тхылъхэмкӀэ хахыр.

Хабзэ гъэзанкӀэ ӀэнатӀэпашъхьэр – ӀэнатӀэгъу зэхуэс, шъхьэщытыр абым и тхьэмадэр.

Исраэл къэралым Конституциэ иӀэкъым. Абым ипӀэкӀэ щыӀэр «япэрей хабзэхэр», зыпылъыр къэрал зэхэтыкӀэмрэ, джылэм я пӀалъэмрэ хуитыныгъэмрэ.

Исраэлым 4,000 адыгэу ис. КуэйитӀу дэт: Кфар Камэрэ Рихьаныерэ. Кфар Камэр шапсыгъэ чыл, Рихьаныер абдзахэ чыл.




#Article 13: Кфар Кама (119 words)


Кфар Кама (; ; ) — адыгэ къуаджэу Исраилым ит. Адыгэмэ ащыщэу шапсыгъэх дэсхэр, шапсыгъабзэкIэ щэгушаIэх.

Кфар Камар Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтIысэгъ. Ар загъэтIысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэотгъэхгьи, яшIотыгъотгъэхгьи. Ащ фэшIыгьэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ атгъэгьэ къагъэуцохьгъэх. Нэпэ нэпэгьэ а Iофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэм, я ягъэ къарагъэкIыжьрэп.

Нэпэ Кфар Камам 3,000 рагъо цIыф дэс. ЦIыкIуи фуи Адыгабзэгьэ мэгущаIэх. ЕгьапIэ ежьхэмэ яю яI. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кIэлъ. ЕгьапIэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ склассым щегъэжагъу щегьэх. ЯплIэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итIуанэ яхэнэрэ классым Адыгабзэгьэ егьэнхэу, рэтхэнхэу ярагъашIэ. Ябгъунэрэ классэр къзаухырэм, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ егьапIэу дэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап егьэпIэм кIахьэ, фаер Джурт егьапIэм кIахьэ. Къэдури исIэу зыегьапIэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Iут, Ащ ибэр кIахьэ.




#Article 14: Кфар Кама/АбзэхабзэкӀэ (119 words)


Кфар Камар (; ; ) — Адыгэ къуаджэу Йзраелым ит. Ар шапсыгъэ къуадж, шапсыгъабзэкIэ щэгушаIэх.

Кфар Камар Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтIысыгъ. Ар загъэтIысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэощтыгъэх ыкIи, яшIотыгъощтыгъэх ыкIи. Ащ фэшIыкIэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ лъагэкIэ къагъэуцохьгъэх. Непэ а Iофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэп, я ягъэ къарагъэкIыжьрэп.

Непэ Кфар Камам 3,000 рагъо цIыф дэс. ЦIыкIуи ини АдыгабзэкIэ мэгущыIэх. ЕджапIэ ежьырхэмэ яю яI. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кIэлъ. ЕджапIэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ классым щегъэжагъэу щеджэх. ЯплIэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итIуанэ яхэнэрэ классым АдыгабзэкIэ еджэнхэу, тхэнхэу ярагъашIэ. Ябгъунэрэ классыр къзаухыкIэ, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ еджапIэу ядэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап еджэпIэм Iехьэ, фаер Джурт еджапIэм Iехьэ. Къэдури ицIэу зыеджапIэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Iут, Ащ нэхьыбэр Iехьэ.




#Article 15: Къэзэнокъуэ Жэбагъы (328 words)


Къэзэнэкъо Джэбэгъ, е (къэбэртэе адыгабзэмкIэ) Къэзэнокъуэ Жэбагъы (1684–1750)

Бэчмырзэ и ужькIэ пщышхуэ унафэр зыIэщIэлъар Аслъэнбэчрэ ХьэтIохъущыкъуэрэщ. Абыхэм я акъыл зэтехуэрт, лъэпкъым и Iуэхур зэрефIэкIуэным щIэкъурт, езыхэми пщIэ хуащIырт. Аслъэнбэч сыт щыгъуи едаIуэрт Къэзэнокъуэ Жэбагъы, лIы губзыгъэм и чэнджэщхэм.

Нэгумэ Шорэ

Адыгэ IуэрыIуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкIуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яIуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащIэ кIыхь хъунтэкъым. И цIэр щIэблэм щIащымыгъупщэн фIыщIэ щиIэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цIэри и хъыбархэри уахътыншэ щIэхъуар.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Iуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэIуэкIэ, иджыри ущрохьэлIэ КъэзэныкъуейкIэ зэджэ щIыпIэцIэ). Жэбагъы зэрыIущыр, зэрыцIыху губзыгъэр щIэх дыдэ наIуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаIэмкIэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкIэ зэджэ хеящIэ* цIэрыIуэм акъылрэ IущыгъэкIэ Жэбагъы текIуауэ зэрыщытам. Абы щыгъуэ щIалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Iуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкIуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщIауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщIэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кIуа къэбэрдей лIыкIуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.

Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщIэкъуар Къэбэрдейм и Iуэху зэрыдэкIынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цIыхум я псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщIэ иIэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цIыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакIуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фIыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищIыжауэ. А къалэныр хузэфIэмыкIамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цIэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икIи къигупсысакъым: лIы Iущым далъагъу IуэхущIафэхэр зэхуаIуэтэжурэ жылэм хэIуэри IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ хъуащ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щIаIуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлIэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цIи и хъыбархэри ящIэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми.
Псалъэ пэж куэд къызэринэкIащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкIэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкIа псалъэ Iущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкIуэ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы I750 гъэм лIащ, и акъылрэ и IуэхущIафэкIэ цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ.

Къэрмокъуэ Хьэмид Адыгэ IуэрыIуатэ.

[*] ХеящIэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиIэм къытокI. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкIым хеящIэ-кIэ йоджэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ къады.




#Article 16: Меотхэр, зиххэр (886 words)


Тиэрэ ыпэкIэ Азов хым игъунапкъэхэм адэжь ыкIи Темыр Кавказым ичIыгухэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэр ащыпсэущтыгъэх. Ахэр- синдхэр, зиххэр, дандариихэр, тарпетхэр меотхэр ыкIи нэмыкIыбэхэр.

IэпэIасэу щытыгъэх, гъукIэ Iэзагъэх, дэным фэкъулаигъэх. Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ Iофым елъытыгъэу лIакъо гъэнэфагъэ къыгъэпсыщтыгъэ. Меотхэм тхьэшIошIхъуныгъэ пытэ яIагъ.

Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим идэхагъэ, чIыопсым инэшанэхэр ахэм лъэшэу агъэлъапIэщтыгъэх. Тыгъэми, ощхыми, шыблэми тхьэхэр яIэхэу алъытэщтыгъэ ыкIи шъхьэкIэфэныгъэ ин ахэм афашIыщтыгъэ. Умэхъыгъэ зекIокIэ-шIыкIэхэр меотхэм бэу агъэцакIэщтыгъэх. ЛIакъом цIыф нахьыжъэу хэтым мы Iофыр фагъазэщтыгъэ. ЯIахьыл-гупсэхэу лIэхэрэм тхьэлъэIухэр атрашIыхьэщтыгъэх.ЧIыгур атIыщти, зидунай зыхъожьыгъэ цIыфыр утIыIугъэу ащ чIалъхьэщтыгъэ. ЯтIэр тырамытэгъожьызэ хьап-щып зэфэшъхьафхэр ащ ралъхьэщтыгъэх- лагъэхэр, Iашэхэр, щыгъынхэр. Адырэ дунаим мыхэр лIагъэм къыщыфэфедэщтхэу алъытэщтыгъэ. Тхэмэфэ заулэ, е мазэ зытешIэкIэ, дунаим ехыжьыгъэр зыщычIатIагъэ чIыпIэм дэжь щызэрэугъоищтыгъэх ыкIи зэрэIыгъыхэу хъураеу къакIухьэзэ гъыбзэхэр къаIощтыгъэх ыкIи гъыщтыгъэх.

Меотхэм ятхьэ закъоу алъытэщтыгъэр тыгъэм , машIом, нэфынэм ыкIи фабэм ятхь ары. ЩыIэныгъэм мыхэр ылъапсэхэу аIощтыгъэ ыкIи лъэшэу агъэлъапIэщтыгъэх. ЦIыфэу лIагъэм ихьадэ краскэ плъыжь тыракIэщтыгъэ, машIом ышъо ар зэрэфэдэм пае.

Кавказым икъежьапIэ икъушъхьэхэм ыкIи ичIышъхьашъохэм меотхэр ащыпсэущтыгъэх. Къушъхьэхэм ахэсхэм шыхэр бэу яIагъ, чIыгулэжьыным пылъыгъэх. Шъофхэм ащыпсэущтыгъэ меотхэр былымхъуныр ары зыфэгъэзэгъагъэхэр. Джащ фэдэу унэгъо хъызмэтым изылъэныкъо шъхьаIэу пцэжъые ешэныр щытыгъ.

Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ илъэс минным къыубытрэ уахътэм Каспийскэ хым итемыр нэпкъхэм къарэкIыхэшъ, Пшызэ шъолъыр ичIыгухэм ираныбзэ зыIулъ сарматхэм ялъэпкъхэр къарэхьэх. Ахэр ренэу зэпэуцужьыщтыгъэх, зэзаощтыгъэх пэщэныгъэр аубытыным фэбанэхэу. Азыфагу къихьэрэ зэгурымыIоныгъэхэм ыпкъ къикIэу, сарматхэр гощыгъэ хъугъэх. Анахь куп инэу щыIагъэхэм ащыщых- аорсхэр, сиракхэр, аланхэр, роксоланхэр, языгхэр. ЯплIэнэрэ лIэшIэгъум Пшызэ шъолъыр къыпыщылъ чIыгухэм меотхэр япчъагъэкIэ бэ хъухэу къарэтIысхьэх.ШIэныгъэлэжьхэм къызэратхырэмкIэ, сарматхэр IашэкIэ зэонхэм лъэшэу фэIэзагъэх, Iэшэ лъэпкъ зэфэшъхьафэу яIагъэр мэкIагъэп. Джащ фэдэу шым тесыным ахэр фэкъулаигъэх.

Фэдэ гъунэгъу щынагъохэр зэряIэр къазгурэIом, меотхэм нахь зыкъагъэгъунэжьэу,зэкъотхэу псэунхэу аублагъ.Хэбзэгъэуцугъэхэр, шэн-хэбзэ зэхэтыкIэхэр зыфагъэнэфэжьыгъэх, дзэхэр агъэпсыгъэх, ахэм япащэхэри къыхахыгъэх.

Iашэхэу меотхэм ашIыщтыгъэхэр сарматхэм яехэм ягъэпшагъэмэ, нахь пытагъэх. Ау Iэшэ закъом къыухъумэщтхэу меотхэм алъытэщтыгъэп. Мамыр гухэлъхэр зиIэу ахэм къахахьэщтыгъэ цIыфым сыдигъуи дахэу пэгъокIыщтыгъэх, агъашхэщтыгъ, шIухьафтынхэр фашIыщтыгъэх, зыщыпсэущт уни ратыщтыгъэ. Ау хымэ цIыфэу ядэжь къеблэгъагъэм мыхъо- мышIагъэхэр ыгу илъхэу зегуцафэхэкIэ, ащ пэуцужьыщтыгъэх. Пыйхэм япчъагъэ бэ зыхъукIэ, ащ лъыпытэу ахэм ябэнынхэу меотхэм амал яIагъэп, ау сыд фэдиз уахътэ тешIагъэми, яфэшъуашэр ахэм арагъэгъотыжьыщтыгъэ.Ащыщ къаукIыгъэмэ, ащ фэдэ къабзэу адэзекIожьыщытыгъэх. Анахь лъэшэу пыир загъэпщынэщтыгъэр-меотэу лIагъэм икъэхалъэ зыгорэ зырашIэкIэ ары. Фэдэ бзэджэшIагъэ зезыхьэрэр аукIыщтыгъэ, ышъхьэ паупкIыти , хьадэр агъэстыжьыщтыгъэ.

Зыгу хагъэкIыгъэ меотым джэуап аритыжьынэу игъо имыфэу дунаим зехыжьыкIэ, мы пшъэрылъыр иIахьылхэм агъэцэкIэжьын фэягъ. Пыир щэIэфэ меотыр лIагъэхэм ядунай ихьан ымылъэкIыщтэу алъытэщтыгъэ. Ащ мэхьанэшхо зэрэратырэм къыхэкIэу, лIагъэм гухэлъэу иIагъэр игупсэхэм нахь псынкIэу зэрагъэцэкIэщтым пылъыгъэх.

Меот дзэ дипломатием зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр фэхъугъагъэх. ЛIэшIэгъуищым къыкIоцI меотхэмрэ сарматхэмрэ якультурэхэр зэхахьэх, охътабэрэ мы лъэпкъхэр зэгурыIохэу зэрэзэдэпсэугъэм ар иушъхьагъоу плъытэн плъэкIыщт.КъыкIэлъыкIорэ илъэсхэм сарматхэм яфэмэ-бжьымэхэр меотхэм къатехьэхэу ыублагъ. Тиэрэ ыпэкIэ ятIонэрэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь меотхэм агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэм сармат Iашэхэр, хьакъу-шыкъухэр, чIыгур зэралэжьырэ пкъыгъохэр къахэхьэх. Джащ фэдэу , лIагъэр зэрагъэтIылъырэ шэн-хабзэхэр зэхъокIых.

Ау мыщ дэжьым сарамтхэм ягупшысэхэм меотхэм ятхьэшIошIхъуныгъэ зэщагъакъорэп.

Сиракхэр меотхэм къахэтIысхьэхэу зырагъажьэкIэ, меотхэм яшэн зызэблехъу.

Синдхэр- меотхэм язылъэпкъ анахь инхэм ащыщыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум икъежьэгъухэм къащыублагъэу Таманскэ хыгъэхъунэ ныкъом ыкIи хы шIуцIэ Iушъом итемыр-тыгъэкъокIыпIэ щыпсэущтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ ятфэнэрэ илъэсишъэм синдхэм якъэралыгъо агъэпсы, СиндикэкIэ ащ еджэх. Мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэ Синдика фаусы. (джырэ уахътэм Анапэ зыфаIорэр). Меотхэм афэдэу синдхэр чIыгулэжьыным, былымхъуным, пцэжъые ешэным пылъыгъэх, IэшIэгъэ зэфэшъхьафхэр ашIынхэм фэIэзагъэх. Синдикэр- гъэпщылIэкIо къэралыгъоу щытыгъ. Тиэрэ ыпэкIэ 480-рэ илъэсым грек къалэхэу Керченскэ хыдэкIыпIэм инэпкъыхэм аIутыгъэхэр зэхэхьэхи, зы къэралыгъо зашIыгъ. Боспорскэ царствэкIэ ащ еджагъэх. Ащ игупчэу хъугъэ-Пантикалей.

Синдхэр Боспорскэ къалэхэм сатыу адашIыщтыгъэ. Синдхэм ябэдзэрхэм, яурамхэм грек сатыушIэхэр бэу атеплъэгъон плъэкIыщтыгъэ. Хьалыгъур, коцыр, щэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр ахэм аращэщтыгъэ. Бэдзэрхэм грекхэм пщылIхэр ащащэфыщтыгъэ.

Синдикэм иунэхэм грекхэм ашIыгъэ амфитеатрэ ашъхьащытыгъ. Къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэр, бэнэнхэр ащ щыкIощтыгъэх. Щыгъур, санэр, шэкIхэр грекхэм Синдикэм аригъэгъотыщтыгъэ.Грекхэм язекIокIэ-шIыкIэхэр, ящыгъынхэр, яIашэхэр псэупIэхэр зэрагъэпсырэ шIыкIэхэр синдхэм къызфагъэфедэщтыгъэх. Греческэ живописым ыкIи скульптурэм яшъэфхэр синдхэм къызIэкIагъахьэщтыгъэ.

Синдикэр аштэнышъ, греческэ хэгъэгу агъэпсыныр мы уахътэм боспорскэ пащэхэм гухэлъэу зыдаIыгъыгъ. Ащ пае синдхэм адашIыщтыгъэ зэдэгущIэгъухэм яшIуагъэ къызэмыкIом, 479 илъэсым грек дзэхэр Синдикэм ихьагъэх. КъызэратхыжьырэмкIэ, зы мафэ горэм, нэфшъагъом, Синд къухьэуцупIэм инэпкъыхэм грек дзэхэм якъухьэхэр къаIухьагъэх. Синдикэм ицIыфхэм ахэр къызалъэгъум, шIэхэу къызэрэугъоигъэх ыкIи къалэм икъэлапчъэхэр пытэу зэфашIыгъэх. Синдхэм ящыгъынхэр ащыгъхэу къалэм дэсыгъэ бзэджашIэхэр ухъумакIохэм атебанэхи, къэлапчъэр къызэIуахыгъ. Синдикэм чIэнэгъэ инхэр ышIыгъэхэу щэджагъом аштагъ... Синдхэм якуп инхэм ыкIи нэмыкI меотхэм Синдикэр къаIахыжьынэу грекхэр зэп зэрэфежьагъэхэр. Зэпэуцужьхэм апкъ къикIэу къалэр лъэшэу зэхэкъутагъэ хъугъэ. Ащ ычIыпIэ грекхэм ежьхэм якъалэ агъэпсыгъ ыкIи ащ Горгипия фаусыгъ.

Синдикэр зызэхэзым, меотхэмрэ хы шIуцIэм инэпкъхэм якъокIыпIэ лъэныкъокIэ псэущтыгъэхэ зиххэмрэ зэкъоуцохэу аублагъ. ЗихыкIэ грекхэр ахэм яджэщтыгъэх, ау боспор тхыгъэхэм гущыIэу АDZAHA ащыолъэгъу , адыгэ адзэхэм ар фэд.

(дзэхэр, е дзэ лъэпкъ). Зиххэм мы цIэр зэраIожьыщтыгъэнкIи хъун. Уахътэ тешIэ къэс гущыIэу адыгэ хъужьыгъэу плъытэн плъэкIыщт. НэмыкI еплъыкIэу щыIэмкIэ, адыгэ цIэр къызхэкIыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары. Джащ фэдэу ыпэкIэ аIощтыгъэ а-дыгъэ -тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкIи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкIэ, цIэу зихи зыфиIорэр адыгэхэм я I5-нэрэ лIэшIэгъум нэс араIощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: итальянскэ, греческэ ыкIи латиныбзэкIэ зихкIэ ахэм яджэх, татархэм ыкIи тыркухэм черкес аIо, ежьхэм адыг зэраIожьы.

Боспорымрэ меотхэмрэ ясатыу зэпхыныгъэ нахь мэпытэ. Боспор къалэхэм хьалыгъур меотхэм арагъэгъоты, ижъырэ Грецием икъалэхэм, джащ фэдэу Афинэ мы гъомлапхъэр щыIуагъэкIы. Ижъырэ грекхэм якультурэ меотхэм къахэхьэ. Греческэ дзэ Iашэхэр, дышъэхэр, тыжьынхэр агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэм ащыщ мэхъух.

ЯтIонэрэ лIэшIэгъум зихыпщэу Стахемфак, зиххэм яеплъыкIэхэр ыгъэпытэным фэшI, Римскэ императорым иунэIут фэдэу зыкъегъэлъагъо. Зих пщыхэм бзылъфыгъэ купхэр агъэпсых, къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къаращырэ бзылъфыгъэ шъэ пчъагъэ ахэм ащэпсэу.

Меот лъэпкъхэм зиххэм нахь пэблагъэ зафашIы. Ахэм афэдэу былымхъуным, чIыгулэжьыным, пчэжъые ешэным зиххэр пылъых. Джащ фэдэу сэнашъхьэ алэжьыным игъэкIотыгъэу ыуж ехьэх. КъухьэшIыными зиххэм хэшIыкI ин фыряIагъ. Хым итхьэу Хьатх исурэтхэмкIэ ахэр агъэкIэракIэщтыгъэх.

Зихием гъэпщылIэныр щылъэшыгъ. УнэIутхэу къаубытыхэрэр Боспор къалэхэм ащащэщтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум Понтийскэ царствэм иIэпыIэгъу Зиххэр щэгугъух. Зэрэтыгъощтыгъэхэм ыкIи ягъунэгъухэм зэратебанэщтыгъэхэм къыхэкIэу , дышъэхэр зиххэм бэу яIагъэх.




#Article 17: Москва (218 words)


Москва — Урысые Федерацием и къэлэ шъхьаI иполитическэ ыкIи культурнэ гупч, цIыфэу щыпсэурэмкIэ Урысые къэралыгъом и анахь къэлэшху, ЕвропэмкIэ ыкIи дунаемкIэ анахь къэлэшхомэ ащыщ. 2014-рэ илъэсымкIэ цIыф нэбгырэ млн 12-м нахьыбэ дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Собянин Сергей Семён ыкъор (2010-рэ илъэсым щегъэжьагъэу). Москва университетхэр, научно-исследовательскэ институтхэр бэу дэтых.

Къалэм ыцIэр къызтекIыгъэр псыхъор ары. Тэрэз дэдэу щысыпIэм ыныбжьыр къаIон алъэкIырэп, ау апэрэу тхыгъэу игугъу зашIыгъэр 1147-рэ илъэсыра ары. Юрий Долгорукий зыцIэу урысыпшэу ащыгъум хьакIапIэ щищIыгъэ фэдэу. Ар лIэшIэгъуийкIэ узэкIэIэбэжьмэ пщэу Юрий Долгорукэм ыгъэпсыгъ. ЯпшIыкIухэнэрэ лIэшIэгъум Иван Грознэм итетыгъом Москва къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэу хъугъэ.

Ащ иплощадь квадратнэ километрэ шъибгъум нэсы. Къалэм цIыф миллионибгъу фэдиз дэс. Краснэ площадым Кремлэр ит. Кремлэр чылыс хъарзынищмэ, Иван Великэм иодыджынышхо, дворецхэм ыкIи сыхьат зыхэт Спасскэ башнем къагъэдахэ. Москва имузейхэмкIи цIэрыIу. Третьяковскэ галереим урыс сурэ-тышIэ цIэрыIомэ ясурэтхэр щызэхэугъоягъэх. Москва театрэхэр бэу дэтых. ЗэкIэмэ анахь зэлъашIэрэр оперэмрэ балетымрэ ятеатрэ ин ары. Москва ятIокIэнэрэ тIурэ Олимпийскэ джэгукIэхэр щыкIуагъэх. Москва минрэ шъиблрэ шъэныкъорэ тфырэ илъэсым Ломоносовым ыгъэпсыгъэ Российскэ университетыр дэт. Минрэ шъибгъурэ щэкIрэ тфырэ илъэсым Москва метрополитен къыщызэIуахыгъ. Джы ащ икIыхьагъэ километрэ шъищрэ тIокIитIурэ фэдиз мэхъу, станцие шъитIу иI. Илъэс пэпчъ урамыкIэхэм япчъагъэ нахьыбэ мэхъу. Анахь кIыхьэр Ленинградскэ проспектэу километрэ пшIыкIутфкIэ зызыкъудыигъэр ары. Государственнэ Думэр Москва щызэхэтIысхьэ (Iоф щешIэ). Хэгъэгум иполитическэ щыIэкIэ - псэукIэ игупчэ мыщ щыI. Москва музейхэмкIэ цIэрыIу. Третьяковскэ галереим урыс сурэтышIэхэм ясурэтхэм анахь дэгъухэр щыугъоигъэх.




#Article 18: Мыдхьэт Ахьмэд (602 words)


Мыдхьэт Ахьмэд (1844–1913)

Тырку литературэм реализмэр щызэфIэзыгъэувахэм щыщщ Мыдхьэт Ахьмэд (1844–1913). Абы и унэцIэр тырку тхьэкIумэм нэхъ къызэрезэгъынкIэ ятхыу аращ, армыхъумэ лъэпкъкIэ Хьэгъурхэ ящыщщ. Ар къалъытэ тырку тхакIуэ нэхъ ин дыдэхэм щыщу, тырку рассказхэмрэ романхэмрэ я лъабжьэр зыгъэтIылъауэ.

ЦIыхум и гупсысэр, и зэхэщIыкIыр зы къупхъэм ижыхьауэ зэпыткъым – абыхэм зыдахъуэж зэманым, къэзыухъуреихь дунейм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм елъытауэ. Псом хуэмыдэу ар щынэрылъагъущ творческэ гъуэгуанэ кIыхькIэ Тхьэр зыхуэупсахэм я деж. Абы и щапхъэу къэпхь хъунущ тырку литературэр ноби зэрыкIуэ гъуэгур зыубзыхуам ящыщ зы, тхакIуэшхуэ, адыгэлI щэджащэ Мыдхьэт (Хьэгъур) Ахьмэд.

XIX лъэщIыгъуэм и кIэхэм XX и пэщIэдзэхэм псэуа адыгэ тхакIуэ, узэщIакIуэ Ахъмэтыкъуэ Юрэ (Къэзибэч) Тыркум кIуэрейт: а лъахэрат ар езыр къыщалъхуар, Грузием щапIа, Урысейм хуэлэжьа щхьэкIэ. «Дунейм и хъуреягъкIэ», «Муслъымэн», Урысейм къыщыдэкI нэгъуэщI журналхэм я редакцэхэм я лъэIукIэ тхыгъэ зыбжанэ игъэхьэзыращ Уэсмэн къэралыгъуэм, абы и сулътIан Абдул Хьэмид ЕтIуанэм теухуауэ, «интервью къаIихащ нэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ и министр Тевфик пэщэм, ермэлы патриархым, шэрджэсхэм къахэкIа тхакIуэшхуэ Мыдхьэт Ахьмэд-бей ефэндым, «Истамбыл» газетым и редактор Честертон», нэгъуэщIхэми.

Мыдхьэт (Хьэгъур) Ахьмэд Тыркум и тхакIуэ нэхъ пажэхэм ящыщ зыщ. Зэман кIыхькIэ икIи икъукIэ купщIафIэу хуэлэжьащ Ахьмэд литературэм: тхыгъэ пIащэу щитхум нэблагъэ къигъэнащ, «ахэр ярыту тхылъи 156-рэ къыдэкIащ».

Рушук къалэм щыдэса лъэхъэнэрщ Ахьмэд япэ творческэ лъэбакъуэр щичар. «Туна» («Дунай») газетым къытехуэу хожьэ диным, тхыдэм, къэрал гъэпсыкIэм теухуа и тхыгъэхэр, апхуэдэу дунейм и къэхъукъащIэхэм, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэм, зауэмрэ мамырыгъэмрэ ехьэлIа и гупсысэхэр.

Мы цIыху гъэщIэгъуэным, жыпIэкIэ я фIэщ мыхъуным хуэдиз лэжьэрейм журналистыным дигъакIуэрт къыдэгъэкIын-къызэгъэпэщын Iуэху гугъури. 1908 гъэм Тыркум щекIуэкIа революцэм иужькIэ Мыдхьэт Ахьмэд Истамбыл университетым щылэжьащ тхыдэмкIэ, философиемкIэ, дин IуэхухэмкIэ, педагогикэмкIэ щригъаджэу. А щIэныгъэхэм ехьэлIа лэжьыгъэ куэди итхыну хунэсащ Ахьмэд. Тхыдэм теухуауэ абы къытхуигъэнащ «Уэсмэн къэралыгъуэм и тхыдэр», «Дыкъэзыухъуреихь дунейр», «Каинат», «Дунейпсо тхыдэ», «Хьиджрэм ипэкIэ» , Литературэм и тхыдэ» тхылъхэр. Филисофиемрэ динымрэ ехьэлIащ «Укъэзыхъумэ», «Сэ сыхэт?», «Нюбуввети Мухьэмедие», нэгъуэщIхэри.

Адыгэхэм къатепсыха насыпыншагъэм и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу тхаIуэм къелъытэ лъэпкъыр зэрыщIэныгъэншэр, еджэну абы зэи Iэмал зэрырамытар. Абы Кавказ лъэпкъхэм къахэкIауэ Каир (Египетым) дэт аз-Азхар еджапIэ цIэрыIуэм
щылажьэхэм 1899 гъэм «Джемиети Iиттихьадие шеракисекIэ» еджэу ягъэпса хасэм хэтхэм запещIэ. Адыгэхэм я Iуэху зэрихуэу, абыхэм я хабзэхэмрэ хьэлщэнхэмрэ тепсэлъыхь «Iиттихьад газетеси» газетыр къыдэзыгъэкIхэу Мухьэмэд Фазил, Бэракъбеикъуэ Мухьэмэд, Сахьи Щамил сымэ я IуэхущIафэр зрегъащIэ, езыри яужь йохьэ Истамбыл адыгэ лъэпкъ хасэ къызэригъэпэщыну. А Iуэхуэм кърешалIэ цIэрэ щхьэрэ иIэу хэхэс адыгэхэм яхэт псори.

Мыдхьэт Ахьмэд тыркущIэхэм я революцэр къигъэсэбэпри, I908 гъэм Истэмбыл къыщызэрегъэпэщ адыгэхэм я тхыдэр джынымкIэ хасэ – «Черкес теаун джемиети» фIэщыгъэцIэр иIэу, апхуэдэу абы епха пэщIэдзэ еджапIэ. А хасэрщ I9II гъэм уэсмэныбзэрэ адыгэбзэкIэ псалъэу «Гъуазэ» газетыр къыдигъэкIыу щIэзыдзар. Мыдхьэт Ахьмэд хасэмрэ газет къыдэгъэкIынымрэ къришэлIат лъэпкъым и цIыху пажэхэр, тхакIуэ, публицист цIэрыIуэхэу Нэгъуцу Юсыф-Сухьад, Лъашэ ТIахьир-Хъайраддин, Хъундж Хъейры-Мелыч, Тутарышэ Азиз, Нэпей Исмэхьил, Щауэ Ахьмэд, Цей Умар, Тынэ Сеин, ЦIагъуэ Ахьмэд, Уардэ Ахьмэд-Нурий. ТхакIуэшхуэм и лъэIукIэ ЦIагъуэ Нурий, Хъундж Хъейры-Мелыч, Щауэ Ахьмэд сымэ тхыгъэ зыбжанэ ягъэхьэзыращ, хэкужьыр ябгынэрэ Уэсмэн щIыналъэм кIуэныр щагъэтыну адыгэхэм елъэIуу. Лъэпкъ кIуэдыр къызыдэкIуа ИстамбылакIуэм и щхьэусыгъуэхэр щызэпкъырахырт «Гъуазэм» и напэкIуэцIхэм.

АдыгэлI щэджащэм, еджагъэшхуэм и чэнджэщкIэ Шэрджэс щэнхабзэ хасэм и тхьэмадэ Джавит (Тхьэрхэт) Ахьмэд пэщэмрэ Пщыхьэлыкъуэ Алийрэ хьэрып Iэлыфбейр и лъабжьэу адыгэ алфэвит зэхалъхьэ, адыгэбзэм теухуэа тхылъи псалъалъи ягъэхьэзыр. Абыхэм ящыщ Iыхьэхэр газетым къытрадзэ. КъыжыIэн хуейщ 1918 гъэм япэ дыдэу Къэбэрдейм адыгэбзэкIэ къыщыдэкIыу щIэзыдза «Адыгэ макъ» газетыр зэрытрадза Iэлыфбейр, зэхъуэкIыныгъэ щIагъуэ имыгъуэтауэ «Гъуазэм» ди бзэмкIэ къытехуэхэр зэритхыу щытар зэрыарар. ЦIагъуэ Нурийрэ Дым Iэдэмрэ а Iэлыфбейр, мащIэу ирагъэфIэкIуэжу, къагъэсэбэпагъэнущ.

Езы Мыдхьэт Ахьмэд къыдигъэкI газетхэмрэ журналхэмрэ къытридзэрт и лъэпкъэгъухэм ятеухуа хъыбархэр. ТхакIуэшхуэм къыдигъэкIхэр гъащIэ кIыхь хъуртэкъым. Абыхэм яхэтащ мазэ зытIущ фIэкIа ямыкIуу я пхъашагъэм щхьэкIэ зэхуащIыжаи. Апхуэдэхэм и деж езыми тезыр гуэрхэр ирагъэхьырт. ИтIани пищэжырт адыгэлI хахуэм и журналист лэжьыгъэр.

Мыдхьэт Ахьмэд и лъэпкъым хуищIэну зыщIэхъуэпса псори къехъулIакъым. 1913 гъэм и ныбжьыр илъэс 69-м иту дунейм ехыжащ тырку литературэм и классик, узэщIакIуэ, философ цIэрыIуэ, адыгэлI щэджащэ Хьэгъур (Мэдхьэт) Ахьмэд.




#Article 19: Нартхэр (153 words)


Нарт пщыналъэхэр дунэе културэм ихъазынэщ хахьэх.

ИжъыкIэ цIыфхэм дунэееплъыкIэу яIагъэр, чIыопсым ыкIуачIэхэр къазэрэщыхъущтыгъэхэр, ащ ишъэфхэр аIэкъызэрэрагъахьэщтыгъэр, гугъэ-гупшысэу яIагъэхэр, янасып зэрэфэбанэщтыгъэхэр, аужыпкъэм адыгэмэ ямызакъоу зэкIэ цIыфым икультурэ къырыкIуагъэм инэкIубгъохэр адыгэ нарт эпосым хэхьэрэ хъишъэхэм, пщыналъэхэм, орэдхэм нафэу къагъэлъагъо. А шIогъэ пстэумэ апае лъэпкъ эпосым дунэе культурэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щеубыты.

Хэтрэ цIыф лъэпкъи икультурэ, идунэезэхашIэ а зы щыIэныгъэ зэпыуцуапIэм зэхъокIныгъэхэр фэхъухэмэ зэпичызэ ищыIэныгъэ гъогу къырэкIо. Арэу зэрэщытым къыхэкIыкIэ адыгэ нарт эпосымрэ ижърэ дунэе мифологиемрэ ахэлъ нэшэнабэхэр зэтефэх.

МашIор къэзыхьыгъэм, е мэшIозехьэм иобраз дунэе мифологием анахь щыцIэрыIомэ ащыщ. Адыгэ лIыхъужъ эпосэу Нартхэр зыфиIорэм хэт Саусырыкъом инэшанэхэмрэ ижъырэ урым мифологием хэт образхэмрэ зэпэблагъэх. Нарт Саусырыкъо машIор къызэрихьыгъэр къэзгъэлъэгъорэ пщыналъэр тыгу къэдгъэкIыжьынышъ, урыммэ ямиф едгъэпшэн.

Си тхьэ напэм нэмыплъ Iейхэр фэ хувощI,
ЩIым къытекIам и IэфIыгъуэм сыхывон,
Iэнэ къащэтэм – сэ си Iыхьу хэвмыгъэз,
Гъэм зигъазэм сэ си хъуэхъу фымыIуатэ,
Батэ вгъэшым сэ си тепщи хэвмыгъэхъуэ
Iуащхьэмахуэу си тIысыпIэр лъагъуэ фщIыну –
Нартхэм жыфIэу мызэ мытэу зэхэсхащ —




#Article 20: Нэгумэ Шорэ (288 words)


Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Ӏуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэӀуэкӀэ, иджыри ущрохьэлӀэ КъэзэныкъуейкӀэ зэджэ щӀыпӀэцӀэ). Жэбагъы зэрыӀущыр, зэрыцӀыху губзыгъэр щӀэх дыдэ наӀуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаӀэмкӀэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкӀэ зэджэ хеящӀэ* цӀэрыӀуэм акъылрэ ӀущыгъэкӀэ Жэбагъы текӀуауэ зэрыщытам. Абы щыгъуэ щӀалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Ӏуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкӀуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщӀауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщӀэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кӀуа къэбэрдей лӀыкӀуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.

Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икӀи къигупсысакъым: лӀы Ӏущым далъагъу ӀуэхущӀафэхэр зэхуаӀуэтэжурэ жылэм хэӀуэри ӀуэрыӀуатэ лӀэужьыгъуэ хъуащ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щӀаӀуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлӀэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цӀи и хъыбархэри ящӀэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми.
Псалъэ пэж куэд къызэринэкӀащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкӀэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкӀа псалъэ Ӏущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкӀуэ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм лӀащ, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.

Къэрмокъуэ Хьэмид Адыгэ ӀуэрыӀуатэ.

[*] ХеящӀэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиӀэм къытокӀ. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкӀым хеящӀэ-кӀэ йоджэ, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ къады.




#Article 21: Санкт-Петербург (112 words)


Санкт-Петербург (1703–1914 илъэсхэм ыкIи 1991-м щегъэжьагъэу Санкт-Петербург; 1924 илъ. нэс Петроград; 1991 илъ. нэс Ленинград) – Урысые Федерацием и къэлэшхомэ ащыщ. Урысыем дэт къалэмэ анахь инмэ ащыщ (цIыф пчъагъэу дэсымк1э). Нэбгырэ млн 5-м къехъу дэс (2014-рэ илъ.) ЕвропэмкIэ анахь къэлэшхомэ ащыщ. Урысыем и федерал мэхьанэ зиIэу къэлитIумэ ащыщ зы (адрэр – Москва). Къэлэ лIышъхьэр – Полтавченко Георгий.

Петербург иинагъэкIэ ятIонэрэ чIыпIэр Урысые щеубыты. Петр I-м 1703-рэ илъэсым ар ыгъэпсыгъ. Петербург музеибэ дэт. Ахэмэ ащыщэу Эрмитажым апэрэ чIыпIэр еубыты. Проспект дахэхэм, площадь, ыкIи дворец инхэм къалэр къагъэдахэ. Мыщ мэхьанэшхо зиIэ саугъэтыбэ дэт. Къалэр чIыпIэ гъэшIэгъонхэмкIэ цIэрыIу. Петербург Балтийскэ хым ипорт инэу щыт. Къалэм машинэ ыкIи къухьэшI заводхэм Iоф щашIэ. Санкт-Петербург къэлэ лIыхъужъэу щыт.




#Article 22: Урысые (164 words)


Урысые, е Урысые Федерацие (УФ) — Еуропэмрэ Темыр Азиемрэ арыт къэралыгъошху. ЦIыфэу нэбгырэ млн 140-м къехъу щэпсэу (2012-гъэ илъэсымкIэ). Км² млн 17-м къехъу чIыгу хахьэ (дунаемкIэ апэрэй). Къэлэ шъхьаIэр — Москва.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Владимир Путин.

Къэрал тхьаматэр — Дмитрий Медведев.

Урысые Федерациер дунаим ит хэгъэгухэм анахь ин. Ащ ичIына-лъэ зэкIэ чIыгум ышъхьашъо изыбланэ фэдиз мэхъу. Хэгъэгум чIыгоу илъыр плIэнэбз километрэ миллион пшIыкIубл фэдиз мэхъу. Урысыем цIыфэу исыр нэбгырэ миллионишъэрэ тIокIитIурэ тфы-рэм ехъу, процент тIокIиплIырэ щырэр урысых.
Къэралыгъом иIэшъхьэтетыр президентыр ары. Мы уахътэм Урысыем инэшанэхэр: шъуищ зиIэ быракъыр, гимнэу урыс орэдусэу Глинкэ ытхыгъэ «Патриот орэдыр» ыкIи тамыгъэу шъхьитIу зиIэ бгъэжъыр.

Урысыем икъэралыгъуабзэр урысыбзэр ары. Ащ къэлэ миным ехъу ит. Урысыер федеративнэ республикэу щыт. Хэгъэгум иIэшъхьэтетыр президентыр ары.

Урысые гъунэгъухэр: Финланд, Норвегие, Эстоние, Латвие, Литуание, Белоруссие, Украинэ, Полшэ, Апхъазие, Грузие, Осетие, Азербайджан, Казахстан, Китай, Монголие, Ишъхъэрэ Корейе, АШЗ, Японие, Швецие, Дание, Канадэ.

Урысыер нефтыкIэ, шIомыкIкIэ, газкIэ, дышъэкIэ ыкIи нэмыкI шIуа-гъэ зыпылъэу чIым къычIахыхэрэмкIэ бай.

КIымафэхэр чъыIэх, жьыбгъэр къепщэ. Гъэмафэр лъэшэу жъоркъ ыкIи гъушъэ.




#Article 23: Хьакурынэхьабл (105 words)


Хьакурынэхьабл – Адыгэ Хэкум, Адыгэ Республикэм и Шэуджэн къедзыгъом и къоджэ шъхьаI, км 42 фэдизкIэ Мыекъуапэ пэчыжь. Хэкум къинэжьыгъэ Абдзэхэ къоджэ закъор Хьакурынэхьаблэр ары.

Урыс-Кавказ заом иаужырэ илъэсхэм Абдзахэхэр зырыз зырызэу къушъхьэхэм къахэк1ыхэзэ, К1эмгуе шъолъырым дэт1ысхьахэнэу фэжьагъэх. Апэрапщэу Даурхэр джырэ Хьакурынэхьаблэ зыдэщы1эм 1861 илъэсым дэт1ысхьагъэх. Ет1анэ Хьакурынэхэр къушъхьэм къыхэк1хэзэ Даурхэм пэмычыжьэхэу Фарзэ 1ушъо дэт1ысхьагъэх. Къык1элъык1орэ илъэсхэм Мэрэтыкъохэр, Аулъэхэр, Беданэкъохэр, къуаджэм дэт1ысхьэхэзэ къоджэшхо хъугъэх. Апэрэ илъэсхэм Даурхьаблэк1э еджэщтыгъ ау ет1анэ къуаджэм л1ы бэлахьэу дэс Хьакурынэ Тыгъужъ ихьатырк1э Хьакурынэхьаблэк1э еджэхэнэу фежьагъэх. Урыс-Кавказ заом иуж, 1871рэ 1881рэ илъэсхэм азэфагъу унагъо 7 фэдиз, 1883 илъэсым унагъо 36 фэдиз Кавказым ик1ыхи Тыркуем кощыжьыгъэх. Измит-Яловэ-Ескишехир фэдэ къалэхэм епхыгъэу Адыгэ къуаджэхэм адэт1ысхьагъэх.




#Article 24: Хьакурынэхьабл (Тыркуе) (149 words)


Хьакуринэхьабл — (тыркубзэкӀэ Oklubalı): Тыркуем дэт Адыгэ къуадж. Ескищехир къалэм епхыгъ.
Темыр Кавказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр ары къуаджэр зыгъэуцугъэр. Къуэджэ дэсхэр апэ дэдэу Булгарием щытӀысхьэхи, аукӀэ Дэапыхъу-Лъашъэхэр къуаджэр ягъэуцугъ. Адыем илъэсиблкӀэ зэрэдэсыгъэхэм иуж, Къырым Заор зэухым джы дэдэм зыдэщыӀэ чӀыпӀэм къэкӀуагъэх. Къуаджэр зыгъэуцугъэр абдзэхэ хэгъэгум къикӀыгъэу Мэрэтыкъо Хьадж-Зэчэрый. ИтӀуанэ Кавказым Хьакурынэхьаблэм къыдэкӀыгъэ абдзэхэ унагъохэри къуаджэм щытӀысхьагъэх. Илъэс 1–2 къынэужым Къэбэртай щыщ Цымба лӀэкъолъэшымрэ ащ илъэпкъэгъухэр къуаджэм къыдэхьагъэх. ЗыцӀэ къагъотышъугъэ къуаджэм дэс лӀакъохэр мары:

Абдзэххэр:

Къэбэртайхэр:

Бэслъиниехэр:

КӀэмгуехэр:

Бжъэдыгъухэр:

Азыгъэхэр:

Шапсыгъэхэр:

Хьэтыкъуаехэр:

Убыххэр:

Пасэм къуаджэр Анатолием адрэй къуаджэхэмрэ уэлъытын амал уимыӀэ фэдэу културкӀэ Ӏатыгъэгъ. Осмэн Пэчъахьым иунашъокӀэ Чакырджалы Мехьмет Эфем иуж ихьэрэ Инёню Дзэпащэ Мехьмет Нух мы къуаджэ щыщыгъ, Аулъэмэ ящыщыгъ. ЫкӀый къуаджэм моллэ-ефэнды бэ дысыщтыгъэх. Хадж-Мэсыд Ефэнды, Хьарун Ефэнды, Хьадж-Ыслэхь Ефэнды, Хьилми Эфэнды, Юсюф Ефэнды, Эмин Ефэнды, Осмэн Хьоджэ, Нэфщэмэ я Ислам Ефэнды ахэмэ ящыщыгъ. Къуаджэм ицӀэрыӀо зекӀолӀ лӀыхъужъхэр Чэтау Рыза, Къырым Осмэн(ЩакӀо Осмэн аӀощтыгъ тыркухэмэ), Мусэ КӀыхь.




#Article 25: Шапсыгъабзэ (128 words)


Шапсыгъэбзэр () — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф сӏ [sʼ] ыкӏи хьарыф чъу [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф цӏ [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : цӏыфы, цӏапӏэ ыкӏи цӏашъутэ.

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф гь [ɡʲ], кь [kʲ] ыкӏи кӏь [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӏи кӏ [t͡ʃʼ]. Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф дж , ч ыкӏи кӏ мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : чэмы, джэмышх ыкӏи кӏалэ.

Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.

Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.

Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр:

Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр

Тхьагъэлыгь арыгъэ…




#Article 26: Бжъэдыгъубзэ (105 words)


Бжъэдыгъубзэр () — адыгэхэм и зы бзэ. Бжъэдыгъубзэр Бжъэдыгъу Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] Бжъэдыгъубзэкӏэ :

Шапсыгъ -мджэ (-md͡ʒa) я -джэ (-d͡ʒa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

Зэгорэм тыгъэжьымрэ тыгъэмрэ зынэкъокъугъэх анахь лъэшыр язэрымгъашIэу. А лъэхъан дэдэм тефэу зекIогорэ кIакIо техъуагъэу гъогум къэрыкIоу алъэгъугъ ыкIи рахъухьагъ тIумэ язэу гъогурыкIом икIакIо зыщэзгъэхэрыр анахь лъэшэу алъытэнэу. Ай дэй тыгъэжьым зэрыфэлъэкIэу къэпщэу къыригъэжьагъ. Ау ар нахь лъэшэу къепщы къэсми, гъогурыкIом кIакIом нахь зыкIоцIищахьытыгъэ. Ыужыпкъэм тыгъежьыр иморад ыужы икIыжьын фае хъугъэ.ЕтIуанэ тыгъэр къэпсыгъ, гъогурыкIор фабэ къэпагъ, ыкIи ай лъэпэтэу кIакIор зыщихыгъ. Аущтэу тыгъэжьым тыгъэр ей нахьыри нахьы зэрылъэшыр къэгурымэIомэ мэхъонэу хъугъэ.




#Article 27: Абазэ-Адыгабзэхэр (108 words)


Абадзэ-адыгэ бзэхэр — къэукъаз бзэхэм изы унагъор: убыхыбзэ, адыгабзэ,  абадзэбзэхэр (абадзэбзэ апхъазыбзэ). Убыхыбзэр адыгабзэм нэхь игъунэгъу щыт ау апхъазыбзэми щыщ бэу хэлъ, ащ пае бзэ гурытэу плъытэ хъунэу.

Абадзэ-адыгэ бзэхэм пэмыкӀэу зэреджэхэр ишъхъэрэ-къуэхьапӀэкъаукъазыбзэхэр, шӀыпӀэ къыздыхэкӀахэм - Ишъхъэрэ-КъохьапӀэ Къаукъаз.

Урысыем (Ишъхъэрэ-Къаукъазым), Апхъазым, къокӀыпӀэгъунэгъу лъэныкъом (Тыркум, Шамым, Иорданым) щыгущыIэхэ, бзэр зэрахьэ. БзэмкӀэ гущыIэу къалытэр миллион 1.1 фэдиз.

Адыгэ купыр IуакIитӀу зэхагъэкӀ (Урысыем бзитӀу къалъытэу) - кӀах IуакIэмрэ къэбэртай IуакIэмрэ

Къэбэртай IуакIэм беслъыныябзэри хэхьэ.

Абадзэбзэхэри адыгэ псэлъэкӀэхэм яфэдэу зэгъунэгъу щытхэр, ахэм ахэтхэр:

Абадзэбзэхэр гтнетикэкӀэ зэгъунэгъу дэдэу щытхэр зы бзэ къэлъытэгъэу ятыным шъхьэкӀэ. Гу лъытыгъэр ашхаруа IуакӀэр мыдэжьым нэхь фэгъунэгъу щыт тапантам нэхьрэ.

Убыхыбзэм и тхыдэр нэхь гукъэу къахэкӀэ бзэхъуам ям елъытамэ.




#Article 28: Къаукъаз (186 words)


Къаукъаз, Къаукъас — Еуропэмрэ Азыемрэ я гъунапкъэм тету, Хы ШӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспыйм я зэфакум дэтэу. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) ар къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыдэу: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб).

Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысыем хеубыдэ, Курджым икъо зытӀущым щымыхъукӀэ.

Ипшъэ Къаукъазыр Азербайджаныр, Апхъазыр, Ермэлыер, Ипшъэ Осетыер, Курджыр джоуэ хеубыдэ.

Нэхь лъагэ пӀэр — м 5 642 ( Ӏошъхьэмафэ )

Урысыем хиубыдыр:

Къаукъазым шӀыуэ иубыдыр мин 440 км², абы шӀыпӀэ хэтхэр: Ишъхърэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Къаукъазышхуэ, КъаукъазкӀыб губгъуэхэр (Курамрэ Араксымрэ я псыхъуэхэр, Колхидэмрэ джоуэ), Къаукъаз ЦӀыкӀур, Джавахет-Ермэл бгыхэр (я ишъхърэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр).

Ишъхърэ Къаукъазым и пашъхьэм Ставропол бгыхэр ит (Нэхъ илъагапӀэр Ӏуашъхьа Стрижамент, м 831 хъууэ) Псыжъ-Хы МыутӀэ губгъуэмрэ Тэрч-Гум губгъуэхэмрэ зэхигъэкӀыу. Ишъхъэрэ Къаукъазым Тэрчымрэ Сунжэмрэ я зэхуакум тэрч-джабэхэмрэ сунжэ-джабэхэмрэ дэлъ я зэхуакум Алханчурт къуэр ирикӀу.

Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч КъуэхьапӀэмкӀэ, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр — м 5 642). Iуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), КъуэкӀыпӀэмкӀэ Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу. лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу.

Къаукъаз лъэпкъхэр гуп щыуэ мэгуэчхэ:




#Article 29: МэщбэшIэ Исхьакъ (138 words)


МэщбэшIэ Исхьакъ – адыгэ тхэкIо цIэрыIу. Ащ тхылъыбэ ытхыгъ. Жабзэм (литэратурэм) Iахьышхо хэзылъхьэгъэ тхьакIу. Ащ хэгъэгу щытхъуцIэхэр къыфаусыгъэх, тынышхохэр къыфагъэшъошагъэх. Исхьакъ итхылъмэ ащыщхэр тихэгъэгу имызакъоу IэкIыб къэралхэми ащашIэх.

МэщбэшIэ Исхьакъ адыгэхэр инэу рэгушхо. Адыгэ Республикэм и Гимн хэлъ гущыIэхэр ащ ытхыгъ.

МэщбэшIэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор 1931-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм (маим) и 28-м Краснодар краим хэхьэрэ Уруп районым ит адыгэ къуаджэу Шъхьащэфыжь къыщыхъугъ. 1947-рэ илъэсым якъоджэ еджапIэр, 1951-рэ илъэсым Адыгэ педучилищыр къыухыгъэх. Илъэс 15-м щегъэжьагъэу усэхэр зэхилъхьэщтыгъэх. Иусэхэр зыдэт иапэрэ тхылъэу «ЦІыф лъэшхэр» 1953-рэ илъэсым къыдэкІыгъ. МэщбашІэм зэкІэмкІи тхылъ 70-м ехъу ытхыгъ. Мы аужырэ илъэсхэм тарихъ романхэр етхых.
МэщбэшІэ Исхьакъ итхылъыбэ урысыбзэкІэ зэдзэкІыгъэхэу Москва, Краснодар, Мыекъуапэ къащыдэкІыгъэх. Ащ итхылъхэм ащыщхэр ІэкІыб хэгъэгухэми ащызэрадзэкІыгъэх. Тарихъ романхэу «Бзыикъо зау», «Мыжъошъхьал» зыфиІохэрэр тыркубзэкІэ, арапыбзэкІэ къыхаутыгъэх.
МэщбэшІэ Исхьакъ иІофшIагъэхэм осэшхо къафашІыгъ. Ар Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм я Народнэ тхакІу. Ащ нэмыкІ шІухьафтын инхэри иІэх.




#Article 30: Блэгъожъ Зулкъарин (117 words)


Блэгъожъ Зулкъарин – Адыгэ къэралыгъо университетым ипрофессор, бзитIушIэныгъэмкIэ илабораторие ипащ.

Ар бзэм Iоф зыдишIэрэр илъэс 50-м ехъугъ. Краснодар дэт къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къызеухым урысыбзэмрэ адыгабзэмрэкIэ ригъэджагъэх. ЕтIанэ къалэу Горькэм (Нижний Новгород) дэт университетым филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатскэ диссертациер къыщигъэшъыпкъэжьыгъ.
Джы Зулкъаринэ Адыгэ къэралыгъо университетым щэлажьэ, доктор, профессор, бзитIушIэныгъэм (двуязычием) Iоф дешIэ. IофшIагъэхэр иIэх еджакIохэм яжабзэ икультурэ къызэрэпIэтыщтым фэгъэхьыгъэхэу: «Типы ошибок в русской речи учащихся-адыгейцев и их источники», «Контактирование русского и родного языков в условиях двуязычия» ыкIи нэмыкIхэр. Урысыбзэм, адыгабзэм яхьылIагъэу статья 250-м ехъу къыхиутыгъ, тхылъ шъхьафэу 30-м ехъу ытхыгъ. Ахэм ащыщых адыгэ-урыс гущыIалъэхэр, урыс-адыгэ зэдэгущыIалъэхэр, адыгэ лъэкъуацIэхэмрэ цIэхэмрэ, адыгэ гущыIэжъхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу.
Блэгъожъ Зулкъаринэ Адыгэ дунэе академием иакадемик, Урысыем педагогическэ ыкIи социальнэ наукэхэмкIэ иакадемие иакадемик, Зэкъошныгъэм иорден къыфагъэшъошагъ.




#Article 31: Адыгабзэ (1771 words)


Адыгабзэ — адыгэмэ бзэу аIулъыр, Къаукъас бзэунагъом, апхъаз-адыгэ бзэкупым хахьэ.

ДунаемкIэ млн заулэ рэгущыIэ (кIахэри, къэбэртэябзэри зэхэбгъахъомэ).

ISO 639-1: —, ISO 639-2: ady, ISO 639-3: .

КӀэмгуэй хьэрыфылъэ ( КӀах тхыбзэр зытет )

КӀахэ адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыӀэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкӀэлъыкӀуэрэ тхыпкъылъэхэр, пычыгъуэхэр ары дифтонгэу алъытэрэр: е (эй=йэ), я (йа), и (ый=йы), ю (йу), ау, эу, ыу, иу, о(эу=уэ), уа, уы, уи, уе. Ау тэ къызэрэтшӀуэшӀрэмкӀэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхыпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатӀуэрэм нахь лъапсэ иӀэным фэшӀ, апэу гуыщыӀалъэхэм, дифтонгым къыраӀуалӀэрэм игуыгъу къэтшӀын.

Мы гуыщыӀэлъитӀуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыӀэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитӀуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкӀэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшӀ ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм (е, я, и), ахэлэжьэрэ э, а, ы, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, ю, тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ у-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкӀэ зыми гурышхъуэ ышӀырэп. Ау кӀахэ тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ й тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ у тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми й-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ lэшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкӀыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиӀуэрэ тхылъми мы мэкъитӀуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтӀани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкӀыбзэм къызыхафэкӀэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкӀыщтыри гурыӀуэгъуаепщтын.

Адыгабзэм гъогушхо къыкIугъ. Илъэс мин пчъагъэхэм чIышъхьашъом щыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ хэлэжьагъэх адыгабзэм игъэпсын, ипсыхьан. Ащ фэдиз лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэпкъым мэкъабэ, гущыIабэ, гущыIэухыгъабэ къытыгъ. Лъэпкъым щыщэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэрэм чIыпIабзэхэр, зылъэныкъо горэкIэ адыгэ лъэпкъыбзэм текIэу, яIэ хъугъэх. Ащ фэдэу адыгэбзэ зэикIым нахь къыхэщхэу тиIэр чIыпIэбзэ заулэ мэхъу: абдзэхабзэр, бжъэдыгъубзэр, кIэмыгуябзэр, шапсыгъабзэр. Мыхэмэ зэу ахэбгъахьэми хъущт къэбэртэябзэр. Джы тилъэхъан къэбэртэябзэр бзэ шъхьафэу алъытэ, ау ар адыгабзэм, лIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щыщ шъыпкъэу щытыгъ, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ адыгэ чIыпIабзэхэм афэдэу. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зэзгъашIэрэмэ къыхагъэщэу тырехьылIэ, тхыдэхэми, усэхэми къахэфэ, къэралыгъо, лъэпкъ Iофхэр зэшIохыгъэным пае зэкIэ адыгэхэм ялIыкIохэр хэгъэгу хасэм щызэIукIэхэу, Iофэу згъэгумэкIхэрэм тегущыIэхэу. А хасэхэм лIыкIоу агъакIощтгъэхэр акъыл зэбгъотылIэнэу, жэбзэ къабзэ зыIулъэу, цIыфхэр згъэдэIон зылъэкIыщтыр арыгъэ. Джы загъорэ къызэрэхэкIэу, ащ фэдэ лIыкIор IэнатIэу иIэм елъытыгъэу е IэнэтIэ лъыхъоу, е зэрэкIуагъэм рыкъэин ихьисапэу щытыгъэп. ЛIыкIор цIыфхэм зэлъашIэу, шъхьакIафэ фашIэу, акъылыгъи, цIыфыгъи, адыгагъи, лIыгъи бгъодэлъэу щытыщтгъэ. Ежь хьаблэм, къуаджэм, чIыпIэм, хэкум агъэнэфагъэу, хадзыгъэу агъакIощтгъэ. Ащ фэдэ лIыкIоу къэралыгъо, лъэпкъ хасэм къекIолIагъэхэр зэкIэ зы адыгэ лъэпкъыбзэкIэ нахьыбэмкIэ гущыIэщтгъэх. Ащ фэдэ лIыкIоу, губзыгъэу къэгущыIэрэм игугъу хэкум дахэкIэ щыIущтгъэ, адыгэбзэ къабзэкIэ мэгущыIэ, жэбзэ къабзэ Iулъ аIощтгъэ. Мы зигугъу къэтшIырэм къикIырэр -адыгэхэр сыдигъуи абзэ зэрэлъыплъэщтгъэхэр, адыгэбзэ жэбзэ къабзэр зэрагъэлъапIэщтгъэр ары. А лъэхъан чыжьэхэм жабзэм лъыплъэщтгъэхэ нахь, адыгэхэм тхылъыбзи, бзэр зэрызэхэтым ехьылIэгъэ грамматики, хэбзэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэри яIагъэхэп. ЗэкIэ адыгэу адыгабзэм рыгущыIэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэн фаеу шэпхъэ гъэнэфагъэхэр бзэм ехьылIагъэу щыIагъэхэп. Ащ фэдэ амалхэр зиIэнхэу хъурэр тхэн амал зиIэ лъэпкъыр ары. Тэ, адыгэхэм, тхэн амал тиIэ хъугъэу залъытэрэр 1918- рэ илъэсым щегъэжьагъэу ары. А илъэсым ыуж ныIэп адыгабзэкIэ тхылъхэр къыдэкIхэ зыхъугъэхэр. ЦIыкIу-цIыкI Iзэ адыгэ тхылъыбзэ тиIэ мэхъу. Тхылъыбзэм къытекIэу тхэкIэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр адыгабзэм иIэхэу Н.Ф.Яковлевымрэ Iэшхьэмэфэ Даутрэ хагъэунэфыкIых. Ыужым, 1936-рэ илъэсым, Iэшхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэ «Адыгэ орфографиер» унашъоу аштэ, етIанэ, 1938-рэ илъэсым, Мыекъуапэ ятIонэрэу къыщыдэкIыжьы. Адыгэ орфографиер унашъокIэ зэраштагъэм къикIырэр, а шэпхъэ гъэнэфагъэхэу адыгэ тхылъыбзэм ехьылIагъэу къыдагъэкIыгъэхэр зэкIэ адыгэ тхылъыбзэм рылажьэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэнэу ары. Адыгэ народэу зитхылъыбзэ уцоу, тхэн амалыр къызIэкIэзгъахьэщтгъэмкIэ а апэрэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу Iэшъхьэмафэ Даутэ зэхигъэуцогъагъэмэ яшIогъэшхо къакIощтгъэ, ар иIэпэIэгъоу шIэныгъэм ипчъэхэр къызэIуихыщтгъэ, егъашIэм зыкIэхъопсыщтгъэ шIэныгъэ нэфыр къызIэкIигъахьэщтгъэ.

Орфографием ишапхъэхэм гущыIэр зэрэптхыщтыр, а гущыIэм иIахьыгъухэм ямэхьан, зэпытэу е зэпымытэу ахэр птхыщтхэмэ, дефис дэтэу е дэмытэу гущыIэр гъэпсыгъэщтмэ, инэу е цIыкIоу къебгъэжьэщтмэ, гущыIэм ишъошэ-хабзэхэр къагъэунэфых. ТхэкIэ амалэу бзэм иIэхэм къатекIызэ, орфографием зэкIэ тхылъыбзэм пылъхэм зэдагъэцэкIэн фэе тхэкIэ амалхэм яшапхъэхэр къегъэуцух, адыгэ грамматическэ шъуашэхэу зэдаштагъэхэр зыми ымыукъонхэм пае. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, орфографиер научнэ лъапсэ иIэу ежь обществэм зэдиштэгъэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу щыт, ыкIи а шэпхъэ зэдаштагъэхэр зыукъорэм хэукъоныгъэхэр ышIэу, икъоу шIэныгъэ зымыгъотыгъэ тхакIоу, цIыфэу алъытэ. Сыд фэдэрэбзи анахь мэхьанэ шъхьаIэу иIэр, а бзэр зыIулъ цIыфхэр зэдэгущыIэнхэр, зэгурыIонхэр ары. Орфографием, а лъэныкъомкIэ укъызекIуалIэкIэ, цIыфхэр тхыгъэкIэ зэдэгущыIэнхэ алъэкIын амал къеты. ЖабзэкIэ узэдэгущыIэным фэдэп тхыгъэкIэ узэдэгущыIэныр: жабзэм чIыпIабзэхэр щыбгъэфедэхэми мэхъI , къыбгурымыIоу укIэупчIэжьмэ, уздэгущыIэрэм къыбгуригъэIожьыщт, ау тхылъкIэ узэдэгущыIэмэ зэкIэми зэдаштэгъэ шапхъэхэр бгъэфедэнхэ фае, къагурымыIорэ къэIокIэ-тхакIэхэр хэмыгъахьэхэу. Ар аущтэу мыгъэпсыгъэмэ, уитхыгъэ зыфэгъэхьыгъэ цIыфхэм узыфаер агуIымыIонкIэ щынагъо.

Iэшъхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр адыгэ народым ыгъэфедэхэзэ илъэс пчъагъэм гъэсэныгъэм гъэхъэгъэ дэхэкIаехэр ышIыгъэх. А тхэкIэ шэпхъэ зэдаштагъэхэр агъэфедэзэ, адыгэхэм художественнэ литературэ шIагъо яIэ хъугъэ, научнэ IофшIагъэхэр къатыгъэх, публицистикэм зырагъэушъомбгъугъ, театри, радиуи, телевидениеми къащэгущыIэх, ублэпIэ, гурыт, апшъэрэ еджапIэхэм ащэлажьэх. А пстэумэ къагъэлъагъорэр, адыгэ тхылъыбзэр уцунымкIэ а тхэкIэ унашъоу аштэгъагъэм ииIуогъэшхо къызэрэкIуагъэр ары. Ау обществэм ищыIэныгъэ лъыкIуатэ къэс бзэми зэхъокIыныгъэхэр иIэхэу мэхъух, анахьэу лексикэм. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэр адыгабзэми фэхъугъэх. Ащ епхыгъ джы тилъэхъан адыгэ тхэкIэ шапхъэхэм ахэплъэжьынхэу, хэхъоныгъэу бзэм фэхъугъэм ифэшъошэ зэхъокIныгъэхэр фанIынэу тинаучнэ IофышIэхэр зыкIыпыхьагъэхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, ар щыIэныгъэм къыгъэуцугъэ Iофышхоу щыт. Ащ изэшIохын пылъ IофышIэхэр шэпхъэ уцугъахэу щыIэхэм арыгъуазэхэзэ, тхылъыбзэм къыхэхъуагъэхэр къагъэунэфэны, а шэпхъэ зэлъашIэрэм пэшIуемыкIохэу, хахъо фашIын фае. Мы Iофыр зэшIозыхрэ IофышIэхэр ежь агу рихь-римыхьрэ закъомкIэ къекIуалIэхэ хъущтхэп, зыщыпсэурэ, зыщыщ чIыпIабзэхэр, ежь зэрэзэхагъэуцорэр агъэфедэу, шапхъэу къатынхэр тэрэзэп, емыкIу, адыгэ лъэпкъымкIэ зэрар. Ащ фэдэ гъэпсыкIэм адыгэ цIыф лъэпкъхэр зэриутэкIынхэ ылъэкIыщт, шэпхъэ уцугъахэм шIэныгъэ рызгъотыгъэхэм яшIэныгъэ ашIузэщикъощт, еджапIэхэм аIут кIэлэегъаджэхэри, ащеджэхэрэри Iоф хидзэщтых. ТикIэлэегъаджэмэ язакъоп орфографием ишапхъэмэ агъапэхэрэр, ахэр нахьыбэу гъэзетым къэтхэхэ нахь мышIэми. Адыгэ тхэкIэ шапхъэм егъэгумэкIых тиусакIохэри, тижурналистхэри, тиартистхэри, тинаучнэ IофышIэхэри, тимэкъу-мэщышIэ IофышIэхэри - зэкIэ адыгэ тхылъыбзэр шIу зылъэгъоу, гъунэ лъызыфхэрэр. Ащ фэдэу зэрэщытым ишыхьат тхэкIэ шэпхъэ проектхэу «Социалистическэ Адыгей»-м къыкиутыгъэхэм яхьылIагъэхэу цIыфыбэ къызэратхэри. Илъэс тIокIым къехъужьыгъэу адыгэ орфографием ипроектэу Бырысырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцуагъэм зэп-тIоп зэрэтегущыIагъэхэр, мыхъун ашIошIэу къыхэфагъэхэри авторхэм араIожьыгъэх, хэмытэу, ахэм гу зылъамытагъэ горэхэри къыхэкIыгъэхэми анаIэ тырарагъэдзэжьыгъ. Аужыпкъэрэм,Адыгэ хэку исполкомым зэхищэгъэгъэ орфографическэ комиссием хэтхэр /ащ сэри сыхэт/ аужыпкъэрэ едзыгъоу авторхэм къытыралъхьагъэм еджэжьхи, а едзыгъор августым и 15-м 1989-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгей»-м къыхиутынэу, цIыфхэр зэкIэ рагъэджэнхэу, комиссием рихъухьэгъагъ. Ащ ыпэкIэ, комиссием и тхьаматэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэкIэми, къариIогъагъ: нэпэмыкIэу орфографическэ шапхъэхэр зэхэзгъэуцуагъэ е илъэсым къыкIоцI зэхэзгъэуцон щыIэмэ тежэнышъ, къырахьылIэрэмэ анахь дэгъур къахэтхыщт ыIуи. Ари хъункIэ зэдашти, ежагъэх, ау зыми тхыгъахэу къытыгъагъэп ыкIи илъэсым къыкIоцIи къыгъэхьазэрыгъагъэп.

Проектым иаужыпкъэрэ едзыгъор гъэзетым къыхиутынэу комиссием зештэм ыуж, ЗекIогъу Уцужьыкъо нэIосэгъэ-Iахьылыгъэ амалэу иIэхэр ыгъэфедэхи, къезытыгъэри тымышIэу, джыри илъэс пIалъэ зыгорэм къыритыгъэу зэхэтхыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, Iофыр зыми къымыIэтэу илъэсым ехъоу тежагъ. Зыми проект шъхьаф къытынэпщтын, уахътэу агъэнэфэгъагъэхэр бэ шIагъэу блэкIыгъэх зыфаIоным тегъэпсыхьагъэу,авторхэм комиссием рихъухьагъэр агъэцакIэу аIуи, япроект гъэзетым къыхрагъэутыгъ. А охътэ шъыпкъэм тефэу ЗекIогъум ипроекти «Адыгэ орфографиер нахьыпIу зэрэхъущтымкIэ шIэгьэн фаехэр» ышъхьэу брошюрэ шъхьафэу экземпляри 150-рэ хъурэр къыдэкIы.

Мы проектым нэIуасэ зыфэзыиIынхэу, тегущыIэщтхэмкIэ а пчъагъэри икъунгъэ, ау ащ ЗекIогъур ымыгъэразэу, гъэзетым къыхаIигъэутынэI редакторым реты. Зэрэадыгэ лъэпкъэу яхьылIэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр редакторым ыштэнхэшъ къыхиутынхэр къыригъэкIугъэп, тегущыIагъэ щымыIэу, комиссиери хэмыплъагъэу. Ар аущтэу зэхъум, ЗекIогъум джыри «къыдэIэпэIагъэх»: орфографическэ комиссием хэтхэр аугъойхи «къыхэтыутын фае» къараIуагъ. Ау къэгущыIагъэхэм анахьыбэ дэдэм ЗекIогъум ипроект къыхэуутыным игъо мыхъугъэу ыкIи мэхьанэ хъатэ, адрэ проектэу къыхаутыгъэм шIокIэу, имыIэу аIуи зэбгырыкIыжьыгъэх. Ащ къымыубытхэу ЗекIогъум «къыдэIэпэIэхэрэм» ялIыгъэ, язэшIокI къагъэлъагъоу аIуи, проектыр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгей»-м июным и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъ. Проектыр брошюрэу къызыдэкIыгъэр мэзэ зыщыплъ нахьэ мыхъоу ары шъыпкъэр гъэзетым къыхырагъэутыгъ. Ар зэрар лыягъэу тэлъытэ, ау ащ изакъоп -ЗекIогъум къытырэ проектыр тхэкIэ шэпхъэ зэгъэзэфагъэу щытэп, ар илъэшъухьэгъэу гъэпсыгъэ, кIэлэегъаджэхэмкIи кIэлэеджакIохэмкIи гурыIогъуаеу бзэ хьылъэкIэ тхыгъэ. Параграфи 119-рэу ЗекIогъум къытырэм ащыщэу 80-м къехъурэр Бырысырым, Даурым, Шъаокъом япроектэу къыхаутыгъэм тефэх, орфографием хэмыхьэхэу орфэпием хэтын фаеу параграф зыщыплI хэт, тхэкIэ шапхъэ мыхъухэу, шапхъэ пшIынэу атемыфэуи параграф зытIущ хигъэхьагъ, адрэ проектым комиссиер тегущыIэ зэхъум хагъэкIыжьхэмэ нахьышIу зыфаIуи хагъэкIыжьыгъэхэу параграф зытIущ ежьым хигъэхьажьыгъ, адрэ параграфэу къэнэжьхэрэр скобкэмэ адэтэу апэрэ проектэу къыхаутыгъэм чIыпIэбзэ къэIуакIэх aIoy щыхагъэунэфыкIыгъэхэр ЗекIогъум скобкэмэ къадиххи, тхылъыбзэ шапхъэ фэдэу параграф шъхьафхэу къытыгъэх. Ахэри бжъэдыгъу чIыпIэбзэ закIэх. Ащ къикIырэр, ежь ЗекIогъум тхэкIэ унашъоу адыгэ народыр илъэс пчъагъэхэм зэрылажьэу, цIыфхэм зэдаштагъэу, яшIэныгъэ ылъапсэу щытыр зэриукъорэр ары, ежь ыгу рихь-римыхьмэ къатекIырэ екIолIакIэм тетэу е ежь зыщыщ чIыпIэмкIэ ыукъудыи пIоигьоу зэритхыгъэр ары.

Научнэ лъапсэу проектитIуми яIэр къызыщежьэрэр Iэшъхьзмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ шапхъэхэу унашъокIэ аштэгъагъэхэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтиIыгъэр ары, ау проектмэ яавторхэм ар зэрагъэфедагъэр зэтекIы. Апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэхэм шэпхъэ шъхьаIэу цIыфхэм зэлъаштагъэхэр амыукъохэу, тхылъыбзэм кIэу къыхэхьагъэхэр шэпхъэ гъэнэфагьэ ашIызэ дэлэжьагъэх, ыужрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэм шэпхъэ уцугъахэхэу щытхэр ыукъозэ ешIы, ежь ичIыпIабзэ зэрэлъэпкъэу шапхъэкIэ аригъэштэн ыгу хэлъэI фэбанэ. Ащ фэдэ екIолIакIэр народым зэрэщытэу ыштэщтэп, IэпэIэгьу кIочIэшхохэр «къыгъотэу» мыхъущтыр кIоцIырафыгъэми. Ащ ишыхьатых а проектхэм яхьылIагъэхэу гъэзетым къыхиутыгъэ статьяхэри.

Мы статьям проектитIум язи, ящыкIэгъэ-ямыщыкIагъэхэм, сакъыщытегущыIэрэп, сыда пIомэ ахэр авторхэми мызэу-мытIоу ясIуагъэх, комиссиеми щытегущыIэхэ зэхъум шъхьаихыгъэу къыщысIогъагъэх. КъэсIуагъэмэ ащыщыбэхэр апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэмэ къыдалъытагъэх ыкIи зэрагъэтэрэзыжьыгъэм сезэгъыгъ. Джы тиадыгэ тхылъыбзэ изытеткIэ, Бырсырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцогъэ адыгэ орфографием ипроектэу къыхаутыгъэу цIыфхэр хъунэу зытегущыIэхэрэр унашъокIэ штэгъэным игъо хъугъэу сэлъытэ.

СигущыIэ икIэухым, къыхаутыгъэ статья зытIу горэм къащатхырэм сакъыщыуцу сшIоигъу. АпэрэмкIэ, Хъут Казбек истатьяу «Iофгъошхомэ ащыщ» зыфиIоу «Социалистическэ Адыгей»-м маим и 18-м 1990 илъэсым къихьагъэр къызтегущыIэрэ «Iофыгъошхом» имыфэшъуашэу дысэу, гуаоу мыхъунхэр риIуалIэу къыхэкIы. Ащ мырэущтэу етхы: «Буквэхэм ацIэ зыщызэхагъэкIокIэгъэ орфографием ребгъэджэнхэ плъэкIыщтэп, рыбгъэсэхъуджэнхэ плъэкIыщт нахь...». Мыщ фэдэ гущыIэ мыщыухэр пIонри птхынри къекIурэп, авторхэм ямылажьэр ялэжьэ шъыпкъэу щытми. Бырсырми, Даурми, Шъаокъоми зы букви, зы макъи зэхагъэкIуакIэрэп, зытетым тетэу къатхы нахь.

Авторхэм буквэу д-р, буквэу дз-м хагъэкIуакIэу еIошъ Хъутым ахэр егъэмысэх, ау ащ фэдэ зэхэгъэкIокIэгъэ Iоф хэтлъагъорэп проектэу тыкъызтегущыIэрэм. Мары ащ щатхырэр: «#7. Буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы: 1. Д-кIэ къегъэжьэгъэ гущыIэпкъым бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр зыгуахьэкIэ. Щысэхэр: къыд-дэкIон, къыд-дэIэпэIэн, къыд-дихьан.

ХэткIи нэфэн фае, авторхэм дз-ри, дж-ри, д-ри буквэ шъхьафхэу зэралъытэхэрэр, ау бгъэмысэхэ пшIоигъомэ, мы къэтхьыгъэ параграфым икъежьапIэкIэ/» буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы»/ бгъэмысэнхэ плъэкIыщтых, Хъут Казбек зэрипIырэм фэдэу. Ау ащ фэдэ нIыкIэри, къыгурыIуакIэри емыкIу.

Проектым иавторхэм апэрэ едзыгъоу къатыгъагъэм щыхагъэунэфыкIыгъагъ у-м пычыгъо къызщитрэм ащ ыуж ы-р щытэу птхын фаеу, ау ащ еджагъэхэри, комиссием щыщхэри езэгъыгъэхэп, арти джырэ проектым хэмытыжьэу къатыгъ.

Хъут Казбек джы ар щыкIагъэу проектым фелъэгъу. Тэ тишIошIыкIэ, у-м ыуж, пычыгъо къыгъэпсы хъумэ, ы-р птхынэу ищыкIагъэп. Ар къэIуакIэу иIэм епхыгъ, арышъ, ар орфоэпием иIоф. Орфографием ипшъэрылъэхэм къахахьэрэп. Джащ фэд пIоми хъущт I-р гущыIэхэу Ахьмэд, Абу, Асет зыфиIохэрэм апэ ибгъэуцонри, Юныс, Юсыф-мэ ачIыпIэ Иуныс, Иусыф птхынри. Проектым къызэрыщатырэр тхылъыбзэм зэрыхэхьагъэу, цIыфхэм зэлъаштагъэу, шэпхъэ уцугъэхэр ары. Ахэр джы зэпырыбгъэзэжьынхэр ищыкIагъэхэп. Инджылыбзэми, урысыбзэми, нэпэмыкIыбзэми зэратхырэмрэ къэIуакIэу яIэрэмкIэ зэтекIыхэу боу гущыIэхэр, макъэхэр къыхэфэх, ау ащ пае а бзэхэр къэралыгъо Iофхэр зэшIуахыным пае агъэфедэнхэм изэрар къакIорэп. Шъыпкъэ, щыIэх бзэ зырызхэр, гущыIэр къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтефэхэу, гущыIэм пае грузинабзэр. Гъэзетым инэкIубгъохэм научнэ Iофыгъохэр ащызэшIопхыныр къинэу щыт нахь, тыкъызтегущыIэмэ тшIоигъор бэ.

ЯтIонэрэу сыкъызыщыуцумэ сшIоигъор ХъокIо Аслъан истатьяу «Титхабзэ орэкъабзэ» зыфиIоу гъэзетым июлым и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъэр ары. Авторыр техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат нахь мышIэми, дэхэкIаеу адыгэ тхылъыбзэ шапхъэхэм алъэплъэ, ахэр нахьышIу шIыгъэным ыгукIэ егъапэ. Ар Аслъан щытхъоу ыкIи гуапэу фэлъэгъугъэн фае. ХъокIо Аслъан анахь згъэгумэкIэу хигъэунэфыкIырэр нэпэмыкIыбзэмэ къахэкIхи адыгабзэм къыхэхьагъэ гущыIэхэм ятхыкI. Ар Iофыгъошхоу щыт, ау проектмэ яавторхэм а лъэныкъор къыдамылъытагъэу зэритхырэр тэрэзэп. Ахэм ар къыдамылъытагъэмэ, а парагрэфэу зигугъу къышIхэрэм къащатхыныеп. Зэрэщытыр, урысыбзэм ифэмэ-бжьымэхэр къытехьэхэзэ адыгэ тхылъыбзэр охътэ кIэкIыкIэ уцугъэ. Ащ къыхэкIэу интеIнациональнэ гущыIэхэри, урысыбзэ гущыIэ зырызхэри, гущыIэ зэпхыгъэ хьэзэрхэри адыгабзэм къыхэхьагъэх, ахэм цIыфхэр ясагъэх. Ащ фэдэу адыгэ тхылъыбзэм хэтхэм бзэр агъэкIодынкIэ щынагъо щыIэп. Бзэ пстэуми ащ фэдэ амалхэр агъэфедэх, ау грамматикэм ахэр бзэм щыщым фэдэу егъэпсых. Титхылъыбзэ уцу зэхъум тхакIохэм къахэкIыщтгъэх, гущыIэ пстэури адыгабзэкIэ къэIогъэн фае зыIощтгъэхэр, ау ар бзэми цIыфми аштагъэп. Сыд фэдэрэбзи ежь ибзэ хабзэхэм атетэу хэхъоныгъэ лексикэмкIэ ешIы нахь, зыгорэм ишIоигъоныгъэкIэ, искусственэ зыфаIорэм фэдэу, бгъэпсын плъэкIыщтэп. Арышъ, адыгэ орфографием ишапхъэхэр зэблэтхъуным тыпышъумыгъэлъэу,щыIэм тэрэзэу тырыжъугъэлажь.

Адыгабзэм ыкъэӀуакӀэхэм хьарыф зэхъокӀыныгъэ бэ щыI: 




#Article 32: Къуекъо Налбый (470 words)


Къуекъо Налбый - адыгэ такIу, усакIу. Бэдзэогъум и 20-м 1938-рэ илъэсым Теуцожь районым ит къуаджэу Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. Къоджэ еджапIэр къызеухым, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым ифилологическэ факультет иадыгэ отделение щеджагъ. Тхэныр езгъэжьэгъэ ныбжьыкIэмэ язэнэкъокъоу 1965-рэ илъэсым Мыекъуапэ щыIагъэм хэлэжьагъ ыкIи апэрэ чIыпIэр щиубытыгъ. Институтыр къызеухым, къызщыхъугъэ районым ыгъэзэжьи, гъэзетэу «Знамя коммунизма» зыфиIорэм иредакцие Iоф щишIагъ, ащ къынэуж хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие Iоф щишIэнэу Мыекъуапэ къащэжьы, къыкIэлъыкIорэ илъэс зэкIэлъыкIохэм Адыгэ облисполкомым культурэм игъэIорышIапIэ иметодическэ кабинет, Адыгэ республикэм телевидениемрэ радиомрэ якомитет ащэлажьэ. Аужрэ илъэсхэм, 1998-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 2007-рэ илъэсым ищыIэныгъэ еухыфэ нэс республикэ тхылъ тедзапIэм иредактор шъхьаIэу мэлажьэ.

Къуекъо Налбый итворчествэ икъежьапIэ улъыплъэмэ къэнафэрэр адыгэ жэрыIуабзэр, дунэе классическэ литературэр, апэрэ адыгэ усакIохэмрэ тхакIохэмрэ ятворчествэ щысэ зэрэфэхъугъэхэр ары. А щысэхэм къапкъырыкIи, ежь лирикэ куу гъэшIэгъон ыгъэпсыгъ. Ежьым къызэриушыхьатырэмкIэ, ицIыкIугъом щегъэжьагъэу адыгэ пшысэжъхэмрэ къэбарыжъхэмрэ ядэIуныр икIэсагъ. ИкIэлэгъу лъэхъаным чылэм нэжъIужъ губзыгъэхэу, зы пшысэр пчыхьибл-пшIы зэкIэлъыкIом къаIотэшъунэу дэсыгъэх. Чылэм дэс анахь лIы хэкIотагъэхэм ащ фэдэ хьакIэщхэр якIопIагъэх, кIэлэ-гъуалэхэр хьакIэщ къогъумэ акъотхэу даIощтыгъэх. БлэкIыгъэм имызакъоу джырэ лъэхъаныр ыкIи къэкIощтыр къыбгурыIонымкIэ IорыIуатэм мэхьанэу иIэр Налбый хегъэунэфыкIы. Ащ итворчествэ зэрэщытэу пштэмэ, къэнафэ адыгэ жэрыIуабзэм чыжьэу зэрэкIэрымыкIыгъэр, ащ фэсакъызэ екIоу къызэрэзыфигъэфедагъэр.

Къуекъо Налбый адыгэ литературэм къызхэхьагъэр я 60-рэ илъэсхэм икIэуххэм адэжь. А лъэхъаным ехъулIэу тхэкIо анахьыжъхэм гъогу гъэнэфагъэ адыгэ литературэр тыращагъэу щытыгъ. Ахэмэ къакIэлъыкIогъэ купым, Налбый зэрахэтэу, уахътэм диштэрэ темэхэмрэ гупшысакIэхэрэмкIэ литературэр къагъэбаигъ. Мы лъэхъаным цIыфым иIэкIоцI дунай нахь лъыплъэхэу къырагъажьэ, ащ елъытыгъэу къэIуакIэхэри зэблахъу. Анахьэуи
усакIоу Къуекъо Налбый ыцIэ кIэу адыгэ поэзием къыхэхьагъэм епхыгъэу мэхъу. Апэрэ тхылъэу «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы» зыфиIоу 1968-рэ илъэсым Мыекъуапэ къыщыхиутыгъэм ар къеушыхьаты. Ащ къыкIэлъыкIуагъэх тхылъхэу: «Чэрэз чъыгхэр» (1971 илъ.), «Нэпкъ фабэхэр» (1973 илъ.), «Огур зыIэтыгъэр» (1976 илъ.), «Зэрджэе куаш» (1985 илъ.), нэмыкIхэри. УсакIом зы лъэгапIэм икIымэ адрэ лъэгапIэм нэсызэ игупшысэ-гулъытэ, иIэпэIэсэныгъэ, итематическэ зэмшъогъуныгъэмэ ахигъэхъуагъ. Апэрэ тхылъэу «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы» зыфиIорэм къыгъэнэфагъ усэкIо гъэшIэгъон, талант ин хэлъэу тилитературэ къызэрэхэхьагъэр. УсакIом зэкIэ дунаим игумэкIыгъо ыгу къыщекIокIы, зэкIэри къынэсы, зэкIэми ыпсэ адегощы:

Щэчэрэгъу ЧIыгур чэщ шIункIым,
Чэщ шIункIым, хъоо-пщэо нэкIым.
Сэри зысIэтыгъэу лъагэу-лъагэу,
ЧIыгури огури къэсэплъыхьэх пагэу.

Мы тхылъым къыхэщы ныбжьыкIэгъэ-гушхуагъэм ымакъэ. Лирическэ героим ыкIуачIэ из, гушхо, шIугъэм ежэ. Ары зыкIитхырэр: «Сэ непэ – сытыгъ, Сэ непэ – сычъыг, Сэ непэ сыкуам, Сэ непэ – сыбзыу там…». Ащи нахь лъэшыжьэу къыхегъахъо: «Сэр-сэрэу – сычIыгу, Сэр-сэрэу – сышъоф, Сэр-сэрэу – сыдунэе нэф!» УсэкIо гъэшIэгъон адыгэ ыкIи Темыр Кавказым илитературэмэ ямызакъоу, зэфэхьысыжьыгъэ Урыс Федерацием илитературэхэм къахэхьагъэу мэхъу.

Къуекъо Налбый иапэрэ лъэубэкъу къыгъэлъэгъуагъ гупшысэшхо зыкIоцIылъ сатырхэр къызэхигъэуцон зэрилъэкIрэр. ГущыIэм пае, цIыфым щэIагъэ зэрэхэлъын фаер: «Зи умыIоу гъэшIэныр пщэIэныр…» къызиIокIэ тыгу къэкIыжьы Кайсын Кулиевым иусэу «Терпение» зыфиIорэр. Джащ фэдэу щыIэныгъэм иупчIабэхэм агъэгумэкIызэ илирикэ ащ къежьэ. Цуамыкъо Тыркубый зэрэхигъэунэфыкIырэмкIэ цIыфым ифилософиерэ иIэкIоцI дунайрэ къыригъэлъэгъукIыным фэлажьэ Къуекъо Налбый [Чамоков Т. Н. Смена эпох и достоинство слова. – Майкоп, 2012. – С. 472].

Я 90-рэ илъэсхэм къыдэкIых тхылъхэу: «Зы бзый, зы макъ, зы къамзый», «Гум инэф, псэм ифаб», «Гум истафэхэр». УрысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу Москва къыщыдэкIых сборникхэу: «Танец надежды», «Светлый круг», «Звезда близка», «Продрогшая вишня».




#Article 33: Йзраел (190 words)


Йзраел ( Еврей бзэкIэ: ישראל ) Джурд хэгъэгу Азиярэ Африкарэ игузэгу дэт. Еврей лъэпкъым 
и хэкуж фэду еплъых. Хэгэгум чIырэу иIэр 22,072 км². Нэхьбэ цIыфу шыпсэурэ Джурд ары, ау пэмыкIы лъэпкъыхэ макIу шэпсэуых. Арапхэр 20.9% фэдизых, къэнагъэ лъэпкъыхэр 4.8%, ахэм 4,500 фэдиз Адыгэ яхэт. Хэгъэгу лIышъхьэр — Биньямин Нетаньяху. 

Хы фыжым игупэ шыт. Игъунэгъухэр: Ливан, Сирия, Иордания, Египет ( Мисры ). ИшхьэмкIэ Хермон ошхьэ теты, 2000м тэкIу блэкIу хым инапэм тэIэтыкIэгъ. ИкIэ хы плыжэ кIэт. Иордания гъунэпкъым Иордан псухъэ блэккIы. А псыхъор Ливан къекIи Галилей Хым хахьэ. Аш къыхэкIыжи Хы лIагъэм хэхьэжы.

Зэманым Йзраел лъэпкъы хэку иIагъ. а чIыгум шыпсэугъэхэм яцIэгэ хэгъэгу къагъэнэфагъ. Джурд дйным и тхылъым тетхагъ тхьэм Йзраел чIыгор къаритгъу. Зэкъот хэкухэм ( Организация Объединенных Наций ) Йзраел чIыгор яугошну хэкуитIу зры Арапхэм пае адры Джурдхэм пае зрахъохьэм зау къыIукIэгъ. А зауым Джурдхэ текIуагъти Йзраел хэку къагъэтэджыгъ. Мы заум Шхьэфытынгъэ Зауджэ Джурдхэр еджагъэх .   

КаIлэ егъэджапIхэм ивритбзэрэ Арапбзэрэ зэрагъаджэхэрэ. Къарал бзэр иврит бзэ ары, ау Арапбзэр официальный бзэ. 

Йзраел анэхь лIапIэ чIыгу кIым тетым фэду aIо. Тхьэ зызгъэзакъорэ ЗэмлIэгъужгъэ динхэр Йзраелым илъэых. Анэхь ины динэр Джурд дин ары. Ашы къынэужы Бысмэн динэр ары. Я 3-рэ Урысы дин ары.




#Article 34: Инал (257 words)


Инал (и цӀэр зэрыщыту Инал Нэф Хъурыфэ-Лъей, КъэбэртэябзэкӀэ: Инал Нэху) — адыгэпщ, къэбэртай, беслъэней, кӀэмгуй, хьэтыкъуай пщыхэр къызытекӀыгъэр. 

Къэбэртай хэкум ипщышхо, Темырыкъуэ Идар икуэм иадэшхо.

Иналым щэ шъуз къычыгъэ, къуитху къыфалъфауэ. Япэрей шъузым Жанхъот къыфилъфагъэ, етӀуанэм Минболэтрэ Беслъэнрэ, ещанэм Унэрмэсрэ Къэрмыщэрэ. И къу хъуагъэр адыгэ хабзэмкӀэ уэркъхэм яштэри къану япӀахэ. Икъу хъуагъэм зы къыхэкӀыгъэп я адэм фэдэ шэнрэ ӀэнатӀэ зехьэнрэ зиӀэн къэралышхо зэфӀигъужъуагъэр Ӏыгъыфын пае. Я щыкӀагъэмрэ шэн пагэ яӀамрэ чылэм мыдэӀуэгъо халъхьыгъ. Инал зпылъауэ хъуагъэр абымкӀэ хэкӀодагъ хъуагъ, езы шыхэми зэготыгъо ямыӀэу къэралыр зэхэкӀыгъ. Лажьэ къызхэкӀыгъэ хъуныр зэкъошхэр зы анэм къызэримылъфарауэ къыкӀэкӀын, зэпэубыдыгъохэр абым къыхэкӀауэ. 

Гузэжъогъо пчъыгъэхэм яуж абыхэм я зыр Джаджэ лъэныкъом идежь къыдэнагъ, зыгорэхэр КӀэмгуэйм дэтӀысхьэхэ, къэнэжьагъэхэр Къэбэрдейм дэкӀыгъ.

Къаукъазым итхыдэ лэжьыгъэхэм бэ 

оауэ щупсысоъуэ Инал здыкӀалъхьагъэжьам яуж итхэ, ачупшӀэр зэрагъфаху. Хъыбар щыӀэхэмкӀэ къахэкӀыр  кхъашъхьэр Апхъазым дежь щыӀэ, «Инал-Къубэфшхуичэ шӀыпӀэм идежь. Къуаджэ Псхум идежь, бжъэпэ иӀэм псы Баулым шъхьэыщыту метрэ 1фэдизэуизу быдапӀэжъ Инал иӀэ. А быдапӀэм и гъунэгъъкхъэӀуашъхпчъ бжыгъэ иӀ я сурэткӀэ къэтарде кхъэӀуашъхьэ XIV-XV лъэхъэнэм щыщхэм яхьчу. БыдапӀэм и ыьыбджри а лъэхъэнэм хухуабжэ.зэкӀэпсоми къагъэпсыр иджыри зэ а зэманым зэфехуэр Ина и лэжьыгъэ къыгъэшъатэм XIV лъэхъэнэм икӀэмрэ - XV лъэхъэнэм ипэмрэ.

Км 3 къуаджэ Псхум пэщылъыу бгы Инал-Къубэ къом дэт, илъэгагъыр метрэ 1 200 мэхъур, а бым дежь хъыбархэм къызэраӀуатэмкӀэ Инал здыкӀэлъыр. Чылэм я ныкъом къызэраӀофымкӀэ Инал бгышъхьэм иӀэ бгъонкӀагъым кӀэлъ, адрейхэм зэрджаӀэмкӀэ бгым и ипшъэ лъэныкъомкӀэ Ӏуашъхьэ иӀэ, къашъхьэм ехьчу, Ӏэрышъ-сурэт зэриӀэми гулъытэгъо иӀу. 

ЗэкӀэ къызэрхэкӀымкӀэ Инал цӀэрыӀошху зэрщытыгъэм пае хэшъыкӀыгъэ имыӀэу кӀалъхьэжьыгъэ, дунаем пӀэмыкӀ пщышхо тетахэми фэдэу а лъэхъэнэм. Езы факт щыӀэр, апфэдэ бгы къэлъытэгъом зэркӀалъхьэр ыджыри зэ къэгъэлъагъо лъэпкъым пкӀэ фэшътэр.




#Total Article count: 34
#Total Word count: 11515