#Article 1: Acèh (803 words)


Acèh yakni saboh da'irah kusuih lagèë saboh nanggroë nyang leubeh rayek kuwasa nibak propinsi laen di Indonesia nyang na di pulo Ruja atawa jinoe geukheun pulo Sumatra. Acèh nakeuh propinsi nyang neudeuk jih blah ujong röt barat wilayah Indônèsia. Blah röt ateuëh na La’ôt Banggali, La'ôt Hindia blah röt barat, Seulat Malaka blah röt timu ngon blah rot tunong na ladom wilayah propinsi Sumatra Utara. Nang nanggroë Acèh nakeuh Banda Acèh.

Nibak masa Sultan Iskandar Muda Meukuta Peukasa Alam mat kuasa, Acèh nakeuh saboh nanggroë nyang leupah that kaya ngön makmu. Yôh nyan, wilayah Keurajeuën Acèh Darussalam trôk u binèh pasi Minangkabau. Kuasa Acèh trôk cit keudéh u Pirak, Malaysia jinoe. Keurajeuën Acèh Darussalam bak masa nyan ka na hubôngan ngön keurajeuën-keurajeuën la’én lam dônya, lagèë Keurajeuën Tureuki Utsmani, Mughal di Hindustan, Safawi di Iran jinoë, Maghréb, Inggréh, Peutugéh ngön le la’én lom keurajeuën nyang na lam dônya yôh masa nyan.

Acèh nakeuh saboh propinsi nyang teuduek blah röt ateuh garéh khatulistiwa. Luwah Acèh nakeuh 55.392 km2. Tanöh Acèh mandum jiduek nibak pulo Sumatra, Indônèsia. Seulaén di pulo nyan, wilayah Aceh na cit bak pulo-pulo nyang ubeut, lagèë Pulo Simeulue, Pulo Breueh, Pulo Nasi dan Sabang. Daerah Acèh na sit nyang meugunong-gunong. Mandum nyan teuduek di daerah Gayo yakni wilayah Aceh nyang timang bak teungoh. Daerah di Acèh nyang paléng manyang nakeuh Gunong Leuser nyang manyang jih trok 3.404 mètè di ateuh la'ôt. Bak teungoh tanoh Acèh na Danau La'ôt Tawar nyang uroe nyoe jiwoe u wilayah Aceh Teungoh.

Keuadaan cuaca di Acèh nakeuh su-um, atawa tropis. Rata-rata su-um jih antara 23°—32°C di da'irah rab ngön la-ôt; atawa 12°—22°C meunyoe di da'irah nyang manyang. Tiep thôn, musém ujeun di Acèh nakeuh bak antara 1.000 sampoë 3.000 mm.

Jumulah ureuëng nyang na di Acèh sampoë thôn 2010 nakeuh 4.494.410 droë. Karab mandum jumulah ureuëng nyan tinggai di gampông-gampông; dit nyang tinggai di banda. Banda Aceh nakeuh makuta propinsi Acèh, teuduëk bak ujông paléng barat pulo Sumatra. Seulaén Banda Aceh, Lhokseumawe nakeuh kuta keuduwa nyang paléng meuceuhu sabab di sinan na peurusahaan-peurusahaan ureuëng luwa, miseuëjih PT Arun ngön PT Pupuk Iskandar Muda.

Karab mandum ureuëng Acèh nakeuh dari suku Acèh. Gayo ngön Alas, mandum suku nyan tinggai di da'irah nyang leubèh manyang. Mandum ureuëng Acèh nyan ureuëng éseulam, nyan kira-kira na 96%. Basa Acèh nakeuh basa nyang geungui lé karab mandum ureuëng Acèh. Seuleubèh nyan, geungui basa Meulayu-Indôn.

Nanggroë Acèh nakeuh rumoh dari mandum budaya ngön leumbaga peundidikan, mandum nyan nakeuh di Banda Aceh. Meuseujid Raya Baiturrahman, nyang na di Banda Aceh, geupeudöng bak watèë prang ngön Beulanda bak abad keu-19. Musium Aceh, cit na di Banda Aceh, nakeuh saböh teumpat nyang geupeugöt deungôn hana payah geungui labang. Na cit saboh kuburan ureuëng Beulanda, Kerkhof, di Banda Aceh nyang disinan geukubu 2.000 droë teuntra Beulanda nyang maté watèë masa Prang Acèh bak thôn 1873-1914. Taman Sari, saboh taman nyang na rab Meuseujid Raya Baiturrahman, di dalam jih na saboh Gunongan. Gunongan nyan nakeuh saboh bangunan nyang beuntuk jih lagèë gunong nyang geupeugöt bak masa Sultan Iskandar Muda, thôn 1600.

Karab mandum pabrék di Acèh nakeuh pabrék gaih. Mandum pabrék nyan na di Lhôkseumawè. Lhôkseumawè nakeuh saboh da'irah di Acèh nyang mandum pabrék na teudöng di sinan. Di Lhôkseumawè na teudöng pabrék gah, baja, ngön pabrék keureutah. Adak pih meunan, buet ureung Acèh rata-rata nakeuh geujak u blang geupula padé, atawa geupula boh kayèë atawa ôn kayèë. Ureuëng Acèh na cit geupula bak lawang, kupi, ngön bakông.

Jalan raya nyang meuhubông dari Banda Aceh sampoë u Mèdan na di da'irah blah barôh Acèh. Na cit jalan-jalan ubeut nyang meuhubông u da'irah-da'irah nyang meubukét, lagèë jalan u Takéngon. Seula'én jalan raya nyan, na cit jalan raya nyang meuhubông u da'irah blah tunong Acèh. Miseuë jih u Meulabôh. Jalan nyoë meusambông cit u Mèdan nyang meutumèë ngön Gunong Leuser.

Di Acèh na 4 böh peulabôhan kapai la'ôt. Peulabôhan la'ôt nyang paléng rayeuk na di Lhôkseumawè. Bandara keu kapai na 5 böh cit di Acèh: saböh di Lhôkseumawè; saböh di Tapaktuan; saböh di Meulabôh; saböh di Banda Aceh; dan saböh di Sinabang, Simeulue. Nyang paléng rayeuk na di Banda Aceh, nan jih Bandara Sultan Iskandarmuda.

Universitaih nyang na di Acèh, na padum boh jeunèh, miseujih:

Universitaih negeri

Universitaih swasta

Di Acèh na jeunèh peunajôh nyang hana di da'irah la'én. Peunajôh-peunajôh nyang na di Acèh miseuëjih timphan, sië kamèng, sië reubôh, ngön peunajôh meuseukat. Di da'irah Sabang na jithèë peunajôh dhôi nyang na rasa nyang meula'én-la'en. Di Meureudu, kabupatèn Pidie Jaya, na peunajôh nyang geukheun adèe, nyang di da'irah Acèh la'én geukheun bingkang. Di Acèh Barôh atawa Aceh Utara na martabak böh driën nyang ka geuthèë mangatjih. Meunye di Bireuën, peunajôh nyang geuthee nakeuh saté matang nyang asaijih dari Matangglumpang Dua. Peunajôh Acèh nyang jai ta tumèë di luwa da'irah Acèh nakeuh mi Acèh nyang geutageuën deungôn kuwah nyang keu'eung.




#Article 2: Afrika (380 words)


Afrika nakeuh beunuwa paléng rayek keuduwa di dônya ngön paléng le ureuëng lheuëh Asia. Luwaih wilayah  km2 rôh lam nyan pulo-pulo silingkajih. Meusaho 6% bak jeumeulah luwah ruëng dônya. Ngön 1,0 miliar ureuëng duëk, nyan jeut jipeuna 15% nibak ureuëng duëk lam dônya nyoë. Afrika ban silingkajih dikeuliléng le La'ôt Mèditerania röt barôh, lom na chit Terusan Suèz ngön La'ôt Mirah man sipanyang semenanjung Sinai röt timu laôt. Beunuwa nyoë chit rôh Madagaskar lom pulo-pulo la'én. Jinoë hat di Afrika kana 54 neugara nyang ka jiakô meudèëlat peunoh.

Narit Afrika nè jih nibak bahsa latén, Africa terra tanoh Afri, keu teupeuleumah röt barôh beunuwa nyoë nakeuh neuduëk sinan Tunisia, nyang jituri seubagoë neuduëk bansa Romawi nibak Afrika. Afrika nakeuh mula phôn na seuneuduëk manusiya, bak beunuwa nyoë manusiya leuhnyan meuluwah trôk bak beunuwa-beunuwa laén.

Afrika nakeuh nyang paléng rayek nibak lhèë boh beunuwa nyang neuduëk jih röt blah teunong ruëng dônya. jipeucré nibak Iërupa lé laôt Mèditerania. Afrika meusaboh ngön Asia bak ujông timu laôt pah intang Terusan Suèz nyang luwah jih cit 163 km.

Iklém Afrika mantöng lam kawasan tropis jitamöng chit bacut lam subtropis. Röt barôh beunuwa nyoë chit thô that-that saweuëb sinan neuduëk gurôn-gurôn, teungöh ngön teunong nibak beunuwa nyoë nakeuh darat nyang le savana ngön uteuën nyang tunjai that.
Afrika nakeuh beunuwa paléng that seu-uëm lam dônya, tanoh nyang göt that thô lom meugurôn leubèh 60% nibak luwah meubileuëng bandum darat Afrika. Suhu nyang paléng seu-uëm nyang tom meutuléh nakeuh di Libya bak thôn 1922 (58o C).

Kruëng Nil nakeuh kruëng nyang paléng panyang lam dônya, kruëng nyoë kuala jih u Laôt Teungoh (Mèditerania) röt blah timu laôt beunuwa. Ureuëng Mesir nakeuh saboh peradaban rayek nyang phôn lam dônya, nyang geuduËk ban silingka kruëng nyoë leubèh 5000 thôn nyang ka u likôt, trôk inohat mantöng na piramid-piramid nyang meugah meujula manyang disinan.

Sahara nakeuh gurôn nyang paléng luwah lam dônya, gurôn nyoë meuhalak mula phôn bak Samudra Atlantik röt barat trôk u Laôt Mirah röt blah timu. Sahara na luwah keunira 1/4 nibak jumeulah mandum luwah beunuwa nyoë. Jameuën dilèë, manusiya geungui unta keugeuba barang-barang keu geupeuleupah gurôn nyang that luwah nyoë.

Gunong-gunong di Afrika yang paléng manyang jiteumeung nakeuh Kilimanjaro, neuduëk ji di timu Afrika Teungoh. Kilimanjaro nakeuh gunong udép nyang manyang jih 5.895 m.




#Article 3: Ahlussunah Wal-jama'ah (117 words)


Ahlussunah Wal-jama'ah (), nakeuh ureuëng nyang seutot sunnah nabi. Meunyo hareutoe wal jama'ah nakeuh ureuëng nyang meui'tikeuët lagèë i'tikeuët sahbat-sahbat Nabi. Nyoë meunurôt nyang na lam saboh hadih riwayat Thabraniy.

Bak akhé abad keu-3 Hijriah, lahé saboh peureuté nyang geupeunan Ahlussunnah Wal Jama'ah, nyang geupimpin lé duwa droë ulama rayek, nyakni Syeikh Abu Hasan 'Ali Al Asy'ari ngon Syeikh Abu Mansur Al Maturidi. Ulama nyoëkeuh nyang peubeudoh keulayi ètikeuët-ètikeuët nyang muwafakat lam Kuru'an ngon hadih Nabi Muhammad . Kalimat Ahlussunnah wal Jama'ah meujan-jan na geukheun Ahlussunnah mantong atawa Sunniy. Kalimat nyan na cit nyang kheun 'Asy'ari atawa Asy'ariyah, sabab geupeuhubông ngon gurèë rayek nyang phôn nyankeuh Syeikh Abu Hasan 'Ali Al Asy'ari .

Ètikeuët nibak Ahlussunah nakeuh:




#Article 4: Amirika (133 words)


Amirika nakeuh saboh beunuwa nyang na di antara Samudra Pasifik ngön Samudra Atlantik. Beunuwa nyoe na 3 boh beunagi nakeuh: Amirika Seulatan, Amirika Teungoh, ngön Amirika Utara. Luwah beunuwa nyoë 8,3 % nibak luwah ruëng dônya. Blah timu beunuwa Amirika le that kruëng nyang rayek lagèë Amazon, Mississippi, lom La Plata.

Neuduëk paléng barôh di Amirika nakeuh pulo Kaffekluben, nyan chit neuduëk dairah paléng barôh ateuh bumoë. Neuduëk paléng seulatan nakeuh pulo-pulo Thule seulatan, bathat pih kayém jituri beunagi nibak Antartika. Amirika nakeuh darat nyang paléng panyang nibak barôh-teunong ruëng dônya.

Iklém Amirika that meulaén bak tiëp dairah. Iklém uteuën ujeuën tropis na intang Amazon, lam uteuën Amirika, ngön Florida. Bak pegunungan Rocky, Andes. Röt barôh beunuwa Amirika jithèë le that keujadian angèn badèë ngön tornado, nyang kayém that na di Amirika Carékat.




#Article 5: Anatomi manusia (109 words)


Ureung jipeugot dari saripati tanoh nyang ka geucipta seujak nabi adam dilee. Nyan keuh phon teucipta manusia. Teuma adam hana ngon geuciptalah siti hawa nyang geupeugot dari tuleung rusok nabi adam. Man peu beutoi lagee nyan?? menurot ilmee keusihatan, rusok agam ngon inong sama mantong. Nyankeuh na dua blah pasang. hana beda. man pakon cit lam Quran geupeugah lagee nyan?? Wallahu alam. ta pikee beusama. jadi rusok nan jih  costae na 12 pasang. na nyang seujati, palsu ngon meulayang. nyang seujati langsong meusambong ngon tuleung dada. na 7 pasang jih. teuma nyang palsu jih dempet ngon nyang seujati. na 3 pasang. 2 pasang teuk meulayang hana dempet ngon dada.




#Article 6: Arab Saudi (262 words)


Arab Saudi (Bahsa Arab: السعودية, المملكة العربية السعودية) jithèë ngön nan Keurajeuën Arab Saudi, saboh nanggroë Arab nyang paléng luwah di Asia Barat ngön luwah (2,150,000 km2). Nanggroë nyoë meuceuë ngön Yordania ngön Irak röt blah barôh, Kuwait röt blah timu laôt, Qatar, Bahrain ngön Uni Èmirat Arab blah timu, Oman di teunggara, Yaman di teunong, Laôt Mirah röt blah barat. Ureuëng nyang lam nanggroë nyoë na 16 juta droë lom meutamah 9 juta teudapeuta ureuëng èkspatriat luwa, ngön 2 juta ureuëng tamöng hana sah.

Keurajeuën Arab Saudi geupeudöng lé Abdul-Aziz bin Saud (jithèë bak bak geumeubuët ngön nan Ibn Saud) bak thôn 1932, bah pih jipeutak'lôk bak akhé jih nakeuh keu peudöng Keurajeuën mula bak thôn 1902 droeuneuhnyan jidrop di Riyadh, Arab Saudi geupeunan chit Tanoh Dua Masjid Suci saweueb na Al-Masjid al-Haram (di Mekah), ngön Al-Masjid an-Nabawi (di Madinah), dua boh teumpat that suci lam Islam.

Ngön keuneubah minyeuk paléng rayek keuduwa lam dônya lom keuneubah gaih alam paléng rayek keunam lam dônya, Keurajeuën nyoë jitamöm lam kawan ekonomi nyang meuhasé paléng rayek ngön PDB keu-19 di dônya. ka jeut keu èksportir minyeuk paléng rayek di dônya.

Arab Saudi neuduëk bak 15°LU - 32°LU ngön 34°BT - 57°BT. Luwah nanggroë nakeuh 2.240.000 km². Arab Saudi nakeuh neugara nyang paléng rayek di timu teungöh. Arab Saudi jithèë chit saboh neugara nyang rata ngön le na da'irah meugurôn. Gurôn nyang jithèë nakeuh nyang röt blah teunong Arab Saudi (lam bahsa Arab, Rub al Khali).

Arab Saudi geuweuëk lam 13 boh wilayah (mintaqah idariyyah) nyang lheuëh nyan geuweuëk lom lam 118 boh muhafazah.




#Article 7: Asia (281 words)


Asia nakeuh banuwa nyang that rayek ngön ureuëng duëk that le lam dônya, neuduëk röt blah timu ruëng dônya. nyoë rôh 8,7% nibak meubileuëng luwah ruëng dônya ngön rôh 30% nibak luwah daratan. Ngön 4,3 miliar ureuëng duëk, nyan nakeuh 60% nibak ureuëng duëk lam dônya bak watèë nyoë.

Ceuë Asia ngön Iërupa geupeuna ngön meula'én budaya, sabab hana ceuë geografis nyang leubèh deuh nibak Asia ngön Iërupa, nyang meusaboh jibentôk daratan luwah geupeunan Eurasia.

Tarèh Asia jeut takalön meubagoë tarèh bak meupadum boh dairah binèh laôt nyang meubida, lagèë, Asia Timu, Asia Teunong, lom Timu Teungöh nyang meupawôt lé peungarôh padang Eurasia.

Binèh panté laôt nakeuh mula phôn keu meupadum boh peuradaban nyang jithèë lam dônya, ngön ladôm na chit dairah nyang that meukeumang peuradaban bak binèh-binèh kruëng nyang göt that makmu. saweueb sinoë tanoh get that jitém peuudép seunaman-seunaman, miseuë lagèë binèh kruëng Indus di India.

Tarèh Asia göt that trang deuh bak nanggroë luwa, saweub that meupeungarôh keu da'irah-da'irah laén, lagèë ureuëng meukat awai nyang that jithèë ngön nan Jalan Sutra, nyang meuikôt ngön peuluwah budaya, bahsa, agama, ban silingka Afro-Eurasia. nyoë keuh saweub jithèë that. Laén lom nakeuh ureuëng ka geuteupeu meubeudé bak watèë seuteungöh abad di Cina, nyang punca phôn na prang hayeuë ngön ka geungui beudé.

Asia nakeuh rumoh keu kawan bahsa nyang that le. Rap mandum neugara di Asia na geungui bahsa leubèh nibak saboh bahsa raseumi droe, lagèë ceuntô, bak etnologi, leubèh nibak 600 bahsa geungui di Indônèsia seulaén bahsa Indônèsia nyang kajeut keu bahsa reseumi, lom leubèh nibak 800 bahsa nyang geungui di India, lom leubèh nibak 100 bahsa na di Filipina. Cina na le bahsa ngön dialèk tiëp provinsi nyang meulaén.




#Article 8: Bahrain (136 words)


Bahrain (البحرين‎, مملكة البحرين Kingdom of Bahrain) nakeuh saboh neugara nyang na di Lhôk Parsi, Asia Barat. Lhôk Bahrain jipeumeuklèh neugara nyoë ngön Qatar ngön Arab Saudi.

Bahrain ka geuduëk lé manusia dari masa jameun pra-seujarah. Neuduëk nanggroë nyang that meusaneut di Lhôk parsi ka jeut keu that galak dum ureuëng, Assyria, Babilonia, Yunani, Parsi, ngo keuneulheuëh Arab. Jameun dilèe Bahrain nyoë geuturi ngon nan Dilmun, Tylos lam beunahsa ureuëng Yunani, ngon Mishmaniq bak watèe dimeuyub peumeurèntah Keurajeun Parsi.

Pulo-pulo di Bahrain nyang na bak teungöh blah rot tunong Lhôk Parsi meuhasé lam tarèh keu jeuët teuka bansa-bansa peunjajah keunan. Bahrain nyang lam bahsa Arab meuma'na Duwa La'ôt, nyan keuleumah kri bak nyata jih pulo nyan na duwa boh ne ië nyang meubida, ië tabeuë nyang jiteubiët lam tanoh ngon ië masén nyang meukeuliléng nanggroë nyan.




#Article 9: Basa Acèh (386 words)


Basa Acèh (بهسا اچيه), nakeuh saboh basa nyang na di Acèh, keucuali padum-padum boh wilayah, lagèë Acèh Tamiang, Bener Meriah, Acèh Teungoh, Gayo Lues, Acèh Teunggara, Acèh Singkil ngön Simeuluë.

Bahsa Acèh nyoë hana nyang bit - bit teupeuë panè asai usui ngön pat asaijih. Teuma nibak nyan, linguis (ureuëng nyang geumeurunoë nè bahsa) Acèh that nit. Bah pih meunan, jinoë ka na cit hasé ureuëng geuteuliti pasai bahsa Aceh nyoë, padum boh tèori geukheun nè bahsa Acèh nakeuh nibak tanoh Champa nyang taturi deungon Vietnam teungoh ngon tunong jinoë. Geupeuna tèori nyan sabab struktur bahsa Cham nyang paléng meuhi ngon bahsa Aceh bah pih ka trép that meupisah nibak maséng bahsa nyan. Nibak nyan, ahli-ahli bahsa Austronesia jinoë geupeutamong bahsa Acèh lam cabeuëng bahsa Acèh-Chamic nyang nakeuh cabeuëng di bahsa Malayo-Polynèsia Inti nyang nakeuh cabeuëng cit di rumpun bahsa Malayo-Polynèsia nyang nakeuh cabeuëng cit di rumpun bahsa Austronèsia. Nibak nyan, rumpun bahsa Acèh-Chamic na meuhubông cit ubé 70% kira jih ngon bahsa Moken nyang geumarit le sukèë Moken nyang tinggai di pulo-pulo panté timu la'ot Andaman di Thailand ngon pulo-pulo Mergui di ujông tunong Myanmar.

La'én dairah atawa wilayah, meula'én cit lugat bahsa Acèh. Lagèë lugat bahsa Acèh di Acèh Rayek meubida ngön lugat nyang na di Pidië atawa di Kabupatèn Bireuen, meunankeuh miseujih.

Teuma bahsa Acèh nyang standart nakeuh bahsa nyang na geu marit atawa geu meututô lé masyarakat di dairah Acèh Barôh. Meubida bahsa teuntè jeuët keu bida meuphôm. Miseuë tutô 'Barôh', lam ladôm dairah Acèh Rayeuk areuti jih miyeup (bahsa Èndônèsiya; bawah), tapi meunyoë di dairah Pidië 'Barôh' meukuseud jih lawan tunong (bahsa Èndônèsiya; selatan). Meunan umpama.

Na ladôm dairah nyang meu bida laku tutô ret ta kalon cara tutô, na nyang baca harah R (Èr) deungon jeulah, na cit nyang lagè meujampu antara harah G ngon R. Miseuë jih tutô Baroë, na nyang kheuën Baroë, na chit nyang peugah Baghroë lagè nyang na ladôm di dairah Idi, Peureulak, Garôt Pidië atawa dairah la'én.

Bahsa Acèh nyoë na cit geumeututô lam beuntuk sya'é, pantôn, Hikayat atawa calitra. Hadih Maja nakeuh saboh beuntuk pantôn nasihat, asoëjih teuntang peukara-peukara haba peuingat nyang meunyangkôt hay siuroë-uroë.

Ejaan bahsa acèh nyang geungui jinoe na keuh ejaan nyang ka lheuh meupadum gö peusampureuna. Rab saban ngön ejaan bahsa Indônèsia syit nyang ka meupadum gö geu seubarô keulayi.




#Article 10: Basa Arab (107 words)


Bahsa Arab () nakeuh bahsa nyang geunguy lé ureuëng-ureuëng di wilayah nanggroë Arab, lagèe Saudi Arabia, Kuwait, Irak atawa la'én nibak nyan. Lam bahsa Arab nyoëkeuh Al-Qur'an neupeutrôn lé Allah ta'ala.

Meumacam lugat atawa dialek nyang na tareumpök lam bahsa Arab nyoë, seucara umum jeuët takheun bahsa Arab ureuëng di kuta meubida deungön bahsa nyang na di pedalaman (baduy). Narit ureuëng kuta leubèh sopan, leubèh meusaneuët. Lam sastra Arab lé that istilah-istilah nyang meuhubôngan deungön bahsa nyoë. Na istilah, antara la'én:

Nyan bandum jih nan cabeuëng èleumèë lam bahsa Arab. Deungon na tameureunoë èleumèë nyan tanyö akan jeuet ta bôh makna Al-Qur'an ngon Hadih seureuta Kitab-kitab Ulama.




#Article 11: Bahsa da'irah di Acèh (369 words)


Bahsa Acèh nakeuh saboh dari sekian bahsa di Acèh. Bahsa Acèh geupakèk lé ladôm ureuëng nyang na di Acèh. Di sampéng bahsa Acèh, na cit bahsa la'én di Acèh. Bahsa la'én nyan nakeuh bahsa Gayo, bahsa Alaih, bahsa Teumiëng, bahsa Devayan, bahsa Sigulai, bahsa Haloban, bahsa Boang, bahsa Jamèë atawa bahsa Aneuk Jamèë ngön bahsa Kluët. Na cit bahsa Niëh nyang geungui bak gampông Ujung Sialit di pulo Banyak.Ban ban dum nyan geupeunan deungön bahsa da'irah Acèh.

Bahsa Acèh jeuët keu lambang identitas dan kebanggaan Acèh. Hai nyoë seusuai deungön fungsi bahsa da’irah seubagoë bahsa nasional. Di sampéng lambang keubanggaan ngön identitas nanggroë, bahsa Acèh na guna cit seubagoë alat perhubungan di dalam keuluarga ngön masyarakat da’irah, sarana peundukông budaya da’irah seureuta pendukông sastra da’irah di Acèh dan sastra da’irah Éndônèsiya.

Meunyö meunan, wajéb tateupeuë bahsa da’irah nyang na di Acèh nyoe dan pat-pat töh mantöng bahsa da’irah nyan geupakèk. Meunyo bahsa Acèh ka jeulah peunyeubaranjih paléng luwah. Jeuët takheun, bahsa Acèh geupakèk ban saboh wilayah Acèh.

Meunyo bahsa Jamèë atawa bahsa Aneuk Jamèë, hanya geugunakan awak nyang tinggai di da’irah Acèh Seulatan, Acèh Barat Daya, seubagian ubit da’irah Acèh Barat, Acèh Singkil, ngön Simeuluë. Meunan cit ngön bahsa Kluët, geupakèk lé ureueng nyang tinggai di Acèh Seulatan, nyang peunyeubaranjih di Kluët Utara, Kluët Seulatan, Kluët Timu ngon Kluët Teungöh.

Bahsa Haloban geupakèk lé ureueng nyang tinggai di wilayah pulo Banyak. Sayangjih, bahsa Haloban dalam ancaman keupunahan, kareuna awak nyan leubèh seunang geupakèk bahsa Jamèë seubagoë bahsa pengantar dalam komunikasi siuroë-uroë. Di sampéng nyan, di sinoë na cit bahsa Boang.

Bahsa Gayo geupakèk lé ureuëng nyang tinggai di Dataran Tinggi Gayo (Acèh Teungoh ngon Bener Meriah). Bahsa Gayo geupakèk cit lé ureuëng nyang na di Gayo Lues, Kuta Canè, Acèh Teunggara, di sampéng di sidéh na cit bahsa Alah.

Bahsa da’irah nyang laén, nyang na di Acèh nakeuh bahsa Teumiëng. Bahsa Tamiëng na di Kabupaten Acèh Tamiang. Da’irah nyoë na Tamiang Hulu, na Tamiang Hilir.

Ban ban dum nyan nakeuh bahsa da’irah Acèh. Jadi, meunyo na kongrèh bahsa da’irah Acèh lagèë geupeugèt lé Dinah Keubudayaan Provinsi NAD thôn 2007, nyang geudiskusikan harôh babandum bahsa da’irah di Acèh, kön bahsa Acèh mantöng. Peunténg tapeugöt kongrèh nyan, kareuna bahsa meununjôkkan bangsa.




#Article 12: Basa Inggréh (103 words)


Basa Inggréh (Basa Inggréh: English language) nakeuh saboh basa nyang jimarit lé ureueng Inggreh di United Kingdom. Karap ban dum buet administrasi geungui bahsa nyoe. Asai basa nyoe nakeuh nibak nanggroë Inggréh nyang nang nanggroejih London.

Basa Inggréh ka meuceuhu ban saboh donya. Nanggroë-nanggroë rayek nyang ka geungui basa Inggréh nakeuh Amirika Syarikat, Australia ngon Kanada.

I hate you all Lugat basa Inggréh pih na mumacam bagoe, lagèe lugat Inggréh di Amirika mubida ngön lugat nyang na di nanggroë Australi.

Meunan syit basa inggreh nyang na di Singapor, lugatjih mubida sit ngon nyang na di Inggreh. Ka meujampu ngen lugat Cina atawa Meulayu.




#Article 13: Bhutan (927 words)


Bhutan nakeuh saboh neugara nyang na di kawasan Asia Seulatan. Neugara ubeut nyan meucurak Keurajeuën ngon geuturi cit ngon nan Nanggroë Naga Geulanteuë. Wilayah Bhutan nyang ubeut nyan meuseupét lam lungkiëk neugara India ngon Rèpublik Rakyat China. Nan neugara nyoe lam bahsa da'irah disinan geukheun Druk Yul, ma'na jih Neugara Naga. Gamba naga nyang jeuet keu lambang neugara na geupeugot bak 'alam neugara.

'Bhutan' meuhat keu geucok nan nibak tutô lam Sanskerta 'Bhu-Uttan भू-उत्थान)' nyang meuma'na 'Tanoh Manyang'. Lam peuneugah la'én Sanskertanisasi, 'Bhots-ant भोट-अन्त' meuma'na 'Ujông Tibèt' atawa 'Tunong Tibèt'. Meunan pih padum-padum droë ureuëng Bhutan leubèh galak geukheun nanggroë nyan ngn 'Druk Yul' ngon ureuëng duëk disinan geukheun 'Drukpa'. Nan Dzongkha (ngon Tibèt) keu nanggroë nyan nakeuh 'Druk Yul' (Tanoh Naga Geulanteuë). Kaubit that lagak peumandangan dinanggroë nyan, ngon seungap lagoina meusampoë jeuet takheun nyan nakeuh neugara nyang that lagak dimuka bumoë sa'at jinoe.

Lam tarèh naggroë, Bhutan geuturi ngon le nan, Lagèe 'Lho Mon' (Nanggroë Lam Seupôt dari Tunong), 'Lho Tsendenjong' (Nanggroë Ceundana dari Tunong), 'Lhomen Khazhi' (Nanggroë Peuët Arah dari Tunong), ngon 'Lho Men Jong' (Nanggroë Ubat Teunimoh dari Tunong).

Keuneubah peukakaih, seunjata, ngon teuninggai dar batèe geupeuleumah kri keu Bhutan nyan ka jeuet keu neduëk manusia phôn that dari abad keu-20 SM (2000 thôn golom Masehi). Mandum gla nan keu naggroë nyan ka geuteumèe lé ureuëng ahli tarèh lam keuneubah sarakata jameun Bhutan ngon Tibèt jameun.

Keujadian nyang meutuléh paléng awai nyang geuteumeung di Bhutan nakeuh keuneubah naseukah lé sidroë bhiksu agama Buddha, Padmasambhava (nyang geukheun cit Gurèe Rinpoche) bak abad keu-8. Tarèh awai Bhutan hana leumah kri, sabab that le ceunatat jameun nyang abéh angoh lam musibah tutông di Punakha, nang nanggroë Bhutan jammeun bak thôn 1827. Dari abad keu-10, keuneumang siyasat nanggroë Bhutan that jipeungarôh lé reusam hudép ureuëng Bhutan nyang religius. Meumacam bagoë madeuhab Buddha timoh ngon geulindông lé maharaja Mongol ngon Tibèt. Lheuëh runtôh bansa Mongol bak abad keu-14, aneuk-aneuk madeuhab nyan jimeurupah kuwasa lam beunteuëng siyasat ngon agama, akhéjih jeuet keu ji-ék keuh aneuk madeuhab Drukpa bak akhé abad keu-16.

Sampoë 'an abad keu-17, Bhutan nakeuh seubagoë bansa nyang gadôh jimeuprang sama keudroë sampoë meusaho lom lé lama Tibèt ngon peumimpén militè Shabdrung Ngawang Namgyal. Keu cara ngon peutheun nanggroë dari buët jeuheuët bansa Tibèt, Namgyal geupuga saboh jaringan dzong (kuta) nyang that kha, ngon laju geupeunyat saboh seunurat hukôm keu geuba raja-raja ubeut di nanggroë nyan u meuyub saboh peumeurèntahan. Lheuëh maté Namgyal bak thô 1651, Bhutan rhôt lom lam harô-hara, akibatjih bansa Tibèt laju jijak prang lom nanggroë nyan bak thôn 1710, sigo teuk bak thôn 1730 ngon jibantu lé bansa Mongol. Banduwa prang nyang han asé keu peutalô Bhutan, ngon bak thôn 1759 bandum pihak nyang meupaké geupeugot saboh janji piyôh prang..

Bak abad keu-18, Bhutan geujak prang ngon geukuwasa Keurajeuën Cooch Behar di tunong, akibat prang nyan lé Cooch Behar bak thôn 1772 jilakèe bantu bak British East India Company nyang lé maseukapè niaga nyan jibantu awak Behar bak usé bansa Bhutan, ngon lheuëh nyan lom jibalah jak prang u nanggroë Bhutan bak thn 1774. Prang nyan meu-ulang-ulang na meupadum go tunjak nyang nakeuh geukheun prang meureubôt ceuë nanggroë Bhutan geulawan Inggréh, nyang rayeuek nakeuh Prang Duar 1864–1865). Lheuëh Bhutan talô lam prang, laju jipeugot saboh Meujanji Sinchula, geubôh tandajaroë antara India Britania ngon Bhutan. Keu syarat reuda prang jicok keuh bansa Duar lé Keurajeuën Britania ngon Irlandia. Nyan keuh meu akhé prang anatar India Britania ngon Bhutan.

Bak keunira thôn 1870 sampoë 'an 1885 teujadi padum-padum go tunjak prang syèdara di Bhutan meuseubab ngon meureubôt kuwasa lam nanggroë. Bak thôn 1907, thôn peunténg lam nanggroë nyan, Ugyen Wangchuck jipiléh keu raja pusaka nanggroë lé majeulih rahib Buddha, peujabat peumeurèntah, ngon kawôm ulèe balang peunténg lam nanggroë. Peumeurèntah Britania laju sipakat ateuh peuniléh nyan, ngon bak 1910 Bhutan geutandajaroë saboh janji nyang jeuet keu Britania Raya ‘ji-atô’ bhaih luwa nanggroë Bhutan.

Thôn 1947 bak 15 uroë buleuën 8 India geucok meurdèka dari Britania Raya, Bhutan laju jeuet keu neugara phôn nyang meuakô meurdèka India.

Saboh janji barô nyang rab saban ngon janji thôn 1910 jibôh tandajaroë lé Inggréh bak 1949, lheuëh nyan bansa Inggréh jitinggai wilayah nyan, ngon Bhutan meurdéka peunoh bak 8 uroë buleuën 8 thôn 1949.

da'rah barôh neugara nyang nakeuh meulingka likok gunong nyang meusalju ngon ikeulim nyang that na leupië bak puncak-puncak nyang manyang. Beunagi rayeuek puncak di barôh nakeuh manyangjih leubèh nibak 23.000  gaki (7.000  mètè) dari muka la'ôt; titék paléng manyang nakeuh Kula Kangri, bak 24.780 gaki (7.553 m), meunan pih bak studi topografi nyang leubèh rinci geupeunyata bahwa ban mandum Kula Kangri na di wilayah Tibèt bak seunipat RRC modern geupeunyata Gangkhar Puensum, nyang khusuih jih jikheun keu gunong paléng manyang, han leupah ék di dônya, leubèh manyang nibak 24.835 gaki (7.570 m). Lam kawan gunong nyan ji-ilé kruëng nyang ië jih kreuëh meusalju, seuneubôk lam lhôk gunong manyang disinan meuhampa padang luwah nyang hijô meunaleuëng keu meunatang nyang geupeulhara lé bansa geubeuë meunatang nyang sipanyang thôn minah-minah lam ranto luwah nyan.
 
Gunong-gunong Itam di Bhutan teungoh jeuet keu badan ië antara 2 sistem ië utama: Mo Chhu ngon Drangme Chhu. Puncak-puncak di Gunong-gunong Itam na manyang antara 4.900 sampoë 8.900 gaki (1.500  ngon 2.700 m) dpl, ngon kruëng nyang meu-ilé disinan lam ceureulông lam lingka gunong-gunong la'én nyang leubèh meuyub. Rimba di da'irah teungoh jeuet keu da'irah seudia rab mandum hasé uteuën di Bhutan. Torsa, Raidak, Sankosh, ngon Manas nakeuh kruëng Bhutan, nyang ië nibak kruëng nyan meulingkeuë da'irah-da'irah ureuëng meuneugoë. Saboh manfa'at bagi that ramèe ureuëng Bhutan nyang duëk di tanoh manyang blah rot teungoh.




#Article 14: Binatang (136 words)


Meulatang nakeuh salah saboh peuneujeuët Allah. Le that curak meunatang nyan, na nyang peuët boh gatéh, na nyang duwa. Na nyang meusayeuëp, na cit nyang meuiku.

Na lam kawan meulatang nyan udép di darat, lagèë manok, iték, asèë, cagèë, gluëh, leumo ngon la'én-la'én lom. Meulatang-meulatang nyang udép lam ië lagèë eungkôt. Eungkôt pih meumacam nanjih, na eungkôt surè, mulôh, kadra ngon nyang la'én. Teuma na chit nyang udép bak duwa pat, meukuseuëdjih udép lam ië ngon bak darat lagèë buya, punyië, cangguëk le lom la'én.

Umpeuën meulatang nyan pih le macam curak, na nyang pajôh ôn kayèë, naleuëng lagèë kamèng, bubiri, leumo, keubeuë, rusa atawa la'én nibak nyan. Na chit eumpeuën meulatang nyan sië, meukeusuëdjih jipajôh sië/tubôh meulatang la'én, lagèë rimuëng, buya, uleuë atawa miseuë la'én. Teuma na chit meulatang nyang pajôh böh kayèë, lagèë eungkong.




#Article 15: Kabupatèn Bireuen (121 words)


Bireuën atawa Acèh Jeumpa nakeuh saboh kabupaten nyang na di Acèh. Bireuën sigolomjih rôh lam wilayah kabupaten Acèh Barôh. Bak thon 2000 Bireuën meupisah dari Acèh Utara.

Jinoë Kabupaten Bireuën geumat kuwasa lé bupati H. Ruslan H. M. Daud ngön Ir. Muktar Abda, M.Si. seulaku waki bupati. Lam kabupaten Bireuën nyoe na 17 boh kecamatan.

Kabupaten Bireuen nakeuh meuteumpat bak posisi geografis bak antara 090 20’ – 970 21 BT ngön 40 54’ – 050 18’ LU. Ceue-ceue kabupaten Bireuen nakeuh:

Bireuen jinoe geupimpin lé H. Ruslan H. M. Daud. Gobnyan nakeuh bupati Bireuen bak periode 2012 sampoe 2017. Waki bupati geumat lé Ir. Muktar Abda, M.Si.

Lam kabupaten Bireuen na tujôh blah boh keucamatan. Ban 17 boh keucamatan nyan nakeuh:




#Article 16: Bubiri (181 words)


Bubiri atawa keubiri (Ovis aries), saboh makhluk peuneujeuët Allah ta'ala. Bulèëjih na nyang putéh, na nyang keulabèë. Eumpeuënjih naleuëng, ôn-ôn kayèë. Meunatang nyoë karap saban lagèë kibaih () domba, nyang na bida bacut lungkèë bubiri teupat, meunyoë kibaih lungkèëjih meugulông.

Bubiri na tareumpok lam gampông-gampông, hana jareuëng cit na bak kuta-kuta nyang biasa geubloë keu kureubeuën atawa geupeulahra. Meunyoë geutanyoë peureulèë tabloë, jeuët tajak bak geulanggang bloë publoë hiweuën, jeuët tabloë langsòng bak ureuëng po atawa bak mugèë.

Bak bubiri le faidahjih, kon asoë sië mantong jeuët tanguy, bahkan bulèëjih jeuët tapeugöt keu ija atawa la'énjih, kulétjih jeuët keu bahan peugöt taih, sipatu, taloë keu'iëng atawa la'énjih lagèë nyang na bak nanggroë-nanggroë maju.
Bak tapeulahra bubiri hana that payah, asay na beulanja bacut mantong ka meuhasé ta'ôseuha, eumpeuënjih pih hana hèk bak tamita, jeuët naleuëng atawa ôn kayèë. Lom pih yum bubiri leubèh murah nibak kamèng. Bak tasatoh jih hana that meukarat geutanyoë, adak peunyakét pih jareuëng na.
Mungkén na rakan-rakan atawa syèëdara-syèëdara nyang na meuh'eut peulahra bubiri, jeuët tamulai tajak mita, ta bòh pangkai tabloë bubiri, mungkén raseuki Allah karònya.




#Article 17: Cicém (231 words)


Cicém nakeuh meunatang nyang rôh lam kawan meunatang meutuleuëng ruëng (vertebrata). Kri meunatang cicém nyan meubulèe ngon meusayeuëp. Fosil nyang that tuha nibak cicém ka meuteumèe di Jeureuman ngon geupeunan Archaeopteryx.

Jeunèh-jeunèh cicém nyan that le macam, phôn cicém subang nyang ubeut sampoë cicém unta nyang leubèh manyang nibak ureuëng. Bak keunira na dum 8.800 – 10.200 spesies cicém ban sigom dônya; ngon na dum 1.500 jeunèh nyang hudép di Indônèsia. Meubagoë jeunèh cicém nyan geukira lam glah Aves.

Le nibak cicém nyan jipajôh eumpeuën sikureuëng-kureuëngjih sikhan geuhon badan jih tiëp uroë.

Nibak cicém le that meunapha'at lam udèp manosia. Na padum-padum boh jeunèh cicém nyang ka geuhiro lé manosia lam watèe nyang that na trép. Jeunèh-jeunèh nyan lagèe manok, iték ngon puyôh, bandum jeunèh nyan ka jeuët keu nè utama protein nyang peunténg keu udép manosia, got nyan siëjih atawa bohjih.

Bagöe la'én nbak cicém nyan nakeuh, na nyang hareuëm pajôh meunurôt agama. Cicém nyan na nyang jitém seu'iet, na cit nyang kleuët, hudép lam uteuën atawa lam blang. Cicém-cicém nyang han jeuët pajôh meunurôt Islam nakeuh cicém nyang jicok umpeuen deungön gakijih, lagè kleuëng, siwah/tiwah, nggang atawa la'én nibak nyan. Salang cicém nyang jeuët pajôh siejih miseuë rampineueng, leuëk, mirahpati, tulô atawa la'én jih.

Meunurôt data Avibase, jumeulah spèsies cicém nyang na di Acèh na 542 boh spèsies. Dari jumeulah nyan, na 25 boh spèsies nyang ka jareueng jiteumèe.




#Article 18: Dayah (1962 words)


Dayah nakeuh saboh teumpat meurunoë di Acèh. Masa awai kön kana di Acèh, dayah atawa dèah (meunurôt lugat ureuëng da'irah Acèh Rayek) asay tutô nibak , nyang hareutoejih meumakna sagoë, wab nibak masa Rasulullah saw geupeurunoë ureueng Iseulam bak sagoë-sagoë meuseujid. Nan nyankeuh nyang geungui sampoë 'an jinoë. Teuma lam bhaih administrasi neugara di Indônèsia keu narit dayah kayém neugantoë ngon pesantren atawa pondok pesantren geupeusaban ngon neukheun nan teumpat meununtut èleumèe agama Islam di Indônèsia khusuihjih di pulo Jawa.

Dayah di Acèh kayém geusatöh lé sidroë ureuëng mat, nyang kayém geurasi nan teungku chik, abu, abuya atawa la'én nibak nyan. Lam masyarakat tradisional ngon modern ureuëng Acèh dayah nyan wajéb na nibak tiep-tiep da'irah, sampoe beu that balèe seumeubeuët nyan ubeut ngon seuderhana meuhat keuh geukheun dayah cit. Saweueb ka mangat bak neukheun lé ureuëng Acèh tiep-tiep nan teumpat ureuëng beuet semeubeuët nyankeuh nyang geukheun dayah. Biasajih lam tiep-tiep gampông di Acèh na dayah-dayah ubeut, ladôm gampông cit leubèh nibak saboh jumeulah jih.

Le that dayah ka lawét nyoë, di kuta-kuta atawa di gampông. Na nyang dayah salafiyah, na cit nyang ka modèrèn atawa terpadu. Bak saboh keunira lam thôn 2007 nyang geupeugot le Dinas Pendidikan Provinsi Acèh (masa nyan: NAD), jumeulah dayah di Acèh na 631 boh, meunurôt Departemen Agama geujumeulah na 879 boh ngon bak beunileuëng nyang la'én le Rabithah Thaliban Acèh jumeulah dayah di Acèh na 900 boh. Bak thôn keunira nyan geupeugot nakeuh lam bhaih jumeulah dayah nyan golom final atawa na standar nyang hana saban bak maséng-maséng lembaga keu geuteujeumah ma'na ngon rupa dayah nyang paih.

Riwayat phôn dayah di Acèh bak peuneugah ahli tarèh nakeuh Dayah Cot Kala atawa geukheun ngon Zawiyah Cot Kala di Kabupaten Acèh Timu. Lam seujarah Dayah Cot Kala nyankeuh seubagoë dayah nyang phôn di Asia Teunggara, gurèe-gurèe seumeubeuët bak dayah nyan teuka dari nanggroë Arab, Parsi ngon India. Dayah-dayah dudoë 'oh lheuëh dayah Cot Kala nakeuh lagèe Dayah Serele nyang geusatoh lé Teungku Syèkh Sirajuddin nyang geupeudong bak thôn 1012 M sampoë thôn 1059, Dayah Blang Peuriya nyang geusatoh lé Teungku Ya'kob geupeudong bak thôn 1153 sampoë 1233 M, Dayah Batu Karang nyang na di Keurajeuën Teumiëng nyang geusatoh lé Teungku Ampôn Tuan. Lheuëh nyan na lom dayah Kan'an di wilayah Lam Keuneu'eun Acèh Rayek (Keurajeuën Lamuri), dayah nyoe geupeudong bak thôn 1196 M sampoë 1225 M lé Syèkh Abdullah Kan'an sidroë ulama meubansa Palestina.

Dudoë that na Dayah Tanoh Abèe antara thôn 1823-1836 M ngon Dayah Tiro di Kecamatan Tiro Kabupatèn Pidie antara thôn 1781-1795 M, ngon dayah-dayah la'én nyang meusipreuëk ban sigom Acèh yôh masa nyan. Lam masa surôt Keurajeuën Acèh Darussalam na cit peuneudong-peuneudong dayah (lam Abad keu 18 ngon keu 19 M). Dayah nyang geupeudong bak masa nyan nakeuh lagèe Dayah Tgk Chi' Kuta Karang, Dayah Lam Birah, Dayah Lamnyong, Dayah Lambhuk, Dayah Kruëng Rumpét, pajan keuh dayah-dayah nyan geupeudong hana ceunatat tarèh nyang paih lon.

Lam tarèh neugara Keurajeuën Acèh Darussalam bak masa Sultan Iskandar Muda watèe nyan na dayah manyang bak Meuseujid Raya Baiturrahman, dayah manyang nyan geusatoh lé leubèh kureuëng 40 droë ulama chi' dari nanggroë Parsi ngon India. Jinoe dayah tuha nyang mantong teudong nakeuh Dayah Tanoh Abèe, Seulimeum, Acèh Rayek, dayah nyoe phôn geupuga bak phôn abad keu 17 M. Zawiyah nyoe jeuet keu teumpat keuneubah na 4.000 naseukah ngon meumacam bagoë kitab jameun nyang geutuléh jaroë lé ulama masa dilèe.

Seubagoë saboh neugara nyang neumumat bak hukôm agama Éseulam nakeuh meuhubôngan nyang that peunténg antara dayah ngon peumeréntah Keurajeuën Acèh. Saweuëb qanun ngon hukôm nanggroë neu angkèe nibak hukôm agama.

Teuningkat dayah bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam nakeuh :

Bak masa Sultan Alaidin Iskandar Muda Darma Wangsa Perkasa Alam Syah neumat kuwasa thôn (1016-1045 H/1607-1636 M), gurèe-gurèe ch' jami'ah nyan la'én nibak ulama Acèh, na cit nyang gurèe nyang teuka dari Arab, Turki, Parsi, ngon India.

Bak masa Prang Acèh geulawan Beulanda le that dayah nyang jeuet keu hancô ngon le that ulama nyang geujak lam seuëh prang keu geujak meu jihad. Lam prang nyan dayah jeuet keu teumpat kawom mujahidin Acèh neu atô taktik prang, teungku-teungku dayah that le nyang jeuet keu panglima peujuang lam prang nyan. Ureuëng-ureuëng dayah nyang geuthèe jeuet keu ureuëng peunténg lawan peunjajah di Acèh lagèe Teungku. Chi' Tanoh Abèe nyang jeuet keu peunasihat prang neugara.

Na cit ulama dayah nyang jeuet keu bak geuteumanyong lé peujuang lagèe Teungku Chi' Tanoh Abèe (Teungku Chi' Abdul Wahab) Tanoh Abèe, Acèh Rayek. Ban duwa golongan ulama nyoe teutap neusatoh ngon neupeurunoë sampoë le cit ulama Acèh bak masa prang nyan nyang neubeuët lam glé. Miseuëjih Teungku Haji Ahmad Hasballah Indrapuri ngon Teungku H. Abdullah Lam U.

Bak watèe Beulanda ka meu asé di peudong peumeurintahan kolonial di Acèh, ngon sigra laju jibagi nanggroë ngon beunagi barô nyang jikheun landscap. Na 129 boh landschap nyang na di Acèh yôh nyan. Lam saboh landschap nyang na meuhat ji peuizin peudong saboh dayah. Ngon keujadian nyan, jumeulah dayah lam masa Beulanda leubeh kureuëng nna 129 boh.

Bak masa Jeupang na prang cit nyang geupimpén lé sidroë ulama dayah. Phôn that nakeuh bak thôn 1944 di Syamtalira Bayu Acèh Barôh nyang neupimpèn lè ulama dayah nan gobnyan Teungku Abdul Jalil (Teungku di Cot Pliëng) nyang meuhasé geupeutalo saboh kompi teutra Jeupang. Lheuëh nyan nyang teujadi di Pandrah, Kecamatan Jeunieb.

Neugara Indônèsia geupeunyata meurdéka bak 17 uroë buleuën 8 thôn 1945, aseuka Jeupang talô lam Prang Dônya II ngon teuntra sikutu jiteuka lom u Indônèsia. Buleuën 10 thôn an saboh neugara Indônèsia ka abéh jikuwasa keulayi lé teuntra sikutu, dari Mèdan teuntra nyan jikeuneuk tamong u Acèh. Yôh nyan keuh bak 15 uroë buleuën 10 thôn 1945 ulama dayah di Acèh geupeunyata saboh ma'lumat nyang that peunténg lam seujarah. Ma'lumat nyan geurasi nan ngon Ma'lumat Ulama ban sigom Acèh nyang nakeuh ngon ma'lumat nyan ulama Acèh geumeufatwa Prang Sabi lawan peunjajah bèk sampoë leupah jitamong u Acèh. Ngon neucok peunutôh nibak ma'lumat nyan meuribèe droë ureuëng meudagang bak dayah geubeudoh jak meuprang sajan ngon mandum mujahidin Acèh u ceuë Acèh ngon Sumatera ret Barôh (Sumatera Utara) Nyang geukheun cit ngon Peuristiwa Medan Area.

Lam peuristiwa nyan geuthèe na 2 boh aseuka meuseunjata nyang geuturi aseuka nyan geuhimpôn nibak ureuëng meudagang :

Lheuëh nibak tarèh panyang nyang na bak riwayat dayah di Acèh, dayah nyan teutap keuh seubagoë lembaga non formal teumpat ureuëng Acèh meurunoë ngon neupeurunoë èleumèe agama Islam. Rupa dayah jinoe di Acèh lagèe hana meubida jeu'ôh that meunyoë ta bandéng ngon dayah yôh masa awai.

Rupa fisik nyang that biasa dayah di Acèh nakeuh lam saboh lampôh seumeubeuët nyang ureuëng meudagang meununtôt èleumèe disinan neupiyôh bak bilék-bilék sederhana ngon neubeuët bak balèe beuët meunurôt tingkat èleumèe nyang teungoh neubeuët. Bilék-bilék ubeut biasajih geuduëk meuduwa lhèe droë ureuëng. Antara bilék gurèe ngon bilék aneuk murid geupeumeuklèh. Salang balèe seumeubeuët nakeuh rangkang-rangkang ubeut nyang hana rayek that luwahjih, meubintéh sikhan ngon ureuëng beuët lam balèe nyan geuduëk meulingka.

Si uroë-uroë di dayah ureuëng meudagang di sinan geubeuët, meuulang, geujaga watèe seumayang meujama'ah ngon na neubuët la'én miseuëjih muhadharah, dala'é ngon geumeuseuraya bak uroë-uroë nyang ka meuteuntèe. Gurèe-gurèe geuseumeubeuët, peu ulang aneuk miët beuët. Di dayah na cit geu atô anggèeta keu geupeujak atôran lam dayah ngon geujaga keuamanan, nyang geukheun ngon haréh tugaih haréh nyan nakeuh neuseumeugoë tiëp-tiëp watèe lheëh masa istirahat. Ngon geuteurimong jamèe nyang trôh u dayah.

Neunguy nyang identik ngon ureuëng meudagang nyang agam bak dayah di Acèh nakeuh bajèe keumija ngon teulôk beulanga atawa nyang jinoe geukheun bajèe koko. Biasa jih geumeupinggang ija krông ngon geuseu'ôn kupiah. Dilèe kon meunyoe ureuëng nyan geutubiët nibak lampôh dayah hantom neusôk siluweuë panyang. Ka meubida bacut ngon jinoë, ka na jinoe ta kalon geusôk cit siluweuë panyang ija 'oh geujak u luwa dayah. Nyang hana ubah lom cit bhaih neuseu'ôn kupiyah, 'an jinoë neunguy kupiyah bak aneuk dayah nakeuh saboh cara keu geujaga martabat ureuëng meununtut ngon marwah gobnyan.

Neunguy nyang biyasa bak ureuëng inong bak dayah nakeuh neunguy nyang sopan ngon meutôp mandum tubôh. Biasa yôh thôn 90 u meuyub ureuëng nyan geusawak ija panyang nyang meutôp banmandum ulèe ngon tubôh. Meubida bacut cit ngon jinoe, nyang ka geunguy jeuleubab nyang rayek bak ulèe. Lam bhaih meutôp aurat nyan nakeuh hukôm jih saban, cit meubida bak cara geumeunguy.

Meurata ureuëng meudagang nyan bak dayah keu peuë geupajôh si uroë-uroë nakeuh peunajôh nyang geutaguën keudroe. Nyan bhaih maguën 'oh takalon le that nyang geumeupakat ngon meupadum-padum droë rakan geuh bak geumaguën lam saboh dapu. Keu beulanja geumeuripèe-ripèe breuëh ngon péng ubéna peuë nyang neupajôh. Bagi ureuëng meununtut bhaih peunajôh nakeuh nyang sederhana ngon jeuët keusihat tubôh, meujan-jan nacit 'oh watèe pré neubeuët bak malam-malam nyang ka meuteuntèe ladôm ureuëng neu meuripèe beulanja neupeugot peunajôh mamèh. Miseuëjih peunajôh mangat nyan lagèe cagruk (kulak) atawa geutaguën bu leumak. Peukateuën nyan geurasi nan bak dayah ngon meuleumak.

Neubeuët nyang neupeurunoë bak dayah di Acèh na keuh geubagi bak na padum-padum boh teuningkat.

Nyang phôn nakeuh teuningkat Tajhizi, teuningkat nyoë geubeuët lé ureuëng atawa aneuk meudagang bak watèe phôn-phôn that geutamong u dayah. Bak glah Tajhizi aneuk miët beuët biasa jih geupeurunoë kitab-kitab ubeut meubahsa Jawoë. Meujan nacit lom geupeurunoë èleumèe Nahwu, Sharaf ngon laén nibak nyan keu peuduman meurunoë Bahsa Arab. Cara geumeurunoë Nahwu-Sharaf bak aneuk miët beuët glah Tajhizi mantong ngon cara meuhaphai. Nyang kayém bak geuhaphai nakeuh kitab-kitab nyang geu ngui keu meureunoë Bahasa Arab.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Tajhizi nakeuh:

Teuma nyang keu duwa geukheun ibtidaiyah atawa glah I (sa), teuningkat nyoë hana that meuhat soë mantong nyang jeuët neuduëk bak teuningkat nyan. Nyang ka teuntèe na keuh bak teuningkat Ibtidaiyah nyan geupeuphôn neubeuët padum-padum boh kitab meubahsa Arab, geuploh hukôm-hukôm fiqih nyang dasar, tauhid, nahwu, sharaf, akheulak ngon Tarèh Nabi.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Ibtidaiyah nakeuh:

Teuningkat nyang keu lhèe geukheun tsanawiyah atawa glah II (duwa), teuningkat nyoë neuduëk lé soe mantong nyang ka meuphôm cara baca ngon bôh ma'na asoë kitab lam bahasa Arab. Nyan keuh bak teuningkat tsanawiyah nyan ban mandum peunutôh hukôm agama ka leubèh lom neu peujeulaih deungon surah nyang panyang. Bak teuningkat tsanawiyah ladôm dayah nyang rayek-rayek cit ka neutamah lom meurunoë padum-padum boh bideueng èleumèe nyang hana geudraih bak teuningkat di meuyub nyan, miseuëjih èleumèe Mantèq, Hadits, Tafsir ngon Ushul Fiqh. Bak glah Tsanawiyah nyan keuh phôn geubeuët kitab nyang hana meubaréh atawa kayém geukheun ngon kitab kunèng.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Tsanawiyah nakeuh:

Teuningkat nyang keu peuet geukheun 'Aliyah atawa glah III (lhèe). Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah 'Aliyah nakeuh:

Hana jumeulah nyang pasti lom keu meudum na jumeulah dayah nyang na di Acèh lawét nyoë. Bah pih kana badan peumeurintah Acèh nyang mat bideuëng keurija keu dayah nyang geupeunan Badan Pembinaan Pendidikan Dayah. Seubab hana peunutôh nyang jeulaih keu kiban kriteria dayah nyang seubeutôijih. Meunyoë tameumat bak database nyang geupeuteubiët lè Badan Pembinaan Pendidikan Dayah bak thôn 2011 jumeulah dayah ngon nan lembaga seumeubeuët nyang teudapeuta seubagoë dayah di Acèh nakeuh:

Na leubèh kureuëng nibak 1.000 boh dayah rayek ngon ubeut nyang na di Acèh jinoë. Padum-padum boh dayah rayek keu miseuë:

La'èn nibak dayah salafiyah di Acèh na cit dayah terpadu atawa nyang geukheun Dayah Modern, bak dayah moderen nyan seula'èn èleumèe agama disinan na geupeurunoë cit èleumèe umum lagèe bak rumoh sikula. Na meupadum boh dayah moderen di Acèh, bak mandum kabupaten kota di Acèh na nyang nanjih dayah moderen nyan. Padum-padum boh dayah moderen miseuëjih:

Lam keuèrija peumeurentah keu modernisasi dayah di Acèh, jinoë kana saboh dayah nyang meucurak salafi ngon modern lam bideuëng multimedia. Nyankeuh nyang geupeunan ngon DMA atawa Dayah Multimedia Aceh. Pilot project keu dayah nyan na di dayah Babussalam al-Aziziyah di Jeuniëb Bireuën. Lam dayah multimedia la'én nibak beuët kitab agama lagèe dayah nyang biasa disinan geupeurunoë cit bhaih teknologi informasi ban nyang geunguy lé manusia jameun nyoë.




#Article 19: Fiqah (144 words)


Fiqah geucok nibak bahsa Arab-(فقه). Hareutoë Fiqah nakeuh meuphôm, geuturi hukôm‎-hukôm agama Éseulam. Ureuëng nyang carong lam bhah Fiqah geupeunan faaqih (pakèh).

Lam èleumèë fiqah na peuët boh furu' (cabeuëng) bicara:

Peuët boh furu' nyan nakeuh bhah pukok lam èleumèë fiqah. Mandum hukôm-hukôm fiqah nyan meuneumatjih Kureu'an ngon Hadih, keunankeuh punca.

Lam furu' 'ibadat nyoë na padum-padum boh bhah.

Lam hukôm Éseulam, bhah meusuci ngon peukara-peukarajih nyan rôh lam bahagian èleumèë ngon amalan nyang brat that peureulèë, leubèh-leubèh lom kareuna meusuci nyan rôh lam charat seumayang lagèë nyang ka geupeuteuntèë lé syara', lam seumayang beu suci nibak hadaih ngon najih, beu gléh nibak najih bak badan, pakaian ngon teumpat seumayang.

Lam Kureu'an Allah neupeutrang, nyang bahwasajih Allah neugaséh keu ureuëng-ureuëng nyang tém taubat ngon ureuëng nyang gléh, suci. Ci neukalon lam surat Al-Baqarah ayat 222.

Lam peukara meusuci na padum-padum peuë nyang peureulèë tapeureumeuën:




#Article 20: Hadih (101 words)


Hadih meunyöe lam Arab hadist (), areuti jih peugah haba atawa narit, na chit areuti jih barô, ban na. Teutapi nyang geumeukeusued disinöe na keuh hadih nyan ucapan/narit, beuet, iem/seungap nabi Muhammad SAW. Meunyöe lam qa'idah jih geukheuen Peukara-peukara nyang geu peusadue (na hubôngan) keu Nabi Muhammad SAW nibak narit/ucapan, beuet, iem atawa contoh/miseu beuliau. Lam bahsa Arab jih : الحديث هو ما أضيف إلى النبي صلى الله عليه وسلم قولا أو فعلا أو تقريرا أو صفة‎

Seula'én nibaknyan na löm istilah-istilah nyang saban makna ngön meukeuseuëd ngön hadist, miseuë الخبر‎ ‎(al-khabar), الأثر‎ ‎(al-atsar), السنة‎ ‎(as-sunnah, nyan bandum saban makna deungön hadist.




#Article 21: Nabi Isa (126 words)


Nabi Isa As aneuk siti Maryam Binti Imran, siti Maryam nakeuh salah sidroe ureung inong nyang that saleh.

Siti Maryam geu peutimang lé Nabi Zakaria As, Siti Maryam neu peu teumpat lam mihrab, bak saboh teumpat lam mesjid, nyang hana meusidroë ureuëng pih nyang tamong keunan seula'én Nabi Zakaria As. Beuët Siti Maryam lam mesjid nyan nakeuh geu ibadah keu Allah deungon sunggôh-sunggôh nyang hana soë ék bandéng ngon ureuëng la'én bak masa nyan.

Barô na geuteubiet nibak meuseujid nyan meunyona hajad atawa ka trôh halangan/haid geuh. Beutôy-beutôy ureuëng that ta'at Siti Maryam.

Nabi Isa geupeulahé u donya lé Allah deungon hana ayah, teutapi deungon cara geupruh roh le malaikat Jibril As lam rahim Siti Maryam. Lagè nyang na meutuléh lam Alqur'an, surat Al-Ambiya ayat 89-91




#Article 22: Ishaq (124 words)


Lagè nyang ka ta teupeuë, bahwa sajih Nabi Ibrahim as na duwa droë peureumöh, Siti Hajar ngon Siti Sarah. Bak Siti Hajar lahé Nabi Ismail as, bak Siti Sarah lahé Nabi Ishaq As.

Napeuneugah lam saboh riwayat, Ishaq areuti jih 'teukhém', geupeunan lagènyan kareuna mak Nabi Ishaq, Siti Sarah teukhém geuëh sabab geu deungo haba nibak Malaikat gopnyan akan meungandung atawa hamè, padahai umu gopnyan ka sikureuëng plôh sikureuëng thôn, nabi Ibrahim ka na umu sireutôh duwa plôh thôn. Na cit riwayat nyang peugah umu Siti Sarah bak watè nyan sikureuêng plôh thôn, nabi Ibrahim sireutôh thôn.

Siti Sarah geurasa droe geuh ka tuha that untôk meulahé sidröe-sidröe aneuk miét, sabab nyan keuh teukhém bak watè geudeungo haba Malaikat, gopnyan akan na aneuk miét.




#Article 23: Ië beuna (930 words)


Ië beuna nakeuh nan keu saboh geulumbang raya nyang teuka di la’ôt. Di Acèh musibah ië beuna nyan meukeujadian bak 26 uroë buleuën 12 thôn 2004. Musibah nyan meukeujadian lheuëh Geumpa bumoë La'ôt Hindia thôn 2004, seugolom nyan nacit musibah ië beuna di Acèh nyang keunong u wilayah pulo Simeuluë thôn 1908. Lam bahsa Simeuluë ië beuna nyan geukheun smong, salang lam bahsa Jeupang geukheun Tsunami.

Ië beuna jeuët nibak meumacam cara, jeuet nibak peuë mantong nyang jeuet keu kacho lam ië la'ôt nyang meugantoë jumeulah massa ië nyang rayeuek nibak biasa jih. Runtôh nyang raya dimeuyub la'ôt, nyang kayém takalon 'oh na geumpa teuga, nyan jeuet cit keu ië beuna. Watèe runtôh bumoë di meuyub la'ôt, muka ië la'ôt hana lé timang jiubah le lon nyang meugrak ngon meu iseuk ban sipanyang meuyub la'ôt. Lheuëh nyan gaya gravitasi jihuë geulumbang ië beuna meuseubab ngon kacho phôn bak muka ië la'ôt. Na cit, beureutôih gunong meuapuy lam la'ôt, meunyoë teuga that teunaga yôh beureutôih nyan jeuet dicipta saboh teunaga meuteugon nyang jigantoë ruweuëng lam ië ngon laju jeuet keu ië beuna. Runtôh bumoë di darat jeuet cëit keu ië beuna, 'oh watèe meugom runtôhan raya lam ië la'ôt nyang meukacho ië la'ôt dari ateueh. Meunan pih kon lagèe ië beuna nyang jeuet nibak geumpa bumoë, ië beuna nyang jeuet nibak mekanisme non-seismik biasajih bagah gadoh ngon jareuëng that trôh u garéh panté nyang jeu'ôh nibak asai teuka ië.

Ië beuna jeuet ta tanda meunyoe ta kalon ië la'ôt jisurôt, ngon lheueh nyan teuka geulumbang nyang meubida ngon geulumbang nyang biasajih jeuet nibak di pôt lé angén, atawa na geulumbang nyang le 'oh takalon dari binèh panté. Geulumbang nyang meuseubab ngon pôt angén nakeuh na cré watèe antara duwa geulumbang, watèe antara nyang nakeuh limong sampoë 20 detik ngon panyang geulumbang nyan na 100 sampoë 200 metè. Salang ië beuna na cré waatèe lam siplôh minèt sampoe duwa jeuëm ngon panyang geulumbang leubèh nibak 300 mil.

Le banda-banda nyang na di dai'rah pasifik, utama that di Jeupang ngon Hawaii nyang ka geupeugot sistem peuingat ië beuna ngon cara peuseulamat droë 'oh teuka musibah nyan. Musibah ië beuna nakeuh jeuet geubaca teunanda jih ngon meumacam institusi seismologi bak mandum wilayah di dônya. Ngon keujadian teuka ië beuna nyan jeuet geukalon ngon peukakaih nyang geubôh di meuyub la'ôt atawa di ateueh nyan, peukakaih nyan meuhubông teuma ngon satelit.

Peukakaih nyang geurakam teuneugon bumoë dimeuyub la'ôt saban-saban ngon nyang meu-apông di ateuëh ië la'ôt geupeunan bouy. Sistem nyoe phôn that geunguy di Hawaii bak thôn 1920. Dudoë geukeumang lom sistem nyang leubèh hayeuë lheuëh musibah ië beuna nyang brat that bak uroë 1 buleuën 4 thôn 1946 ngon uroë 23 buleuën 5 thôn 1960. Amirika Carékat geupeugot Pusat Peuthèe Ië beuna ( Pasific Tsunami Warning Center ) bak thôn 1949, bak thôn 1965 jaringan data nibak pusat nyan ka meuhubông ngon sistem peuingat internasional. d

Salah saboh sistem keu geuseudia peuingat awai ië beuna nakeuh, CREST Project, nyang geubôh di panté barat Amirika Carékat, Alaska ngon Hawaii lé USGS, NOAA, ngon Pacific Northwest Seismograph Network, seureuta lé lhèe boh jaringan seismik universitas.

Lè peumeurèntah Indônèsia, ngon beunantu neugara-neugara la'én keu geukeumang cit Sistem peuingat ië beuna nyan disinoe. Nyang geupeunan (Indonesian Tsunami Early Warning System - InaTEWS). Sistem nyoe meupusat di Badan Meteorologi, Klimatologi, dan Geofisika (BMKG) di Jakarta. Sistem nyoë ka mungkén bagi BMKG jeuet geukirém tanda peuingat ië beuna meunyoë ka teujadi geumpa nyang mungkén jeuet keu punca musibah. Lam geukeumang nyan geurancana bak saboh uroe singoh sistem nyan jipeuteubiët kri 3 teuningkat tanda peuingat, mandum tanda nyang jipeuteubit nyan nakeuh paih ngon sistem Meudukông bak cok Peunutôh (Decision Support System - DSS). Sistem nyoe geurancang cit beujeuet jibri tanda paléng trép 5 minèt lheuëh teujadi geumpa. Sistem Peuingat Awai ië beuna nakeuh 4 bagoe: Èleumèe bhaih Bahaya ngon Resiko, Keunira, Peuingat, ngon Tindakan.

Wilayah pasi barat Acèh, jitamong Banda Acèh, Calang, ngon Meulaboh, nakeuh da'irah nyang that brat keunong musibah nyan. Keunira kureubeuën nyawong lam keujadian musibah nyan nakeuh meumacam-macam, bak peuneugah nyang sahèh geupeugah jumeulah ureuëng di Acèh nyang meuninggai lam musibah nyan na leubéh nibak 170.000 droe. Ngon na 500.000 droe ureuëng nyang hancô rumoh ngon hareuta. Musibah ië beuna nyan meu ulang lom bak 26 uroë buleuën 5 thôn 2005 watèe geumpa lam la'ôt keuduwa nyang teugajih 9,1 bak skala Richter di la'ôt antara Simeuluë di Acèh ngon Nias di Sumatera Barôh. Geumpa keuduwa nyoë jeuët keu meuninggai na 905 droe ureuëng di da'irah nyan.

Meuseubab ngon musibah nyan that ramèe trôh beunantu u Acèh ngon Indônèsia dari mandum neugara ban sigom dônya. Ngon geupeugot mandum nyang ka reuloh, geubantu hudép masyarakat nyang jeuët keu kureubeuën ngon macam-macam nyang la'én. Ngon na musibah nyan cit ka reuda prang di Acèh antara Geurakan Acèh Meurdèka ngon Indônèsia, banduwa pihak nyang meupaké yôh nyan geumeusipakat keu peugot damèe di Acèh guna puga keulayi Acèh lheuëh musibah raya nyan.

Badan peumeurèntah nyang mat peunutôh keurija puga Acèh ngon Nias yôh nyan nakeuh geupeunan BRR NAD-NIAS. Ngon na meumacam badan ngon organisasi internasional la'én nyang meukeurija saban cit. Organisasi internasional nyang meujasa puga keulayi Acèh yôh nyang nakeuh lagèe: USAID, Islamic Relief, Muslim Aid, World Vision, Care, UN-Habitat ngon la'én-la'én. Mandum neugara na cit meubantu peugot Acèh lheuëh musibah. Na nyang langsông geutamong meunan lheuëh musibah, na cit nyang teuka dudoë ngon geuba meumacam jeunèh beunantu keu ra'yat Acèh. Ateuëh keurija nyan lé peumeurèntah ngon mandum ra'yat Acèh neuhareutoë sabah ngon teurimong geunaséh keu mandum pihak nyan, nyang geubôh tanda rot saboh peuneugot taman di tanoh lapang Blang Padang di Banda Acèh.




#Article 24: Jakeuët (221 words)


Jakeuët nakeuh saboh bagoë hareuta nyang geucok nibak hareuta nyang ka meuteuntèë nyang akan geubagi (geujôk) hareuta nyan keu peureuté atawa golongan nyang na lapan boh golongan. Jakeuët nakeuh salah saboh peurintah Allah Ta'ala keu geutanyoë hamba nyang trôh wajéb bôh jakeuët.

Jakeuët nyan na meumacam bagoë, na geupeunan jakeuët hareuta, na jakeuët jiwa atawa jakeuët tubôh (jakeuët pitrah).

Nyang rôh lam kawan jakeuët hareuta nakeuh limong macam:

Jakeuët fithrah geupeuwajéb bak buleuën Ramadhan, watee jih jeuët taboh jakeuët fitrah nyan bak awai uroë buluën Ramadhan sampoë seugolom jitamong watèe seumayang uroë raya 'Aidul fitri. Tiëp-tiëp ureuëng Islam nyang na sanggôp geupeuwajéb bôh jakeuët fitrah nyoë. Jakeuet fitrah nyan geubôh ngon dabeuh peunajôh utama lam nanggroë ureuëng Islam, jumeulah nyang geubôh keu sah jakeuët fitrah nakeuh si gantang atawa ngon seunukat jinoë na 2,30 kg (meunyoë breuëh).

Hadih Nabi

حديث ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ، ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى، مِنَ الْمُسْلِمِينَ

أخرجه البخاري في: 24 كتاب الزكاة: 71 باب صدقة الفطر على العبد وغيره من المسلمين

Hadih nibak Ibnu Umar RA, bahwasajih Rasulullah SAW geupeuwajeb jakeuet fitrah saboh sha' nibak kurma atawa sya'ir (jawawut, jagong, breueh atawa laen)ateuh tiep-tiep urueng merdeka ataupun lamiet/hamba sahaya, ateuh tie-tiep agam inong nibak urueng Islam.
(Bukhari, Muslim)




#Article 25: Jeupun (191 words)


Jeupun (Ceupun) atawa Jeupang (, nan raseumi:  , nakeuh saboh nanggroë meupulo di Asia Timu. Wilayahjih di ujông barat Samudra Pasifik, di siblah timu la'ôt Jeupun. Jeupun meujiran deungon nanggroë China, Korea ngon Rusia. Pulo paléng barôh nakeuh di La'ôt Okhotsk dan blah paléng tunong nakeuh pulo-pulo ubeut di timu La'ôt Cina Timu paihjih di blah tunong Okinawa nyang meujiran deungon Taiwan.

Sukèë nyang na di Jeupun nakeuh nyang paléng le sukèë Jeupun (sukèë Yamato), nibak nyan na lom sukèë awak awai nyang leubèh dit lagèë sukèë Ainu bak pulo Hokkaido deungon sukèë Ryukyu bak pulo-pulo Ryukyu di tunong pulo Kyushu.

Bahsa raseumi nanggroë nyoë nakeuh bahsa Jeupun. Alam nanggroë nyoë geupeunan Hi no maru. Pulo-pulo rayek nanggroë nyoë na peuët boh, geuturôt di nyang paléng rayek nakeuh Honshu, Hokkaido, Kyushu, ngon Shikoku. Pulo-pulo ubeut that jay di Jeupun, miseu pulo Tsushima, Iwojima, ngon nyang la'én lom. Jeupun jinoë ka jeuët keu saboh nanggroë nyang ka hayeuë bak tèknologi, èkonomi, ngeun ileumèe di Asia ngon dônya.

Wilayah Jeupun geuplah lam 47 boh prefektur nyang tiep-tiepjih na gubernur ngon diwan rakyat droejih. Prefektur geuplah lom jeut keu banda, banda ubit, ngon gampong.




#Article 26: Kaphé (114 words)


Kaphé () meuhareutoe hana tém meuiman keu Allah ngön rasul Allah atawa ureuëng nyang ingka, hana tém tamöng Agama Iseulam.

Lam hukôm fiqah kaphé na padum-padum bagöe, na kaphé nyang geupeunan kaphé harbi, nyankeuh kaphé nyang jeulaih-jeulaih meumusôh ngön ureuëng Iseulam, seuhingga nyankeuh geuyue prang lé Nabi Muhammad saw. Sabab nyankeuh geupeunan kaphé harbi nyang hareutoejih kaphé geuyue prang.

Na cit kaphé nyang geupeunan kaphé dzimmi, nyakni kaphé nyang tém tundôk keu ureuëng Iseulam atawa nyang jiduek lam nanggroe ureuëng Iseulam deungön jibayeuë jizyah. Kaphé dzimmi nyoe geulindông lé ureuëng-ureuëng Iseulam, h'an jeuët na söe peukaru. Saboh treuk bagoe kaphé, nanjih kaphé murtad. nakeuh kaphé nyang jiteubiet nibak Iseulam. Nyankeuh kaphé nyang paléng brôk.




#Article 27: Keubeuë (110 words)


Keubeuë atawa keubeue (Bubalus bubalis) nakeuh saboh jeunèh meunatang nyang geupeulara, meunatang teureunak. Le teumpat na tareumpok keubeuë, ladôm na teuikat atawa teukurông, na cit nyang teupeulheuëh jimeurabé lam-lam glé. Keubeue jinoe jeuet tateumèe di Ierupa, Amirika Seulatan, Amirika Utara, ngön Afrika.

Keubeue karap saban lagèe leumo, cuma nyang na meubida bak wareuna ngön lungkèejih. Wareuna keubeue le nyang itam atawa putéh jagat, meunyoe leumo le nyang mirah meujampu itam/suklat. Na cit itam meujampu mirah. Lungkèe keubeue leubèh panyang nibak leumo.

Yôh away-away dilèe keubeue geupeuguna untôk tarék nok jak meu'ue lam blang, na nyang geupasang geurubak. Na cit geusie geucok asoejih. Kulétjih geupeugèt keu keureupuk, geupeunan keureupuk kulét keubeue.




#Article 28: Madinah (1670 words)


Madinah atawa Madinah Al Munawwarah: مدينة رسول الله  atawa المدينه, (geupeunan cit Madinatur Rasulullah, Madīnah an-Nabī) nakeuh banda utama di Arab Saudi. Nyoëkeuh banda nyang that rameè geukunjông lé ureuëng Islam. Disinan keuh Rasulullah SAW neuwafeuët ngon disinan keuh kubu neuh. Nyan nakeuh banda suci keu-2 bagi ummat Islam. Bak masa Nabi Muhammad SAW, banda nyoë jeuët keu pusat da'wah, meurunoë, ngon peumeurèntah Islam. Dari banda nyoë Islam meukeumang keu sigom tanoh Arab 'oh lheuëh nyan ban sigom dônya. Bak thôn 1 H (622 M) Nabi Muhammad SAW ngon ureuëng Islam dari Makkah ka neu Hijrah u Madinah. Ngon trôh laju keunan mandum ureuëng Islam nyang phôn-phôn that meuagama Islam keunan keu geujak meurunoë agama langsông nibak Nabi.
Madinah nakeuh teumpat bak teudong lhèe boh peuneudong meuseujid nyang that utaa lam tarèh Islam. Nakeuh disinan Meuseujid Nabawi (meuseujid Nabi), Meuseujid Quba (meuseujid phôn lam Islam), Meuseujid Qiblatain (meuseujid dua qiblat) di meuseujid nyan teumpat qiblat neupinah dari Yerusalem u Makkah.

Lagèe banda suci Makkah al Mukarramah u Madinah al Munawwarah meuhat nyang jeuët tamong keunan nakeuh ureuëng meuagama Islam mantong. Lam agama Islam geuyakin nyang nakeuh ayat Al Qur'an nyang geupeutrôn di Madinah pih geupeubida ngon nyang geupeutrôn di Makkah. Di Madinah keuh teudong phôn pusat meukeumang agama Islam bak masa Nabi, meusambông teuma ngon peuët droë sahabat Abu Bakar as Shiddiq, Umar bin Khattab, Utsman bin Affan ngon Ali bin Abi Thalib

Lawét nyoë, ureuëng duëk di banda nyan nakeuh 600.000 droë. Ngon banda Makkah na jeu'ôh leubèh kureuëng 340 km blah rot sibarôh. Yôh masa dilèe keu geujak dari Makkah u Madinah peureulèe watèe nyang that trép, meunyoë geujak ngon unta abéh watèe si buleuën lam meujak nyan. Jinoë meuhat cit 6 jeuëm jak rot ra'uëh tol nyang geupeugot l épeumeurntah Arab Saudi. Bak masa keurajeuën Utsmani, na ra'uëh geuritan apuy nyang meuhubông Madinah ngon Amman (Yordania) seureuta Damaskus (Syria) nyang jeuët ra'uëh nyan nibak beunagi ra'ueh geuritan apuy Istambul (Turki)-Haifa (Israel) nyang geuturi cit ngon nan Hejaz Railway. Jinoë ra'uëh nyoë hana lé ngon seutasiôn geuritan apuy Madinah ka geupeugot keu museum. Dilèe ra'uëh nyan geunguy keu mangat ureuëng bak geujak u Madinah ngon keu geujak peunuët ibadah Haji. Jinoë lam ka keumaih ra'uëh darat, banda Madinah jeuët ta teuka rot ra'uëh darat, meunyoë ngon peusawat ateuëh tujuan Madinah payah ta piyôh dilèe di Bandara King Abdul Aziz Jeddah.

Yôh masa seugolom Islam bak thôn 622 M, banda nyoë nakeuh Yatsrib, saboh banda oasis. La'én nibak bansa Arab, di Yatsrib na cit ureuëng Yahudi, lam jiyakin lé ureuëng Yahudi masa nyan nakeuh Yatsrib nyan seubagoë banda nyang geujanji lé Tuhan lam kitab-kitab awaknyan keu teumpat neuduëk nabi akhé jameun. Nan banda nyan neuubah lé nabi jeuët keu Madinatun Nabiy (مدينة ٱلنبي banda nabi) atawa Al-Madīnatul Munawwarah (المدينة ٱلمنورة banda nyang peungeuh atawa banda nyang meucahya). Madinah geupeurayeuk seubab disinan na Meuseujid Nabi ngon seujarah banda nyan nyang jeut keu nanggroë nyang tém peulindông Nabi ngon sahbat neuh ngon ummat Islam lheuh jiancam lé kawôm Quraisy Makkah. nabi wafeut di madinah ngon meukubu dimeuyub Qubah Ijô, ngon na cit disampéng Nabi dua droë sahabat nyang mulia Abu Bakar as Shiddiq ngon Umar bin Khattab, neuduëk kubu nyan nakeuh pah bak teumpat nyang jameun nakeuh rumoh Rasulullah SAW.

Neuduëk banda Madinah nyan pih get that meusaneut bak mandum bideuëng, na kira-kira 190 km dari panté La'ôt Mirah ngon tanoh nyang that leuhu meubandéng ngon wilayah la'én di Jazirah Arabia, banda nyan jilingka lé gunong ngon bukét-bukét nyang manyang.
Bak tarèh banda nyan nakeuh saboh kuta banda nyang meulingka, jikeuliléng ngon bintéh nyang that kong ngon teubai 30 sampoë 40 gaki (9,1-12 m) ngon manyang, banda nyan geupeudong bak abad keu-12, ngon jiapét lé meunara. Pintô tamöng banda nyan na peuët ho, salah saboh jih na pintô Babussalam atawa pintô Mesir nyang that na ceudah. di luwa bintéh banda, barat ngon tunong nakeuh binéh banda nyang na disinan rumoh-rumoh meuyub ngon lampôh peunula. Bak binéh banda nyan na cit bintéh ngon meupintô. Rab mandum banda meuseujarah nyan ka geupeuancô bak masa Keurajeuën Saudi. Banda nyoë jipuga lom lam masa nyan ngon pusat banda nakeuh di Meuseujid Nabawi.

Meusebab ngon peumeurèntah keurajeuën Saudi geutakôt keu khurafat lam masyarakat ngon ummat Islam le that ka peuneudong meuseujarah ngon jirat ureuëng Islam awai ka geupeugadoh dari banda Madinah. Le that pusaka keuneubah seujarah masa nabi ngon masa-masa lheuëh nyan ka geu peuancô lé peumeurèntah Keurajeuën Saudi.

Bak masa seugolom Islam banda nyoë nadimeuyub nan jameun Yastrib, tarèh Yatsrib nyan meuphôn bak abad keu-6 SM. Nan nyan na leumah bak ceunatat bansa Asyur ngon nan Iastribu. Bak masa Ptolomy oasis nyan jipeunan seubagoë Lathrippa.

Kawôm Yahudi teuka u Yatsrib bak abad keu-2 Masehi. Bak masa phôn Islam di Madinah, na lhèe boh kawôm Yahudi di banda nyan: Bani Qaynuqa', Bani Qurayzah ngon Bani Nadzir.
La'én nibak awak Yahudi, na cit keunan bansa Arab Bani 'Aus ngon Bani Khazraj, dua kawôm nyan teuka dari Yaman ngon geumeuduëk disinan seubagoë bansa nyang tundk keu Yahudi. Menan pih dudoë peungarôh dua Bani nyan ka leubèh rayeuëk bak kuwasa nanggroë Madinah.
Lam peungarôh Yahudi nyan Bani 'Aus ngon Bani Khazraj pih gabuëk ngon na jimeuprang lam peuët go tunjak prang. Lam prang keuneulheuëh Bani Aus ka talô dari Bani Khazraj, ka meusampoë ngon talô nyan Bani Khazraj ka jeuët keu peumimpin nanggroë. Meunan pih nyang gabuëk antara 'Aus ngon Khazraj nyan hana cit reuda, sidroë ureuëng nyang jeuët keu ulèe kawôm Bani Khazraj nakeuh Abdullah bin Ubay nyang lé ureuëng Yatsrib geuneuk peuduëk keu raja nanggroë. Meunan geukalon lé ureuëng Yatsrib nyan Abdullah bin Ubay hana jeuët jih bak jipeudamèe nanggroë nibak gabuëk 'Aus ngon Khazraj seureuta toë that hubôngan bin Ubay ngon awak Yahudi, jeuët keu seubabnyan padum-padum droë ureuëng peunténg Bani 'Aus ngon Khazraj ka geujak u Makkah, geujak meurumpok ngon Nabi Muhammad di 'Aqabah ngon geupeugot janji seutia disinan keu nabi ngon keu agama Islam. Lé ureuëng Yatsrib yôh nyan nakeuh that geuharap Nabi Muhammad SAW keuh nyang jeuët peudamèe lom antara dua kawôm nyang meusitrèe nyan.

Bak thôn 622 M / 1 H, Nabi Muhammad SAW ngon na 70 droë ureuëng Islam dari Makkah teuka keunan u Yatsrib. Lam keujadian Hijrah nabi nyan ureuëng Islam dari Makkah geupeunan Muhajirin ngon ureuëng Madinah nyang teurimong kawôm Muhajirin geupeunan Anshar. Keujadian nyan brat that ka jeuët keu meu-ubah kri agama Islam bak meukeumang jih yôh masa phôn. Meunan trôh Nabi u Yatsrib laju keuh neupeugot damèe antara 'Aus ngon Khazraj, ngon meukawan-kawan ureuëng Madinah nyan dari 'Aus, Khazraj ngon Yahudi nyang geutamong lam agama Islam atawa meu-ikat janji sipakat keu meujaga dameè di Yatsrib. Nabi Muhammad geuangkèe jeuët keu peumimpin nanggroë, ngon sigra lé Nabi neu ubah nan naggroë dari Yatsrib jeuët keu Madinah.

Lam siplôh thôn lheuëh neuduëk Nabi Muhammad SAW di Madinah ka neupeudong lé droëneuhnyan saboh banda nyang that meuatô. Ngon ka neupuga banda nyan seubagoë da'irah nyang geuteuka keunan mandum bansa Arab yôh nyan keu dijak meurumpok Nabi ngon geumeuiman bak agama nyang neumée lé Nabi. Banda nyan kajeuët keu da'irah nyang meuheut keuneuk dijak prang lé kawôm kaphé nyang mantong han jiteurimong agama islam jeuët keu agama meugantoë agama endatu awaknyan. Dari banda nyan cit lé Nabi ka neuatô teuntra keujak prang Makkah bak thôn keu 8 Hijriyah. Ngon lheuëh neureubôt Makkah, Nabi ka neuriwang keunan u Madinah lom ngon neuwafeuët di teumpat nyang that mulia nyan. Teutap keuh meupadum thôn lheuëh wafeuët Nabi Muhammad SAW banda nyan jeuët keu teumpat neuduëk padum-padum droë sahbat nyang neumat kuwasa seubagoë khalifah.

Di meuyub lhèe droë khalifah, Abu Bakar, Umar, ngon Utsman, Madinah nakeuh nang nanggroë Islam nyang meukeumang ngon that rijang. Bak masa khalifah Utsman teuka saboh peureuté ureuëng Arab dari Meusé nyang hana jiseunang keu Utsman dijak seurang Madinah ngon jipoh Utsman bak thôn 656 M/ 35 H. Ali, khalifah nyang keupeuët ka neupinah pusat khalifah dari Madinah u Kufah di Irak. Lheuëh nyan nakeuh Madinah nyan tinggai cit seubagoë pusat agama kon pusat peumeurintah Islam.

Nibak awai abad keu-20, lam Prang dônya keu-I, Madinah ka jikeupông lam saboh keumeupông nyang that trép bak tarèh banda nyan. Madinah nakeuh banda Keurajeuën Utsmani nyang meuatô disinan nakeuh bak jaroë Bani Hasyim seubagoë syarif atawa amir dari Makkah. Fakhri Pasha nakeuh gubernur Utsmani dari Madinah. Ali bin Hussein, Syarif Makkah ngon peumimpin Bani Hasyim, ke meubeurontak keu khalifah di Konstantinopel (Istanbul) ngon geumeudong blah rot Inggréh. Madinah geukeupông lé teuntra Syarif, meunan pih Fakhri han geutém theun talô lam masa jikeupông nyan dari thôn 1916 sampoë uroë 10 buleuën Sa thôn 1919. Gobnyan han geutém meunyeurah lam 72 uroë pantang teumimbak nyang jipeunan geuncatan seunjata Moudros sampoë gobnyan dudoë jidrop lé teuntra droë geuh nyang meubalék keu syarif. Keu bèk jicok ngon jipeuhancô pusaka Islam disinan, lé gubernur Fakhri ka neukirém padum-padum macam pusaka nyang that meuyum keudéh u Istambul ngon cara rahsia.

Bak thôn 1920, lé Inggréh kajipeugah Madinah nyan leubèh bibeuëh nibak Makkah. Lheuëh Prang Dônya keu phôn, lé kawôm Bani Hasyim ka jiangkèe Sayyid Husen bin Ali keu raja dari Hijaz nyang meurdéka. Ngon sigra laju lheuëh nyan, bak thôn 1924, gobnyan ka jipeutalô lom lé kawôm Wangsa Saud, nyang jipeusapat Madinah ngon ban sigom Hijaz lam keurajeuën modern Arab Saudi.

Uroë nyoë, Madinah la'én nibak jeuët keu teumpat keuduwa paléng peunténg bak ziarah ummat Islam lheuëh Makkah, nakeuh banda nyan jeuët keu nang nanggroë Provinsi blah rot barat Arab Saudi, saboh provinsi nyang that peunténg keu keurajeuën nyan.

'An uroë nyoë bak pusat banda tuha Madinah nyang geupeuhareuëm teuka ureuëng kaphé, Madinah nakeuh banda nyang jimeuduëk lé macam bansa ngon macam agama (Islam ngon kon islam): lagèe nyang teuka nibak: nanggroë-nanggroë Arab nyang la'én (Meusé, Yordania, Libanon, ngon la'én-la'én, Asia Tunong (Bangladesh, India, Pakistan, ngon la'én-la'én), Indônèsia ngon Filipina.

Lam seujarah, Madinah that meuceuhu ngon hasé nibak Kurma. Kurma Madinah nakeuh nyang that mangat didônya, ngon le that bagoë kurma nyang jitimoh ngon meuboh disinan. Bak thôn 1920 mantong na leubèh kureuëng 139 macam kurma nyang na ban sigom Madinah. Madinah geuthèe cit keu hasé nibak macam-macam peunula gulèe.




#Article 29: Maladèwa (608 words)


Republik Maladewa nakeuh saboh neugara pulo-pulo nyang na nibak kawan atol (saboh pulo kareuëng nyang geukeuliléng saboh laguna) di La'ôt Hindia. Neuduëk Maladewa blah rot tunong-barat daya India, keunira 700 km blah rot barat daya Srilanka. Neugara nyoe na 26 atol nyang geubagi jeuet keu 20 atol administratif ngon sabëoh banda.

Neugara nyoe nakeuh neugara ngon populasi ngon luwah paléng ubeut di kawasan Asia. Manyang meurata muka tanoh di Maladewa nakeuh 1.5 metè di ateueh muka ië la'ôt, meunan keuh jeuet neugara nyoe seubagoë neugara nyang paléng meuyub di dônya.  Puncak paléng manyang di Maladewa cit 2.3 metè di ateueh muka ië la'ôt, meunan keuh neugara nyoe geuturi keu neugara ngon puncak paléng meuyub di dônya.

Ekonomi neugara Maladewa meugantung bak duwa boh bideuëng utama, pariwisata ngon eungkôt. Neugara nyoe that geuthèe ngon le panté nyang that lagak ngon ceudah ngon alam meuyub la'ôt nyang that hayeuë. Na ± 700.000 ureuëng meulancong teuka keunan bak tiep thôn. Ngon bideuëng meudrop ngon neuolah eungkôt mantong ka jeuet Maladewa keu salah saboh neugara nyang neu ekspor eungkôt u padum-padum boh neugara Asia ngon Iërupa.

Tarèh awai neugara nyoe hana soe teupuë kiban nyang pasti. Bak saboh peuneugah geupeugah, sidroë pangran Sinhalese (Indo-Aryan) nyang nan gobnyan KoiMale meusareuëng ngon binoë gobnyan, sidroë putroë dari Raja Srilanka, di Maladewa ngon geuduëk laju disinan jeuet keu sôleutan phôn nanggroë nyan. Lam padum-padum abad lheueh nyan pulo-pulo geukunjông lé ureuëng meula'ôt dari Arab ngon India. Bak keu-16, bansa Portugéh teuka keunan geujajag pulo-pulo nyan na trép 15 thôn (1558-73) dudoë teuma geucok pulang lé Muhammad Thakurufar Al-Azam.

Thôn 1887 sampoë meurdéka Maladewa bak 26 uroë buleuën 6 thôn 1965, neugara jeuet keu beunagi dari wali nanggroë Inggréh. Dari thôn 1153 sampoë 1968, neugara nyoe nakeuh saboh keurajeuën Islam nyang bibeuëh. Lheuëh neupulang lé Inggréh neugara keurajeuën nyan cit geupeutheun lam lhèe thôn lheuë nyan geugantoë jeuet keu republik.

Na padum-padum boh keujadian musibah di pulo-pulo nyan diantarajih geulumbang raya nyang ngop meupadum boh pulo bak buleuën 4 thôn 1987. Bak akhé buleuën 12 thôn 2004, tsunami La'ôt Hindia trôh cit keunan padum-padum boh pulo ngon ka meujampu mata ië tabeuë, hancô dum rumoh, tanoh ngon keueneubah ië tanoh.

Ureuëng duëk Maladewa geukheun ureuëng Divehi. Awak nyan geupeunan neugara nyan ngon Divehi rājje nyang meuma'na Keurajeuën Pulo. Lam èleumèe seunurat bansa (etnografi), ureuëng Divehi geuweuëk lam lhèe boh keulompok, nyang utama bakeuh ureuëng duëk di IhavandippuỊu (Haa Alif) sampoë Haddummati (Laamu), keulompok tunongn Maladewa nyang geuduëk lam lhèe tiga atol palèng tunong di ekuator, ngon ureuëng duëk Minicoy nyang geuduëk bak pulo sipanyang 10 km dimeuyub ceuë administrasi India. Dari sukèe aneuk bansa, ureuëng duëk di Maladewa geubagi 4, nakeuh Sinhalese, Bangsa Dravida, Bansa Arab, ngon Bansa Afrika meukulét itam. Cit na duwa bansa nyang paléng dit di neugara nyan nakeuh Bansa Indian.

La'én nibak bideuëng pariwisata nyang jeuet keu pangkai utama ekonomi Maladewa, buët ekspor eungkôt pa'ak nakeuh jeuet cit salah saboh wasé utama neugara nyan. Dum 90% dari total hasé eungkôt nyang geuekspor lé Maladewa nakeuh eungkôt pa'ak basah, pa'ak thô, pa'ak leupië, pa'ak masén ngon pa'ak kaléng.

Lam bideuëng meuneugoë, tanoh Maladewa hana that basoë jeuet kau hasé meuneugoë dineugara nyan that kureuëng, cit na bak u, pisang, keuladi, ngon bawang nyang jeuet timoh di sinan. Peujeuet keuh that le macam dabeuëh peunajôh neuimpor dari luwa nanggroë.

Industri di neugara nyoe nakeuh peugot kapai, buët jaroë, peugot eungkôt kaléng, produksi pipa PVC, sabôn, meubel, ngon produk peunajôh. Neugara nyang neu meuhubông ngon Maladewa lam bideuëng ekonomi nakeuh Jeupang, Srilanka, Thailand, ngon Amerika Serikat.

Maladewa na 7 provinsi nyang maséng-maséng na nibak divisi administrasi, (nang nanggroë Malé nakeuh divisi nyang peumerèntah meudông keudroë):




#Article 30: Malaikat (136 words)


Malaikat () nyan salah saboh bagoë peuneujeuët Allah ta'ala. Malaikat neupeujeuët lé Allah Ta'ala nibak nur, yakni cahya. Sabab nyankeuh geupeunan malaikat ngön Ajsaam Nuuraaniyah (). Malaikat jeuët geupeurupa droëgeuh mumacam rupa ngön beuntuk. Ék geupubuët peukara nyang han ék jipubuët lé manusia. Mandum malaikat nyan hana tom geubantah peurintah Allah ta'ala, hana pajôh makanan, hana jép ië. Hana meukawén, kön agam kön inöng.

Meukeusud meuiman keu malaikat Allah beu yakin ngon patéh nyang bahwa malaikat nyan na. Cukôp na le malaikat nyang neupeujeuët lé Allah, na nyang di langèt, na nyang di bumoë, na nyang tugaih malam na nyang tugaih uroë. Na geukheun Malaikat Hafazhah (), na geupeunan Malaikat Rahmat (), na cit Malaikat Adzab ().

Lam kawan le malaikat nyan, na siplôh droë malaikat nyang wajéb taturi lé geutanyoë hamba, malaikat siplôh nyan nakeuh:




#Article 31: Malaysia (100 words)


Malaysia nakeuh saboh nanggroe monarki konstitusional rupa federasi nyang teuduëk di Asia Tunggara. Nanggroë nyoë teudöng nibak 13 boh nanggroe meusikutu ngon 3 boh Banda meusikutu. Luwaih wilayah daratjih nakeuh 329.847 km2 nyang jipisah lé La'ôt Cina Seulatan lam 2 wilayah nyang karap saban luwaihjih nyakni Malaya ngon Malaysia Timu.

Wilayah Malaya meuceuë ngön Thailand di paksina, ngön meuceuë ngön Singapura di seulatan. Wilayah Malaysia Timu meuceuë ngön Indonesia di seulatan, ngön meuceuë ngön Brunei di paksina.

Malaysia geuweuëk lam 13 boh nanggroë (11 boh di Malaya ngon 2 boh di pulo Kalimantan wilayah Malaysia) ngon 3 boh wilayah fèderasi.




#Article 32: Meukah (193 words)


Meukah (. Lam koordinat 21.27 N-39.49 E, 3 jeuëm nibak titék NOL), saboh banda nyang na di tanöh Arab. Di banda nyoëkeuh geupeugèt Ka'bah () seubagoë kiblat () keu ureuëng Éseulam.

Yôh goh maju lagèë nyang ka na lawét nyoë, kuta Meukah asaijih nakeuh saboh aluë nyang hana jitimoh meubacut pih teunaman, seuhingga hana soë tém tinggai atawa peugot rumoh di sinan. Teuma dudoë 'oh lheuëh trôk Nabi Ibrahim, barô teumpat nyan ka mulai ramè ureuëng jiteuka keunan. Kareuna ka na mata ië nyang jiteubiët nibak bumoë nyang cukôp le, sép keu mandum ureuëng nyang peureulèë keu ië. Ië nyang jiteubiët nyan geupeunan ië Mon Zamzam, nyang jiteubiët bak watèë manyak Nabi Ismail geujeumeuluëng, geumoë geulakèë ië kareuna ka grahgeuh.

Jinöe kuta Meukah ka maju, seupeunoh thôn sabé ramè sabab le that-that ureuëng jak kunjông, leubèh-leubèh lom bak musém haji. Bangunan-bangunan pih le nyang ka meutamah. Masjidil Haram pih ka padum-padum go geupeuluwah, hotel-hotel teumpat dom jama'ah haji pih meutamah. Le that bangunan di sinan.

Lam kawan bangunan nyang na di Meukah, nakeuh saboh bangunan nyang geupeunan Baytul 'Asyiy (), areutijih rumoh ureuëng Acèh, nyan rumoh nyang geuwakeuëh keu jama'ah haji ureuëng Acèh.




#Article 33: Muhammad (195 words)


Muhammad (, أَبُو القَاسِم مُحَمَّد بنِ عَبد الله بنِ عَبدِ المُطَّلِب), na keuh nan salah sidroe nabi nyang lahé di Meukah bak tanggay 12 Rabi'ul Awwal lam thôn Gajah atawa bak tanggay 20 Beuleuën Peuët thôn 571 Maseuhi. Yahgeuh Abdullah, makgeuh Aminah.

Watèë Muhammad mantöng umu 3 buleuën lam kandông, yahgeuh, Abdullah ka geutinggay dônya. Watèë umu gopnyan nam thôn, Aminah pih ka geuwoë bak Allah, ka yatim meuntuy Muhammad, teuma dudoë nibak nyan geucök nabi lé Abdul Muththalib geujaga geusatöh.

Barô lapan thôn umu di nabi, ka meuninggay Abdul Muththalib. Teuma lheuëh nyan nabi geutanyoë neujaga lé Abu Thalib, nabi neusatöh leubèh bak aneuk droë. Thôn lahé nabi geupeunan thôn gajah kareuna bak thôn nyan trôh teuka keunan u Meukah saboh kawan teuntra gajah Raja Abrahah nibak nanggroë Habsyi nyang na leubèh kureuëng 60.000 ribèë droë, jikeuneuk peuancô Ka'bah (Baytullah), bak teungöh-teungöh jalan geupubinasa lé Allah Ta'ala ban dum teuntra nyan deungön geupeurintah bak cicém Ababil untôk peuancô Abrahah ngön teuntrajih.

Lagèë nyang na lam Al-Qur'an, bak Surat Al-Fil:

Masa ubeut-ubeut nabi Muhammad, buët siuroë-uroë nakeuh geupeurabé kamèng atra ureuëng-ureuëng di Meukah, bak watèë umu 12 thôn ka mulai geujak meukat-meukat ngon Abu Thaléb.




#Article 34: Pekan Kebudayaan Aceh (573 words)


Pekan Kebudayaan Acèh atawa PKA atawa Peukan Reusam Acèh lam narit aseuli Acèh nakeuh saboh piasan reusam nyang na di Acèh. Piasan nyoe ka 6 gö geupeuna di Acèh. PKA nyoë bak buët droëjih payah geupeuna tiep 5 thôn sigö. Ngon PKA nyan nakeuh geupeuleumah adat ngon reusam Acèh lagèe likok ngon meuneu'èn rakyat. PKA phôn geupeuna bak thôn 1958, nyang keuduwa bak thôn 1972, nyang keulhèe bak thôn 1988, nyang keupeuet bak thôn 2004, nyang keulimöng bak thôn 2009, ngon nyang keuneulheuëh ban-ban nyoë bak Buleuën Sikureuëng thôn 2013.

Pekan Kebudayaan Acèh nyang keu phôn (PKA I) phôn that geupeuna bak thôn 1958. Bak watèe nyan hajat ureuëng Acèh geupeugot PKA nyan nakeuh meukeusud keu peuseuleusoë masalah lam masyarakat Acèh nyang yôh nyan ban mantong glah nibak gabuëk ngon harô-hara prang bak kri adat ngon reusam. Na lhèë droë ureuëng nyang that peunténg bak peuna PKA phôn nyan. Ban lhèegeuh nyan nakeuh Ali Hasjmy (Gubernur Acèh), Letkol Syama'un Gaharu (Panglima Kodam Acèh) ngon Mayor Teuku Hamzah Bendahara.

PKA keu I nyan geupuga phôn keu peupulèh haté ngon peubangkét keulayi seumangat dum ureuëng Acèh nyang ban mantong leupah nibak gabuëk sama sibangsa yôh masa DI/TII thôn 1950-1958. Ngon peukan reusam nyang geukeuneuk peugot nyan nakeuh ban lam kri nyata nanggroë Acèh nyan that kaya ngon reusam seureuta adat.

Meunankeuh jeuët PKA I nyan that geuprèh-prèh ngon seumangat ngon that geugalak lé ban mandum ureuëng Acèh. Ureuëng Acèh keubit that na meucén-geuh ka keu peurayek reusam keuneubah indatugeuh, neupeuhudép keulayi atra nyang karab gadoh ngon geusatoh seureuta geujaga reusam nyang ka meuseubèe lam harô-hara nanggroë ka meuplôh-plôh thôn hana reuda prang.

Meuhat keu tema nyang neubôh keu seumangat PKA I nakeuh narit “Adat bak Poteu Meureuhôm, Hukôm bak Syiah Kuala”. Péyasan raya masa PKA I nyan geupeugot di Balè Teuku Umar bak 12 sampoë ngon 23 uroë Buleuën Lapan thôn 1958.

Ngon péyasan adat reusam nyang geupeuduëk bak PKA I nyan nakeuh ka geupeuriwang lom lam adat Acèh na leubèh kureuëng 20 boh tarian Acèh jameun ngon padum-padum boh tarian barô lagèe tari Ranub lam Puan ngon tari Punca Utama. Meunan cit keurija adat dari banmandum sukèe bansa aseuli nanggroë Acèh geupeuduëk cit. Lagèe keurija adat ureuëng meukawén, adat sayam, bereles (peusunat aneuk), imah ku wih (trôn manoë) nyang biasa geukeurija lé masyarakat di Acèh Teungoh. Meumacam-macam meuneu'èn pih na bak PKA I lagèe meu'èn gaséng, meu'èn galah, meu'en sipak raga, geudeue-geudeue, geulayang tunang ngon macam dum meuneu'en ureuëng Acèh nyang la'én.

PKA II barô hasé geupeugot lom bak thôn 1972. Go keuduwa nyan geupeuphôn bak 20 uroë Buleuën Lapan sampoë 2 uroë Buleuën Sikureuëng thôn 1972). Watèe nyan nyang jeuët keu gubernur Acèh nakeuh Muzakkir Walad

PKA keu III geupeugot bak thôn 1988 yôh masa gubernur Ibrahim Hasan. Bak PKA keu III nyoë na geupeuna 80 boh tarian jameun ngon tarian barô di Acèh.

PKA keu IV nakeuh PKA nyang keuphôn that geupeugot bak saboh teumpat nyang geupeunan Taman Ratu Safiatuddin. PKA keu IV geupeugot masa Abdullah Putéh jeuët keu gubernur Acèh. Masa nyan Acèh mantong lam gabuëk prang antara GAM ngon RI. PKA IV geupeuphôn bak 19 – 28 uroë Buleuën Lapan thôn 2004.

PKA keu V geupeugot lom bak 1 sampoë 11 uroë Buleuën Lapan thôn 2009. PKA V geupeugot di Taman Ratu Safiatuddin yôh masa Irwandi Yusuf jeuët keu gubernur Acèh.

Ngon keuneulheuëh PKA keu VI nyang ban-ban nyoë geupeugot phôn bak 20 sampoë 29 uroë Buleuën Lapan thôn 2013.




#Article 35: Peurancih (422 words)


Peurancih, bak raseumi nakeuh Republik Peurancih (bahsa Peurancih: République française), nakeuh saboh neugara nyang neuduëk wilayah metropolitanjih na di Iërupa Barat ngon na cit meupadum boh pulo ngon wilayah dèelat di beurandéh la'ôt banuwa nyang na di banuwa la'én. Peurancih Metropolitan meubuju banyang dari La'ôt Mediterania sampoë u Seulat Inggréh ngon La'ôt Barôh, ngon lom dari Rhine u La'ôt Atlantik. Ureuëng Peurancih kayém geukheun Peurancih Metropolitan seubagoë L'Hexagone (Heksagon) meuseubab rupa geometris wilayahjih. Peurancih nakeuh saboh republik meusaboh semi-presidensia nyang hana presiden. Ideologi utamajih geupasoë lam Deklarasi Hak Asasi Manusia ngond Ra'yat Neugara.

Peurancih Meuceuë ngon Belgia, Luksèmburg, Jeureuman, Swiss, Italia, Monako, Andorra, ngon Spanyol. Deungon na deupartemen beurandéh la'ôt, Peurancih meubagi tanoh ceuë cit ngon Brasil ngon Suriname (meuceuë ngon Guyana Peurancih), ngon Sint Maarten (meuceuë ngon Saint-Martin). Peurancih meuhubông cit ngon Britania Raya bak Terowongan Channel, nyang na dimeuyub la'ôt Seulat Inggréh.

Peurancih na tom jeuët keu salah saboh neugara nyang teuga di dônya phôn nibak teuneungoh abad keu-17. Lheuëh nyan lom abad keu-18 ngon 19, nibak masa nyan Peurancih ka meuhasé jipeudong keurajeuën kolonial paléng rayeuek di dônya, meubeunteuëng wilayah keurajeuën nyan ban sipanyang Afrika Barat ngon Asia Teunggara, ngon nyan keuh ék jibri peungarôh rayeuek bak reusam ngon siyasat da'irah koloni jih. Peurancih nakeuh saboh neugara hayeuë, ngon ekonomi nyang that rayeuek keu-nam (PDB nominal) atwa keu-lapan (PPP) paléng rayeuek di dônya. Neugara nyan nakeuh that ramèe ureuëng jak kunjông di dônya, na 82 juta droe peulancong aséng trôh keunan bak tiëp thôn (jitamong cit ureuëng meuniaga nyang geutamong keunan han kureuëng nibak 24 jeuëm di Peurancih). Peurancih nakeuh saboh neugara nyang rôh keu peudong Uni Eropa, ngon na wilayah paléng rayeuek nibak mandum anggèta. Peurancih na rôh cit keu neugara peudong Majeulih Bansa-bansa, ngon anggèta Francophonie, G8, NATO, ngon Uni Latin. Nakeuh neugara nyan salah saboh nibak limong anggèta teutap Diwan Peuaman Majeulih Bansa-bansa; lam bideuëng nuklir di Peurancih na 360 ulèe beureutôh aktif ngon 59 peumbangkét listrék teunaga nuklir.

Nan France teuka nibak bahsa Francia Latin, nyang meuma'na tanoh bansa Frank atawa Frankland. Na meupadum boh teori keu nan Frank. Salah saboh jih teuka nibak narit Proto Jermanik frankon nyang jipeuma'na seubagoë javelin atawa lance, nakeuh nyan saboh seunjata baci rhom nyang nan jih Frank nyang geuturi seubagoë francisca.

Asai nan nyang la'én nakeuh lam bahsa Jermanik jameun, Frank nyan meuma'na bibeuh nyang geukheun keu sidroe lamiët. Narit nyoe mantong cit jinguy lam bahsa Peuranci seubagoe franc, geunguy cit keu teujeumah narit Frank ngon mata pèng da'irah nyan sampoë geunguy mata pèng euro bak thôn 2000.




#Article 36: Kabupatèn Pidie (180 words)


Pidië nakeuh salah saboh kabupaten nyang na di Acèh ngön nang nanggroë Sigli. Kabupatèn Pidië neuduëk ji röt blah timu panté timu Acèh cit paih bak röt uëh Banda Aceh - Medan. Kabupatèn nyoë neuduëk bak garéh astronomi 04,30o – 04,60o LU lom 95,75o – 96,20o BT. Ngön luwah nanggroë 4.160,55 Km2, Kabupatèn nyoë meuceuë ngön Acèh Rayek bak blah barat ngön Pidië Jaya bak blah timu. Jinoë Kabupatèn Pidië geumat kuwasa lé bupati Tgk. Sarjani Abdullah ngön M. Iriawan, SE. seulaku waki bupati.

Pidië seugolomjih nakeuh saboh keurajeuen nyang hana rôh lam Keurajeuen Acèh. Yôh karu ngön Portugal, Keurajeuen nyoe meuuké seubagoe dairah nyang luah ngön tanoh nyang subur, jeut geumeuduek ureung ngön makmu. ceue keurajeuen nyoe meupawôt röt blah timu ngön Keurajeuen Samudra Pasè, blah barat ngön Keurajeuen Acèh Darussalam, blah tunong ngön gunong-gunong, lom ngön seulat Malaka röt blah Barôh. Akhéjih Keurajeuen Pidië geupeusaho droegeuh ngön Keurajeuen Acèh keu geujak lawan Peutugéh.

Na padum-padum boh teumpat di dairah nyoe nyang ceudaih, göt nyang 'alam bah pih nyang la'én-la'én lom, nakeuh:

Kabupatèn Pidië na 23 boh keucamatan, nakeuh:




#Article 37: Rasul (129 words)


Rasul (; ) disinöe meumakna sidröe-sidröe insan nyang geu peuêtrôn wahyu lé Allah ta'la, geu utôh geuyuëuw peuë sampöe wahyu nyan bak ummat.

Meunyöe sidröe-sidröe insan nyang geupeutrôn wahyu, tapi hana geupeurintah geuyuw peutrôh bak ummat, nyang ureuëng nyan geupeunan deungön Nabi.

Asöe wahyu nyan keuëh firman Allah ta'ala nyang meungandung peuërintah, teugah (larangan), kisah (seujarah) dan lë löm nyang la'én.
Lam riwayat nyang geupeugah-geupeugah lé para Ulama, rasul dueüp jih 313 dröe. Teutapi nyang wajéb taturi lé geutanyöe 25 dröe sagai.
Meunyöe tapeusapat jumlah nabi ngön rasul ban mandum na sikati dua laksa peuët ribè atawa sireuëtôh dua plôh peuët ribè (124.000) dröe.

Lam kawan le-le jeumeulah Rasul nyan, na nyang mantong hudép, antara la'én:

Nyöe nakeuëh nan rasul-rasul, utôsan Allah nyang wajéb taturi nyan na 25 dröe:




#Article 38: Sharaf (193 words)


Èleuëmè sharaf () atawa tashrèf () na keuh salah saböh cabeuëng èleuëmè lam sasteura Arab, nyang meunyöe han ta kuasai èleuëmè nyöe han meuhasé meuphôm bahsa arab. Èleuëmè Tashréf geu umpamakan 'mak' bagi èleuëmè-èleuëmè lam bahsa Arab, seuhingga patôt na ungkapan: النحو اب علم العربية والصرف امها. Èleuëmè nahu bapak èleuëmè bahsa Arab, èleuëmè sharaf mak jih.

Sharaf areuti jih meupaléng atawa meu ubah, tashréf areuti jih peupaléng atawa peu ubah. Meunyöe meunan meukeuseued sharaf atawa tashréf disinöe nakeuh: Ta peu ubah beuntuk saböh-saböh kalimat nibak asai jih keu padum-padum böh kalimat nyang ta peureulè. Lagè miseuë احسن (ahsana, areuti jih 'ka jipeujröh') jeuët keu يحسن (yuhsinu, areuti jih 'akan jipeujröh') atawa jeuët keu محسن (muhsin, areuti jih 'ureuëng nyang peujröh'), meunan chit bak kalimat-kalimat nyang la'én.

Peureulè that beutateupeu le geu tanyo, nyang bahwasajih jeumulah harah-harah lam saboh-saboh kata lam Bahsa Arab paléng dit na lhèë boh harah jih lagè درس, نصر, حرم. Paléng le jeumulah harah jih 6 boh, miseuë إحرنجم إستخرج. .
Teutapi huruf asai jih teutap lhè boh, nyang la'én nibak lhè nyan harah teunamah (hurôp tambahan) lagè إجتمع‎ asai kalimat jih جمع‎, aléf ngon ta' nyan harah teunamah.




#Article 39: Sipak bhan (107 words)


Sipak bhan atawa meu'èn bhan (basa Inggréh: football atawa soccer) nakeuh jeunèh grak badan ngön cara geusipak bhan (bola). Bola nyoe biasajih geupeugèt dari kulét seureuta geumeu'èn lé duwa boh kawan nyang maséng-maséng 11 droe ureueng meu'èn inti seureuta padum droe ureueng meu'èn geukeubah keu geunantoe.

Nibak abad 21 nyoe, sipak bhan ka geumeu'èn lé 250 yuta droe ureueng di 200 boh nanggroe di dônya, jinoe meu'èn bhan ka jeuet keu cabeueng grak badan nyang paléng meucuhu ban sigom dônya. Meu'èn bhan meutujuan untuk peulôp bola atawa peugoi meule-le u dalam gôn lawan. Sipak bhan biasa geumeu'èn nibak lapangan peuet sagoe, di ateueh naleueng atawa naleueng plastik.




#Article 40: Siradjuddin Abbas (172 words)


Abuya K. H. Siradjuddin Abbas, lahé gop nyan di gampông Bengkawas, Kabupatèn Agam, Bukit Tinggi, Sumatera Barat, lam buleuën limöng thôn 1905 Maseuhi. Droëneuh nyan biëk rot ureuëng chik agam geuh, Syèkh Abbas bén Abdil Wahab bén Abdul Hakim Ladang Lawas. Meunyö rot mak, Ramalat bénti Jai Bengkawas, Keucamatan Banuhampu Sungai Puar, Kabupatèn Agam, Bukit Tinggi, Sumatera Barat.

Abuya K. H. Siradjuddin Abbas phôn-phôn that geumeurunoë teunuléh baca haraih Kureu'an, barô 'oh lheuëh nyan geumeurunoë kitab-kitab Arab bak ureuëng chik agam geuh, Syèkh Abbas.

Di sampéng na cit geumeurunoë bak dayah Syèkh H. Husein Peukan Senayan Kabupatèn Agam, Dayah Tuanku Imran Limbukan Paya Kumbuh Lima Puluh Koto, Dayah Syèkh Mhd. Zein ngön Dayah Syèkh H. Qasim Simabur Batusangkar Tanah Datar. Na cit geumeurunoë bak Dayah Syèkh H. Abdul Malik Ladang Lawas.
Gopnyan na geu teumeuëng jak haji padum-padum go, na chit meu teumeuëng jak kunjông bak jeurat Imum Syafi'iy

Lam si umu udép Abuya K. H. Siradjuddin Abbas ka lheuh neususôn padum-padum boh teuneuléh, antara la'én:

Lam Bahsa Arab

 Lam Bahsa Éndônèsia 




#Article 41: Surat Al-Baqarah (111 words)


Surat Al-Baqarah (, , Leumo inöng), nakeuh salah saboh surat lam Kureu'an nyang geupeutrôn lé Allah Ta'ala di Madinah, geupeunan al-Madiniyah. Jeumeulah ayatjih na 287 ayat, na sit ulama peugah 286 ayat. Hareutoe Al-Baqarah lam bahsa geutanyoë na keuh saboh leumo inöng.

Geupeunan Al-Baqarah seubabjih lam surat nyan na geuseubôt-seubôt kisah teuntang leumo nyang geunguy untôk geupeuseuleusoë dakwa-dakwi (beunantah) nyang teujadi bak masa Nabi Musa AS. Bak masa nyan na teujadi poh-meupoh, seuhingga meuninggai sidroe ureuëng, nyang ureuëng nyan na geukeubah duwa droë ahli waréh, aneuk keumuëngeuh. Jidakwa lé ahli waréh nyan na ureuëng poh, maka jak meungadu bak Nabi Musa AS, Nabi Musa neuparèntah ureuëng-ureuëng nyan untôk geusie saboh leumo.




#Article 42: Surat Al-Fatihah (120 words)


Surat Al-Fatihah (, , Peuneuhah), nakeuh surat nyang phôn lam Al-Qur'an. Surat nyoe neupeutrön di Mekkah nyang asoe surat nyoe na 7 ayat. Al-Fatihah nakeuh surat nyang keuphôn neupeutrön nyang leungkap lam Al-Qur'an. Neupeunan Al-Fatihah sabab surat nyoe seubagoe surat nyang phôn atawa nyang peuhah nibak surat-surat la'én lam Al-Qur'an. Surat nyoe neupeunan sit ngön nan  (, Nang Al-Qur'an) atawa  (, Nang Kitab). Sabab neubeuet lam seumbahyang meu'ulang-ulang, surat nyoe neupeunan sit ngön  (, tujôh nyang meu'ulang-ulang).

Ayat 1: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Ayat 2: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Ayat 3: الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Ayat 4: مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ

Ayat 5: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ

Ayat 6: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ

Ayat 7: صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ




#Article 43: Surat Al-Ma'idah (103 words)


Surat Al-Ma'idah (, , Idang) nakeuh saboh surat lam Al-Qur'an nyang geupetrön di Madinah (surat Madaniyah). Na padum-padum ayat lam surat nyoe neupeutrön di Mekkah, dan nyang leubèhjih neupeutrön di Madinah watèe lheuh Nabi Muhammad  hijeurah. Neupeunan surat Al-Ma'idah sabab neucalitra bhaih umat Nabi Musa AS nyang geulakèe peutröh idang dari langèt bak Allah. Neupeunan deungön nan Al-'Uqud sabab lam ayat nyang keuphôn nibak surat nyoe neuparéntah lé Allah bak bandum umat Islam mangat jipeubuet mandum janji bak Allah ngön janji nyang jipeugöt bak ureueng-ureueng la'én. Neupeunan sit deungön Al-Munqiz sabab na neucalitra bhaih Nabi Musa AS nyang neupeuseulamat umatgeuh nibak 'azeub Allah.




#Article 44: Suriyah (625 words)


Suriyah (Bahsa Arab: سوريا‎ Sūryā / سورية Sūrīyah/ الجمهورية العربية السورية/ Al Jumhuriyah 'Arabiyah Suriyyah/, Bahsa Syriac: ܣܘܪܝܐ) nakeuh saboh neugara nyang na di kawasan Asia Barat Daya (Timu Teungoh). Neugara nyoë meuceuë ngon Turki blah rot barôh, Irak di timu, La'ôt Teungoh di barat ngon Yordania di tunong. Nang nanggroë Suriyah nakeuh banda Damsyik atawa Damascus.

Neugara suriyah moderen nakeuh euncit dari mandat Peurancih nyang geucok pulang meurdeka bak thôn 1946. Tarèh paléng awai neugara Suriyah phôn bak abad keu 4 seugolom masehi. Banda Damsyik yôh masa dilèe jeuet keu pusat peumerèntah keurajeuën Bani Umayyah, ngoen lheuëh nyan jeuet keu pusat peumerèntah Bani Mamluk.

Ureuëng neuduëk di neugara Suriyah nyan na leubèh kureuëng 19,3 juta droë. Le ureuëng duëk di Suriyah nakeuh meuagama Islam madzeuhab Ahlussunnah Wal-Jama'ah (sunni), ngon jumeulah na 74% dari mandum populasi. La'én nibak nyan neunguy madzeuhab la'én lagèe Syi'ah na 11%, Druze dan madzeuhab Islam la'én 5%. Na cit disinan ummat meuagama Kristèn madzeuhab Suriyah Ortodoks nyang na nibak 10% dari mandum daripada seluruh populasi. dari thôn 1963 neugara nyoe geupeutimang lé Peureuté Ba'ath; dari thôn 1970, ulèe naugara sabé lam jaroë kuru keuluwarga Assad. Prèsidèn Suriyah jinoe nakeuh Bashar al-Assad, aneuk agam Hafez al-Assad nyang geumat jabatan dari thôn 1970 sampoe meuninggai bak thôn.

Ta ikôt bak tarèh riwayat, Suriyah tom cit geukuwasa wilayah Libanon, Israel, Binèh Barat, Seumenanjông Gaza ngon beunagi wilayah Jordan, la'én nibak ranto Jazirah ditimu la'ôt Suriyah moderen. Lam areuti riwayat tarèh, da'irah nyoë geuturi keu Suriyah Rayeuek atawa Bilad asy-Syam bak nan Arab (). Keurajeuën Suriyah nyoe ka geupeulheuëh droe nibak neulakèe lom wilayah İskenderun, nyang jinoë jeuet keu wilayah Hatay di Turki. Da'irah nyoe tom jeuet keu saboh bagi nibak Suriyah, meunan pih pihak Damsyik geu akô raseumi da'irah nyan jeuet keu wilayah Turki lam meujanji damèe bak siplôh thôn nyang ka lheuëh. Lam Prang Nam Uroë thôn 1967, Israel jireubot Tanoh Manyang Golan dari jaroe Suriyah.

Nan Suriyah teuka nibak bahsa Yunani Jameun Suriya, nyang geunguy lé ureuëng Yunani keu geu gla bansa Assuriya, nan nyoë mungkén nakeuh teuka dari Assuriya, nyang teuka cit nibak Aššur lam bhasa Akkadia.

Phôn that dari seukita 10.000 SM, Suriyah nakeuh saboh neuduëk budaya Neolitikum bak watèe nyan bideuëng meuneugoë ngon peurabé meunatang phôn-phôn that geupeulaku di dônya. Meu ikôt ngon periode Neolitik Barô nyang leumah ngon rumoh-rumoh peuët sagoë panyang reusam Mureybet. Dum ureuëng ahli arkeologi ka geupeuleumah nakeuh reusam ureuëng dilèe di Suriyah saboh reusam manosia nyang paléng tuha di bumoë.

Bak jameun dilèe Suriyah Raya nakeuh wilayah Suriyah modern, Libanon, Israèl, wilayah Palestina, beunagi Yordania ngon Kurdistan, geurasi nan Suriyah le bansa Yunani. Bak watèe nyan nakeuh pintô rot darat nyang geuhubông lhèe boh banuwa. Jeuet ta kalon bak ceuë wilayah nyang geupeuceuë lé La'ôt Teungoh di barat, Gurôn Arab di tunong, ngon gunong-gunong Taurus di barôh. Lé meuntroë bideuëng pariwisata Suriyah geutamah cit nyang nakeuh wilayah tarèh ceuë nyan leubèh luwah lom jitamong keunan simpang La'ôt Kaspia, La'ôt Itam, La'ôt Hindia ngon kruëng Nil.

Lam neuduëk utama ra'uëh ureuëng meuniaga Suriyah jameun jitamong keunan da'irah tuha Suriyah, Anatoli (Turki), Mesopotamia, Mesir, ngon Aegea.Suriyah Tuha geuweuëk keu beunagi ateuëh ngon meuyub. Suriyah meuyub geuturi keu Coele-Suriyah (Suriyah lam ruweuëng) nyang neuduëk na diantara Libanus ngon gunong-gunong Antilibanus. Damsyik nakeuh nang nanggroë tuha da'irah nyan.
 
Suriyah na lam kuwasa Keurajeuën Rôm bak abad 64 SM jigantoë nibak kuwasa bansa Yunani ngon Raja Seleukus. Rôm jibagi nanggroë nyan jeuët keu 2 provinsi Suriyah, Suriyah Prima ngon Suriyah Secunda. Antiokhia nakeuh nang nanggroë ngon banda Aleppo jeuët keu banda utama Suriyah Prima. Suriyah Secunda geuweuëk lom jeuët keu 2 beunagi, Phoenicia Prima (beunagi rayeuëk Libanon moderen), ngon nang nanggroë di Tirus, ngon Phoenicia Secunda, ngon nang nanggroë di Damsyik.

Suriah geuweuëk lam 14 boh propinsi, nyakni:




#Article 45: Madeuhab Syafi'i (230 words)


Imeum Syafi'iy atawa Syafi'i () nyan keuh nan salah sidröe ulama mazeuhab, nan leungkap gopnyan nakeuh Muhammad bin Idris Asy-Syafi'iy, geulakap deungön Abu Abdillah. Imeum Syafi'iy lahé bak thòn 150 Hijriah di Gaza röt tunöng Palestina. Na chit ahli seujarah nyang peugah göpnyan lahé di Asqalan, tapi nyoe han jeuët keu peukara kareuna Gaza jameun rôh awai-awai tamöng wilayah Asqalan. Rôh mantöng ubeut-ubeut ureuëng chik agam göpnyan ka meuninggai dônya. Umu tujôh thôn ka jeuët geuhafai Al-Qur'an man lhèe plôh juz, bak umu siplôh thôn ka jeuët geuhafai kitab Al-Muwattha', saboh kitab Hadih nyang geususôn lé Imeum Malék.

Imeum Syafi'iy geupeunan lagèe nyan seubab na hubôngan silsilah ngon Syafi' bin Sa-ib, salah sidröe sahabat Nabi Muhammad SAW nyang meuiman keu Nabi, na ikôt Nabi lam prang Badar. Meunyo taparéksa silsilah leungkapjih nakeuh:

Meusapat silsilah Imeum Syafi'iy ngön silsalah Nabi Muhammad SAW bak Abdu Manaf, kareuna silsilah Nabi nakeuh Muhammad bin Abdullah bin Abdul Mutthalib bin Hasyém bin Abdi Manaf. Lam silsilah nyöe manduwa jih na Hasyém, Hasyém nyang na bak silsilah Nabi nyan saudara agam ayah (apa atawa abuwa) Hasyém nyang na bak silsilah Imeum Syafi'iy.

Meunyo meunan Imeum Syafi'iy nyoë rôh lam keuturunan Arab Quraisy, lam masalah nyoë na saböh hadih meusyeuhu, nyang geuhubông hadih nyan keu Imeum Syafi'iy. Hadih nyan nakeuh:

Meunan nyang meutuléh lam kitab I'anah Ath-Thalibin, juz phôn bak ôn keu limong blaih sampoe nam blaih.




#Article 46: Tauhid (110 words)


Tawhid bak lafay nakeuh salah saböh lafai nyang geunguy keu meurunoe bhaih 'eleumèe è'tikeuëd. Hareutoe tawhid bak lugat nakeuh peusidröe, asai narit/tutò  (ci neukalon bak tashréf ) meukeusudjih taè'tikeuët Allah nyan sidröe, hana ramè. Sidröe bak zat, bak sifeuët, bak beuët.

Tauhid na keuh salah saböh syarat sah 'amai sidröe-sidröe manusia, meunyöe hana tauhid 'amalan hana geuteurimong lé Allah Ta'ala. Na lam saböh narit lam bahsa Arab, . Nyang Makna jih, hana sah ibadat meunyoë hana ta turi zat nyang ta seumah. Na nyang peugah nyan hadih Nabi, na cit peuneugah nyan kheuên ulama.

Lam Èleuêmè Tauhid geu peunyata padum-padum boh peukara, antara la'én:

Ulama-ulama nyang meusyuehu lam masalah Tauhid:




#Article 47: Teuku Umar (188 words)


Teuku Umar (Bahsa Acèh: Teuku Uma) lahé di Meulabôh, Acèh Barat bak thôn 1854. Yah gop nyan Achmad Mahmud nyang meuasay nibak biëk ulèë balang Meulabôh. Endatu Teuku Umar nakeuh nibak biëk Minangkabau nakeuh Datuk Makhdum Sakti. Salah sidroë biëk Datuk Makhdum Sakti nyang tom meuguna keu Sôleutan Aceh, nyang bak watèë nyan lé sidroë panglima sagoë geuneuk cok kuwasa Soleutan Acèh.

Beureukat guna panglima biëk Minangkabau nyan Sôleutan Aceh seulamat nibak bahya nyan. Meusabab nyankeuh ureuëng nyan geupeu'ék jeuët keu ulèë balang 6 mukim ngon lakab Teuku Nan Ranceh, nyang lheuëh nyan na duwa droë aneuk agam nakeuh Nanta Seutia ngön Ahmad Mahmud. Lheuëh abéh umu Teuku Nan Renceh, Nanta Seutia geugantoë neuduëk ayah gop nyan seubagoë uleë balang 6 Mukim. Gop nyan na aneuk inong nyang geubôh nan Cut Nyak Dhiën. Ahmad Mahmud geumeukawén ngon adoë inong raja Meulabôh.
 
Lam geumeukawén nyan gop nyan na duwa droë aneuk inong ngon peuët droë aneuk agam. Nibak peuët droë aneuk agam nyan, salah sidroë nakeuh nangeuh Teuku Umar. Teuma, Teuku Umar ngön Cut Nyak Dhiën nakeuh sidroë cèëdara saboh nek ngon lam darah gop nyan na darah Minangkabau.




#Article 48: Uzbèkistan (113 words)


Uzbèkistan (meujan-jan geuhija Uzbèkstan atawa Ozbèkistan), nan raseumijih Rèpublik Uzbèkistan (bahsa Uzbèk: O‘zbekiston Rèspublikasi atawa O‘zbèkiston Jumhuriyati; Sirilik: Ўзбекистон Республикаси; bahsa Rusia: Республика Узбекистан), nakeuh saboh neugara nyang na di Asia Teungöh. Neugara nyan meurdeka dari Uni Soviet bak thôn 1991. Neugara ngon wilayah nyang meukurông ngon tanoh darat nyoe meuceuë ngon Kazakhstan blah rot barat ngon barôh; Kirgiztan ngon Tajikistan di timu; ngon Afghanistan ngon Turkmènistan di tunong. Bahsa raseumi saboh-saboh jih nakeuh bahsa Uzbèk, saboh bahsa nibak bahsa Turki, meunan cit bahsa Rusia mantong geunguy di neugara nyan.

Nang nanggroë neugara Uzbèkistan nakeuh kuta Tashkent. Ureuëng duëk di neugara nyan na 29,559,100 droe bak keunira thôn 2012.

President : Shavkat Mirziyoyev




#Article 49: Nabi Ya'qub (107 words)


Nabi Ishaq na geu meukawén ngön salah sidröe ureuëng nyang nan gopnyan Rifqah. Bak Rifqah nyoë keuh lahè duwa droë aneuk. Nyang phôn Ish, nyang keu duwa Ya'qub. Ish that geu gaséh lé ayah geuh, meunyoë Ya'qub brat that geu sayang lé mak gop nyan.
 
Bak watè Nabi Ishaq ka tuha, hanjeuët geu keumalön lé. Sabab nyan keuh 'Ish kayém nyang satöh Nabi Ishaq. Bak saböh uroë Rifqah geu yeuëw peugèt hidangan bak Ya'qub keu Nabi Ishaq seugohlom geu peugèt lé 'Ish.

Öh leuëh Ya'Qub geu satöh ayah geuh, geu meudô'a lé Nabi Ishaq keu Nabi Ya'qub. Dô'a jih: Mudah-mudahan gata keuh nyang peutrôn Nabi-nabi ngon raja.




#Article 50: Iërupa (380 words)


Iërupa nakeuh salah saboh nibak tujôh banuwa nyang na lam dônya. beunagi ateuh jazirah barat Eurasia, Iëropa geuweuëk nibak Asia, lé kruëng Ural diplah wilayah Pegunungan Kaukasus, Laôt Kaspia ngön Laôt Itam, lom kruëng nyang peusaboh laôt Itam ngön Laôt Aegea.

Iëropa meuceuë ngön Samudra Arktik röt barôh, Samudra Atlantik röt barat, Laôt Mediterania röt teunong, ngön Laôt Itam röt blah timu. Neuduëk banuwa Iërupa bak hakikat jih mantöng meusaboh ngön banuwa Asia, teutapi meuceuë banuwa antara ban dua nyan nakeuh sabab drah budaya ngön politék.

Iëropa nakeuh banuwa keu dua ubeut lam dônya, ngön luwah10.180.000 km2 atawa 2% nibak meubileuëng luwah bumoë. Dari lingka 50 neugara di Iëropa, Rusia nakeuh neugara paléng luwah lom ngön meubileuëng ureung duek nyang paléng le, jicok 40% dari banuwa (bahpih neuduëk neugara nyoë di Iëropa ngön Asia). Nanggroë Vatikan nakeuh nyang paléng ubeut. Iëropa nakeuh banuwa keu lhèë nyang paléng le ureuëng duëk, leuh Asia ngön Afrika, meubileuëng 733 juta atawa keunira 11% nibak ureuëng duëk lam dônya.

Homo georgicus, nyang udép watèë 1,8 juta thôn nyang ka u likôt di Georgia, nakeuh manusia purba nyang keu phôn jiteumeung di Iëropa. Watèë 1 juta thôn oh leuh nyan, jiteumeung lom manusia purba nyang la'én di Atapuerca, Seupanyo. Leunyan geupeunan manusia Neanderthal (geucok dari nan lembah Neandertal di Jerman) jiteubiët di Iërupa 150.000 thôn nyang ka u likôt, dan gadoh dari ceunatan fosil keunira thôn 28.000 Seugolom Masehi, sabab gadoh nyan mungkén lé meubah iklém, Neanderthal nyan meugantoë lé manusia modèrèn, nyang leumah di Iëropa keunira 43-40.000 thôn nyang ka u likôt.

Iërupa nakeuh beunagi daratan nyang leubèh rayek jithèë ngön nan Eurasia. Banuwa nyoë mula phôn nibak Pegunungan Ural di Rusia, nyang peudeuh ceuë timu Iërupa ngön Asia. Ceuë teunggara ngön Asia hana meu oh neuduëk ji. Nyang lazém nakeuh Kruëng Ural atawa Kruëng Emba. Ceuë meupawôt ngön Laôt Kaspia, leuhnyan Pegunungan Kaukasus, atawa Depresi Kuma-Manych, trôk an Laôt Itam; Bosporus, Laôt Marmara, lom Dardanelles nyang peuakhé ceuë ngön Asia. Laôt Mediterania blah teunong nyang peu cré Iëropa nibak Afrika. Ceuë röt barat nakeuh ngön Samudra Atlantik.

Karap bandum neugara-neugara Iëropa nakeuh anggèëta dari Konsil Eropa, hana si ngön Belarus, lom Vatikan.

Iëropa geupeuna saboh kawan keu neugara-neugara Iëropa nyang nyang jithèë ngön nan Uni Iëropa nyang jinoë kana 28 boh neugara anggèëta.




#Article 51: Éseulam (176 words)


Iseulam (Bahsa Arab: الإسلام‎, al-ʾIslām) nakeuh saboh agama nyang na di dônya. Kitab suci agama Iseulam nakeuh Al-Qur'an.

Agama nyoë neuba lé baginda rasulullah, Muhammad SAW. Geupeutrôn agama Iseulam lé Allah di Meukah meusigo ngön geuutôh Nabi Muhammad SAW jeuët keu rasul ban sigom dônya. Bak watèë nyan keuadaan ureuëng-ureuëng jahiliyah di Meukah mantöng seumah-seumah patông. Lam Iseulam geuatô meumacam bagoë, na hukôm, seujarah, kisah, haba peutakôt, haba peuseunang, ngon le lom peue la'en.

Narit Islam teucok nibak  (tashréf nibak: ) nyang hareutoejih tapatéh ngon tapubuët ban dum surôh Allah ngon Rasul, tapeujeu'ôh teugah Allah ngon rasul.

Agama nyan ibarat tapeusapat peuët macam bagoë:

Beu na ban peuët nyankeuh barô sidroë-droë ureuëng geupeunan Islam.

Rukôn Iseulam:

Peureulèë tatupeuë cit, lam dônya Iseulam na mumacam bagoë Madeuhab:

Nyang geumeukeusud deungön Sunni nakeuh ureuëng-ureuëng Iseulam nyang geumumat bak röt Ahlussunah Wal-jama'ah, ureuëng nyang seutot nabi Muhammad saw. ngön Sahabat göpnyan. Nyang rôh lam madeuhab Sunni nakeuh peuët boh sagay, nyakni:

Ban peuët boh madeuhab nyan dalam bhaih 'èleumèë fiqah. Seudang lam bah 'èleumèë tauhid, meuchuhu duwa droe ulama:




#Article 52: Viètnam (140 words)


Viètnam (Bahsa Viètnam: Việt Nam), nan raseumi nakeuh Rèpublik Sosialis Viètnam nakeuh saboh neugara palèng timu di Seumenanjung Indôchina di Asia Teunggara. Vietnam meuceuë ngon Rèpublik Rakyat China di barôh, Laos blah rot barat la'ôt, Kamboja blah rot barat daya ngon blah rot timu meuhalak La'ôt China Tunong. Ngon jumeulah ureuëng duëk na ± 84 juta droë, Viètnam nakeuh neugara nyang peunadat ureuëng duëk keu 13 di dônya.

Viètnam geuplah lam 58 boh propinsi (bahsa Viètnam:tỉnh, nibak bahsa China:省, sheng). Na limong banda rayek (thành phố trực thuộc trung ương) nyang sifeuëtjih santeuët ngon propinsi.

Propinsi-propinsi nyoë geuweuëk lom lam banda propinsi (thành phố trực thuộc tỉnh), banda (thị xã), ngon da'irah (huyện), nyang geuweuëk lom lam banda-banda ubit (thị trấn) atawa gampông (xã).

Banda-banda rayek geuweuëk lam distrik (quận) ngon da'irah, nyang dudoë geuweuëk lom lam peumeurintah lokal (phường).




#Article 53: Muang Thai (144 words)


Muang Thai atawa Muangthai (Bahsa Thai: ประเทศไทย) nakeuh saboh nanggroë nyang na di Asia Teunggara. Nang nanggroejih nakeuh Bangkok

Muang Thai geuweuëk lam 75 boh propinsi, nyang geupeusaho lam 5 wilayah. Na cit duwa banda rayek nyang nakeuh kuwasajih kusuih: Bangkok (Krung Thep Maha Nakhon) ngon Pattaya. Nibak duwa banda nyan nyang santeuët ngon propinsi nakeuh Bangkok nyang kayém geukheun seubagoë propinsi keu-76.

Tiëp propinsi geuplah lom u distrik-distrik (amphoe) nyang geuplah lom u sub-distrik (tambon). Bak 2006 na 877 distrik (อำเภอ, amphoe) ngon 50 distrik di Bangkok (เขต, khet). Propinsi-propinsi di lingka Bangkok kayém geukheun cit seubagoë Bangkok Raya (ปริมณฑล, pari monthon). Propinsi-propinsi nyoë nakeuh: Nonthaburi, Pathum Thani, Samut Prakan, Nakhon Pathom ngon Samut Sakhon. Nang nanggroë di propinsi nakeuh cit nan propinsi. Miseuë: Nang nanggroë di Propinsi Chiangmai (changwat Chiang Mai) nakeuh Mueang Chiang Mai atawa Chiangmai. 76 Propinsi di Muangthai nakeuh:




#Article 54: Timor Leste (990 words)


Republik Timor Leste kayem geukheun cit Timor Lorosa'e nakeuh saboh nanggroë nyang na di Asia Teunggara. Nang nanggroë Timor Leste nakeuh kuta Dili.

Tarèh awai Timor Leste nakeuh deungon teuka ureueng Australoid ngon Melanesia. Bansa Portugal phön neu jak meuniaga ngon bansa-bansa di pulo Timor bak abad keu-15 ngon laju geujajah wilayah nyan nibak abad nyan cit. 'Oh lheueh nibak padum-padum keujadian prang deungon Beulanda, teuma geupeugot teuk saboh pakat bak thön 1859 nyang nakeuh Portugal geubri pulo nyan keu Beulanda. Jeupun teuma geu kuwasa Timor Leste bak thön 1942 sampoë thön 1945, lhueh Jeupang talö lam Prang Dönya keu-II nanggroe Timor Leste geupulang keulayi keu Portugal. Bak masa neukuwasa le Portugéh na trep masa 450 thön nanggroë Timor Leste geupeunan ngon Timor Portugéh.

Nibak thön 1975, meubeudoh Revolusi Anyelir di neugara Portugal, Gubernur keuneulheuh Portugal di Timor Leste, Lemos Pires, hana neutuemeung jeunaweub nibak Peumerèntah Pusat di Portugal keu geulakee bala bantuan aseuka u Timor Leste nyang watee nyan teungoh meukeubök prang syédara, meuseubab ngon nyan keuh Gubernur Lemos Pires geupeurèntah keu neupinah teuntra Portugéh nyang teungoh neupeutheun dröë di Timor Leste ngon laju neupinah teuntra nyan u Pulo Atauro. Lheueh nibak nyan laju FRETILIN neupeutrön 'alam Portugal ngon geu peunyata ma'lumat Timor Leste seubagoë neugara merdeka nyang geupeunan Republik Demokratik Timor Leste nibak tanggai 28 November 1975. Bah pih meunan prang syèdara di Timor Leste han reuda cit lom. Sampoe geu tamong teuntra Indonesia keunan bak thön nyang saban.

Ra'yat Timor Leste raseumi meugaböng ngon Indônèsia tanggai 17 juli 1976 sampoe 'an tanggai 19 oktober 1999. Lam masa di meuyub peumerèntah Indonesia Timor Leste jeuet keu saboh provinsi nyang geupeunan ngon Timor Timur. Peureuté Fretilin nyang ka dari phön geu piléh meurdeka han neutém keu meugaböng ngon Indonesia han neu akö, teuma laju neubuka prang geurilia di provinsi Timor Timu. Le that cit keureubeuen nyawöng nibak masa nyang cuköp harö-hara 25 thön nyan. Nibak ceunatat na keunira 18.000 droe nyang maté lam prang nyang, ngon 80.000 droe nyang maté deuek ngon sakét meuseubab prang.

Lam masa reformasi di Indonesia peumerèntah Indonesia di meuyub presiden BJ. Habibie thön 1999 neu akö keu neupeugot saboh referendum di meuyub keunalon internasional di Timor Timu, nyang dudoe hasé nibak referendum nyan rakyat Timor Timu na keueh geupiléh meupisah ngon Indonesia. Deungon hasé nyan nyang ladöm ra'yat Timor Timu nyang hana akö keu meurdeka ramé that nyang neu wèh u wilayah Indonesia.

Na trép 3 Thön leupah Timor Leste lheueh meupisah deungon neugara Indonesia neugara barö nyan geu tamong lam masa transisi, bak masa nyan pimpénan peumerèntahan geumat langsöng le PBB ngon saboh misi nyang geupeunan United Nations Transitional Administration in East Timor (UNTAET) in October 1999. Nibak tanggai 17 juli 2002 sah lahé neugara Republik Demokratik Timor Leste.

Neugara Republik Demokratik Timor Leste jinoe geupimpin le sidroe Presiden nyang geupiléh langsöng keu masa tugaih 5 thön. Peumeurèntahan neugara nyan geumat le sidroë Peudana Meuntröe nyang geupiléh le parlemen, peudana meuntröe geupimpin saboh diwan meuntröe atawa kabinet peumeurèntahan.

Angkatan meuseunjata Timor Leste geupeunan FALINTIL-FDTL (F-FDTL), meunyoe angkatan peulisi geupeunan PNTL (Polícia Nacional Timor-Leste). Timor Leste nakeuh anggèta Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) bak thön 2007, Timor Leste neu meulakèe deungon raseumi beu jeuet keu anggèta ASEAN, nyang dudoë peunawaran jeuet keu anggèta nyan geuteurimong bak buleuen maret 2011. Indonesia geuduköng peunoh peunawaran Timor Leste jeuet keu anggèta raseumi ASEAN.

Nang nanggröe Timor Leste nakeuh kuta Dili, mandum kantö peumeréntahan neugara na disinan. Da'irah neugara geubagi lam 13 beunagi administratif nyang geukheun ngon distrik:

Bak thön 2005 ra'yat Timor Leste lam keunira na 1.040.880 droë. Ureueng duek di Timor Leste nakeuh meujampu antara bansa Polinesia ngon Melanesia, hana that ramè na turönan bansa Portugéh. Umum jih ureueng duek di Timor Leste meuagama Katolik (93%), meu iköt teuma Protestan (3%), Islam (1%), ngon agama nyang la'én (4%).
Bahsa nasional Timor Leste na 2 bahsa Bahsa Tetun ngon Bahsa Portugéh. Bahsa Indonesia kayem cit geupeuguna keu bahsa siuroë-uroë.
Yöh masa peumeréntah Indonesia di meuyub preiden Soeharto marit ngon bahsa Portugéh that geularang. Lawét nyoë bahsa Portugéh ka geupeurunoe keulayi bak mandum ra'yat luwah deungon beunantu nibak Brasil ngon Portugal.

Seubagoë neugara nyang ban teudong ekonomi Timor Leste mantong hana stabil lom, neugara nyoe mantong neuduek bak tingkat meuyub diantara nanggroë-nanggroë la'én nyang na di Asia Teunggara. Hasé bumoe nyang na di Timor Leste nakeuh minyeuk ngon gaih alam nyang na di celah Timor. Hasé alam nyang jeuet keu komoditi ekspor utama di Timor Leste nakeuh kupi ngon kayee ceundana. Mata pèng nyang neupeuguna le ra'yat Timor Leste nakeuh mata pèng Dollar Amirika USD.
Ekonomi neugara Timor Leste na bak neuduek nyang keu 169 nibak keunira ekonomi dönya, ngon nyang that meuyub diantara neugara la'én nyang na di regional Asia Pasifik.
Bah pih neugara Timor Leste ka meupisah ngon Indônèsia, huböngan niaga duwa neugara nyang tom neu meusitrèe nyan teutap meusra. Ceue darat antara da'irah duwa neugara nyan, ra'yat nyang mantong mesyèdara ngon tutö bahsa nyang saban jeuet keu peuhuböng ekonomi antara Indônèsia ngon Timor Leste. Le that macam dabeueh peureulée siuroe-uroe nyang geukirém dari pinto ceue di Mota 'Ain di Timor Leste ngon Atambua di NTT. Bahan bakar minyeuk ngon barang elektronik jeuet keu barang meuniaga nyang cuköp utama lam huböngan ekonomi duwa neugara nyan. Ladöm saudagar rayeuek di Timor Leste na nyang langsöng neujak beulanja barang meuneukat di Surabaya. Meunan cit saudagar nyang na di Indonesia that ramé nyang neu jak mita raseuki di Timor Leste. Umum jih yum dabeueh hasé meuneugoe (pertanian) di NTT mantong leubeh that murah bandéngan ngon hasé nyang saban di Timor Leste.
Ureueng meudagang teuka dari Indonesia nyang na di Timor Leste nakeuh dari meu macam da'irah di Indonesia. Hingga ka sampoe meunyoe ta jak u kuta Dili that kayém ta teumée ureueng Indonesia nyang meukat meumacam meuneukat atawa neu meukat peunajoh lagée rumoh bu Padang atawa meukat peunajoh nyang la'én.

Reusam nanggroe Timor Leste meujampu antara reusam Portugéh, Katolik Roma, Indonesia ngon reusam ureueng asueli Austronesia ngon Melanesia.




#Article 55: Aljazair (384 words)


Aljazair (Bahsa Arab: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية- Bahsa Peurancih: Algérie. République algérienne démocratique et populaire- Bahsa Tifinagh: ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ), raseumi Republik Demokratik Rakyat Aljazair nakeuh saboh neugara nyang na di kawasan Afrika Utara ngon pante Mediterania. Nang nanggroe Aljazair nakeuh banda Al-Jazair. Aljazair nakeuh nanggroe deungon sistem republik presidensil. Beunagi wilayah geuh dari nyang rayek nakeuh 48 wilayah (propinsi), 553 dairah (distrik), 1541 balad (mukim). Ngon le ureueng duek leubeh nibak 37 juta, Aljazair nakeuh neugara paleng le ureueng duek ke 34 di bumoe. Sonatrach, badan useuha minyeuk neugara nyoe nakeuh badan useuha nyang paleng rayek di Afrika. Aseuka Aljazair nakeuh nyang rayek keu 2 deungon dana paleng le di Afrika.

Deungon total luwaih 2.381.741 km kuadrat, Aljazair nakeuh neugara deungon rayek keu 10 di bumoe, paleng rayek cit di Afrika ngon Mediterania. Neugara nyoe meuceue deungon Tunisia di timu la'ot, libya di timu, Maghribi di barat, Sahara Barat, Mali, ngon Mauritania di daya, Niger di teunggara, ngon La'ot Mediterania di utara. Aljazair nakeuh neugara anggeeta OIC, Uni Afrika, Liga Arab, OPEC, PBB, ngon nakeuh sabok nibak neugara nyang peuphon Uni Arab Maghreb.

Tanoh jinoe jeut keu Aljazair nakeuh teumpat meuasay le teumadon praseujarah, lagee teumadon Ateria deungon Capsia. Wilayah nyoe dilee le tom na keurajeun deungon dinasti, lagee Numidia Barbar, Carthaginia, Rum, Vandal, Bizantium, Bani Umayyah, 'Abbasiyah, Fathimiyah ('Ubaidi), Al-Murabithun (Barbar), Al-Muwahhidun (Barbar) dudoe 'Utsmaniyyah.

Nibak padum droe ahli tareh, kata Aljazair meuaway di kata Ldzayir, meuhareutoe wilayah Aljazair lam bahsa Arab Maghreb deungon Barbar nyang kadang meuhubong deungon masa Keurajeun Ziriyun diyub kuwasa Raja Ziri bin Manad, nyang phon geupeudong banda Al-Jazair.

Aljazair nakeuh teumpat timoh keumang alat tincu paleng maju di masa Paleolithik Teungoh. Alat-alat masa nyoe, mula bak 30.000 SM, geupeunan deungon Aterian (nibak dairah arkeologi Bir al-'Atar, seulatan Tabasah).

Industri alat sikin nyang na di Afrika Utara, nakeuh teumadon Iberomaurisian (wilayah rayek geuh di wilayah Wahran). Industri nyoe lagee hie meuluwah u wilayah pasi Maghreb di antara thon 15.000 trok an 10.000 SM. Teumadon Neolithik (peulara meunatang ngon peunula) meutimoh di wilayah Sahara ngon Mediterania Maghreb antara thon 6000 ngon 2000 SM. Udep teumadon nyoe, le leumah lam seunaleuk di Thasili Najar nyang dominan di Aljazair sampe masa klasik.
Padum boh bansa di Afrika Utara meusaboh jeuet keu bansa nyang la'en, Barbar, seubagoe asoe lhok Afrika Utara.




#Article 56: Gandapura, Bireuen (202 words)


Gandapura nakeuh saboh keucamatan lam kabupaten Bireuën. Disinan di thee ngon gang leumo bak uroe peukan. Gandapura artijih dua boh gerbang. Nang nanggroë keucamatan Gandapura nakeuh gampông Geurugok.

Gandapura artijih dua boh gerbang. Jameun dilèe na keurajeuen nyang dithèe ban sigom donya sigolom Islam tamong u Acèh. Nan keurajeuen nyan Kampa nyang jinoe jeuet keu nan Jeumpa. Meuligoe raja Kampa na di Samalanga. Na kubu gopnyan na mantong sampé jinoe hat uroe ka jikueh seubagoe bukti lé awak luwa nanggroe sithôn leubèh nyang u likôt. Kekuasaan keurajeuen Raja Kampa nyan cukôp raya. Luwah istana mantong dari Samalanga sampoe trôk u Geurugok. Pah that di da'irah Geurugok diduek gerbang duwa boh tamong lam istana Keurajeuen Kampa.

Nan Geurugok dicok bak nan saboh gampông nyang rayek bak masa nyan dilèe (jameun) seugolom gampông nyan cré bré jeuet keu gampông ubiet laén. Nan gampông nyan nanjih Geurugok. Na saboh calitra nan Geurugok dicok bak saboh meunatang nyang udépjih bak binèh la'ôt meuseubab toe that ngön binèh la'ôt. Meunatang nyan geukheun lé ureueng tanyoe Acèh Guerugui saboh meunatang nyang karang saban hi ngön bieng. Meunatang nyan nakeuh badanjih kôp ubiet lom leubèhjih bak plueng nyang sép tajam lom lisék bak keumalön. Sinankeuh geucok nan gampông nyan.




#Article 57: Jeureuman (125 words)


Jeureuman (bahsa Jeureuman: Deutschland, Bundesrepublik Deutschland) nakeuh saboh neugara nyang na di Ierupa Barat ngon nang nanggroëjih nakeuh Berlin.

Jeureuman teudöng nibak 16 boh neugara bagian nyang ban dum nyan geupeunan ngön Länder.  Tiëp neugara bagian nyan na undang-undang neugara droë maséng-maséng ngön na hak otonom nyang rayek lam hai organisasi dalamjih.

Meusabab na bida lam luwaih ngön jeumeulah ureuëng duëk, neuweuëk wilayah nibak neugara-neugara bagian nyoë meula'én-la'én, kusuihjih antara neugara bagian banda (Stadtstaaten) ngön neugara bagian nyang wilayahjih leubèh luwaih (Flächenländer). Keu tujuan administrasi wilayah, 5 boh neugara bagian, nyakni Baden-Württemberg, Bavaria, Hesse, Rhine-Westphalia Utara ngon Saxony, geuweuëk lam 22 boh distrik peumeurintah (Regierungsbezirke). Lam thôn 2009, di Jeureuman na 403 boh distrik (Kreise), nyakni 301 boh distrik gampông ngön 102 boh distrik banda.




#Article 58: Bandar Udara Antar Nanggroë Chubu Centrair (134 words)


Chubu Centrair International Airport atawa Central Japan International Airport na keuh saboh bandara yang geulayang wilayah Nagoya di Prefektur Aichi. Bandara nyoe geubangun di Teluk Ise reut blah seulatan Nagoya nibak saboh pulopulo yang geupeugeut. Geubuka nibak 17 Buleun Dua 2005, bandara nyoe nakeuh keu gantoe bagi Bandara Nagoya nyang ukeu geu bri kode kode IATA NGO sudangkan kode ICAOnya nakeuh RJGG.

Chubu merupakan bandara lepas pantai ke-3 setelah Bandara Nagasaki dan Bandara Internasional Kansai di Osaka. Ketika bandara ini dibuka pada Februari 2005, dia langsung mengambil seluruh penerbangan komersial di Bandara Nagoya. Bandara ini dibuka untuk mengantisipasi Expo 2005 di Prefektur Aichi.

Konstruksinya dimulai pada Agustus 2000, dengan dana 768 milyar yen (5,5 milyar euro, 7,3 milyar dolar AS), namun karena manajemennya efisien, maka hampir 100 milyar yen dapat dihemat. 

jalan antarabangasa tarminal.




#Article 59: Ghana (161 words)


Ghana nakeuh saboh neugara nyang na di kawasan Afrika Barat. Neugara nyan meuceuë ngon Panté Gadéng blah rot barat, Burkina Faso di barôh, Togo di timu, ngon Lhôk Nugini di tunnong. Luwah wilayahjih rab duwa go luwah pulo Jawa. Ghana nakeuh saboh neugara nyang meuhasé coklat paléng rayeuek di dônya, na cit alumunium nyang paléng le di Afrika. Dilèe neugara nyan nanjih Panté Meuh, namn Ghana teuka nibak Keurajeuën Ghana (adak pih wilaayah keurajeuën nyan hana dum luwah Ghana jinoe).

Seugolom jameun jitamong peunjajah keunan Ghana nakeuh neuduëk nibak padum-padum boh keurajeuën jameun, lagèe keurajeuën lam pucôk Ashanti ngon padum boh neugara Fante di sipanyang panté. Mandum keurajeuën dsinan ka jimeuniaga ngon bansa Iërupa peuë lom lheuëh na hubôngan ngon bansa Portugéh bak abad keu-15.

Ghana nakeuh neugara kulét itam Afrika nyang phôn that meuteumeung cok meurdèka nibak peunjajah. Neugara nyan jicok pulang meurdèka nibak Britania Raya thôn 1957. Bak thôn 2005 jumeulah ureuëng duëk na keuh meu jumeulah 21.029.853 droe.




#Article 60: Bèlarusia (147 words)


Bèlarusia nakeuh saboh neugara nyang hana wilayah la’ôt di kawasan Iërupa Timu. Bèlarusia meuceuë ngon nanggroë Rusia, Ukraina, Polandia, Lithuania, ngön Latvia. Bèlarusia geubagi lam 6 boh propinsi (voblast) ngon saboh banda kusuih. Minsk nakeuh nang nanggroëjih. Banda-banda rayek la’én nakeuh Brest, Grodno (Hrodna), Gomel (Homiel), Mogilev (Mahilyow), ngön Vitebsk (Vitsebsk).

Sukèë bansa Slavia Timu ka geuduek di tanoh Bèlarusia yoh abad keu-6 M kon. Sukèë bansa nyan meurumpok ngon bansa Varangia, ureuëng meukat ngon aseuka nyang asaijih nibak sukèë kawôm Skandinavia. Sukèë bansa Slavia jipeusaboh droe ngon bansa Varangia, lheueh nyan jipeudong banda-banda di Kiev ngon Novgorod. Lheueh Raja Yaroslav I nyang aréh wafeuet bak thon 1054, nanggroë nyan gawoi wilayahjih. Keurajeun Kiev Rus meuakhe ngon jiprang le sukèë Mongol bak abad keu-13 M. Bak thon 1486, wilayah-wilayah nyang ka cré-bré nyan geupeusaboh keulayi lé Ivan III asai Moskow, roh cit lam nyan Bèlarusia ngon Ukraina.




#Article 61: Rusia (1265 words)


Rusia (Fèderasi Rusia) nakeuh saboh nanggroe nyang teuleuëng luwah di timu Iërupa trôk u ateueh Asia (ateueh Eurasia). Nanggroë Rusia nakeuh nanggroë republik fèderal semi-prèsidènsil nyang subjèk-subjèk fèderaljih na 83 boh. Rusia meuceuë ngon nanggroë Norwègia, Finlandia, Èstonia, Latvia, Lithuania, Polandia (deungon Oblast Kaliningrad), Bèlarusia, Ukraina, Georgia, Azèrbaijan, Kazakhstan, China, Mongolia ngon Korèa Barôh.

Rusia meuceuë wilayah la’ôt ngon Jeupun (La’ôt Okhotsk) ngön Amirika Carékat (Seulat Bering). Ngon luwah wilayah 17.075.400 km², Rusia nakeuh nanggroë nyang paléng rayek di donya. Wilayahjih leubèh kureuëng bubé duwa go Rèpublik Rakyat Cina, Kanada, atawa Amirika Carékat. Rakyatjih nyang meubileuëng 142 juta droe nakeuh nyang keu sikureuëng rame di donya. Wilayah watèëjih na 11 boh. Rusia nakeuh nanggroe ngon wilayah uteuën paléng rayék, ngon tasék-tasékjih meu’asoë ¼ ië jeureunèh donya.

Dilèë nanggroë nyoë nakeuh nanggroë dalam Uni Soviet nyang paléng luwah. Rusia nakeuh ahli waréh tiji Uni Soviet ngon geuwaréh 50% beunileueng ureuëng duëk, 2/3 luwah wilayah, ngon leubèh kureuëng 50% pangkai èkonomi ngon seunyatajih. Jinoë Rusia teungoh jioseuha mangat jipeujeuet droëjih keu nanggroë meukuwasa lom. Beuthat Rusia nakeuh nanggroë peunténg, sipheuetjih mantong meuji’ôh bida ngon Uni Soviet dilèë.

Taréh Rusia meuphon that ngon sukèë kawôm Skandinavia nyang nanjih bansa Varangia nyang geura’i lé sidroë ureuëng meusemi-lègènda nan Rurik nyang geujeumeurang La’ôt Baltik nyang dudoë jitamong lam banda Novgorod bak thon 862 M ngon geumat kuwasa nanggroë nyan. Bak thon 882 jih jikuwasa Kiev, banda Slavia nyang timoh jeuet keu punca niyaga antara Skandinavia ngon Konstantinopel. Bak thon 989, Vladimir I geupeuluwah wilayah trôk u Kaukasus ngon La’ôt Itam ngon geutamong lam ugama Geurija Ortodoks Yunani. Keurajeuen Kiev Rus meu’akhèë ngon srang brang Mongol bak thon 1237 lé Batu Khan, cucoë di Genghis Khan.

Sukèë Mongol (Kawan Meuih) geupeutalô le Dimitri Donskoy bak thôn 1380 ngon paréh meunang bak Kulikovo. Wilayah-wilayah nyang ka cré-bré geupeusaboh lom lé Ivan IV; jih cit geurawoh Kazan (1552), Astrakhan (1556), ngon Siberia. Kuwasa geuwaréh lé aneuk cucoë jih trôk keuh waréh raja Romanov ék kuwasa nyang geupeuphôn lé Michael Romanov seubagoë Tsar (raja) bak 1613. Masa Romanov geumat kuwasa 304 thon trok thôn 1917 deungon Tsar Nikolai II seubagoë tsar keuneulheuëh. Bak Februari 1917 geupeugèt keuh Kuwasa Simeutaran diyub Banta Lyvov ngon Alexander Kerensky trok Oktober 1917, watèë kuwasa nyan geupeugantoë ngon Kuwasa Revolusi Bolshevik lé Vladimir Ilyich Lenin.

Bak masa lheueh nyan, kuwasa geusambat lé diktator Josef Stalin (1922) nyang geupeugèt Uni Soviet (Soviet nakeuh Diwan) ngon geurawoh nanggroë-nanggroë lingka Rusia. Kuwasa Uni Sovyet meu’akhé deungon Prèsidèn Mikhail Gorbachev geutrôn nibak kuwasa bak 25 Desember 1991 ngon geupeu’ék alam lhèë wareuna Rusia di Kremlin.

Wilayah Rusia na di Ierupa, teukeuséh Ierupa Timu ngon Asia nyang meuceuë bak gunong-gunong Ural. Wilayah paléng luwah nakeuh Siberia nyang meu’akeulem tundra. Sabab nanggroëjih na di bumoë paléng barôh, wilayah la’ôt Rusia lawétjih geutôp lé èh (ie batèë), ngon padum boh mantong nyang han meu’èh, La’ôt Barens, La’ôt Puteh, La’ôt Kara, La’ôt Laptev, ngon La’ôt Siberia Timu nyang nakeuh saboh badan ngon Arktik atawa Kutôb Barôh, na cit La’ôt Bering, La’ôt Okhotsk, ngon La’ôt Jeupun nyang nakeuh saboh badan ngon Samudra Pasifik.

Di Rusia na padum boh pulo, miseu Novaya Zemlya, Tanoh Franz-Josef, Pulo-pulo Siberia Barôh, Pulo Wrangel di Samudra Arktik, Pulo-pulo Kuril ngon Sakhalin (nyang mantong geupeudakwa ngon Jeupun). Rusia na cit padum boh kruëng, miseu Kruëng Dnephr (Ceuë Ukraina) ngon Kruëng Volga. Nibak nyan na cit La’ôt Kaspia ngon La’ôt Itam nyang meuceuë ngon Tureuki. Rod Seulat Bosphorus ngon Seulat Dardanela, kapai-kapai Rusia nibak La’ôt Itam jeuët meulayeuë u La’ôt Teungoh ngon Terusan Suez.

Nanggroë Rusia leupah luwah nyang tanoh nyang meupadang rata nyang di tunongjih nakeuh stepa (padang meunaleuëng) ngon di barôhjih meu’uteuën raya ngon tundra di panté barôh. 10% tanôh bumoë nyang jeut geupula na di Rusia. Gunong meubanja na di ceuë siblah tunong, miseuë Kaukasus (Gunong Elbrus nyang nakeuh gunong paléng manyang di Èropa ngon Rusia nyang manyangjih 5642 m na disinan) ngon Altai, ngon di siblah timu na Tanoh Verkhoyansk atawa gunong-gunong meu’apui di Kamchatka. Ceuë la’én di Èropa-Asia na Gunong-gunong Ural nyang le deungon hasé mineral, nyang teuleuëng panyang nibak barôh u tunong. Rusia na gareh panté nyang that panyang, leubèh di 37000 km di Arktik ngon Samudra Pasifik, ngon La’ôt-la’ôt Baltik, Azov, Itam, ngon Kaspia (Khazar). Pulo Kunashir nyang tamong lam wilayah Rusia meukleh ngon Hokkaido (Jeupun) ubé 20 km mantong.

Rusia na meuribèë kruëng ngon badan-badan ië, nyang geujôk sedia ië ngon saboh nibak nè ië ateuh tanoh paléng rayek di bumoë. Badan ië jeureunèh paléng rayek ngon paléng peunténg di Rusia nakeuh Tasék Baikal, tasék bumoë nyang paléng lhôk, jeureunèh, ngon tuha. Tasék Baikal nyoë meu’asoë 1/5 ië jeureunèh ateuh tanoh dônya. Tasék-tasék rayek la’én nakeuh Tasék Ladoga ngon Tasék Onega, dua tasék nibak tasék-tasék paléng rayek Èropa. Rusia nakeuh nanggroë nyang keuduwa diyub Brasil lam volume mandum ië nyang geupeubarô teuma. Nibak 100.000 kruëng di Rusia, Kruëng Volga nakeuh nyang paléng geuturi, kon sabab jih paléng panyang di Eropa mantong, jih cit na ruweuëng droë nyang rayek di taréh Rusia.

Nibak barôh u tunong tanoh padang Iërupa Timu macam rupa uteuën bak kayèë meuhad meugantoë, paléng barôh nakeuh padang tundra arktik, uteuën bak jarôm (taiga), uteuën meucawoë ngon luwah rupa ôn kayèëjih, padang naleuëng (stepa), ngon semi-gurôn (meupadang anoë nyang meulingka di La’ôt Khazar) nyang geupeudeuh geunantoë nibak akeulém bak wilayah barôh u tunong.

Uteuën bak Siberia lawétjih nakeuh taiga. Uteuën keuneubah nyang paléng rayek di donya na bak nanggroë Rusia, nyang geukheun cit suëb Iërupa, nyang na bak neumbôi duwa lam hai bileuëng karbon dioksida nyang geuseurap lé jih.

Na 266 rupa mamalia ngon 780 rupa cicém di Rusia. Ka leuh geupeutamong cit 415 macam rupa meunatang bak Buku Data Mirah Fèderasi Rusia bak 1997 nyang jinoë geujaga.

Nanggroë Fèderasi Rusia na 83 subjèk fèderal. Subjèk-subjèk nyoë na hak nyang rata-dua droë wali bak Diwan Fèderasi. Subjèk nyoë meula’én bak tingkat otonomi nyang geubië.

Rusia nakeuh neugara deungon le sukèë bansa nyang meubileuëng trok 160 sukèë bansa ngon asoë lhôk. Bahpih le bileuëng ureuëng duëk. Padatjih ubit sabab luwah nanggroë nyang that raya. Wilayah le ureuëng duëk nakeuh Rusia Èropa, lingka Gunong-gunong Ural, ngon barat tunong Siberia. Bileuëng ureuëng duëk di Rusia nakeuh 141.927.297 droë nibak 1 Januari 2010.

Bak peubileuëng ureuëng duëk 2002, 79,8% jih nakeuh sukèë Rusia, 3,8% Tatar, 2% Ukraina, 1,2% Bashkir, 1,1% Chuvash, 0,9% Chechen, 0,8% Armenia, 10,3% sisajih nakeuh sukèë ngon bileuëng niet lagèë Avar, Azeri, Belarusia, Buryat, Han, Evenk (Ewenki), Georgia, Jeureuman, Yunani, Ingush, Inuit, Yahudi, Kalmyk, Karelia, Kazakh, Korea, Mari, Mordvin, Nenets, Ossetia, Polandia, Tuva, Udmurt, Uzbek, Yakut, ngon la’én lom.

Kristèn, Islam, Budha, ngon Yahudi nakeuh agama-agama reusam di Rusia, nyang geupeutamong seubagoë “hareuta nibak taréh” bak hukôm thôn 1997. Bak padum boh haba, ureuëng kapéta di Rusia nakeuh 16-48% nibak bileuëng mandum. Agama Kristen Ortodox nakeuh nyang meupeungarôh rayek di Rusia. 95% nibak Orthodox nakeuh geurija Orthodox Rusia, nibak nyan na cit geurija-geurija orthodox nyang leubèh ubeut. Agama Kristèn nyang la’én nakeuh Katholik Roma, Gregoria Armenia, ngon padum boh jeuma’ah Protestan.
Endatu di sukèë Rusia tamong lam Kristen Orthodox bak abad 10 M.

Na meu 15-20 juta Muslim di Rusia. Na cit 3-4 juta droem Muslim nyang jijak u Rusia nibak nanggroë-nanggroë dalam Uni Soviet jameun. Ureuëng Islam le tinggai di wilayah Volga-Ural, Kaukasus Barôh, Moskow, Saint Petersburg, ngon Siberia barat.
Budha nakeuh agama reusam bak lhèë boh wilayah di Rusia: Buryatia, Tuva, ngon Kalmykia. Padum keulompok asoë lhôk di wilayah-wilayah timu lagèë Yakutia, Chukotka, ngon la’én lom meu’agama Shamaniah, ngon animisme nyang geungui lam agama rayek. Sukèë-sukèë Slav lawétjih meu’agama Kristèn, Sukèë-sukèë Tureuki lawétjih meu’agama Islam bah pih padum boh keulompok sukèë Tureuki kon Islam.




#Article 62: Irlandia (389 words)


Irlandia atawa Éire (lam bahsa Irlandia), (lam Bahsa Inggréh Ireland), nyang geumeukusud ngon neugara Republik Irlandia nakeuh saboh neugara nyang na lam limong weuëk nam Pulo Irlandia nyang neuduek da'irah nyan na di barat laut Eropa. Ureuëng duëk di Irlandia na leubèh nibak 4 juta droë, neugara nyan tamöng lam anggèta Uni Eropa. Wilayah Pulo Irlandia nyang hana geutamöng lam republik nyoë nakeuh wilayah nyang geu mat po lé Irlandia Barôh, beunagi nibak Britania Raya. Blah rot timu meuceuë ngon La'ôt Irlandia, blah rot barôh Irlandia Barôh, blah rot barat ngon tunong La'ôt Atlantik.

Bak 29 uroë buleuën 12 thôn 1937, saboh naseukah janji nyang geuakô meurdeka neugara Irlandia geu bôh tanda jaroë lé peumimpén Irlandia Tunöng ngon peumerèntah Britania Raya. Ngon na dalèh mantong meukeubôk Prang Dônya II, Inggrèh hana geupeubuët asoë nibak naseukah janji nyan. Ban ka prang nyan reuda, nibak thôn 1949, ra'yat Irlandia Tunöng nyang mayoritas Katolik, geu umum keu raseumi meurdèka neugara Irlandia nibak jaroë Britania Raya. Meurdèka nyoë meu hasé neucok lé ra'yat Irlandia lheueh neu meujuwang na trép lapan abad geulawan Britania Raya.

Luwah neugara Irlandia na 70.273 km² atawa 83% nibak luwah Pulo Irlandia blah rot tunöng, ngon la'én nibak nyan nakeuh wilayah Irlandia Barôh. Ceuë barat nakeuh La'ôt Atlantik, salang blah rot timu na La'ôt Irlandia nyang meuhbông ngon la'ôt meurandéh Seulat St. George ngon La'ôt Keltik. Pasi barat Irlandia nakeuh teubéng, bukét, ngon gunong ubeut. Blah rot dalam neugara na geulingkeue lé padum-padum boh kruëng, salah saboh nakeuh Kruëng Shannon. Banda nyang na di Irlandia na Dublin, Cork, Galway, ngon Limerick.

Iklim di Irlandia nakeuh bak teuneungöh ngon geuseutot ban lagèe arôih Atlantik Barôh. Musém seu'uëm ëda'irah nyan hana that seu'uëm ngon musim leupië pih hana that leupië. Padum-padum boh beunagi Irlandia geuteumèe 275 uroë nyang ujeuën lam si thôn.

Irlandia nakeuh saboh neugara republik ngon sistem parlementer seubagoë peumerèntah neugara nyan. Presiden geupiléh dari Irlandia, nyang geumat kuwasa seubagoë ulèe neugara, keu masa watèe 7 thôn. Bak neuduëk Presiden na hak geumat kuwasa nyang that rayeuk, meunan pih presidèn wajéb geumumat nibak atôran seureuta geupeubuët ban nyang na lam konstitusi.

Irlandia nibak adat geubagi lam 26 county (contae atwa condae lam bahsa Irlandia) nyang mantong geunguy sampoë 'an jinoë lam bideuëng reusam ngon grak tubôh. 26 county nyan nakeuh beunagi nibak 4 provinsi: Connacht, Ulster, Leinster, ngon Munster.




#Article 63: Mongolia (2228 words)


Mongolia (bahsa Mongol: Монгол Улс,  (Monggol Ulus) meuhareutoë Nanggroë Mongol) nakeuh saboh neugara nyang hana wilayah la’ôt di timu-teungoh wilayah Asia. Mongolia meuceuë ngon Rusia di barôh ngon Rèpublik Rakyat Cina di tunong, timu, ngon barat. Bah pih nanggroë Mongolia hana meuceuë ngon Kazakhstan, ujông barat Mongolia meuklèh ngon ujông timu Kazakhstan bubé 38 km mantöng. Ulan Bator nakeuh nang nanggroë nyang jeuët keu banda paléng rayek ngon 38% ureuëng Mongolia geuduëk sinan. Sistem siyasat bak Mongolia nakeuh rèpublik meuparlemèn (diwan).

Mongolia dilee ka tom jikuwasa lé padum-padum boh keurajeuen nomad, lagèë Xiongnu, Xianbei, Rouran, Gökturks, ngon le lom nyang la’én. Keurajeuen Mongol geupeudong lé Genghis Khan bak thon 1206 M. 'Oh lheueh masa dinasti Yuan, sukèë Mongol jiriwang teuma u wilayah sot. Bak abad 16 ngon 17, peungarôh Budhisme Tibet jitamong u Mongolia. Bak akhé abad 17, wilayah Mongolia karap jitamöng mandum lam kuwasa dinasti Qing. 'Oh lheueh dinasti Qing rhet bak thon 1911 M, Mongolia jipeumaklumat droejih meureudehka, tapi mantong jimuprang trôk 'an thon 1921 keu jipeugèt droejih meurdehka de-facto nibak Rèpublik China.

Bak masa away 'oh lheueh meurdehka nyang phôn, Mongolia keunong peungarôh Rusia ngon Uni Soviet, bak thôn 1924 Rèpublik Rakyat Mongolia geupeumaklumat, ngon siyasat bak nanggroë Mongolia laju geuseutot Uni Soviet bak watèë nyan. 'Oh lheueh komunis rhöt bak thôn 1989 di Ierupa Timu, Mongolia geupeudong Revolusi Demokrasi bak thôn 1990, nyang geupeujeuët cara le peureutèë , konstitusi geupeubarô bak 1992, ngon pinah u sistem èkonomi peukan.

Ngon luwah 1.564.116 km2, Mongolia nakeuh nanggroë paléng luwah keu 19 ngon peunadat ureuëng duëk paléng jareueng, ngon ureuëng duëk na 2,9 juta droë. Mongolia nakeuh nanggroë nyang hana wilayah la’ôt keuduwa paléng rayek 'oh lheueh Kazakhstan. Tanoh nyang jeuët geupula dit that, sabab wilayahjih meupadang naleuëng, meugunong di barôh ngon barat, ngon Gurôn Gobi na di tunong. Bube 30% ureuëng duëk pinah-pinah tinggaijih (nomad atawa semi nomad). Ugama nyang paléng meupeungarôh nakeuh Budhisme Tibet (Budha nibak Tibet), ngon sukee bansa nyang paleng jay nakeuh Mongol, bahpih Kazakh, Tuva, ngon sukèë nyang ubit la’én na cit tinggai di sinan, teukeuséh siblah barat nanggroë. 20% ureuëng duëkjih udép ngon pèng kureuëng nibak US$1,25 tiëp uroëjih.

Teumpat-teumpat praseujarah nyang peunténg nakeuh gamba guha Paleolithik (Jameun batèë tuha) nibak Khoid Tsenkheriin Agui (Guha Biru di Barôh) di Propinsi Khovd, ngon Tsagaan Agui (Guha Putéh) di Propinsi Bayankhongor. Teumpat meublang Neolithik (Jameun batèë muda) na di Propinsi Dornod. Nyang lawét nyoë geumeurumpok di barat Mongolia nakeuh teumpat tinggai simeutaran ureuëng keumawé ngon ureuëng peucrok meunatang. Ureuëng duëk watèë Jameun Teumaga di siblah timu Mongolia geupeukira nakeuh ureuëng Paleomongoloid (Mongolia Tuha) ngon di siblah baratjih nakeuh ureuëng Eropid.
Bak abad keu duwa SM, bak Jameun Gansa, barat Mongolia iyub peungarôh Tamadôn Karasuk. Tanoh jirat luwah nibak abad 3-5 Jameun Beusoë nyang dudoë geungui cit lé ureuëng Xiongnu kaleuh geumeurumpok tho Ulaangom.

Ureuëng nomad kaleuh tinggai di Mongolia nibak jameun praseujarah, nyang nibak masa u masa geupeugèt saboh kuwasa rayek nyang timoh gab. Nyang phon nakeuh Xiongnu, nyang geupeusaboh lé Modu Shanyu keu peuget kuwasa di 209 SM. Dudoë kuwasa nyoë timoh seubagoë hayeuëk keu kuwasa Masa Qin China, nyang dudoë geusak droëjih keu peudong Bintéh Raya China nyang geujaga lé 300.000 teuntra bak jameun Panglima Meng Tian, seubagoë peutheun droë nibak Xiongnu.
Aleuh Xiongnu rhöt, Rouran, sukèë nyang meuhubông tho ngon Mongol timoh sigohlom geupeutalô lé Gökturk, nyang geupeutimang nanggroë Mongolia bak padum boh abad. Bak abad 7 ngon 8, Gökturk geupeupawôt le Uyghur, nyang dudoe lé Khitan ngon Jurchen. Bak abad 10, nanggroë nyan geuplah u padum boh bansa nyang geupeuhubông le konsi simeutaran nyang geucok ruweuëng lam paké sabé kawôm droë.

Bak prang di abad 12, sidroë ulèëbalang nan Temüjin dudoë jeut geupeusaboh sukèë-sukèë bansa Mongol nibak Manchuria trôk Gunong-gunong Altai. Bak 1206, jih ngon lakab Genghis Khan, jak geupimpén padum boh prang nyang geujampôh le wilayah Asia, ngon geupeudong Keurajeun Mongol, keurajeun nyang tanohjih meuhubông paléng rayek lam taréh dônya. Diyub aneuk cucoëjih keurajeun meuluwah nibak Polandia di barat u Korea di timu, nibak Siberia di barôh u Lhôk Oman ngon Vietnam di tunong, deungon luwah 33.000.000 km2, (22% nibak tanoh bumoë) ngon ureuëng duëk leubèh nibak 100.000.000 droë.
Aleuh Genghis Khan mangkat, keurajeun geuplah jeuët keu peuët keurajeun atawa Khan, nyang aleuh Möngke mangkat bak 1259, meuhië dong keudroë-droë. Saboh nibak Khan nyan, “Khan Rayek” nyang wilayahjih tanoh Mongol away ngon China jeuët keu kuwasa Masa Yuan diyub Kublai Khan, cucoë di Genghis Khan. Jih geupeudong nang nanggroë di tanoh Beijing jinoë deungon nan Dadu. Aleuh leubèh si’abad, Yuan rhöt ngon geupeugantoë lé kuwasa Masa Ming bak 1368, ngon ulèëbalang Mongol pluëng u barôh. Teuntra Ming geu’usé awak Mongol u tanoh sot, geupeuhancô nang nanggroë Mongol di Karakorum ngon banda-banda la’én, ngon geu’apoih mandum tamadôn ngon reusam Mongol nyang ka hayeu di jameun keurajeunjih, ngon geupuduëk lom sukèë Mongol u prang sabé droëjih.

Abad-abad aleuh nyan geupeuwareuna deungon seunoh kuwasa lé padum boh kawôm, teukeuséh kawôm Genghis ngon kawôm tan Genghis (Oirad) ngon padum go srang brang China (miseujih limöng go srang lé Raja Yongle).
Batumöngke Dayan Khan ngon inongjih Mandukhai Khatun geupeusaboh teuma mandum tanoh Mongol bak away abad 16 M. Di teungoh abad 16, Altan Khan nibak Tümed, cucoë di Batumöngke - kön Khan nyang sah- timoh gab. Jih geupeudong banda Hohhot bak 1557, jih teuma merumpok ngon Dalai Lama bak 1578 keu geupeuturi Budhisme Tibet nyang keu duwa go u Mongolia. Abtai Khan nibak Khalkha tamöng lam ugama Budha ngon geupeudong biara Erdene Zuu (teumpat tinggai peundita Budha) bak 1585. Cucoëjih Zanabazar jeuët keu Jebtsundamba Khutughtu (ulèë ugama Budha/lama di Mongolia) bak 1640.

Khan Mongol nyang paléng akhé nakeuh Ligden Khan bak away abad 17. Jih meupaké ngon sukèë Manchu lam hai hareuta rampaih nibak banda-banda China. Jih mangkat bak 1634 watèë teungoh jak u Tibet, ngon meukeusud meuprang Manchu ngon geupeuhancô jeuma’ah Budha Kupiah Kunèng. Bak 1636, sukèë-sukèë di Mongolia Dalam ka geutamöng u Manchu. Sukèë Khalkha beulasah u Qing bak 1691, nyang meuhareutoë mandum Mongolia keucuwali siblah baratjih geutamöng lam kuwasa Beijing. Aleuh padum go prang, Keurajeun Dzungar geupeuhancô lé Qing bak 1757-1758. Amban, “ulèëbalang rayek” Manchu geupuduëk di Khüree, Uliastai, ngon Khovd. Sukèë Manchu geumat kuwasa di Mongolia trôk thôn 1911, watèë kuwasa Masa Qing rhöt.

Aleuh kuwasa Qing rhöt, Mongolia diyub Bogd Khan geupeumaklumat madika bak 1911. Beuthat lagèë nyan, Rèpublik China nyang ban cit geupeumaklumat madika geukheun Mongolia ata jih. Wilayah nyang geupeutimang lé Bogd Khan nakeuh ubé Mongolia Luwa away. Bak 1919, aleuh Rèvolusi Oktober di Rusia, teuntra China diyub panglima Xu Shuzeng geurawôh Mongolia.
Seubagoë hasé di Prang Rakyat Rusia, sidroë ureuëng jeulajah Rusia putéh, Baron Ungern geupimpën teuntrajih u Mongolia bak Oktober 1920, geupeutalô teuntra China bak Niislel Khüree (Ulaanbaatar) bak away Februari 1921. Ngon meukeusud keu peugléh mandum hayeuëk nyang geukheun lé Ungern, kuwasa Bolshevik Rusia geupeukong kuwasa komunis Mongolia ngon teuntrajih. Teuntra Mongolia nyoë geucok teuma wilayah Kyakhta Mongolia nibak China bak 18 Maret 1921 ngon dudoë bak 6 Juli teuntra komunis Rusia ngon Mongolia trok teuka u Khüree. Mongolia sigoë teuk geupeumaklumat lom madikajih bak 11 Juli 1921. Èhwai nyoë keuh nyang jeuët keu sabab Mongolia meuhubông ngon Uni Soviet trok 70 thôn ukeu.

Bak 1924, aleuh ulèëbalang ugama Budha, Bogd Khan abéh umu, Rèpublik Rakyat Mongolia geupeumaklumat deungon dukông nibak Uni Soviet.
Bak thôn 1928, Khorloogiin Choibalsan timoh gab. Jih geupeumaklumat keu peusapat mandum bahan peunajôh, peuhancô biara-biara Budha, ngon peu’abéh mandum peundita ngon ureuëng la’én nyang jeuët keu musôh nanggroë. Bak lingka 1920, di Mongolia leubèh kureuëng 1/3 ureuëng agam nakeuh peundita (biksu). Di away abad 20 M, na leubèh kureuëng 750 biara nyang udép di Mongolia. Kuwasa Stalinis di Mongolia bak 1937 meupeungarôh keu Rèpublik nyan nyang jeuët keu sabab leubèh nibak 30.000 droë maté. Kuwasa Jeupun karap geusak Mongolia aleuh Manchuria geurawôh lé teuntra Jeupun bak 1931. Watèë Prang Ceuë Soviet-Jeupun bak 1939, Soviet meuhasé geukawai Mongolia nibak teuntra Jeupun.
Bak Agustus 1945, teuntra Mongolia geutamöng lam teuntra Soviet lam Prang Siyasat Srang Manchuria di Mongolia Dalam. Sabab teuntra Soviet ka geutamöng lam wilayah Mongolia Dalam, China payah (harôih) geutrimöng Mongolia Luwa madika, nyang geupeusabab peureulèëjih saboh rèfèrèndum. Rèfèrèndum geupeugèt bak 20 Oktober 1945 deungon 100% ureuëng meuseureuta rèfèrèndum geupiléh madika nibak China. Aleuh maklumat Rèpublik Rakyat China, ban duwa nanggroënyan sama raseumi geutrimöng daulat tiëp nanggroë bak 6 Oktober 1949.

Siyasat perestroika ngon glasnost nyang geupeuturi lé Mikhail Gorbachev di USSR that meupeungarôh bak siyasah Mongolia nyang meu’ujông ngon Rèvolusi Demokrasi nyang damèë deungon geupeuturi sistem le peureutèë ngon èkonomi peukan. Konstitusi baroë geupeuteubit bak 1992, nan “Rèpublik Rakyat” geuboh nibak nan nanggroë. Peupinah u sistem èkonomi peukan that brat, nyang geupeutanda lé inflasi ngon kureuëngjih bahan peunajôh. Peuniléh phôn nyang geupeuparéh lé peureutèë kon komunis nakeuh bak 1993 (peuniléh presiden) ngon 1996 (peuniléh diwan rakyat).

Mongolia geuplah u 21 aimag (propinsi), nyang geuplah lom u 315 sum (da’irah/distrik). Nang nanggroë Ulan Bator geudong keudroë seubagoë khot (kuwasa banda) santeut ngon propinsi. Aimag-aimagjih nakeuh:

Ngon luwah 1.564.116 km2, Mongolia nakeuh nanggroënyang keu 19 paléng luwah di dônya (aleuh Iran). Nanggroë nyoë leubèh luwah nibak Peru nyang na bak neumboi 20.
Alam Mongolia meurupa-rupa, ngon Gurôn Gobi di tunong, ngon wilayah meugunong nyang sijuëk di barôh ngon barat. Wilayah Mongolia le nyang meupadang naleuëng (steppa). Titek paléng manyang nakeuh Pucôk Khüiten di ujông barat Mongolia ngon manyang 4374 m. Tanoh padang di Uvs Nuur nyang meuplah duwa ngon ata Rèpublik Tuva di Rusia nakeuh Teumpat Hareuta Kaya Donya (World Heritage Site). Rata wilayah di Mongolia nakeuh su’um di musém su’um ngon that leupië bak musém leupië deungon Januari suhu jeuët trön u -30 °C.
Ulan Bator nakeuh nang neugara nyang paléng yub suhu rata-ratajih di dônya. Tanoh Mongolia nakeuh leupië, manyang, ngon meu’angèn. Akeulém jih nakeuh akeulém beunuwa deungon musém leupië nyang panyang ngon leupië, nibak nyan musém su’umjih paneuk nyang ujeuën trôn watèë nyoë. Ujeuen leubeh le trön di barôh nibak di tunong. Di tunong bak Gurôn Gobi, padum boh wilayahjih hana ujeuën meuthôn-thôn.
Gobi nakeuh bahsa Mongolia nyang meuhareutoë gurôn meupadang naleuëng. Meunatang nyang jeuët udép di sinan nakeuh unta sagai.

Bileuëng ureuëng duëk Mongolia nibak Juli 2007 geupeukira lé U.S. Census Bureau nakeuh 2.951.786 droë nyang nakeuh neumbôi 138 paléng le di dônya. Nibak nyan, United Nations Department of Economic and Social Affairs Population Division geupeukira bileuëng ureuëng duëk Mongolia (teungoh thôn 2007) nakeuh 2.612.900 droë. Angka nyan meuhië ngon Badan Bileuëng Mongolia (Mongolian National Statistical Office) , nyang geupuduëk bileuëng ureuëng duëk 2.612.900 nibak akhé Juni 2007. Bileuëng timoh ureuëng duëk Mongolia nakeuh 1,2% kirajih (2007). 59% nibak ureuëng duëk diyub 30 thôn umujih, 27% nibak nyan nakeuh diyub 14 thôn.
Mongolia jinoë ka timoh modèrèn. Ubé 40% nibak ureuëng duëk tinggai di Ulaanbaatar. Bak 2002, 30% ai di Mongolia meuhareukat ngon geupeulara hiweuën. Ureuëng meupeulara hiweuën mantöng meupinah-pinah udép (nomad atawa semi-nomad).
Sukèë Mongol nakeuh 85% nibak bileuëng ureuëng duëk. Sukèë-sukèë Mongol na padum boh kawôm lagèë Khalkha ngon la’én lom nyang geupeula’én ngon lugat droë nibak bahsa Mongol. Sukèë Khalkha nakeuh 90% nibak sukèë bansa Mongol di Mongolia. Euntèë 10%jih nakeuh Buryat, Durbet, ngon la’én di barôh ngon Dariganga di timu. Sukèë bansa Turki (Kazakh, Tuva, ngon Chantuu (Uzbek) nakeuh 7% nibak ureuëng duëk. Euntèë ureuëng duëk nakeuh Sukèë bansa Tungus, China, ngon Rusia. Sukèë Rusia le nyang gisa u Rusia aleuh Soviet Union rhöt bak 1991.

Bahsa raseumi Mongolia nakeuh bahsa Khalkha, nyang geunguy lé 90% ureuëng duëk. Bahsa Mongol kayém geupeutamong lam kawan bahsa-bahsa Altai nyang bahsa-bahsa Turuki ngon bahsa-bahsa Tungus roh lamjih.

Jinoë bahsa Mongol geutuléh deungon haraih Cyrillic, bahpih dilèë geutuléh deungon haraih Mongol. Na rancang keu geupeuturi teuma haraih Mongol, man han jadèh sabab meubagoë daléh.

Di barat nanggroë, bahsa Kazakh ngon Tuva kayém cit geumarit le ureueng. Bahsa Rusia nakeuh bahsa luwa nanggroë nyang paléng kayém ureueng marit, 'oh lheueh nyan nakeuh bahsa Inggréh, jinoë bahsa Inggréh meuhad gantoë bahsa Rusia seubagoë bahsa keu duwa. Bahsa Korea jinoe ka jithèë sabab rame ureueng Mongolia geujak mubuet u Korea Tunong. Harôk keu bahsa China ka meu’ék sabab nyan nakeuh bahsa jiran. Bahsa Jeupun meuthèë cit bak kawôm muda. Padum droë kawôm tuha jeuët meubahsa Jeureuman sabab awak nyan dilèë jak meurunoë di Jeureuman Timu, padum droë teuk jeuët meubahsa nanggroë-nanggroë Pakta Warsawa jameun. Le cit kawom muda Mongolia nyang jeuët geupeumarit bahsa-bahsa Iërupa Barat sabab awak nyan meuhareukat atawa meurunoë di sidéh.

Nibak CIA World Factbook, 50% nibak ureuëng duëk Mongolia meu’agama Budhisme Tibet, 40% kapéta, 6% Syamaniyah, Baha’i, Kristèn, ngon 4% teuk Muslim.
Meubagoë rupa Syamanisme ngon Tengriisme kayém geupeulaku bak rata nanggroë Mongolia nibak jameun kön. Dudoë ugama-ugama nyan meucawoë deungon Budhisme Tibet. Bak raja-raja ngon ulèëbalang-ulèëbalang Keurajeun Mongol, Islam nakeuh nyang paleng geupiléh, daléhjih nakeuh lhèë nibak peuët Khan raya tamong Islam.
Bak abad 20 M, kuwasa komunis geutindéh ugama-ugama di Mongolia. Khorloogiin Choibalsan deungon maklumat nibak Joseph Stalin, geupeuhancô leubèh nibak 700 biara Budha ngon geupoh maté meuribèë peundita (biksu) di Mongolia. Bileuëng peundita Budha ji’ôh meukureuëng nibak 100.000 droë di 1924 u 110 droë bak 1990.
Aleuh kuwasa komunis rhöt bak 1991 udép teuma ugama-ugama di Mongolia, nyang sigoë teuk geupeujeuët ugama Budhisme Tibet seubagoë ugama nyang paléng meupeungarôh. Ugama-ugama la’én lagèë Islam, Baha’i, ngon Kristèn geupeulheuh cit aleuh 1990. Muslim keudroèë bak thôn 2007 lam peubileuëng nanggroë meubileuëng 140.152 droë (5,39% nibak ureuëng duëk mandum) nyang le di siblah barat nanggroë lagèë Propinsi Bayan Olgii ngon Propinsi Khovd, lawétjih nakeuh sukèë Kazakh.




#Article 64: Amirika Syarikat (421 words)


Amirika Syarikat (AS) (bahsa Inggréh: United States of America) nakeuh saboh neugara republik federal nyang na di wilayah Amirika Utara nyang teudong nibak 50 boh nanggroe beunagi ngon saboh distrik federal distrik nang nanggroë Washington DC. Amirika Syarikat meuceue ngon Meksiko ngon Lhôk Meksiko blah tunong, ngon Kanada blah utara, blah barat meuceue ngon La'ôt Pasifik ngon blah timu ngon La'ôt Atlantik. Duwa neugara beunagi
Amirika Carékat nakeuh meuklèh ngon tanoh darat Amirika, Alaska ngon Hawaii. Alaska na di ujông baratla'ôt Amirika Barôh, meuceuë ngon Kanada blah rot timu ngon Rusia blah rot barat nyang geupisah ngon Seulat Bering. Salang Hawaii nakeuh pulo-pulo lam La'ôt Pasifik.

Amirika Syarikat na cit meupadum boh wilayah teritori di Pasifik ngon Karibia. Luwah wilayah 3,79  juta mil peuet sagoe (9,83 juta km2) ngon jumeulah ureuëng duëk na 315 juta droë. Amirika Syarikat nakeuh neugara nyang luwah keu lhèe atawa keu peuët di dônya. Bak jumeulah ureuëng duëk, Amirika Syarikat na lam dapeuta neugara ngon jumeulah ureuëng duëk keu lhèe paléng ramè di dônya. Amirika Syarikat nakeuh saboh bansa nyang jeuet nibak le-le bansa ngon meumacam reusam budaya. Karap man dum bansa na di Amirika Syarikat nyang phôn that teuka nibak ureuëng nyang migrasi nibak ban sigom dônya. Ikeulim ngon bumoë Amirika Carékat jeuet cit meumacam ragam, ngon neugara nyoe jeuet keu teumpat tinggai meumacam spesies.

Bansa Indian phôn trôh u Amirika nibak Asia lam keunira 15.000 thôn nyang ka leupah. Dudoë lam thôn 1500 M, trôh keunan bansa Iërupa ngon teuka peunyakét ta'eun sampoe meukureuëng jumeulah bansa Indian. Migrasi ngon penjajahan bansa Iërupa di Amirika phôn that geumula bak keunira thôn 1600, lé Imperium Britania nyang geukheun ngon Kolonisasi Amirika.

Amirika Syarikat geubeuntôk nibak lhèe blaih boh Koloni Inggréh nyang meubeunteuëng panyang nibak pasi La'ôt Atlantik, nyang geupeukeumang sistem ekonomi siyasat, sistem siyasat demokrasi nyang teudong keudroë ngon meuklèh nibak Inggréh. Meuseuliséh antara Inggréh ngon koloni-koloni nyang na di Amirika meuseubab keu bicah Revolusi Amirika. Bak 4 uroë Buleuën Tujôh thôn 1776, ngon pakat bulat, utôsan nibak 13 koloni Inggréh geupeunyata meureudéhka, nyang jeuet keu punca teudong neugara Amirika Syarikat. Neugara barô nyoe meuhasé geupeutalô Inggréh lam Prang Revolusi. Prang nyoe nakeuh prang cok meureudéhka phôn nyang meuhasé geupeutalô keurajeuën raya Iërupa. Padum-padum boh reusam lagèe budaya Mississippi pra-Kolumbia, ka geupeukeumang buët meugoë nyang hayeuë bak watèe nyan, peuneudong nyang meugah, ngon masyarakat nyang saboh padan ngon neugara. Lheuëh peunjajah Iërupa ngon ureuëng meuniaga geumeuturi ngon ureuëng duëk aseuli, meujuta droë ureuëng duëk aseuli nyang maté meuseubab ngon peunyakét nyang dimè le awak teuka nyan.




#Article 65: Guatemala (128 words)


Guatemala nakeuh saboh neugara nyang na di wilayah Amirika Teungoh. Meuceuë ngön Mèksikô röt barôh, Samudra Pasifik röt tunong. Belize, Karibia ngön Honduras röt blah timu, lom Mèksikô röt blah barat. Luwah nanggroë 108.890 km² ngön ureung duëk 15.438.384 droë.

Guatemala nakeuh saboh pusat budaya ureuëng Indian (sukèë Maya). Bak thôn 1524 jeuet keu tanoh jajahan Seupanyo. Bak thôn 1527, Seupanyo jipeugöt kantô gubernur di Guatemala, ka meuhasé jimat kuwasa wilayah Amirika Teungoh seulaén nibak Panama. Bak 15 uroë Buleuën Sikureuëng thôn 1821, Guatemala jipeulheueh droë nibak jajahan Seupanyo, ngön jipubibeueh droë. Thôn 1822 trôk 'an 1823, Guatemala jeuet keu bagian Keurajeuën Mèksikô. Bak thôn 1823, Guatemala jitamöng lam Federasi Amirika Teungöh. Dudoë bak 21 uroë buleuën Lhèë thôn 1847 Guatemala jipeusah droë jeuet keu saboh nanggroe Republik.




#Article 66: Honduras (176 words)


Honduras nakeuh neugara nyang neuduëk ji röt barôh kawasan Amirika Teungoh. Honduras nakeuh saboh neugara nyang ceudah. Geupeunan Banana Republic lam bahsa Inggréh.

Meunan chit lagèë nanggroë la'én lam Amirika Teungöh, Honduras nakeuh rumoh keu sukèë maya trôk bak away abad abad keu sikureuëng. Honduras dijajah lé bansa Seupanyo rap lhèë abad. Bak thôn 1821 Honduras ka meurdéhka, hana trép 'oh leuh nyan jitamöng lam Federasi Amirika Teungöh.

Ureuëng duëk lam nanggroë meubileuëng 8.14 juta droë bak away thôn 2011 lom meutamah rap 2 persen tiëp thôn jih. Harapan udép keu ureuëng inöng nakeuh sampoë umu 68 thôn dan 65 thôn keu ureuëng agam.

Honduras na limöng boh peurté politék nyang teudapeuta nakeuh : Peurté Nasional Honduras, Peurté Liberal, Peurté Sosial Dèmokrat, Peurté Kristèn Sosial, lom Peurté Dèmokrat. Perté nasional Honduras ngön Peurté Liberal jimat kuwasa nanggroë nyan ka padum-padum trép. Honduras ka le that pemimpin 'oh leuh meurdéhka nibak Seupanyo ngön Mèksikô, meubileuëng sikureuëng blah droë nyang ka tom mat kuwasa jeut keu prèsidèn, watèë Honduras mantöng jeuët lam beunagi nibak Republik Federal Amirika Teungöh.




#Article 67: Fiji (278 words)


Fiji nakeuh saboh neugara meu pulo-pulo nyang na tunong La'ot Pasifik, blah rot timu Vanuatu, blah rot barat Tonga ngon blah rot tunong dari Tuvalu. Neuduëk neugara nyoë na di kawasan Melanesia. Suva nakeuh nang nanggroë di Fiji.

Bansa phôn nyang jeuet keu ureueng duek di Fiji teuka dari Asia Tenggara trép masa yôh golom trôh bansa Eropa bak abad 17. Bak saboh ceunatèt neupeugah bansa Eropa nyang phôn teuka u Fiji nakeuh sidrôe peujeunajah dari Beulanda nyang nan gobnyan Abel Tasman bak thôn 1643. Baro bak abad 19 bansa Eropa nyang la'én teuka keunan keu geu duek teutap disinan. Pulo-pulo Fiji neu kuwasa le Inggréh bak thôn 1874. Thôn 1970 Fiji meurdeka dari Inggréh. Bak tanggai 10 oktober 1970 Fiji raseumi meugabông ngon nanggroë commonwealth, nanggroë peusema'muran Inggréh. Bak masa ban meurdeka nyan neugara Fiji geupeunan Sovereign Democratic Republic of Fiji. Dudoé bak thôn 1997 geu ubah konstitusi, Fiji raseumi neu ubah nan neugara jeuet keu Republic of the Fiji Islands.

Presiden nyang geu piléh le The Great Council of Chiefs (Diwan Raya Pangulèe Adat), presiden nakeuh jeuet keu Panglima Rayeuek Angkatan Meuseunjata. Seumentara peumerèntah Fiji geu atô le Kabinet Parlementer nyang geupimpén le Peudana Meuntrôë. Sistem poilték Fijinakeuh sistem le peureuté. Peureuté politék rayeuek nyang na di Fiji nakeuh Soqosoqo ni Duavata ni Lewenivanua(SDL), nyang jeuet keu peureuté ureueng duek aseuli Fiji ngon Peureuté Buruh Fiji (FLP), nyang jeuet keu peureuté bagi ra'yat Fiji turônan India.

Fiji geuweuëk lam 4 boh wilayah rayek divisi, nyakni:

Mandum divisi nyan geuweuek lom jeuet keu 14 provinsi:

Fiji geu bagi cit lam 3 peumeréntah Konfederasi:

Bahsa raseumi Fiji na 3 boh, nyakni bahsa bahsa Fiji, Inggréh ngön Fiji Hindi




#Article 68: Nabi Yusuf (136 words)


Yusuf as nakeuh aneuëk nibak Nabi Ya'qub as. Syèdara nabi Yusuf as nyang saboh mak nakeuh Bunyamin. Lam riwayat, nabi Yusuf nyan ureuëng nyang cukôp that tari, sampoë-sampoë Siti Zulaikha, peureumoh meuntroe nangroe Meusé teuka galak keu nabi Yusuf as.
Bak masa manyak nabi Yusuf ji deungki lé syèdara-syèdara gopnyan nyang la'én mak. Kareuna nabi Yusuf meunan chit Bunyamin brat that geugaséh lé nabi Ya'qub.
Nabi Ya'qub that geusayang keu Yusuf ngon Bunyamin sabab manduwa ureuëng nyan ka hana lé ma. Manyak kon ureung nyan ka meuntuy.
Sampoe bak saboh uroe syèdara-syèdara nabi Yusuf geu lakè idin bak nabi Ya'qub keuneuëk ba nabi Yusuf jak meug'èn-meu'èn, bak phôn-phôn nabi Ya'qub geuhon that untôk geu peu idin. Tapi kareuna carong that bak ji peugah, ka rôh geu peu idin awak nyan keu neuëk ba Yusuf jak meu'èn.




#Article 69: Kuala Lumpur (3145 words)


Kuala Lumpur (kayém geukheun paneuk KL), atawa nan panyang jih Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, nakeuh nang nanggroë ngon banda rayeuek di Malaysia. Luwah wilayah nyan nakeuh , ngon jumeulah ureuëng duëk 1,6 juta droë (2010). Lam wilayah metropolitan Kuala Lumpur atawa nyang geuturi cit ngon Leumbah Klang, nakeuh jumeulah ureuëng duëk 5,7 juta droë. Kuala Lumpur nakeuh wilayah metropolitan ngon meutimoh leupah that na bagah di Malaysia, meuhat nyan bak jumeulah ureuëng duëk atawa bhaih ekonomi.

Di Kuala Lumpur teudong keuh Parlemen Malaysia. Banda nyoe dilè kon jeuët keu neuduëk pusat peumeurèntah eksekutif ngon mahkamah, dudoë phôn nibak 1999 mandum kantô peumeurèntah ngon mahkamah geupinah u Putrajaya. Meunan pih kantô cabeuëng padum-padum boh mahkamah mantong cit na di banda Kuala Lumpur nyan, meuligoë Yang di-Pertuan Agong raja neugara Keurajeuën Federasi Malaysia nakeuh disinan. Banda nyan bak uroë nyoë kajeuët keu pusat budaya ngon ekonomi Malaysia meuseubab ngon neuduëk utama Kuala Lumpuur seubagoë nang nanggroë utama Malaysia. Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) geuakô banda Kuala Lumpur seubagoë saboh banda global alfa.

Wilayah Meusekutu Kuala Lumpur nakeuh salah saboh nibak lhèe boh Wilayah Meusekutu Malaysia, ngon na cit saboh enklaf lam naggroë Selangor, di panté barat teungoh Seumenanjông Malaysia.

Phôn nibak thôn 1990, banda nyoë jeuët keu po rumoh padum-padum boh keurija grak tubôh, siyasat ngon teumadôn dônya, lagèe Commonwealth Games 1998 ngon Formula Sa. La'én nibak nyan, di Kuala Lumpur teudong keuh saboh peuneudong meunara keumbeuë nyang paléng manyang di dônya, nakeuh Meunara Keumbeuë Petronas.

Kuala Lumpur meuhubông ngon dônyan luwa ngon duwa boh bandara, nakeuh Bandara Internasional Kuala Lumpur di Sepang ngon Bandara Sultan Abdul Aziz Shah di Subang.

Tarèh modern Kuala Lumpur geupeuphôn bak kira-kira thôn 1850, 'an nyan Raja Abdullah geubayeuë kuli China keu geupeuhah saboh tambang timah nyang barô ngon leubèh rayeuk. Awak nyan teuka di kuala Kruëng Gombak ngon Kruëng Klang keu jipeuhah tambang di Ampang.

Tambang-tambang nyoë meukeumang ngon bagah jeuët keu saboh da'irah meuniaga nyang that bagah geuteurimong keu banda bak ceuë. Le cit harô-hara nyang geutunyum lé ureuëng Kuala Lumpur, lagèe Prang Syèdara Selangor, waba peunyakét, tutông, ngon ië raya. Bak kira-kira thôn 1870, Kapitan China Kuala Lumpur, Yap Ah Loy, jeuët keu ulèe nyang meutanggông jaweuëb bak peutheun ngon peutimoh banda nyan. Lé jih ka phôn laju jipuga Kuala Lumpur dari saboh teumpat ubeut nyang hana meupat jeuet keu saboh banda tambang ngon ekonomi nyang hudép. Nibak ujông abad keu-19, Mohamed Taib bin Haji Abdul Samad sidroë sèdaga Meulayu teuka keunan dari Minangkabau, ngon lé gobnyan geupuga da'irah Chow Kit ngon Kampung Bahru jeuët keu da'irah mukim masyarakat Meulayu.

Bak thôn 1880, nang nanggroë Selangor geupinah dari Klang u Kuala Lumpur nyang that leubèh jroh ngon meusaneut. Bak thôn 1881, lam musibah ië raya ngon tutông ka hancô dum peuneudong kayèe ngon ubông nyang na di Kuala Lumpur. Residen Inggris di Selangor, Frank Swettenham, laju geupeugot saboh peunutôh nyang jipeuwajéb bak ureuëng disinan geupeugot peuneudong dari batèe bata ngon ubin mantong-mantong. Le peuneudong barô nyan meusaban ngon curak rumoh keudèe di China Tunong, ngon kri meu gaki limong. Peuneujak meuhubông u banda nyan pih ka jipeuna ngon jipuga saboh rot geuritan apuy keunan. Lam get that meukeumang nyankeuh bak thôn 1890, jipeudong teuma saboh Leumbaga Meugléh (Sanitary Board). Bak thôn 1896, Kuala Lumpur geupiléh jeuet keu nang Nanggrë Meulayu Meusikutu nyang barô.

Meumacam bagoë bansa ngon manusia keunan geujak dum geujak duëk di Kuala Lumpur. Kawôm China teutap awak nyan di seulingka pusat meuniaga Medan Pasar blah rot timu Kruëng Klang. Ureuëng Meulayu, Chettiar, ngon India Islam teutap ureuëng nyan di sipanyang Java Street (jinoë Jalan Tun Perak). Tanoh lapang nyang jinoë geuturi ngon Tanoh lapang Merdeka, nakeuh pusat kantô peumeurètah Inggréh.

Bak masa Prang Dônya II, Kuala Lumpur jikuwasa lé teuntra Jepang dari uroë 11 buleuën sa thôn 1942 sampoë uroë 15 buleuën 10 thôn 1945. Bak thôn 1957, Federasi Malaya meuhasé jicok meurdèka dari Britania Raya, ngon Kuala Lumpur geupiléh jeuët keu nang nanggroë. Lheuëh puga Malaysia bak uroë 16 buleuën sikureuëng thn 1963, banda nyoe sah jeuët keu nang nanggroë neugara.

Bak uroë 13 buleuën limong thôn 1969 di Kuala Lumpur bicah keuh saboh geunabuëk antara ureuëng Meulayu ngon ureuëng China. Geunabuëk nyoë meuseubab ngon kureuëng seunang ureuëng Meulayu ateuëh kri hudép sosial ngon puliték Meulayu watèe nyan. Leubèh kureuëng na 196 droë nyang gadoh nyawong manusia lam geunabuëk uroe 13 buleuën limong nyan, ngon peukara nyan jeuët keu meu-ubah kri geupeulaku ekonomi neugara.

Kuala Lumpur geusahèh jeuët keu saboh banda bak thôn 1972, ngon laju jeuët keu neuduëk wilayah ureuëng duëk phôn di Malaysia nyang meuteumèe status nyan lam masa Malaysia meucok meurdèka. Bak uroë 1 buleuën duwa thôn 1974, Kuala Lumpur jeuët keu Wilayah Meusikutu, sampoë keuh ngon nyan nang nanggroë Selangor laju geupinah u Shah Alam bak thôn 1978.

Bak thôn 1998, di Kuala Lumpur meugrak keuh saboh keurija puliték nyang meulakèe ubah kri siyasat neugara Malaysia nyang geukheun ngon keurija Reformasi. Grak buët nyan nakeuh meusuebab ngon jipeupiyôh waki Peudana Meuntroë Malaysia, Anwar Ibrahim. Ureuëng dukông Anwar jitrôn ban saboh nyan dum jilakèe reformasi lam tubôh peumeurèntah.

Putrajaya geupeunyata jeuët keu Wilayah Meusikutu ngon pusat neuduëk peumeurèntah Malaysia bak uroë 1 buleuën duwa thôn 2001. Ubéna neubuët eksekutif ngon yudikatif ka geupinah Kuala Lumpur u Putrajaya. La'én ngon, Parlemen Malaysia ngon meuligoë raseumi Yang di-Pertuan Agong cit nyan nyang mantong teutap di Kuala Lumpur.

Neuduëk bumoë Kuala Lumpur meucurak leumbah rayeuek nyang geuturi sebagoë Leumbah Klang nyang meuceuë ngon Gunong-gunong Titiwangsa di timu, padum-padum boh gunong ubeut di barôh ngon tunong, ngon Seulat Malaka di barat. Kuala Lumpur paih that antara kuala Kruëng Klang ngon Gombak.

Na bak teungoh-teungoh nanggroë Selangor, Kuala Lumpur dilè nakeuh dimeuyub kuwasa peumerèntah Keurajeuën Selangor. Meubarô thôn 1974, Kuala Lumpur peumeuklèh droë keu jipeugot saboh Wilayah Meusikutu phôn nyang geuatô langsông lé Peumeurèntah Federasi Malaysia. Luwah wilayah banda nyoë nakeuh , ngon rab meurata manyang .

Meulindông ngon Gunong-gunong Titiwangsa di timu ngon pulo Sumatra, Indônèsia, di barat, Kuala Lumpur nakeuh meu-ikeulim uteuën ujeuën tropis (klasifikasi iklim Köppen Af) nyang seu'uëm ngon peungeuh, ngon na rhôt ujeuën nyang sép ban sipanyang thôn, utama jih bak keuneunong muson timu la'ôt dari buleuën siplôh sampoë buleuën lhèe. Suhu di banda nyoë meuhat keu teutap, ngon titék maksimum seu'uëm  ngon hantom jilingkeuë , meuhat keu titék meuyub nakeuh cit  ngon han tom kureuëng dari . Kuala Lumpur lam tiëp thôn jiteurimong rhôt ië ujeuën ; bak buleuën nam ngon buleuën tujôh nyan na meuri thô, meunan pih, jumeulah meurata rhôt ië ujeuën disinan leubeh keuh nibak  lam sibuleuën.

Ië raya kayém that trôh keunan 'oh watèe ujeuën raya, khusuihjih di pusat banda ngon da'irah u meuyub nyan. Meujan, wilayah Kuala Lumpur ngon seulingkajih meusalôp abèe ngon asap nyang jiba lé angen dari tutông uteuën di Sumatra. Abèe ngon asap nyan jeuët keuseubab polusi utama di banda nyan, nyang meutamah brôk lom ngon akibat asap emisi nibak keundran meusén ngon keurija konstruksi.

Bak hasé sensus ureuëng duëk thôn 2010, jumeulah ureuëng duëk di Kuala Lumpur nakeuh 1,6 juta droë, teuningkat peunadat ureuëng duëk na 6.891 droë lam tiëp kilomète peuët sagoë. Ngon jumeulah ureuëng lahé nakeuh meutrôn laju, kasampoë bak jumeulah persentase ureuëng duëk ngon umu dimeuyub 15 thôn dari 33% bak thôn 1980 kajeuët keu 27% bak thôn 2000. Meutuka nibak nyan, kawan umu nyang ka keurija antara 15–59 thôn nakeuh meutamah dari 63% (1980) jeuët keu 67% (2000). Persentase ureuëng duëk nyang na umu ka tuha (60 thôn u ateuëh) meu-ék cit dari 4% (1980) jeuët keu 6% (2000).

Bahsa Meulayu nyang jeuët keu bahsa raseumi, nakeuh bahsa utama di Kuala Lumpur. Bahsa la'én nyang geunguy di banda nyan nakeuh Kanton, Mandarin, ngon Tamil. Bahsa Inggréh na cit geunguy lé ureuëng meuniaga ngon jeuët keu bideuëng meurunoë bahsa bak rumoh sikula.

Di Kuala Lumpur, meumacam bagoe reusam meujampu lawok disinan, lagèe Meulayu, China, India, Serani, aneuk-aneuk bansa Kadazan, Iban ngon aneuk bansa aseuli la'én dari Malaysia Timu ngon Barat. Hayeuë that ka banda Kuala Lumpur lawét nyoë, sampoë jeuët keu jiteuka keunan meumacam bansa aséng jijak mita raseuki disinan. Ureuëng luwa nanggroë nyang jak meukeurija disinan lagèe teuka dari Indônèsia, Nepal, Burma, Thailand, Bangladesh, Pakistan, India, Sri Lanka, dan Viètnam.

Bak sensus thôn 2010, Meulayu nakeuh jumelah ureuëng paléng ramèe meunurôt bansa nyang meuduëk di Kuala Lumpur. Masyarakat Meulayu nyang duëk disinan nakeuh teuka dari Pulo-pulo Meulayu, ngon nyan meujumeulah rab na 44,2% dari mandum ureuëng duëk di banda nyan. Lé ureuëng aseuli disinan teuka dari Minangkabau, Bugéh, ngon Jawa.
  
Nibak akhé abad keu 18, bak masa Eropa, meubeudoh Revolusi Industri, ramèe ureuëng keurija meubansa China dari da'irah Fujian ngon Guangdong jiba u Tanoh Meulayu keu jijak keurija bak tambang timah nyang teungoh meukeumang that. Ureuëng Chinna di Kuala Lumpur jimeututô ngon meumacam dialek. Meunan pih nyang that ramèe dari awak nyan nakeuh ureuëng Kanton ngon Hakka. Bak thôn 2010, masyarakat China meujumeulah rab na 43,2% dari madum ureuëng duëk lam banda.

Salang ureuëng India na nibak 10,3% dari jumeulah madum ureuëng duëk Kuala Lumpur (2010). Le dari awak nyan meuagama Hindu ngon jimeututô lam bahsa Tamil ngon meubagoë bahsa la'én lagèe bahsa Hindi, Malayalam, Punjabi, Telugu, ngon Pashtun. Rameè ureuëng India jiba u Malaysia bak masa peunjajah Inggréh.

Ureuëng meuagama Islam nakeuh paléng ramèe di Kuala Lumpur ngon jumeulah nyang meuagama Islam na bak 46,4% (2010). Agama nyoë jeuët keu agama nyang geuyakin lé ureuëng Meulayu ngon ladôm ureuëng India. Agama-agama la'én di Kuala Lumpur nakeuh agama Hindu (utama that lam kawôm India), Buddha (utama lam kawôm ureuëng China), ngon Kristen.

Tugaih peumeurètah banda nakeuh tanggông jaweuëb nibak Diwan Bandaraya Kuala Lumpur, saboh teunubôh peumeurèntah dimeuyub Meuntroë Wilayah Meusikutu Malaysia. Diwan Bandaraya Kuala Lumpur meutanggông jaweuëb keu bideuëng peugléh ngon peusihat umum, meu atô peukara brôh ngon ië peuneuboh lam banda, meurancang banda, peulindông alam, meukalon keurija peuneudong, peuneugot sosial ngon ekonomi seureuta meuhiro peuë mantong nyang peureulèe bagi ureuëng banda. Kuwasa eksekutif geumat lé Datuk Bandar nyang geuangkè ngon masa meutugaih lhèe thôn lé Meuntroë Wilayah Meusikutu. Sistem peuangkè datuk bandar nyoë mula phôn lheuëh piléhan raya disinan geutunda lé peumeurèntah bak thôn 1970.

Dari phôn Kuala Lumpur jeuët keu Wilayah Meusikutu bak uroë 1 buleuën 2 thôn 1974, banda nyoë ka geu meu ulèe lé sikureuëng droë Datuk Bandar. Datuk Bandar Kuala Lumpur jinoë nakeuh Dato' Ahmad Fuad Ismail, nyang geuangkè bak thn 2008.

Kuala Lumpur nakeuh teumpat meudong Parlemen Malaysia, nyang na nibak Diwan Rakyat ngon Diwan Neugara. Banda nyoë geumeuduëk waki di Diwan Rakyat lé siblah droë anggèta parlemen, nyang geupiléh keu tugaih keurija limong thôn. Lheuëh na padum na trép jikuwasa lé Barisan Nasional, bak piléhan raya 8 Maret 2008, peureuté oposisi ka jikuwasa that le kursi bak parlemen keu Kuala Lumpur. Peureuté-peureuté nyan nakeuh Peureuté Tindakan Demokratik (5 kursi), Peureuté Keadilan Rakyat (4 kursi), ngon Peureuté Islam Se-Malaysia (1 kursi); cit na saboh kursi parlemen nyang meuhasé jicok lé BN.

Kuala Lumpur ngon da'irah diseulingka nyan nakeuh da'irah nyang that ma'mu lam bideuëng peuneugot ekonomi di Malaysia. Meuhat pih kantô peumeurèntah ka jipinah keudéh u Putrajaya, banda nyoe mantong cit jeuët keu pusat ekonomi, pèng, bisnis, asuransi, properti, media, ngon seni neugara. Badan-badan peunténg lageè Bank Neugara Malaysia, Komisi Maseukapè Malaysia, ngon Komisi Sekuritas Malaysia, seureuta le kantô peuwaki neugara sahbat ngon misi diplomatik, teutap na di Kuala Lumpur.

Peukara peukeumang infrastruktur di da'irah seulingkanyan, lagèe Bandra Internasional Kuala Lumpur di Sepang, Koridor Raya Multimedia, ngon peuluwah Banda la'ôt Klang ka get that meupeukong bideuëng ekonomi banda nyoe. Bursa Efek Malaysia nakeuh cit saboh keurija ekonomi utama di Kuala Lumpur.

Produk Domestik Bruto (PDB) Kuala Lumpur bak thôn 2000 geukira na bak beuniluëng RM 25.968 juta, ngon meurata timoh methôn na 4,2%. PDB tiěp kapita Kuala Lumpur bak thôn 2000 nakeuh RM 30.727, ngon meurata timoh meuthôn 6,1%. Jumeulah ureuëng keurija di Kuala Lumpur bak geukira na 838.400 droë. Bhaih jasa lagèe pèng, asuransi, properti, bisnis, retail, restoran, hotel, transportasi, keuneubah, komunikasi, jasa pribadi, dan jasa peumeurèntah, na geunguy ureuëng keurija 83% dari mandum jumeulah ureuëng keurija . 17% leubèh nibak nyan na lam bideuëng manufaktur ngon konstruksi.

Rayeuek sektor jasa jeuët ta eu bak jumeulah maseukapè bank ngon asuransi nyang meu-operasi di banda nyoe. Kuala Lumpur ka leungka siëp cit jeuët keu pusat pèng dônya Islam  meuseubab ngon that na le ka teunubôh pèng nyang geupeutaba buët pèng Islam, seureuta meutamah lo ngon na teunubôh pèng Islam dari Timu Teungoh lagèe Al-Rajhi Bank ngon Kuwait Finance House. Disampéng nibak nyan, di banda nyoë le cit cabeuëng maseukapè luwa nyang jibuka kantô disinan.

Bhaih pariwisata that utama cit lam bideuëng ekonomi Kuala Lumpur. La'èn kajeuët keu meutamah lapangan keurija, bhaih nyan jeuët keu peuluwah peuluweuëng ôseuha usaha. Meumacam hotel jipeudong di banda nyoë. Kuala Lumpur ka meukeumang cit seubagoë bak geutuju beulanja internasional. Meumacam pusat beulanja ngon mall ka teudong disinoë. Pariwisata konferensi ka meukeumang cit bak thôn-thôn akhé lawét nyoë ngon jeuët keu wasé utama nyang that peunténg bak industri pariwisata.

Teumpat neutuju wisata nyang that peunténg di Kuala Lumpur nakeuh Lapangan Merdeka, Parlemen Malaysia, Istana Budaya, Istana Neugara, Meunara Kuala Lumpur, Museum Neugara, Pusat Niaga Dunia Putra, Tugu Neugara, ngon teumpat-teumpat ibadah lagèe Meuseujid Jamek, Meuseujid Neugara, ngon Meusejid Wilayah Meusikutu. Teumpat la'én nyan nakeuh Aquaria KLCC, Batu Caves, Makam Pahlawan, Pusat Sains Neugara, Jalan Petaling, Royal Selangor, ngon Keubôn Meunatang Neugara. La'én nyan nakeuh peyasan nyang na bak pusat budaya Melayu, peyasan budaya China di Tokong Thean Hou, ngon pawè Thaipusam di Kuil Sri Maha Mariamman. Di Sagoë Lhèe Meuh (pusat meuniaga Kuala Lumpur) teudong keuh Meunara Keumbeuë Petronas nyang nakeuh meunara keumbeuë nyang paléng manyang di dônya.

Di Kuala Lumpur nakeuh 66 pusat meubeulanja, nyang ngon nyan ka jipeuduëk disinan pusat beulanja ngon fesyen Malaysia. Bak thôn 2006, bideuëng meubeulanja nyan ka jeuët keu ne nibak 7,7 miliar RM atawa 20,8% dari wasé neugara lam bideuëng pariwisata.

Suria KLCC nakeuh salah saboh teumpat meubeulanja nyang that utama di Malaysia seubab neuduëk jih na di meuyub meunara Petronas. Na cit lagèe Bukit Bintang nyang na jipeuhah keudèe meubloë ureuëng galak beulanja paléng le di Kuala Lumpur. Bukit Bintang nyan nakeuh bak Sagoë Lhèe Meuh Kuala Lumpur, jitamong keunan 3 boh ra'uëh raya, Ra'uëh Bukit Bintang, Ra'uëh Imbi, ngon Ra'uëh Sultan Ismail. Di Bukit Bintang na keudèe ië (kafé), geureubak peunajôh, ngon teumpat meubeulanja nyang that padat leungkap lagèe Berjaya Plaza, Berjaya Times Square, Bukit Bintang Plaza, Imbi Plaza, Kuala Lumpur Plaza, Lot 10, Low Yat Plaza, Pavilion KL, Starhill Plaza, ngon Sungei Wang Plaza. Di Kuala Lumpur na cit keudèe macam na paléng hayeuë di Malaysia, nakeuh SOGO Kuala Lumpur nyang na di Ra'uëh Tuanku Abdul Rahman.

Na cit meupadum boh keudèe raya keu teumpat meubeulanja nyang jeuët neuteumèe di da'irah Bangsar, lagèe Bangsar Village, Mid Valley Megamall, ngon The Gardens. Da'irah Damansara di barat la'ôt Kuala Lumpur nakeuh teumpat meudong saboh-saboh jih cabeuëng IKEA di Malaysia. La'én nibak nyan nakeuh padum-padum boh peukan modern (mall) lagèe Cathay Multi Screen Cinemas, The Curve, Ikano Power Centre, Citta Stripmall at Ara Jaya, ngon One Utama.

Meuhat nyang kon teumpat beulanja curak diateuëh bunoë, padum-padum boh sagoë banda Kuala Lumpur ka geupeuteutap jeuët keu da'irah meuneukat barang aseuli disinan lagèe dabeuëh ija (tekstil) ngon peuneugot jaroë. Banda neuduëk ureuëng China di Kuala Lumpur, atawa leubèh geuturi ngon Ra'uëh Petaling, seureuta Peukan Seni nakeuh teumpat meubloë barang-barang aseuli Kuala Lumpur ngon Malaysia.

Arsitektur Kuala Lumpur nakeuh meujampu curak nyang meurumpok lam curak kolonial, Asia, Meulayu Islam, modern, ngon post-modern. Seubagoë saboh banda nyang leubèh muda meubandéng ngon nang nanggroë la'én di Asia Teunggara lagèe Bangkok, Jakarta, ngon Manila, le that peuneudong masa kolonial di Kuala Lumpur nyang geupeudong bak akhé abad keu-19 ngon away abad keu-20. Peuneudong-peuneudong nyan jipeuleumah kri curak Moor, Tudor, Neo-Gothik, atawa Yunani-Spanyol.

Sugohlom Prang Dônya II, di seulingka pusat banda tuha le that ta teumèe rumoh keudèe, le bak peuneudong nyan meutingkat duwa. Dum rumoh keudeè nyan meucurak ban adat reusam peuneudong awak China meujampu Iërupa. Bahthat pih jino ëka le peuneudong tuha nyan ka jipeurubah ngon jipeugot nyang barô, mantong le cit rumoh keudèe away nyang mantong teudong di silingka da'irah Medan Pasar, Ra'uëh Petaling, Ra'uëh Tuanku Abdul Rahman, Ra'uëh Doraisamy, Bukit Bintang, ngon Tengkat Tong Shin.

Lam masa lheuëh meurdèka Malaysia, le that peuneudong meucurak Islam nyang teudong di nang nanggroë. Padum-padum boh peuneudong meucurak Islam nakeuh Meunara Telekom, Meunara Maybank, ngon Kompleks Dayabumi. Conto la'én nakeuh Meunara Keumbeuë Petronas nyang jipeugot rancangan rab saban rupa ngon curak-curak lam seni Islam.

Bak akhé 1990 ngon awal 2000, peuneudong meucurak modern ngon post-modern that dawôk teudong di Kuala Lumpur. Meusaban iréng ngon meukeumang ekonomi, peuneudong-peuneudong away lagèe Rumah Bok ngon brat haté jipeureubah ngon jigantoë peuneudong barô. Peuneudong-peuneudong nibak seurahi pih meutamah jay keuh di Kuala Lumpur lagèe Meunara Keumbeuë ngon Kuala Lumpur Convention Centre.

Taman Tasik Perdana, taman nyang luwah jih na 92 hektar nyang neuduëk toë ngon Parlemen Malaysia, seugohlom nyan dilèe nakeuh teumpat tinggay sidroë keurani rayeuek Britania. Lam taman nyoë na meupadum boh taman khusuih lagèe Taman Bambang, Taman Rusa, Taman Anggrek, Taman Bungong Raya, ngon Taman Cicém Kuala Lumpur (taman cicém nyang paléng rayeuek di Asia Teunggara). Taman-taman la'én di Kuala Lumpur nakeuh Taman ASEAN, Taman KLCC, Taman Tasik Titiwangsa, Taman Tasik Metropolitan di Kepong, Institut Meurunoë Uteuën Malaysia, Taman Tasik Permaisuri, Taman Botani, Taman Ekuestrian, ngon Taman Leumbah Barat Bukit Kiara, Taman Tun Dr. Ismail, ngon Taman Internasional Bukét Jalil.

Na lhèe buh uteuën di Kuala Lumpur, nakeuh Uteuën Simpan Bukét Nanas (10.52 ha), Uteuën Simpan Bukét Sungai Putih (7.41 ha),ngon Uteuën Simpan Bukit Sungai Besi (42.11 ha).

Kuala Lumpur nakeuh pusat keurija budaya di Malaysia. Salah sabaoh tempat budaya that peunténg di banda nyoë nakeuh Museum Neugara nyang na di Lebuhraya Mahameru. Museum nyoë jeuët keu bak keuneubah koleksi peukakaih jameun (artefak) ngon gamba nyang geupeusapat ban saboh Malaysia. Di Kuala Lumpur na cit teudong Museum Seni Islam nyang geukeubah leubèh nibak tujôh ribèe artefak Islam. Koleksi museum nyoë hana meucéh hasé keurija dari reusam Timu Teungoh mantong, na cit disinan pusaka reusam dari Asia, utama that China ngon Asia Teunggara. Bak Museum Seni Islam na cit kubah ngon ruweuëng peuleumah nyang that reyeuk. Neuduëk museum nyoë na di Ra'uëh Lembah Perdana, siblah Meuseujid Neugara.

Diwan Filharmonik Petronas nakeuh saboh teumpat peyasan seni utama di Malaysia. Orkestra nyang geumeuduëk lam geudông nyoë nakeuh Orkestra Filharmonik Malaysia (MPO). Balè Seni Gamba Neugara nyang na di Ra'uëh Temerloh nakeuh pusat keuneubah reusam ngon pusaka seni nasional. Balè seni nyoë geupeugot ngon ini menerapkan unsur arsitektur Melayu lama yang dipadukan dengan unsur arsitektur modern. Galeri Petronas nyang na di pusat meubeulanja Suria KLCC nakeuh pusat seni aseuli. Galeri nyoë geupeuleumah hasé keurija seni nyang meu-ubah-ubah ban lagèe tema. Kuala Lumpur Performing Arts Centre (KLPac) di Sentul West nakeuh pusat seni peyasan (utama that teater, musik, ngon film) nyang hayeuë di Malaysia. La'én nibak pusat produksi seni lokal, KLPac na cit meudukông peyasan lokal ngon regional nyang bibeuëh.




#Article 70: Harun (169 words)


Lam Al-Qur'an, Surat Ash-Shaffat ayat 122-144, na tareumpok bhaih Nabi Musa ngon nabi Harun as. Allah ka Neupeutrôn rahmat nyang cukôp that rayek keu duwa droë nabi nyan. Nabi Harun nakeuh syèedara nabi Musa. Man duwageuh keuturônan (biëk) keuleuarga Imran. 

Lam saboh riwayat, bak sa'ah Nabi Musa as geuparèntah lé Allah ta'ala untôk geujak u bukét Thursina, mangat geujak tuëng kitab Taurat lam trép 40 malam. Bak watèe nyankeuh umat Nabi Musa geuyue satoh bak Nabi Harun as, ngon teuleubèh dilèe geuangkat Nabi Harun jeuët keu rasul lé Allah ta'ala.

Rupajih kawôm nabi Musa nyang tinggai nyan na nyang hana lé meuiman keu Nabi Musa (ka murtad). Ureuëng nyan ka lheueh geupeuingat lé nabi Harun as, bèk jipubuët buët nyang geuteugah lé Allah, teutapi hana jipatéh lé. Awak nyan ka mulai jiseumah patông aneuk leumo nyang jipeugèt lé Musa Samiriy, nyang jih nyankeuh rôh lam musôh Nabi Musa ngon Nabi Harun as. Jihkeuh nyang ba peungarôh, jak tipèe kawôm Nabi Musa ngon Harun as jak seumah patông aneuk leumo.




#Article 71: Nabi Musa (136 words)


Kisah-kisah nabi Musa as lé that ta reumpok lam Al-Qur'an. Sampé-sampé na lam padum-padum boh kitab (buku) seujarah para Rasul, oh geu peunyata kisah nabi Musa teumasôk kisah nyang panyang, na meu padum ôn lam kitab-kitab nyan.
Nabi Musa as lahé bak masa Fir'un laknatillah, nyang raja nyan zalém that, abéh ji poh maté aneuëk-aneuk miët agam nyang nibak bansa Bani Isra'é (Bani Israil).
That zalém raja Fira'un nyan, ji yue poh mandum aneuk manyak agam nyan seubab na ji leumpoe keuneuk lahé sidroe aneuk mièët nyang peureuloh keurajeuën jih.
Seubab nyan keuh bak watè lahé na Musa as, geu bri ileuham lé Allah bak mak nabi Musa as, beu geupasoe nabi Musa nyang mantong manyak lam saboh putoe (peti, tong), geu peu anyoet lam saboh kreuëng nyang kreuëng nyan ji lé rot keuë meuligoe Fir'un.




#Article 72: Puasa lam Islam (507 words)


Beu neu ingat, bahwasajih bahasan nyoe nakeuh meunurot Mazhab Syafi'iy

Puasa nakeuh saboh ibadah nyang geupeubuët lé ummat Islam. Puasa bak ureuëng Islam nakeuh geutheun droë nibak peukara-peukara nyang jeuët keu bateuë puasa phôn teubiët faja sampoë jilôp mata uroë bak watèë meugréb bak buleuën Ramadhan. Puasa bagi ummat Islam nakeuh saboh rukôn nibak limong boh Rukôn Islam.

La'én nibak puasa nyang wajéb buleuën Ramadhan, nacit bak siuroë-uroë ummat Islam geupeubuët puasa sunnat. Buët puasa sunnat nyoë kon rukôn, meunan pih ibadah puasa sunnat nyoë that geupakoë lam agama Islam.

Puasa nakeuh teuka nibak narit bahsa Arab صوم (shaum), ma'na shaum nyan nakeuh theun droë nibak makeuën minom (seumajôh ngon jép ië) seureuta theun hawa nafsu nibak buët la'én nyang jeuët keu bateuë puasa, lagèe meuhubôngan lakoë binoë teungoh meupuasa.

Puasa lam ma'na syari'at nakeuh leubèh nibak puasa lam ma'na bahsa. Lam syari'at puasa nyan nakeuh theun droë ban lagèe ma'na puasa lam bahsa, meutamah lom theun droë nibak meukalon peukara nyang geutham lam agama seureuta theun droë nibak kheun meukheun keu ureuëng la'én seureuta rukôn ngon syarat nyang la'én. Paneuk jih puasa nyoë nakeuh ibadah nyang total lam agama Islam.

Geupham lé ureuëng Islam puasa nyoë saboh ibadah nyang ka na sipanyang seujarah manusia phôn bak Nabi Adam. Puasa nyoe jeuët takheuën saboh bagoë ibadah nyang ka na bak away kon. Bak umat-umat nabi seugohlom Nabi Muhammad , ka na geuparèntah lé Allah keu puasa. Ngon dali wajéb puasa keu ummat-ummat nyang la'én lam kitab suci Al-Quran:

Puasa nyoe na meumacam bagoe meunyo takalon rot hukômjih. Na puasa wajéb, sunat, meukrôh, mubah. Leubèh lom na cit puasa nyang hareuëm, lagèë tapuasa bak tanggay sa buleuën Syawal (uroe raya puasa), tanggay siplôh sampoe tanggay lhèë blah buleuën Zulhijjah (buleuën uroe raya haji).

Bak ureuëng Islam nyang jeuët keu ummat Nabi Muhammad SAW puasa buleuën Ramadhan nakeuh saboh nibak limong rukôn Islam. Puasa bagi ummat Islam nakeuh saboh keuwajéban nyang hanjeuët han geupeubuët lé ureuëng Islam inong agam nyang ka mukallaf.

Nyang teumasôk puasa wajéb nakeuh:

Puasa sunat seubeutôy jih le that, teuma nyoe meupeugah meu padum macam mantong. Puasa sunat nyan lagèe:

Syarat wajéb puasa nakeuh 5 peukara:

Meunyo han sép syarat nyan hana wajéb puasa. Ladôm na chit geutamah syarat, nyakni:

Rukôn puasa na 4 peukara:

Na 3 macam sunat lam puasa:

Na 5 uroë nyang hareuëm ta puasa lam 5 uroë nyan:

Hukôm tapuasa lam uroë nyan nakeuh hareuëm, puasa pih hana sah.

Dali Maseng-maseng Jih

حديث أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رضي الله عنه، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، قَالَ: وَلاَ صَوْمَ فِي يَوْمَيْنِ: الْفِطْرِ وَالأَضْحى

أخرجه البخاري في: 20 كتاب فضل الصلاة في مسجد مكة والمدينة: 6 باب مسجد بيت المقدس

Hadih Nabi nibak Abi Sa'id Al-khudriy RA. Nibak Nabi SAW neukheuen: Hana puasa bak duwa uroe, nyankeuh uroe raya puasa ngon uroe raya Adh-ha (uroe raya haji).
Hadih nyoe geupeutubiet le Al-Bukhariy bak pembahasan masalah Kelebihan Seumayang lam mesjid Meukah ngon Madinah. Bab Mesjid Baytul Muqaddis.

قال النبي : ايامُ منَى ايَّامُ اكل و شرب و ذكر الله تعالى
(صحيح مسلم)

(Shaheh Muslim)




#Article 73: Idul Fitri (599 words)


Idul Fitri ( ‘Īdul-Fiṭr) nakeuh uroe raya ureueng Islam nyang rhöt bak uroe 1 Syawwal lam thôn Hijriyah. Uroe Idul Fitri rhöt bak uroe nyang bida-bida lam tiep-tiep thôn saweueb geuhètong bak trép leumah buleuen di langèt. Cara peuteuntèe uroe 1 Syawwal pih bida, saweub nyan na ureueng Islam nyang peurayek uroe Idul Fitri bak uroe Masehi nyang bida.

Uroë Raya Puasa atawa Idul Fitri nakeuh tanda akhé nibak buleuën puasa Ramadhan. Bak uroë raya puasa phôn nakeuh geupubuët seumayang uroë raya nyang biasajih geupubuët bak tanoh lapang atawa bak meuseujid. Hukôm seumayang uroë raya nyoë nakeuh sunnat mu'akkad. Yôh goh lom seumayang uroë raya ureuëng Iseulam geuteukeubi teuleubèh dilèë, watèë takeubijih mulai jilôp mata uroë bak seupôt uroë raya sampoë hat geudong imeum bak mihrab keuneuk seumayang uroë raya. Takeubi nakeuh lagèë nyoë:

Takeubi mulai geukheun atawa geubaca watèë away buleuën Syawwal.

Lam hay seumayang uroë raya, man duwa seumayang uroë raya puasa ngon uroë raya haji nyan saban cara pubuëtjih, keucuali na padum-padum peukara nyang meubida lagèë nyang akan geupeugah u keuë.

Lagèë nyang ka tatupeuë, hukôm seumayang uroë raya nakeuh sunat mu'akkad, areutijih seumayang nyoë geupeugalak bak tapubuët. Nabi Muhammad saw. sabé na geupubuët seumayang nyoë. Saweuëb nyankeuh meukrôh tatinggay, kureuëng gèt meunyo hana tapubuët. Sunat lam bhah seumayang uroë raya nyoë nakeuh sunat 'in geupeunan, meukeusudjih sunat ateuëh tiëp ureuëng Iseulam.

Seumayang nyoë sunat keu mandum ureuëng, keu ureuëng di gampông, lam ranto atawa musafir, ureuëng meurdèhka, lamiët, ureuëng agam, ureuëng inong, atawa bah that pih darè.

Seumayang nyoë jeuët tapubuët sidroë-droë atawa ramè-ramè (meujama'ah). Nyang leubèh gèt tapubuët meujama'ah. Saweuëb na sunat baca khutbah uroë raya, meunyo taseumayang sidroë hana baca khutbah. Ngon na lom hikeumah la'én meunyo seumayang ramè-ramè.

Seumayang nyoë tapubuët bak watèë beungoh uroë raya 'oh lheuëh jiteubiët mata uroë sampoë jitamong watèë seumayang luhô. Teuma sunat tapubuët bak watèë kira-kira ka manyang mata uroë 'oh situmbak (poh-poh 8 atawa leubèh). Meunyo bak seumayang uroë raya puasa sunat beu teulat bacut, mangat luwah watèë keu bôh jakeuët fitrah. Bak seumayang uroë raya haji sunat beu away lom bacut supaya luwah watèë untôk sië kureubeuën ngon tabagi siëjih.

Seumayang uroë raya nyan na duwa raka'at, atôran seumayangjih saban lagèë seumayang nyang la'én. Teuma nyang na bida bacut nakeuh seumayang nyoë na meutamah takeubi (teukeubi) 'oh lheuëh dô'a iftitah, yôh goh lom ta baca ta'awwudz (kheun a'uzubillah) ngon Surat Al-Fatihah. Bak raka'at phôn tujôh go, sila'én takbiratul ihram (teukeubi phôn tamong seumayang). Bak raka'at nyang keu duwa limong go, sila'én takeubi beudoh keu raka'at keuduwa nyan.

Lam tiëp-tiëp lheuëh kheun fatihah, sunat ta kheun surat-surat paneuëk nyang na lam Kureu'an. Teuma leubèh gèt takheun bak raka'at phôn surat Qaf atawa Surat Al-A'la, jeuët chit Surat Al-Kafirun. Meunyo bak raka'at keu duwa ta kheun Surat Al-Qamar atawa Surat Al-Ghasyiah, teuma jeuët lom Surat Al-Ikhlash (Qul-hu). 

Oh lheuëh seumayang uroë raya, geusambông laju ngon khutubah uroë raya. Na duwa khutubah, khutubah phôn ngon khutubah nyang keuduwa. Khutubah nyoë sunat meunyo bak seumayang ramè-ramè. Meunyo meunan, khutubah seumayang uroë raya nyoë hana sunat bak ureuëng seumayang sidroë atawa bak jama'ah seumayang ureuëng inong, keucuali meunyo nyang ba khutubah nyan buët ureuëng agam, nyan kakeuh jeuët lagèë nyan.

Khutubah nyoë saban lagèë khutubah uroë jumeu'at, bida bacut khutubah jumeu'at yôh goh lom seumayang, teuma meunyo bak khutubah uroë raya oh lheuëh seumayang. Bak away-away khutubah phôn, khatib (ureuëng nyang ba khutubah) sunat geukheun takeubi sikureuëng go, bak khutubah keuduwa tujôh go. Hay nyang geupeugah lam khutubah uroë raya puasa nakeuh masalah jakeuët fitrah atawa la'én nyang peunténg-peunténg. Lam khutubah uroë raya haji geupeugalak peugah bhah hukôm kureubeuën. 




#Article 74: Ankara (191 words)


Ankara nakeuh nang nanggroë Tureuki nyang geuangkèe jeuët keu nang nanggroë phôn that thôn 1923, geunatoë keu banda Konstantinopel atawa Istanbul. Banda nyoë nakeuh cit nang nanggroë Provinsi Ankara. Seugohlom nyan, Ankara geuturi ngon nan Angora atwa Engürü; bak masa Romawi geuturi seubagoë Ancyra; ngon bak masa Hellenistik seubagoë Áŋkyra. Neuduëk banda nyoë na bak manyang 938 metè di ateuëh muka ië la'ôt.

Banda nyang keu duwa rayeuk di Tureuki nyoë geuduëk lé 4.455.453 droë bak thôn (2007) ngon that peunténg meunyoë ta kalon lam bhaih ekonomi ngon industri. Seubagoë pusat peumeurèntah Tureuki, di Ankara keuh meuteumpat mandum kantô waki neugara la'én. Banda nyoë na bak da'irah nyang that thô di Tureuki ngon jilingka lé da'irah stepa ngon padum-padum boh arkeologi dari masa Utsmani Byzantium, ngon Romawi.

Bandara utama Ankara nakeuh Bandara Internasional Esenboga nyang na blah rot barôh banda. Terminal Bus Ankara (bahsa Turki: Ankara Şehirlerarası Terminal İşletmesi) nakeuh beunagi nyang that peunténg nibak jaringan bus di Ankara ngon seutasiôn geuruitan apuy Ankara Garı nakeuh nyang peuhubông antara da'irah barat ngon timu Turki.

Di Ankara na duwa ra'uëh geuritan meuyub tanoh ngon lhèe boh ra'uëh teuk teungoh lam masa geupeugot.




#Article 75: Hapé (120 words)


Hapé (Hp) atawa handphone nakeuh saboh alat untôk meubagoë keubutuhan. Baroëkon hapé keu ngon peugah haba ngon sms sagay, tapi jinoë hapé kajeuët ta ngui keu meubagoë hay nyang peureulè. Miseuë: tèlèpon, sms, mms, cok gamba pôtô atawa vidiô, reukam su atawa la'én nibak nyan. Lawétnyoë kajeuët peuhah Internèt rot hapé. Na lom chit hp nyang jeuët kalon tivi.

Meubagoë mèrèk hapé nyan, na mèrèk Nokia, Samsung, Philip, LG, Sony Ericson, Virtup, Siemens, Window Mobile atawa la'én nibak nyang.

Nyang peujalan (OS, Operational System, Sistem Operasi) hapé nyan pih macam bagoë, na Java, Symbian atawa Window ngon Linux.

Na Hp nyang jitém keunong peunyakét (virus) lagé nyang meusén jih Symbian. Na cit nyang han sagay keunong virus lagè Java OS.




#Article 76: Banda Acèh (376 words)


Banda Acèh (Haraih Jawoe : كوتا بند اچيه) bak masa dilèë nakeuh nang neugara Acèh, jinoë kajeuët keu saböh propinsi di Indonesia, nyang teuduëk bak ujông pulo Sumatra. Luah tanöh banda nyoë nakeuh 64 km2 dan meunurôt hasé nyang teubileuëng deungôn sensus, na 219.070 droë ureuëng geuduëk di banda nyoë.

Bak masa jameun dilèë, banda nyoë geupeunan Bandar Acèh Darussalam. Lheuëh nyan nibak masa jiduëk Hindia Beulanda dituka nan banda nyoë jeuët keu Kutaraja. Makna Kutaraja nakeuh Kuta teumpat neuduëk Raja atawa Sultan Acèh, meunyo takalon tarèh meuba keudéh bak calitra Sultan Acèh nibak indatu Champa. Bak thôn 1956, neugara Acèh kadisak lam Indônèsia dan kajeuët keu propinsi maka nan banda meu-ubah lom deungôn nan Banda Acèh seubagoë nang nanggroë Acèh lam neugara Indônèsia, nyang meu-asai phôn nariët nyan nibak bahsa Parisi, bandar (بندر).

Bak masa jinoë, banda nyoë ka meuceuhu deungôn nan Banda Acèh nyang geuböh r bak narit bandar. Banda nyoë geukaét chit seubagoë nanggroë nyang jeuët keu adoë nanggroë nibak propinsi Meukkah lam neugara Soëdi Arabia nyang kayém geulakap deungôn nan Seuramoë Meukkah. Nan nyoe geubôh kareuna bak masa jameun, ureuëng nyang jak u haji geupiyôh di Banda Acèh sigolom geujak u Meukkah. Seula'én nibak nyan, jameun na sidroë raja, gobnyan meu-asai nibak keurajeuën Samudra Pasé, nyang phôn tamöng lam agama Éseulam sigolom agama nyoë geumè ban sigom neugara Indônèsia.

Bak uroë 26 buleuën 12 thôn 2004, Banda Acèh geubi saböh musibah, nakeuh musibah tsunami. Sigolom ië la'ôt ji'ék, na geumpa bumoë nyang cukôp teuga. Geumpa bumoë nyang teuga jih 9,2 SR nyan, jeuët keu meusabab ji'ék ië la'ôt, atawa tsunami u banda. Deungön sabab nyan, kira-kira na 167.000 ureuëng meuninggai lam musibah nyan. Musibah nyan teuka bak jeuëm pôh 7.58 beungöh uroë aleuhad. Ji'ôh pusat geumpa nyan nakeuh 155 mil dari panté Banda Acèh.

Banda Acèh na sikureuëng böh sagoë cut (keucamatan). Nan sagoë-sagoë cut nyan nakeuh:

Banda Acèh nyoë teuduëk di da'irah tropis atawa da'irah nyang cuaca-jih sabé-sabé su'um. Su'um di kuta nyoë nakeuh kira-kira 27°C saban uroëjih. Lagèë da'irah la'én di Indônèsia, Banda Acèh na musém khuëng ngön musém ujeuën. Biasajih, lam beuleuën nam sampoë buleuën lapan. Kuta nyoë öh trôh bak watèë musém khuëng keubit that khuëng. Meunurôt taksé, nibak beuleuën-beuleuën nyan su'um jih trôh sampoë lumbôi paléng manyang.




#Article 77: Kabupatèn Acèh Barat (367 words)


Acèh Barat nakeuh salah saboh kabupatèn nyang na di Acèh. Seugolom geupeukeumang, luwah wilayah Acèh Barat na 10.097.04 km². Nakeuh sagoë wilayah panté barat ngön tunong Pulo Sumatra nyang meubeunteueng dari barat u timu, mula phôn bak gaki gunong Geurutèë (ceuë ngön Acèh Rayek) trôk bak binèh Kruëng Seumayam (ceuë ngön Aceh Tunong) ngön panyang binèh panté 250 km. 'Oh lheueh geupeukeumang wilayah nyoë chit tinggai 2.927,95 km².

Lam Undang-Undang Numbôi 7 (drt) Thôn 1956, wilayah barat Acèh geubagi jeuet keu 2 boh kabupatèn nyakni Kabupatèn Acèh Barat ngön Kabupatèn Acèh Seulatan. Seugolom geupeukeumang Kabupatèn Acèh Barat ngön nang nanggroë di Meulabôh teudöng ateueh 3 wilayah nyakni Meulabôh, Calang ngön Simeulue, ngön beunileuëng keucamatan bak watèë nyan na 19 boh. Bak thôn 1996 Kabupatèn Acèh Barat geupeukeumang lom lam boh 2 Kabupatèn nyakni Kabupatèn Acèh Barat ngön Kabupatèn Simeulue ngön nang nanggroë di Sinabang.

Lheueh nyan bak thôn 2000, meunurôt Peraturan Dai'rah Numbôi 5, Kabupatèn Aceh Barat geupeukeumang lom ngön geutamah 6 boh keucamatan barô. Deungön nyoë Kabupatèn Acèh Barat ka meuhasé geupeuna 20 keucamatan, 7 keulurahan ngon 207 gampông.

'Oh lheueh geupeuna Undang-Undang Numbôi 4 Thôn 2002 bhaih peumeugöt Kabupatèn Acèh Barat Daya, Kabupatèn Nagan Raya ngön Kabupatèn Acèh Jaya, Wilayah Kabupatèn Acèh Barat geupeukeumang jeuet keu 3 kabupatèn barô nyang teuseubôt di ateueh, 'Oh lheueh geupeukeumang nyan wilayah Kabupatèn Acèh Barat meubileuëng beunagi ateuh 12 keucamatan, 32 boh mukim ngon 322 boh gampông.

Ceuë nanggroë

Wilayah beunagi barat Keurajeuën Acèh Darussalam mula phôn geubuka ngön geupeugöt bak abad keu XVI thôn Maseuhi, neuyuë lé Sôleutan Saidil Mukammil, lheuëh nyan geumeuhasé lé Sôleutan Éseukanda Muda ngön geupeuteuka ureuëng-ureuëng Acèh Rayek ngön Pidie.

Da'irah phôn nyang ramè nakeuh di Pasi Karam nyang geupeurintah lé sidroë raja nyang meugeula Teuku Keujruën Meulabôh, ngön Nanggroë Daya nyang bak akhé abad keu XV, ka teudöng saboh keurajeuën ngon raja bak watèë nyan nakeuh Sultan Alaidin Riayat Syah ngön meugeula Poteu Meureuhôm Daya.

Wilayah Aceh Barat bak akhé abad keu XVII ka meubeudöh jeuët keu padum-padum boh keurajeuën nyang ubit-ubit geumat kuasa lé ulèë balang, nyakni:

Dimeuyup nyoë nakeuh nan napeuta bupati nyang mat kuasa di Acèh Barat mula phôn bak thôn 1945, trôk an jinoe.

Dapeuta keucamatan di Acèh Barat 




#Article 78: Kabupatèn Acèh Rayek (201 words)


Acèh Rayek nakeuh saboh kabupatèn nyang na di Acèh. Nang nanggroë Acèh Rayek nakeuh Janthoë nyang wilayahjih toë ngon gunong Seulawah Agam. Dilee nang nanggroëjih nakeuh Banda Acèh. 'Oh watèë geupeusah Banda Acèh jeuët keu nang nanggroë propinsi, nang nanggroë Acèh Rayek geupinah u Janthoë trôk 'an jinoë.

Aceh Rayek meuceue blah barat ngon La'ot India, blah timu ngon Kabupaten Pidie, blah baroh ngon seulat Malaka, Banda Aceh ngon La'ot Andaman seureuta blah tunong ngon Aceh Jaya.

Na cit pulo-pulo di Acèh Rayek nyang rôh lam wilayah pulo Acèh lagèë pulo Peunasoë ngon pulo Breuëh. Kruëng nyang paléng rayek nakeuh Kruëng Acèh, gunong nyang na nakeuh gunong Seulawah Agam (meuapuy), Seulawah Inong, Paroë, Kulu ngon Batèë Meucica. Uteuën nyang paléng luwah nakeuh Uteuën Ulu Masén nyang meusambông ngön Acèh Jaya ngön Pidie. Haba ureuëng tuha, bak uteuën nyoëkeuh mantöng na Sukèë Bante Seumileuk.

Di Kabupaten Acèh Rayek na 23 boh keucamatan nyang salah saboh wilayahjih nakeuh meupulo nyakni keucamatan Pulo Acèh. Ban dum gampông di Acèh Rayek meubileuëng 599 gampông ngon keulurahan na 5 boh.

Teumpat-teumpat ngon alam nyang ceudaih di Aceh Rayek nakeuh:

Teumpat-teumpat meuseujarah di Acèh Rayek nakeuh:

Acèh Rayek le peunajôh khaih nyang ka geuturi lé masyarakat lagèë:




#Article 79: Sabang (921 words)


Sabang nakeuh saboh banda nyang na di Acèh. Bak administrasi peumerèntah geukheun Kotamadya Sabang, wilayah nyoe meu pulo-pulo di meurandéh la'ôt ujông barôh Pulo Ruja, nang nanggroë Sabang nakeuh banda Sabang nyang na di Pulo Wèh, pulo nyang that rayeuk disinan.

Lé peumerèntah Indônèsia Sabang nyoë neupeugot keu saboh da'irah ekonomi bibeuëh. Ngon na banda la'ôt nyang cukôp meusaneut di Lhôk Sabang.

Lam neuduëk bumoë Indônèsia, wilayah Kuta Sabang na bak 95°13'02-95°22'36 Buju Timu, ngon 05°46'28-05°54'-28 Linteuëng Barôh, nakeuh wilayah peumerèntahan nyang paléng barôh neugara Indônèsia, wilayah nyoe meuceuë langsông ngon neugara jiran Malaysia, Thailand, ngon India.

Wilayah Kuta Sabang geulingka lé Seulat Malaka di barôh ngon timu, La'ôt Hindia di tunong ngon barat. Pulo Rôndô nyang nakeuh salah saboh pulo paléng luwa wilayah neugara Indônèsia. Salang Titék Nol di Sabang nakeuh garéh keunira tanoh nyang phôn di Indônèsia.

Pulo-pulo di Sabang

Beunagi wilayah

Sabang geuweuëk keu 2 kecamatan Sukakarya ngon Sukajaya. Jumeulah gampông na 18 boh.

Bak saboh peunegah nakeuh mula nan Sabang nyan nakeuh nibak Bahsa Arab shabaq nyang meuma'na gunong beureutôh. Nyan na saboh tanda nyang nakeuh lam èleumèe bumoë neukheun Pulo Wèh nyan jeuet nibak tanoh vulkanik. Jeuet ta kalon cit bak neuduëk wilayah nyan na lam garéh meurumpok duwa banuwa, ngon di Sabang na gunong Jabôi, saboh gunong meuapuy nyang ka maté. Bak 300 thôn yôh gohlom masehi na sidroë ahli èleumèe bumoë Yunani nyang geujak u timu ngon trôh bak saboh pulo hana geuturi bak babah la'ôt Seulat Malaka, nyan keuh Pulo Wèh. Lhueh nyan bak peuta la'ôt jameun nyang geumeuneumat lé ureuëng meula'ôt pulo Wèh nyan geutuléh nan ngon Pulo Meuh. Lam hikayat Sinbad, sabaoh hikayat nanggroë Parsi na cit geu meuteu'oh nan pulo Wèh nyan bak watèe Sinbad neujak meulayeuë dari Sohar, Oman, jeu'ôh neujak rot la'ôt meulingkeuë Maldives, Pulo Kalkit (India), Srilanka, Andaman, Nias, Wèh, Penang, ngon Canton (China). Sinbad geu piyôh bak saboh pulo nyang geukheun ngon Pulo Meuh jinoe geuturi ngon Pulo Wèh.

Salang Pulo Wèh lam Bahsa Acèh teuka nibak narit wèh nyang meuma'na pinah, bak masa Keurajeuën Acèh jameun pulo nyan geuduëk lé ureuëng nyang neu minah atawa neuwèh dari Pulo Ruja. Bak teunulèh nan da'irah lam bahsa aséng kayém neutuléh ngon We, hana haraih H.

Lam masa phôn-phôn that teuka Bansa Beulanda neukuwasa Acèh nyan Sabang neupuga keu saboh banda la'ôt nyang that peunténg di babah la'ôt Seulat Malaka. Bak phôn abad keu-20 Sabang nyan nakeuh gampông ureuëng meula'ôt ngon cuaca keuadaan nyang that get keu neupuga banda la'ôt disinan. Lheuëh nyan lé Beulanda geupeugot teuk saboh gudang batèe arang disinan, banda lhôk nyan geukuëh lom bah jeuët dimeulabôh kapai raya ngon dipeudong peuneudong la'én didarat, ka sampoë lam gudang disinan jeuët jikeubah 25.000 ton batèe arang. Bak masa nyan batèe arang nyan that meuguna keu ngon peujak kapai uap. Kapai uap dari le-le nanggroë sabé neupiyôh di Sabang keu neutamah batèe arang, ië tabeuë ngon peukakaih la'én dum. Teuninggay seujarah nyoë mantong le ta eu di Sabang sampoë 'an uroë nyoë. Yôh golom Prang dônya II banda Sabang nyan get that peunténg bandéngan ngon singapura. Lheueh hana le ureuëng ngui kapai uap nyang meugantoë ngon meusén disè meubarô keuh Singapura jeuet leubèh geupeureulèe le ureuëng meukapai, bacut-bacut Sabang ka geupeutuwo.

Gla Sabang seubagoë banda la'ôt bibeuëh nakeuh geupeuphôn bak watèe Beulanda neupuga banda la'ôt rayeuek nyan thôn 1896. Yôh masa nyan Sabang nakeuh banda la'ôt internasional nyang that na sibôk, na leubèh nibak 20 boh kapai luwa nyang jipiyôh disinan bak tiep uroë. Bak akhé abad keu-19 nyan banda la'ôt Sabang geuthèe di dônya keu banda la'ôt nyang that peunténg di Asia Riwayat banda la'ôt bibeuëh nyan gadoh bak watèe Jeupang jitamong keunan thôn 1942. Lam gabuëk prang dônya II banda la'ôt nyan ka hana meupakoë le. Bak watèe Jeupang talô prang, Beulanda mantong neuanggap nyan banda la'ôt bibeuëh, meunan pih keuadaan banda la'ôt nyan hana cit geupeusaneut. Meunan keuh meseubab ngon nyan ka sampoë hana le kapai nyang peugot Sabang seubagoë teumpat peuniyôh bak masa nyan.

Dudoë bak thôn 1963 Sabang reuncana geupuga keulayi seubagoë banda la'ôt bibeuëh, nyang geueuphôn ngon survey nyang geupeugot lé Lembaga Penelitian Fakultas Ekonomi Universitas Syiah Kuala, Banda Acèh. Meutamah lom ngon beureutôh seungkèta antara Indônèsia ngon Malaysia jeuet keu reuncana nyan geudukông lé peumerèntah Indônèsia. Laju geupeuteubiët Perpres No. 10 tahôn 1963, raseumi lom Sabang jeuet keu banda la'ôt bibeuëh nyang geupeukong lom ngon qanun peumerèntah UU No. 3  4 thôn 1970, nyang meukeusud qanun nyan geupeugot Sabang keu banda transito ekspor ngon impor. Geupeunyata cit Sabang nyan (lam areuti mandum wilayah kotamadya) seubagoë banda industri, pariwisata, ngon pusat meuniaga.

Keu ngon peu laksana buët nyan geupeuna saboh diwan keurija nyang geukheun Dewan Daerah, seubagoë nyang meulaksana mandum keurija Dewan Daerah, geupeugot Badan Pengusahaan Daerah Perdagangan dan Pelabuhan Bebas Sabang (BPDPPBS) nyang geupimpén lé sidroë administrator (syahbanda). Seunyata jih qanun nyang geuatô lam UU No. 3  4 thôn 1970 golom meu asé keuh sampoë 'an jinoë. Jeuet keu syok keuh ureuëng meupangkai keu geupula pangkai di Sabang nyan. Meuseubab nyang na geu atô cit peunutôh barang impor nyang jitamong u wilayah duane di Indônèsia (Sabang) lagèe lam SK Dewan Daerah No. 71 thôn 1982.

Ngon le that barang nyang geupeutamong u Sabang hana geucok hak pajak keu neugara, sampoë jeuet keuh bak watèe nyan le that ureuëng mita raseuki u Sabang ngon cara neumeuniaga barang. Neucok barang neubloë di Sabang neupeuwoë u darat Acèh neumeukat keu neuteumèe laba dari buët nyan. Istilah bahsa keu neubuët nyan na keuh geukheun meujèngèk, ma'na jèngèk lam narit panyang jih nakeuh jenggo ekonomi.




#Article 80: Kabupatèn Pidië Jaya (240 words)


Kabupaten Pidie Jaya nakeuh saboh kabupatèn di Acèh, Indônèsia. Ngon Meureudu jeuet keu Nang nanggroë. Awai phôn kabupatèn nyoë nakeuh meusaboh ngon Kabupaten Pidie, dudoë geupeumeuklèh ngon Undang-Undang Nomor 7 Thôn 2007 bak 12 uroë buleuën 1 thôn 2007. Kabupatèn Pidie Jaya nakeuh saboh nibak 16 boh usulan peukeumang kabupatèn/kota nyang geu akô lé Dewan Perwakilan Rakyat bak 8 uroë buleuën 12 thôn 2006.

Kabupaten Pidië Jaya na nibak lapan boh keucamatan:

Wilayah Mukim di kabupaten Pidië Jaya na 34 boh Mukim ngon jumeulah gampông na 213 boh gampông. Salang kelurahan na meujumeulah 9 boh.

Ceuë barôh ngon Seulat Malaka, blah rot tunong ngon Kecamatan Tangsé, Geumpang ngon Mane, Kabupaten Pidie, blah rot timu meuceuë ngon Kecamatan Samalanga, Kabupaten Bireuen
salang di barat Kecamatan Glumpang Tiga, Kecamatan Glumpang Barô, ngon Kecamatan Kembang Tanjông, Kabupaten Pidie

Nanggroë Meureudu yôh masa dilèe na tom geuneuk peugot keu nang nanggroë Keurajeuën Acèh, lam masa nyan nanggroë Meureudu nakeuh nanggroë nyang bibeuëh sampoë 'an runtôh keurajeuën Acèh. Nanggroë Meureudu bak masa Sultan Iskandar Muda neumat kuwasa nakeuh da'irah nyang that utama lam siyasat ngon ekonomi neugara Acèh, da'irah nyan jeuët keu teumpat wasé breuëh nyang geupeureulèe lé keurajeuën Acèh.

Lam saboh masa Iskandar Muda neujak u Semenanjung Melayu thôn 1613, neupiyôh keuh di nanggroë Meureudu, geumeurumpok ngon Teungku Muhammad Jalaluddin, nyang geuturi ngon lakab Teungku Ja Madainah. Bhaih nyan na geu atô lam Qanun Al-Asyi atawa Qanun Meukuta Alam, nyang nakeuh qanun Keurajeuën Acèh.




#Article 81: Lhôk Seumaw‘è (162 words)


Lhôk Seumaw‘èë nakeuh salah saboh banda nyang na di Acèh. Kuta nyoe teuduek bak jalur di tingöh-tingöh ra'uh Banda Aceh ngön Medan. Banda nyoe nakeuh saboh banda nyang paléng meuceuhue di Acèh seula'en Banda Aceh seubagoe banda nyang le pabrék di sinan.

Banda Lhôk Seumaw'è nyoe nakeuh nan jih dari dua boh kata Lhôk ngön Seumaw'è. Lam bahsa Acèh, Lhôk nyoe makna jih nakeuh lhôk atawa gahông; Seumaw'è makna jih nakeuh ie nyang meuputa-puta atawa pusat mata ie nyang na di la'ôt da'irah Banda Sakti. Phôn-phôn that Lhôk Seumaw'è nyoe nakeuh wilayah lam Keurajeuën Samudra Pasèe bak abad keu-13. Lheuh runtôh keurajeuën nyan, da'irah nyoe jeut keu da'irah nyan geumat kuwasa lé Keurajeuën Acèh Darussalam bak thôn 1524.

Sigohlom abad keu-20, nanggroe nyoe geumat kuwasa lé Ulèebalang Kutablang. Bak thôn 1903, Lhôk Seumaw'è jeut keu da'irah nyang geupeunan Bestuur Van Lhokseumawe. Zelf Bestuurder atawa Teuku Abdul Lhokseumawe ta'lôk keu Aspiran Controeleur. Bak jameun nyang sama, di Lhôk Seumaw'è juduek cit sidroe bupati.




#Article 82: Kabupatèn Acèh Timu (160 words)


Kabupatèn Aceh Timu nakeuh saboh kabupatèn nyang na bak blah timu Acèh, Indonesia. Kabupaten nyoe nakeuh nyang le minyeuk sila'én Acèh Barôh ngön Acèh Teumiëng. Kawasan nyoe cit ditamöng kawasan basis GAM seugolom na Darurat Militè mulai buleun limöng 2003. Seugolom penerapan Darurat Militè nyoe, kawasan Acèh Timu jitamöng kawasan itam, nyang phôn di kawasan Peureulak ngön silingka nyan.

Ceuë nanggroë

Di yup nyoë nakeuh nan napeuta bupati nyang mat kuasa di Acèh Timu mula phôn bak thôn 1945, trôk 'an jinoe.

Ureuëng duek di kabupatèn Acèh Timu na le sukèë, ngön sukèë nyang paléng le nakeuh sukèë Acèh, oh lheueh nyan sukèë Gayo nyang na di dairah Serbajadi ngön dairah-dairah bataih ngön Gayo Lues. Meulayu Teumieng mungken geuduek toë ngön Acèh Teumiëng, seureuta ureuëng Jawa nyang duek dairah transmigrasi.

Yôh thôn 2000 kön, dairah Aceh Timu mulai geuweuëk dairah mangat rata oh watèë geupubeudoh dairah. Kabupatèn nyang ka lheueh geuweuëk nakeuh:

Di Acèh Timu na 24 boh keucamatan nyakni:




#Article 83: Kota Langsa (225 words)


Kota Langsa nakeuh salah saboh banda nyang na di Acèh. Seugolom geupeujeut keu banda, Langsa nakeuh saboh dairah lam kabupatèn Acèh Timu nyang nang naggroë ji Langsa. Langsa nakeuh saboh banda Administratif nyang geupeugöt meunurôt PP Numbôi 64 Thôn 1991 uroë 22 buleun siplôh 1991.

Leuhnyan, meuikôt ngön seumakèn jibeudöh Provinsi Acèh göt nyan lam Budaya, Politék ngön Ekonomi, Propinsi nyoë hanjeut han keubeuna neuplah naggroë nibak nang ji, Khusuih ji nibak sagoe Pemerèntahan, bak thôn 2001 geupeugöt keuh Kuta Langsa, nakeuh beunagi nibak Kabupatèn Acèh Timu meunurôt Undang-Undang Numbôi 3 Thôn 2001 bak uroë 21 buleun Nam 2001 ngön sah geupeubuët di Jakarta bak uroë 17 buleun Siplôh 2001 lé Menteri dalam Negeri ateuh nan Presidèn Republik Indonesia. Nyang mat kuasa phôn disinoe nakeuh H. Azhari Aziz, SH, MM nyang geupeusah lé Gubernur Acèh bak uroe 2 buleun Siblah 2001 di Banda Aceh. ngön seubagoë Walikota Definitif Hasé Pilkadasung 2006 nakeuh Drs. Zulkifli Zainon, MM nyang geupeusah lé Gubernur Acèh bak uroe 14 buleun Lhèë 2007 di Langsa.

Watèë awai phôn jeut Kuta Langsa na 3 boh keucamatan nakeuh keucamatan Langsa Barat, keucamatan Langsa Kota ngön keucamatan Langsa Timu ngön meubileuëng gampông 45 boh ngön 6 keulurahan. leuhnyan geupeukeumang lom jeut keu 5 boh keucamatan ateuh peuteunyok Qanun Kota Langsa Numbôi 5 Thôn 2007 tentang Pembentukan Keucamatan Langsa Lama ngön Langsa Barô.

Ceuë nanggroë




#Article 84: Kabupatèn Acèh Barôh (217 words)


 
Acèh Barôh nakeuh salah saboh kabupatèn nyang na di Acèh. Kabupatèn nyoe geubri gla Banda Petro Dollar keureuna di sinoe na padum-padum boh peurusahaan rayeuk, lagee PT. Arôn, Exxon Mobil, PT. PIM, PT. KKA. Kabupaten Acèh Barôh nakeuh saboh da'irah industri nyang that rayek di luwa pulo Jawa. Nang nanggroe Acèh Barôh nakeuh phôn that na di Lhôk Seumaw‘è, dudoe geupinah teuma u banda Lhôk Sukôn meunan jeuet geupeusah Lhôk Seumaw‘è seubagoe banda otonom.

Acèh Barôh meuceue blah rot barat ngon kabupaten Bireuen, blah timu ngon kabupaten Acèh Timu blah baroh ngon seulat Malaka seureuta blah rot tunong ngon kabupaten Bener Meriah. Beunagi rayek nibak Acèh Barôh nakeuh tanoh meuyub blah rot baroh seureuta meubukét nibak blah rot tunong.

Di Kabupaten Acèh Barôh na 27 keucamatan:

Hana le teumpat wisata di kabupaten Acèh Barôh salah saboh teumpat wisata alam nyang na di sinoe nakeuh ie rhôt Blang Kulam di keucamatan Kuta Makmur. Salang teumpat wisata seujarah ngon budaya nakeuh kubu Malikussalèh di keucamatan Samudera ngon rumoh Cut Meutia di keucamatan Pirak Timu.

Hasé bumoe di Acèh Barôh nakeuh hasé tambang gaih alam cayé, ngon meubagoe hasé bumoe dari sektor perkebunan lagee sawét, geutah rambong ngon kakao. Hasé bumoe di Acèh Barôh mantong geupeubloe u Midan, bah pih di Krueng Geukueh na saboh bandar peulabohan la'ot nyang rayeuk.




#Article 85: Surat At-Taubah (120 words)


Surat At-Taubah (, , Ampônan) nakeuh surat keu-9 lam Al-Qur'an nyang jumeulah ayatjih 129 ayat. Neupeunan ngön At-Taubah saweub kalimat nyan neukheun padum-padum gö lam surat nyoe. Surat nyoe neupeunan sit ngön Baraah nyang hareutoejih nakeuh peuglah droe. Meukeusut nibak peuglah droe nakeuh peunyata peuputôh hubôngan, nyang lam surat nyoe neucalitra bhah Nabi Muhammad  neupeuputôh peurjanjian ngön ureueng musyrék.

Surat nyoe hana neubôh kalimat bismillah nibak phôn surat saweub asoejih bhah ureueng Islam neuyue meuprang ngön ureueng musyrék nyang lam prang nyan hana neubie puduek rasa geumaséh lam haté ureueng Islam keu ureueng musyrék. Narit bismillah bak phôn tiep-tiep surat nakeuh lambang geumaséh.

Surat At-Taubah nyoe neupeutrön lé Allah lheuh Nabi Muhammad  neuwoe nibak prang Tabuk lam thôn 9 Hijriyah.




#Article 86: Surat Yunus (141 words)


Surah Yunus (, , Nabi Yunus) nakeuh surat keu-10 lam Al-Qur'an nyang jeumeulah ayatjih 109 ayat. Surat nyoe neupeutrön di Mekkah, tapi ayat 40, 94, ngön ayat 95 neupeutrön di Madinah. Surat nyoe geukeulompok lam surat , atawa surat-surat lam Al-Qur'an nyang ayatjih leubèh nibak 100 boh ayat. Surat Yunus neupeutrön lheuh Surat Al-Isra’. Asoe lam Surat Yunus nakeuh neupeugah bhah akidah, iman keu Allah, iman keu kitab-kitab ngön rasul-rasul Allah, ngön iman keu uroe kiamat.

Surat Yunus neupeuphôn deungön ayat mutasyabihat Alif-lam-rā. Neupeunan deungön Surat Yunus kön seubab surat nyoe neuhikayat bhah Nabi Yunus, tapi keu saboh simbôl mantöng-mantöng. Nyang neuseubôt lam surat nyoe nakeuh hikayat Nabi Musa AS, Bani Israil, ngön Fir'aun nyang na lam ayat 75 'oh 93. Lam ayat 98 sagai na neuseubôt ngön kalimat Yunus dan geupeujeut saboh beunagi nyang that peunténg lam Surat Yunus nyoe.




#Article 87: Wikipèdia bahsa Acèh (232 words)


Wikipèdia bahsa Acèh nakeuh ènsiklopèdia online lam bahsa Acèh nyang geupeuseudiya lé Wikipèdia.

Wikipèdia bahsa Acèh na bak 12 uroe Buleuen Lapan 2009. Haba nyoe laju geuteurimöng lé  nyang bak watèe nyan gobnyan seubagoe Koordinator Komunitas Blogger Aceh (kayém geukheun Aceh Blogger Community). Yôh mantöng lam inkubator, Fadli geupeukeumang Wikipèdia nyoe ngön sidroe ureueng ngui laén nyang geungui nan  bak awai thôn 2008. Ureueng-ureueng nyang cah röt Wikipèdia nyoe cit ka geumarit ngön Mark Durie, sidroe ureueng meurunoe bahsa (atawa geukheun linguistik) asai Australia. Mark nakeuh salah sidroe ureueng luwa nyang tom geumeurunoe bahsa Acèh.

Asoë pikéran keu geupeuna Wikipèdia bahsa Acèh nakeuh saweuëb na Wikipèdia lam bahsa da'irah laén, miseuëjih Wikipedia bahsa Jawa, Wikipedia bahsa Sunda, ngön Wikipedia bahsa Banyumasan.

Bak awai thôn 2009, , nyang sidroe ureueng peurunoe 'èleumèe agama di da'irah Pidie geupeuramè Wikipèdia bahsa Acèh. Abi geubantu teumuléh teunuléh-teunuléh bhaih agama Islam. Lam teunuléh gobnyan bak Serambi Indonesia, Abi geupeutrang pakön payah bak tateumuléh lam bahsa Acèh. Abi geupeugah meunyo bahsa Acèh na bida bak kri teumuléh. Laén nibak nyan, bahsa Acèh nyang geungui cingkunèk cit jeuet keu saboh masalah. Kureung le jeumeulah kata lam bahsa Acèh nyang geuteupeu ngön hana kayém teumuléh lam bahsa Acèh nyan cit saboh masalah keu geuteumuléh lam Wikipèdia. Adak pih meunan, gobnyan geuyakin meunyoe geutém ôseuha ban dum masalah nyan ék geupeugadöh demi tapeulahra bahsa Acèh nyang teuka nibak éndatu bansa Acèh.




#Article 88: Kabupatèn Acèh Teumiëng (191 words)


Acèh Teumiëng nakeuh saboh kabupatèn nyang na di Acèh. Ureuëng nyang tinggai di Acèh Teumiëng nakeuh sukèë Teumiëng nyang bahsajih meupawôt ngön bahsa Meulayu. Bah pih meunan, na saboh keucamatan nyang ureuëng duëk meubahsa Aceh nakeuh keucamatan Manyak Payed.

Nibak nyan, na lom sukèë la'én nyang geumigrasi u Teumiëng nibak luwa wilayah Acèh lagèë sukèë Jawa. Saweb nyankeuh bak teungöh wilayah Aceh Teumiëng ladôm masyarakatjih geupeugah haba ngön bahsa Indonesia ngön lugat lagèë awak Midan.

Aceh Teumiëng meuceuë ngön kabupaten Aceh Timu di barat, propinsi Sumatera Utara di timu, seulat Meulaka di barôh, ngon kabupaten Gayo Luwes di tunong.

Nang nanggroë Acèh Teumiëng nakeuh Kecamatan Karang Baru. Wilayah-wilayah di Acèh Teumiëng nyang la'én nakeuh lagèë Kuala Simpang, Tualang Cut, Seruway, Kejuruan Muda, ngön la'én lom.
Bak Acèh Teumiëng that jai lampôh sawét, umöng pih na cit.

Ceuë neuduek nanggroë röt barôh ngön Acèh Timu, Kuta Langsa, ngön seulat Malaka, blah timu ngön provinsi Sumatra Barôh, blah teunong ngön gayo Lues, lom blah barat ngön Acèh Timu ngön Acèh Teunggara.

Di Kabupaten Acèh Teumiëng na 12 boh keucamatan. Ban dum gampông di Acèh Teumiëng meubileuëng 213 gampông ngön mukim na 25 boh.




#Article 89: Surat Al-Isra' (128 words)


Surat Al-Isra′ (, , Jak jeu'ôh bak watèe malam) nakeuh surat nyang keu-17 lam Al-Qur'an. Surat nyang jeumeulah ayatjih 111 boh ayat nyoe nakeuh surat Makkiyah. Neubôh nan Al-Isra′ saweub lam surat nyoe na neuriwayat bhah Isra' Mi'raj nyang neupubuet lé Nabi Muhammad  nyang neupeuphôn nibak Masjidil Haram di Meukah u Masjidil Aqsha di Baitul Maqdis. Ban dum bhah nyan na neuseubôt lam ayat nyang keuphôn lam surat Al-Isra'. Surat nyoe neupeunan cit ngön Surat Bani Israil saweub lam ayat 2 'oh ayat 8 ngön ayat 101 'oh ayat 104, Allah na neuseubôt Bani Israil nyang nakeuh saboh bansa nyang neupeuhina lé Allah saweub hana seumatéh keu Allah. Riwayat nyan jeut cit keu saboh haba peuingat keu ureueng Islam mangat bèk peuji'ôh nibak pue-pue nyang neuyue lé Allah.




#Article 90: Surat Al-Hajj (161 words)


Surat Al-Hajj (, , Haji) nakeuh surat keu-22 lam Al-Qur'an nyang jeumeulah ayatjih nakeuh 78 ayat. Padum-padum droe ahli tafsir geupeugah surat nyoe neupeutrön di Meukah, salang na padum droe ahli tafsir nyang la'én geupeugah surat nyoe neupeutrön di Madinah.

Surat nyoe geupeunan ngön Al-Hajj sabab lam surat nyoe na geuseubôt bhah haji, lagèe ihram, thawaf, sa'i, wuquf di Arafah, koh ôk, ngön fa'èdah pubuet haji. Seula'én nyan, lam surat nyoe geupeugah meunyoe buet haji ka geupeulaku nibak jameuen Nabi Ibrahim a.s. Ka'bah nyan cit geupeudöng lé Nabi Ibrahim ngön aneukgeuh, Nabi Isma'il.

Meunurôt Al-Ghaznawi, surat Al-Hajj nakeuh surat nyang bida nibak surat nyang la'én lam Al-Qur'an saweub surat nyoe neupeutrön bak watèe malam ngön watèe uroe, lam watèe musafir ngön kön lam watèe musafir, na ayat nyang neupeutrön di Meukah ngön na ayat nyang neupeutrön di Madinah, na ayat nyang meuhubông ngön prang ngön na ayat nyang meuhubông ngön bhah damèe, na ayat nyang muhkam ngön na ayat nyang mutasyabihat.




#Article 91: Sakhalin (219 words)


Sakhalin (Bahsa Rusia: Сахали́н, Bahsa Jeupun: 樺太 (karafuto) atau サハリン (saharin), Bahsa Cina: 庫頁/库页 Kùyè atawa 薩哈林/萨哈林 Sàhālín), jeut cit Saghalien)nakeuh saboh pulo di timu ji'ôh Rusia. Nang nanggroë pulo Sakhalin nakeuh Yuzhno-Sakhalinsk.

Pulo nyoë luwah wilayahjih 78.000 kmsup2; deungön bileuëng ureuëng duëk ubé 673.100 droë (2005) ngön padat ureuëng duëk 8,62 droë/kmsup2;. Banda rayek jih nakeuh Yuzhno-Sakhalinsk. Pulo nyoë meubatah ngon la'ôt Okhotsk bak ujông utara ngon timu, bak ujông seulatan ngön pulo Hokkaido nyang geupeupisah lé seulat Soya, bak blah barat ngön seulat Tartary nyang geupeupisah pulo Sakhalin deungön banuwa Asia (wilayah Rusia). Nibak nyan, bak ujông barat utara Sakhalin meupisah ngön kuala kruëng Amur bubé 4 km mantong.

Ureueng asoe lhok nyang udep di Sakhalin nakeuh sukèë Ainu, Nivkh, ngön Orok. Jinoë nyang paléng le di sinan nakeuh sukèë Rusia. Nibak nyan, di sinan nacit sukèë Korea.

Sukèë Manchu geukheun keu pulo Sakhalin seubagoë sahaliyan ula angga hada (ujông kuala krueng Amur). Bak bahsa Manchu, sahaliyan nakeuh wareuna itam nyang geunguy keu neukheun kruëng Amur (sahaliyan ula). Jeupang na tom geumat kuwasa di wilayah tunong pulo nyoë nibak thon 1905-1945. Sukèë Ainu geukheun keu pulo nyoë seubagoë Kamuy-Kara-Puto-Ya-Mosir (Kara Puto) nyang meuhareutoe diwa bak tanoh kuala kruëng.

Bak uroe buleuen 28 Buleuen Limong 1995, geumpa bubé 7,5 skala Richter geupeusabab 2.000 droë ureueng maté di Neftegorsk.




#Article 92: Pulo-pulo Kuril (154 words)


Pulo-pulo Kuril geukheun lam bahsa Jeupun seubagoë Pulo-pulo Chishima(Kanji:  , hareutoe hareufiahjih, Pulo-pulo Seuribèë), geukheun cit deungon Pulo-pulo Kuriru (Kanji:  , hareutoejih, Pulo-pulo Kuril), nakeuh pulo-pulo nyang teuleueng panyang nibak panté timu barôh pulo Hokkaido laju u panté ujông tunong jazirah Kamchatka di timu ji'ôh Rusia.

Pulo-pulo Kuril meuceue ngon la'ôt Okhotsk di barat ngon samudra Pasifik barôh di timu. Pulo-pulo Kuril meubileueng 56 boh pulo ngon na jay lom kareueng-kareueng. Pulo-pulo Kuril jitamong lam wilayah Rusia, bah pih meunan 4 boh pulo nyang paléng tunong (pulo Kunashir, Shikotan, Iturup, ngon kareung-kareung Khabomai) geupeudakwa le Jeupang nyang geuklaim 4 boh pulo nyan seubagoë pulo-pulo Kuril tunong (wilayah Minami Chishima) nyang jitamong lam wilayah Jeupang.

Ureueng duek aseuli pulo-pulo Kuril nakeuh ureuëng Ainu. Jinoë nyang tinggai di tanoh Kuril le ureuëng Rusia.

Nibak barôh u tunong, pulo-pulo Kuril nakeuh (blah uneuën nan Jeupang):

Pulo-pulo Kuril Barôh (Kita-chishima / 北千島)

Pulo-pulo Kuril Tunong (Minami-chishima / 南千島)




#Article 93: Surabaya (713 words)


Surabaya nakeuh saboh banda nyang na di Pulo Jawa, Indonesia. Banda nyoe nakeuh nang nanggroe propinsi Jawa Timu.
Surabaya (seugohlomnyan geukheun Soerabaja, Soerabaia atawa Surabaya) nakeuh banda keuduwa nyang that rayeuk di Indonesia ngon jumeulah ureuëng duëk na leubèh nibak 3,1 yuta (5,6 yuta di da'irah metropolitan). Banda nyoë na bak panté barôh Jawa blah rot timu bak abah kruëng Kali Mas ngon meubuju panyang bak binèh seulat Madura.

Lé ureuëng Indônèsia, banda nyoë geugla nan ngon banda pahlawan saweuëb lam masa prang reubôt meurdéka dilèe di banda nyoë geubuka seuëh prang keu mita dukông neugara Indônèsia bak mata dônya. Meuplôh ribèe droë ureuëng maté lam prang akhé thôn 1945 nyan, geuthèe nan ngon prang 10 November.

Surabaya geuyakin lé ureuëng aseuli disinan ngon nan nyang teuka nibak narit suraatawasuro (yèe) ngon baya atawa Boyo ( buya ), duwa makheuluk nyang, lam saboh calitra haba jameun, jimeulho banduwa makheuluk nyan keu mita nan seubagoë makheuluk nyang paleng teuga di da'irah nyan. Haba jameun nyan na jipeugah lam narit Jayabaya. Bak calitra nyan jipeugah calitra meulho eungkôt yeè putéh nyang raya meulawan ngon buya putéh nyang raya cit, na cit calitra nyan jiibarat keu prang antara teuntra Mongol ngon teuntra Raden Wijaya nyang peudong Keurajeuën Majapahit. Jinoë duwa meunatang yeè putéh ngon buya putéh nyan kajeuët keu lambang banda, kajipeugot patông meunatang nyan meukeuë-keuë ngon jimeuklok, lageè patông nyang na bak pintô tamon keubôn meunatang banda.

Ceunatèt paléng awai naibak Surabaya na bak ôn 1.225 bak kitab nyang jituléh lé Chau Ju-Kua, disinan jiseubôt Jung-ya-lu,  nan jameun Surabaya. Lé Ma Huan ka jipeugot saboh teunuléh nyang leubèh leungkap bak jikeumunjông keunan lam abad keu limong blah ngon kapai Laksamana Cheng Ho. Lam kitab teunuléh keu riwayat jeuneujak nyan bak ôn 1433 kitab Yingyai Shenglan: lheuëh meujak u tunong na ji'ôh duwa plôh li, kapai ka trôh u Sulumayi, nyang that gura nanjih, bak babah kuwala ngon disinan ilé ië nyang that leupië.

Bak abad keu limong blah ngn nam blah, Surabaya nakeuh lam keurajeuën ngon kuwasa siyasat ngon militè nyang rayeuk di Jawa Timu. Lam saboh geunabuëk nanggroë banda nyan dudoë rhet lam kuwasa Keurajeuën Mataram-Islam bak thôn 1625 nyang geupimpén lé Sôleutan Agung. Prang reubôt banda Surabaya masa nyan nakeuh saboh prang rayeuk nyang jipeugot lé Mataram, bak watèe nyan Mataram payah that bak jipeutalô wilayah la'én nyang saboh seuëh ngon Surabaya, Sukadana ngon Madura. Ngon meuhasé jireubôt Surabaya jeuet ta kehun ban saboh pulo Jawa kana lam jaroë Mataram ngon hana meuasi Keurajeuën banten ngon Kuta Batavia nyang kajimeufuëk awak Blanda.

Maseukapè gompeuni meuhasé jipeuluwah banda nyan 'oh lheuëh jireubôt lé awaknyan nibak jaroë Mataram nyang ka leumoh thôn 1743. Surabaya jeuët keu banda niaga utama dimeuyub peumeurèntah peunjajah Blanda, ngon jeuët keu banda neuduëk aseuka la'ôt Blanda nyang that rayeu. Bak thôn 1917 na saboh meuberontak lé teuntra la'ôt ngon awak kapai di Surabaya, meuberontak nyoë saboh pakat ngon Meupakat Demokrat Sosial Hindia. Keujadian nyoë ngon sigra jibalah lé Blanda, mandum ureuëng nyang rôh lam buët meuneuntang nyan jihukôm nyang brat that lé Blanda.

Jeupang jitamong u banda nyan bak thôn 1942, seubagoë buët nyang na lam reuncana Jeupang jak kuwasa Hindia Blanda. Seuleusoë peunjajah jeupang banda nyan jitamong lam neugara Idônèsia. Banda nyan jipeuancô ngon bom lé teutra Inggréh ngon jipeutamong lam wilayah Blanda bak masa agresi Blanda u Indônèsia.

Prang Surabaya, nakeuh saboh prang nyang that peunténg lam masa revolusi Indônèsia, prang nyan jipeuphôn lé Blanda ngon Inggréh lheuëh maté Brigadir Jeundran Mallaby dari Inggréh bak uroë 30 buleuën siplôh thôn 1945 toë ngon Tutuë Mirah (Jembatan Merah), Mallaby maté bak sang nakeuh meuseubab ngon aneuk beudé sisat. Pihak Sikutu ka jibri ultimatum keu kawôm republiken di dalam banda bah dijak seurah droë ngon jaroë ateuëh uleè ukeuë teuntra Inggréh nyang na disinan, awak republik jitulak ultimatum nyan. Bicah keuh lheuëh nyan prang raya disinan bak uroë 10 buleuën Siblah, nyang uroë nyan jinoë ka jeuët keu uroë meuingat Phalawan di Indônèsia. Nacit keujadian meurupah alam mirah putéh nyang jipriëk nibak alam Blanda (mirah-putéh ngon Biru) dipuncak hotel Yamato pih disinan. Keujadian nyan geucatèt keu saboh keujadian nyang that peunténg cit lam seujarah banda Surabaya ngon Indônèsia. Meuceuhu ureuëng pimpén peujuang masa nyan nakeuh sidroë aneuk muda nyang nan Bung Tomo ngon narit nyang geukheun lé gobnyan arek-arek Suroboyo.




#Article 94: Dubai (1015 words)


Dubai (lam , ) nakeuh saboh nibak tujôh boh emirat ngon banda nyang that padat di  (UEA). Neuduëk jih na di ban sipanyang panté tunong Lhôk Parsi di Jazirah Arab. Banda Dubai meujan geukheun ngon Dubai City keu peubida banda nyan nibak emirat.

Lam seunurat nyang meutuléh geupeunyata keuna banda nyoë na trép 150 thôn seugohlom teudong UEA. Dubai geuweuëk kuwasa hukôm, siyasat, militè seureuta bhaih péng ngon emirat la'én lam lingka federal, adak pih meunan tiëp-tiëp emirat nyan na kuwasa peunoh ateuëh padum-padum boh kuwasa lagèe peudong hukôm sipil ngon bak keunalon ngon seubarô fasilitas lokal. Dubai na populasi nyang paléng rayeuk ngon nakeuh jeuët keu emirat nyang paléng rayeuk keuduwa ban luwahjih, lheuh Abu Dhabi. Dubai ngon Abu Dhabi nakeuh saboh-sabohjih nibak duwa emirat nyang na hak veto bak masalah-masalah peunténg lam peukara nasional Diwan Nasional Federal neugara nyan. Dubai ka geupimpén lé wangsa Al Maktoum phôn nibak 1833. Peumimpén jinoë nakeuh, Muhammad bin Rashid Al Maktoum, nyang droëneuhnyan neumat cit kuwasa seubagoë Peudana Meuntroë ngon Waki Prèsidèn UEA.

Hasé nanggroë emirat teuka nibak meuniaga, real estate ngon bideuëng bank. Hasé nanggroë nibak minyeuk ngon gaih alam na cit jeuët keu wasé kureuëng nibak 6% (2006) lam ekonomi Dubai nakeuh US$ 37 miliar (2005). Real estate ngon konstruksi, geusumbang 22.6% keu ekonomi thôn 2005, seugohlom musém konstruksi lam skala rayeuk nyang na 'an jinoë. Dubai ka geutarék heut dônya rot keurija real estat nyang that maju ngon lam bideuëng grak tubôh. Peukara nyan jeuët keu galak that ureuëng geujak ngon geuduëk di banda nyan, lheuëh nyan lam peukara hak asasi manusia nyan pih ka jroh that di Dubai, meuseubab ngon ramé that ureuëng keurija nibak bansa ngon neugara la'én nyang dijak keunan.

Hat thôn 1820, Dubai mantong geukheun nan ngon Al Wasl lé ahli tarèh Inggrèh. Meuhat teuma, lam padum-padum boh seunurat na nyang geukheun tarèh reusam nanggroë Uni Emirat Arab nyang teuka nibak adat di wilayah nyan keu geutuléh ngon geupusaka calitra ra'yat ngon hikayat. Asay linguistik narit Dubai mantong jeuët keu dakwa-dawi, padum-padum droë ureuëng geupeucaya nyan teuka nibak bahsa Parsi, teuma nyang ladôm geupatéh nyan nibak bahsa Arab. Jikheun lé Fedel Handhal, ureuëng nyang that dawôkj jimeurunoë tarèh ngon reusam UEA, narit Dubai that toë teuka nibak narit Daba (derivatif dari Yadub), nyang meuareuti meu-'euë njalar; narit nyan jeuët keu tanda nibak ceureulông Dubai nyang jitamong banlaku meu-'euë u darat nanggroë nyan. Narit nan Dubai nyang phôn that meutuléh nakeuh bak thôn 1095, lam Book of Geography lé ahli èleumèe bumoë Andalusia-Arab Abu Abdullah al-Bakri. Ureuëng meukat permata Venesia Gaspero Balbi ka jikunjông wilayah nyoë bak 1580 ngon jikheun (Dibei) Seunurat nyang geutuléh keu dokumentasi banda Dubai meubarô na lheuëh thôn 1799.

That bacut nyang geuthèe lam bhaih reusam seugolom Islam di teunggara jazirah Arab, meuhat le that banda jameun di wilayah nyan nyang jeuët keu pusat meuniaga antara dônya Timu ngon Barat. Euncit nibak rawa bangka jameun, nyang na umu 7.000 tahun, geuteumèe bak watèe geupuga parék meuyub tanoh toë Dubai Internet City. Wilayah nyë jitôp le anoë lam keunira 5.000 thôn nyang ka leupah garéh panté jisurôt dari darat, jeuët keu da'irah garéh panté banda nyan jinoë Sebelum Islam, jameun ureuëg duëk da'irah nyan jiseumah Bajir (atawa Bajar). Keurajeuën Bizantium ngon Sassaniyah nakeuh nyang po kuwasa rayeuk bak masa nya, ngon Sasaniyah nyang mat kuwasa lam neuweuëk rayeuek wilayah. Lheuh teuka Islam keunan, Khalifah Umayyah, dari dônya Islam timu, laju geupeuluwah wilayah u teunggara Jazirah Arab ngon geupeutalô kawôm Sassaniyah. Lam geukuëh tanoh mita pusaka nanggroë lé Dubai Museum bak wilayah Al-Jumayra (Jumairah) ka geupeubeuna na padum-padum macam teuninggai jameun dari masa Umayyah.

Nibak awai abad keu-19, kuru Al Abu Falasa (Wangsa Al-Falasi) dari kuru Bani Yas geupeudong Dubai, nyang jeuët keu wilayah Abu Dhabi sampoë 'an 1833. Uroë 8 buleuën Sa thôn 1820, shèikh Dubai ngon shèikh la'én di da'irah nyan geubôh tandajaroë Janji Damèe La'ôt Umum ngon peumeurèntah Britania. Teuma, thôn 1833, wangsa Al Maktoum (turônan Wangsa Al-Falasi) dari sukèe Bani Yas ka geuwèh nibak gampông Abu Dhabi ngon geucok aléh Dubai dari klan Abu Falasa ngon hana meulawan saagai . Dubai na dimeuyub lindông Inggréh lam Meujanji Eksklusif bak thôn 1892, ngon meuakô keu meulindông Dubai nibak jiprang lé Keurajeuën Turuki Utsmani Duwa musibah rayeuk teuka di banda nyan bak hat teungoh thôn 1800. Phôn, thôn 1841, saboh waba sakét seu'uëm na lam gampông-gampông di Bur Dubai, nyang jeuët keu teupaksa ureuëng duëk geuminah u timu di Deira. Lheuëh nyan, thôn 1894, keujadian musibah tutông di Deira, nyang jipeuangoh le that rumoh. Teuma lheuëh nyan, neuduëk banda nyan nyang that meusaneut jeuët keu galak that ureuëng meuniaga ngon ureuëng meukat dari ban saboh wilayah nyan. Lé Emir Dubai keu tarék ureuëng meukat ka geupeutrôn pajak meuniaga, ngon laju teuka keunan dum ureuëng meukat dari Sharjah ngon Banda Lengeh, nyang jeuët keu huböngan dagang utama bak masa nyan.

Neuduëk bumoë Dubai nyang toë that ngon India kajeuët da'irahnyan seubagoë neuduëk nyang that peunténg. Banda Dubai nakeuh banda la'ôt dagang nyang peunténg khusuihjih keu meuhubông ngon India, sampoë keuh ramèe that ureuëng India nyang geumeuduëk dibanda nyan. Dubai geuturi ngon ekspor batèe mulia sampoë 'an hat thôn 1930. Tapi, industri batèe mulia Dubai keunong ngon akibat dari Prang Dônya I, nyang meuikôt ngon Depresi Rayeuk hat thôn 1920. Akibatjih, banda nyoe meurasa jiwèh that ramèe ureuëng duëk u wilayah la'én Lhôk Parsi. Lheuëh teudong, Dubai ka meuseuliséh ngon Abu Dhabi. Thôn 1947, meurupah ceuë antara Dubai dan Abu Dhabi di da'irah barôh ceuë raseumijih, meuubah jeuët keu prang antara duwa emiratnyan. Dudoë jipeuseuleusoë peukara Arbitrasi nyan lé Inggréh ngon jipeugot pageuë bak ceuë nyang meubeunteuëng dari panté di Ras Hassian ngon nyan keuh meuhasé piyôh timbak-teumimbak. Teuma lom, karu duwa emiratnyan meusambông lom sampoë lheuëh teudong UEA; bak thôn 1979 saboh meujanji raseumi meuhasé keu peuglah timbak-teumimbak ngon meurupah ceuë antara duwa emiratnyan. Listrék, talipun ngon banda udara geupeudong di Dubai hat thôn 1950, bak watèe Inggréh jipinah kantô administratif lokaljih dari Sharjah keu Dubai. Thôn 1966 banda nyoë meugabông ngon neugara Qatar nyang barô meurdèka keu peuteutap mata péng barô, Riyal Qatar/Dubai, lheuëh deflasi rupee Teluk.




#Article 95: Khabomai (187 words)


Kareung-kareung Khabomai(Bahsa Russia: Хабомай (Khabomai), Bahsa Jeupang: 歯舞群島 (Habomai guntō) or 歯舞諸島 (Habomai shotō )) nakeuh pulo-pulo ubit di ujông tunong nibak baréh Pulo-pulo Kuril. Pulo-pulo nyoë jinoë nakeuh di yub kuwasa Rusia, bah pih meunan kareung-kareung nyoë mantong geupeudakwa lé Jeupang nyang geuklaim kareung-kareung Khabomai, meusigoë pulo-pulo Kunashir, Shikotan, ngon Iturup seubagoë wilayahjih.

Kareung-kareung Khabomai geucok kuwasa lé Uni Sovyèt bak akhé prang dônya keu duwa, meudaléh bak Teuraktat Yalta deungon sagoë seukutu nyang asoëjih nakeuh jôk kuwasa ateuh Kareung-kareung Khabomai u Uni Sovyèt sabab partisipasi Uni Sovyèt lam prang Asia Timu Rayek.

Bak thon 1956, alheuh nègosiasi nyang sulet, Uni Sovyèt ka tem keu jôk Kareung-kareung Khabomai ngon pulo Shikotan u Jeupang seubagoë hase nibak nègosiasi damee ban duwa pihak. Bah pih meunan hai nyoë hantom geupeubut, Kareung-kareung Khabomai teutap di yub Uni Sovyèt. Nègosiasi geupeulanjut, janji duwa boh pulo geupeubarô lé Uni Sovyèt-Jeupang, alheuh nyan lé Rusia-Jeupang (keu mangat, Kareung-kareung Khabomai geupeupaneuk anggap jeut keu saboh pulo).

Sabab masa ukeu nibak Kareung-kareung Khabomai mantong hana glah, jinoë di Kareung-kareung Khabomai hana soë tinggai, jeut keu poih teuntra jaga batah nanggroë Rusia mantong di sinan.




#Article 96: Pulo Shumshu (145 words)


Pulo Shumshu (bahsa Rusia:Шумшу, Bahsa Jeupang:占守島, Pulo Shumushu) nakeuh pulo nyang paléng barôh nibak pulo-pulo Kuril. Wilayah jih cit 11 km meuklèh nibak Ujông Lopatka di Jazirah Kamchatka, ngon luwah 388 km². Pulo nyoë nakeuh pulo nyang paléng yub di Pulo-pulo Kuril, deungon manyang jih cit 189 m. Di pulo nyoë le danau ngon paya-paya atawa rawa.

Sabab pulo nyoë nyang paléng thoë deungon Jazirah Kamchatka, nibak pulo nyoë keuh ureuëng mita hasé bulèë meunatang ngon ureuëng meukat jih nibak sukèë Rusia geujak u pulo-pulo Kuril di tunong jih ngon Sakhalin. Banda Bajkovo (Kataoka) nakeuh pusat administratif ngon wilayah nyang paléng jay ureuëng duëk di pulo nyan.

Bak 1945, pulo nyoë nakeuh teumpat prang teuntra Jeupang ngon Rusia paléng akhé. Prang nyan mulaijih tanggai 18 Agustus, lhèë uroë aleuh teubitjih surat talo nanggroë lé Kaisa Hirohito.

Administratifjih, pulo nyoë tamöng lam wilayah Oblast Sakhalin, Rusia.




#Article 97: Pulo Atlasov (249 words)


Pulo Atlasov, bahsa Jeupang:Araido (阿頼度島), nakeuh saboh pulo ngon gunong apuy (Oyakoba) paléng manyang di ujông barôh Pulo-pulo Kuril, nyang wilayahjih tamöng lam kuwasa Oblast Sakhalin di Rusia. Lam bahsa Inggréh, nan Rusia jih geutérjeumah jeuët keu Atlasova Island atawa Ostrov Atlasova. Nan la'én keu pulo nyoë nakeuh Uyakhuzhach, Oyakoba ngon Alaid.

Pulo nyoë geupeunan deungon nan sidroë ureuëng jeulajah Rusia nibak abad 17, Vladimir Atlasov nyang geupeutamöng Jazirah Kamchatka nyang thoë deungon pulo nyoë jeuët keu wilayah Rusia. Pulo nyoë aseulijih nakeuh saboh gunong apuy di la'ôt Okhotsk nyang beudoh beumanyang trôk u 2339 m. Luwah wilayah pulo nyoë nakeuh 119 km², bah pih meunan pulo nyoë jinoë hana soë tinggai.

Rupa gunong nyoë nyang lagak geupeujeuët pulo nyoë seubagoë inspirasi calitra-calitra lègènda di sukèë-sukèë nyang tiggai di wilayah nyan, lagèë sukèë Itelmen ngon sukèë Ainu Kuril. Sidroë ahli Rusia Stepan Krasheninnikov geupeuthèë saboh calitra nyang geupeugah gunong nyan away nakeuh di Jazirah Kamchatka na jih. Oh dudoë, sabab gunong-gunong jiran thoë jih iri keu lagak jih, gunong nyoë geupeuwèh atawa geupeuklèh u la'ôt, geupeutinggai Danau Kurile di tunong Kamchatka. Bak ileumèë bumoë, calitra nyoë kon seubagoë tahayul mantong, sabab aleuh jameun Eh, leumpéng-leumpéng eh caé, nyang nibak nyan geupeu'ék muka ië di bumoë nyang kadang cit geupeungop jalan hubông tanoh nibak Kamchatka u gunong apuy nyan.

Sukee Jeupang kayém geupujoë pulo nyoë lagèë gunong Fuji. Ito Osamu (1926) geupeujeulah hai gunong nyoë nyang leubèh simètrih nibak gunong Fuji.

Pulo nyoë tamöng lam wilayah Oblast Sakhalin di Rusia.




#Article 98: Pulo Paramushir (107 words)


Paramushir atawa Paramushiru, kata meu'ukeu di bahsa Ainu keu meukeusud pulo luwah. Pulo nyoë nakeuh saboh pulo di Pulo-pulo Kuril, Rusia . Deungon panyang ubé 100 km ngon 20 km linteung, ngon luwah 2053 km² kirajih, nakeuh nyang paléng rayék nibak Pulo-pulo Kuril barôh, ngon nombôi duwa aleuh Iturup nibak Pulo-pulo Kuril mandum. Pulo nyoë geupeuklèh ngon Pulo Shumshu lé seulat seumpét keu duwa nibak timu barôh Kuril (2,5 km), deungon Pulo Antsiferov lé Seulat Luzhina (15 km) bak barat tunong, ngon Pulo Atlasov di barat barôh (20 km), ngon Pulo Onekotan di tunong (ubee 40 km). Ji'ôhjih deungon Ujông Lopatka di Jazirah Kamchatka nakeuh 39 km.




#Article 99: Pulo Antsiferov (142 words)


Pulo Antsiferov (bahsa Rusia:Остров Анциферова) atawa Shirinki(Ширинки) bahsa Jeupang 志林規島 nakeuh saboh pulo ubeuët, hana soë tinggai di Pulo-pulo Kuril barôh. Pulo nyoë meuklèh ubé 15 km deungon tunong Pulo Paramushir lé Seulat Luzhina ngon ubé 140 km deungon ujông tunong Jazirah Kamchatka. Pulo jih bulat meulingkeu deungon garéh teungoh 4,25 km kirajih, manyang trök 761 m di babah apuy nibak pucôk gunong. Administratifjih, pulo nyoë tamong lam distrik Severo-Kurilsky bak Oblast Sakhalin, Rusia.

Pulo nyoë geupeunan deungon nan ureuëng jeulajah Cossack, Danila Antsiferov, nyang phon that geupeuthèë rupa pulo nyoë deungon Pulo-pulo Kuril baroh la'én bak abad 18.

Ujông baroh Antsiferov nakeuh saboh nibak limong boh teumpat singa la'ot steller meukawén (ubé 600 boh meunatang kira jih) di Pulo Kuril. Di pulo nyoë that jay meubileuëng cicém-cicém nyang meu'eumpuëng di teubéng kareung.

Administratifjih, pulo nyoë tamöng lam wilayah Oblast Sakhalin, Rusia.




#Article 100: Pulo Onekotan (158 words)


Onekotan (bahsa Rusia:Онекотан), (bahsa Jeupang:温禰古丹島) Onekotan To nakeuh saboh pulo di Pulo-pulo Kuril. Onekotan nakeuh saboh pulo ngon gunong apuy nibak Lingkeu Euncien Apuy Pasifik nyang geupeulingkeu Samudra Pasifik. Luwah pulo nyoë nakeuh 315 km². Panyang nakeuh 42 km, ngon linteung 11-16 km.

Khaih pulo nyoë nakeuh di ujông barôh ngon tunong jih na babah gunong apuy nyang meu'asoë ië. Nyang leubeh hayeu lom, babah ujông tunong (Kaldera Tao Rusyr) nyang na pulo lom lam jih, pulo lam pulo. Titék paléng manyang di pulo nyoë nakeuh Krenitsyn deungon 1325 m di ateuh muka la'ôt, di pulo lam pulo. Gunong nyoë geupeunan deungon nan kaptèn Pyotr Krenitsyn nibak Teuntra La'ôt Keurajeun Rusia. Nibak nyan, nan tasék di ujong barôh pulo nyoë nakeuh Tasék Chyernoye.

Pulo nyoë geupeuklèh nibak pulo-pulo la'én lé Seulat Kuril keu peuet, Seulat Yevreinov, ngon Seulat Krenitsyn.

Pulo-pulo jiranjih nakeuh Makanrushi di barat barôh ngon Kharimkotan di tunong.

Pulo nyoë tamong lam wilayah Oblast Sakhalin, Rusia.




#Article 101: Kabupatèn Acèh Teunggara (169 words)


Acèh Teunggara nakeuh salah saboh kabupatèn nyang na di Acèh. Ngön nang nanggroë Kutacané nyang na bak binèh pegunungan bukét barésan. Kabupatèn Acèh Teunggara le that jiwaréh baih alam, lagèë Taman Nasional Gunong Lauser, Taman Wisata Lawe Gurah, Lawe Alas, Kruëng Alas ngön laén-laén lom.

Saboh hikayat geupeugah nakeuh Tanoh Alas jameuën nyan chit tasé' (danau) nyang that rayek, nyang na bak masa Kwartnaire. Jeut takalon le that nan gampông atawa dairah nyang mantöng geungui narit pulo, ujông, lom tanjông. Lagèë Pulo Piku, Pulonas, Pulo Kemiri, Pulo Gadung, Pulo Latong, Tanjông, Kuta Ujông, ngön Ujông Barat.
Laén nibaknyan, le chit meteumeung jeurat nyang neuduëk ateuh gunong, lagèë jeurat Raja Dewa di ateuh Gunong Lawe Sikap, jeurat Panglima Seridane di ateuh Gunong Batu bergoh, ngön jeurat Panglima Panyang di ateuh Gunong Panyang. Nan Alas jiteupeu meuasai nibak narit alas nyang meuhareutoë tika atawa lapang nyang that luwah.

Kabupatèn Acèh Teunggara nakeuh beunagi nibak Provinsi Acèh ngön luwah wilayah 4.165,63 km2, kabupatèn nyoë na 16 keucamatan, 51 mukim ngön 386 gampông.




#Article 102: Surat An-Namlu (143 words)


Surat An-Naml (, , Sidom) nakeuh surat nyang keu-27 lam Al-Qur'an nyang jeumeulah ayat surat nyoe nakeuh 93 boh ayat. Surat nyoe rôh lam kawan surat-surat Makkiyah, geupeutrön lheuh Surat Asy-Syu'ara'. Nan surat nyoe geucok nibak ayat 18 ngön 19 nyang na narit An-Naml, nyang hareutoejih sidom. Surat nyoe jeut keu saboh peulajaran keu ureueng Islam mangat bèk eumbông udép lam dônya. Peulajaran nyoe geucok nibak riwayat Nabi Sulaiman ngön teuntrageuh nyang bak watèe nyan geulèwat bak eumpueng sidom. Bak watèe nyan, raja sidom jipeurintah bak ban dum sidom mangat jitamöng lam eumpueng, mangat bèk meugidöng lé teuntra-teuntra Nabi Sulaiman a.s. Nabi Sulaiman nyang geubri mu'jizat deuh geudingö su hiweuen, hireuen keu ban dum sidom nyan. Nabi Sulaiman geuteurimöng geunaséh keu Allah nyang ka geubri hareuta, keurajeuen, jeut geupeugah haba ngön hiweuen, jeut geupeutaklôk jén, cicém, ngön manusia.

[referensi ureung-ureung] alquran | tashih




#Article 103: Surat Al-Qashash (111 words)


Surat Al-Qashash (, , Calitra) nakeuh saboh surat Makkiyah nyang jeumeulah ayat lam surat nyoe nakeuh 88 ayat. Narit Al-Qashash geucok nibak ayat 25.

Surat nyoe neupeutrön watèe ureueng muslimin mantöng lam keuadaan leumöh saweub ureueng kaphé mantöng meukuwasa di nanggroe Meukah. Saweub nyan, Allah neupeutrön surat nyoe keu saboh bandéngan ngön riwayat Nabi Musa lam kuwasa Fir'aun ngön Qarun. Surat nyoe neumeujanji lé Allah meunyoe Nabi Muhammad geuneuk peumeunang ateuh ureueng musyrék Meukah.

Siteungöh nibak surat nyoe geuriwayat bhah udép Nabi Musa ngön keujadian bak masa peumeurintahan Fir'aun ngön trôk teunulông nibak Allah keu Nabi Musa a.s. ngön kawômgeuh, Bani Israil.

La'én nibak nyan, asoe surat nyoe neupeugah cit bhah:




#Article 104: Surat Al-'Ankabut (114 words)


Surat Al-'Ankabut (, , Rambideuen) nakeuh surat keu-29 lam Al-Qur'an nyang jeumeulah ayat lam surat nyoe nakeuh 69 boh ayat, rôh lam kawan surat Makkiyah. Geupeunan ngön Surat Al-'Ankabut  saweub geucok nibak kalimat rambideuen nyang na lam ayat keu-41. Bak surat nyoe, Allah neubri umpama keu ureueng nyang seumah patông saban lagèe rambideuen nyang jipatéh meunyo rumohjih jeut jipeulindông rambideuen nyan nibak jipôt lé angèn. Lagèe nyan keuh ureueng musyrék nyang patéh meunyo patông nyang jiseumah nyan jeut jipeulindông ureueng nyan. Padahai patông nyan han jeut jibri manfa'at keu ureueng nyang seumah nyan, lagèe nyang jipeubuet lé kawôm Nabi Nuh, kawôm Nabi Ibrahim, kawôm Nabi Luth, kawôm Nabi Syu'aib, ngön kawôm nabi-nabi nyang la'én.




#Article 105: Gunong (109 words)


Gunong nakeuh saboh rupa muka bumoë. Rupa gunong deuh damavand Amol rod keu nakeuh meusagoë lhèë deungon saboh pucôk bak sagoë nyang paléng manyang. Pucôk gunong nakeuh sagoë gunong nyang paléng seumpét, nibak nyan laju u sagoë miyubjih laju meutamah luwah. Sagoë paléng ateuh geupeunan pucôk. Sagoë paléng yub geupeunan gaki gunong. Keuneulheuhjih, gunong nyan leubèh manyang nibak tanoh lingkajih.

Gunong di bumoë that jay, nyang paléng manyang nakeuh Gunong Everest di Nepal bak wilayah Gunong-gunong Himalaya.

Gunong di Acèh jay nyang manyang, lagèë Seulawah Agam, Peuët Sagoë, Leuser, ngon nyang la'én. Gunong nyang paléng manyang nakeuh Gunong Leuser di teunggara Acèh bak batah Acèh Teunggara ngon Acèh Seulatan.




#Article 106: Ureuëng Bonan (288 words)


Sukèë Bonan atawa Bao’an (保安族; pinyin: bǎoān zú) nakeuh saboh sukèë nyang tinggai bak propinsi Gansu ngon Qinghai siblah barat barôh China. Bileuëng sukèë nyoe kureuëng leubèh 17.000 droë sagai (bileuëng thôn 2000 nakeuh 16.505 droë), nyang nakeuh sukèë deungon bileuëng paleng niët keu tujôh di 56 boh sukèë nyang geupeusah lé kuwasa Rèpublik Rakyat China.
Sukèë Bonan geumarit ngon bahsa Bonan nyang geutamong ai bahsa Mongol. Sukèë nyoë leupah le nyang meu'ugama Islam. Sukèë Bonan nyang tinggai di Qinghai meula’én bacut bahsa jih deungon nyang tinggai di Gansu. Bahsa Bonan Qinghai na meucawoë peungarôh bahsa Tibet, meula’én deungon bak Gansu nyang meucawoë peungarôh bahsa China.

èndatu sukèë nyoë lam haba nyang ka yém nakeuh teuntra Muslém Mongol nyang geuyuë jaga bak Qinghai watèë masa Yuan atawa Ming deungon nyang dudoë geupinah u Gansu bak masa Manchu (Qing) watèë Raja Tongzhi geumat kuwasa (1862-1874). Sukèë nyoë meuhubông paléng thoë deungon sukèë Mongol ngon Dongxiang.

Adat reusam sukèë Bonan na teuba reusam sukèë Dongxiang deungon sukèë Hui. Hai nyoë jeut ta nging nibak bajèë sukèë nyoë nyang na deuh peungarôh sukèë Tibet, Hui, ngon Dongxiang nyang meucawoë. Inong sukèë Bonan nyang ka meukawén geungui ija itam keu geutôp ulèë, nyang goh meukawen geungui ija ijô bak ulèë. Awak agam Bonan geungui kupiah itam atawa putéh, leuhnyan geungui cit bajèë jakèt putéh.

Sikin nyang geupeugèt lé sukèë Bonan hayeu sabab sikin jih kreuh ngon rupajih lagak. Sukèë nyoë meuhareukat deungon geupeugèt ngon geumeukat sikin nyoë, sira geupeulara meunatang ngon geumeulampoh atawa blang.

Saboh kawom ubeut sukèë Bonan nyang tinggai bak propinsi Qinghai leubèh le nyang meu'agama Budha, la’én nibak keulompok nyan mandum meuagama Islam. Nibak mandum bileuëng sukèë nyan nyang meu'agama Islam bileuëng jih ji’ôh leubeh jai nibak nyang Budha.




#Article 107: Ureuëng Dongxiang (426 words)


Sukèë Dongxiang (nan lam sukèë droë : Sarta or Santa (撒尔塔); haraih China geupeupaneuk: 东乡族; haraih china aseuli: 東鄉族; pinyin: Dōngxiāngzú) nakeuh saboh nibak 56 boh sukèë nyang geupeusah lé kuwasa Rèpublik Rakyat China. Sukèë nyoë leupah le tinggai bak Wilayah Otonomi Hui Linxia, ngon wilayah lingkajih lam propinsi Gansu nibak barat barôh China, na cit kawôm sukèë nyoë nyang tinggai bak Propinsi Wilayah Otonomi Uyghur Xinjiang, Qinghai, ngon Wilayah Otonomi Hui Ningxia. Beunileuëng sukèë nyoë di peubileuëng thôn 2000 nakeuh 513.815 droë.

Sukèë Dongxiang nakeuh sukèë nyang endatu jih sukèë Mongol nyang ka meucawoë deungon meubagoë sukèë bak wilayah nyan. Jinoe sukèë nyoë meu’agama Islam Sunni, na cit padum droë nyang meu’agama Budha.

Sukèë Dongxiang thoë that meuhubông deungon Mongol. Ahli-ahli geupiké sukèë nyoe nakeuh sukèë nyang dong keudroë nyang wujôd sabab meuhubông deungon sukèë-sukèë Asia Teungoh, nyan sabab sukèèë-sukèë nyoë keuh nyang geupeugèt sukèë Dongxiang tamong Islam di abad 13.

Saboh hai nyang mongkén, sukèë Dongxiang nyoë nakeuh meu’èndatu bak teuntra Mongol nyang geupinah lé Genghis Khan (1162-1227) u wilayah Hezhou watèë jih meuprang u arah barat, saboh teuëk nyang mongkén, kadang sukèë nyoe nakeuh hasé meucawoë di sukèë-sukèë Mongol, Han, ngon Tibet.

Sukèë nyoë geubôh nan droë jih Sarta nyang hareutoëjih kadang jeuët peutrang asai sukèë nyoë, éhwai nyoë mantöng geupeudakwa. Narit nyang saban, Sart mantöng geungui keu geupeutunyok awak Arab nyang meuniyaga, dudoë narit nyoë ka geungui cit keu geupeutunyok rakyat banda nyang geumarit lam bahsa Tureuki. Nan sukèë nyoë nyang sah, Dongxiang meumakna “gampông timu”. Kata nyoë meu’awai dari éhwai sukèë nyoë nyang mukim di timu nibak gampông mukim sukèë Cina.

Hareukat sukèë Dongxiang phôn jih nakeuh meulampôh atawa blang. Hasé nyang le nakeuh boh gantang, jagông, ngon gandôm. Sukèë nyoë carong bak geupeugèt bungong jaroë, husôihjih ceumeuchop bungong-bungong halôh gamba bak peureumadani.

Sukèë Dongxiang geupeugah haba lam bahsa Dongxiang nyang tamöng lam ai bahsa Mongol. Sukèë Dongxiang kaya deungon haba babah, bah that pih meunan sukèë nyoë hana haraih droë keu teumuléh bahsa jih. Peubileuëng nanggroë peudeuh sukèë nyoë nakeuh sukèë nyang paléng gasiën deungon paléng niët nyang meusikula geupeubandéng deungon sukèë-sukèë la’én nyang meubileuëng niët bak China, éhwai nyoë deuh dari sukèë Dongxiang nyang lawétjih 1,1 thôn mantöng meusikula. Nyoë jeuët keu mas’alah sabab hana cara keu teumuléh lam bahsa Dongxiang.

Thôn 2004, Ford Foundation geujôk pèng US$ 30.000 keu buët kampanye sikula lam 2 bahsa Dongxiang deungon Mandarin, lam saboh oseuha geupeukureuëng bileuëng putôh atawa teubit sikula. Hasé nibak oseuha nyoë nakeuh miseu kamuih bahsa Dongxiang-China, saboh teuk nakeuh bileuëng nilai ujoë sikula nyang ka ék lawét nyoë.




#Article 108: Ureuëng Tajik Cina (153 words)


Ureuëng Tajik Cina, atawa Pamiri Cina (Bahsa Cina: 塔吉克族, Pinyin: Tǎjíkèzú), nakeuh saboh bansa nibak 56 boh bansa nyang geupeusah lé kuwasa Rèpublik Rakyat China.

Narit nyoe geungui keu padum-padum boh bansa Pamiri Irani. Bansa nyang paléng rame beunileuëngjih nakeuh bansa nyang geumarit bahsa Sarikoli, Shughni, ngon Wakhi. Ureueng nyoë geungui cit bahsa Uyghur, Kyrgyz ngon Cina meunyo keuneuk peugah haba ngon bansa la’én.

Bansa nyang bak thôn 2000 meubileuëng 41.028 droë nyoë, na di Xinjiang, propinsi blah barat Cina. Bubé 60% beunileuëng bansa nyoë na di Wilayah Otonomi Tajik Taxkorgan. Bansa Pamiri nyang na di Cina atawa Tajikistan hana geumarit bahsa Tajik Irani barat nyang jeuët keu bahsa rasmi Tajikistan, meula’én ngon ureuëng Tajik nyang geungui bahsa Parsi, la’én jih bak bahsa, ugama ngon reusam. Musaphé awai abad 20 nyang geujak u da'irah bansa Pamiri nyoë, geubôh nan keu bansa nyoë Sarikoli, Tajik Gunong, atawa Ghalchah. Ugama bansa nyoë nakeuh Syi’ah Ismailiyah.




#Article 109: Ureuëng Tatar Cina (153 words)


Sukèë Tatar China (bahsa China:塔塔尔族 pinyin:Tǎtǎěrzú) nakeuh saboh sukèë dari 56 sukèë nyang geupeusah le kuwasa Rèpublik Rakyat China. Èndatu sukèë Tatar China nyoë nakeuh sukèë Tatar Volga nyang geujak meuniyaga u China, dudoë sukèë nyoë tinggai bak daerah Xinjiang. Beunileuëng sukèë nyoë karab trôk 5000 droë bak thon 2000, sukèë nyoë le nyang tinggai bak banda Aletai, Changji, Yili, Urumqi, Tacheng, ngon bak da’irah la’én di Xinjiang.

Sukèë Tatar China marit lam saboh lughat bahsa Tatar nyang hana geungui narit-narit nibak bahsa la’én aleuh abad 20. Bahsa nyoë dilèë geutuléh ngon haraih Arab tapi dudoë huruf nyoë ka jareung geungui bak Uni Soviet nibak thôn 1930.
Awak China kayém geuhöi awak Tatar deungon narit Tazi/Dazi keu geupeutunyok sukèë-sukèë nyang kon sukèë Han dari Barôh China lagèë Mongol ngon Jurchen/Manchu, ka yém jih narit nyoë geungui watèë sukèë-sukèë nyoë geumeuprang ngon China watèë Masa Song ngon Masa Ming. Sukèë nyoë rame meu’agama Islam.




#Article 110: Ureuëng Utsul (209 words)


Sukèë Utsul nakeuh saboh sukèë ubeut nyang na di pulo Hainan di China. Sukèë nyoë nakeuh saboh sukèë nyang hana geuangkee lé peumeurintah nanggroë China. Sukèë Utsul nyoë jeuët tameurumpok bak tunong pulo Hainan toë banda Sanya. Haba nibak sukèë nyoë, èndatu sukèë Utsul dilee geuduek di Asia Teungoh nyang dudoë geupinah u da’irah nyang na jinoë. Tapi ureueng nyoë kadang nakeuh aneuk cuco nibak sukèë Cham nyang geupluëng di nanggroë awai awak nyoë nyang jinoë ka jeuët keu da’irah tunong ngon teungoh Vietnam sabab sukèë Vietnam geumeuprang u nanggroë awak nyoë.

Watèë sukèë Cham rame nyang pinah u Kamboja, na padum droë dari ureuëng kaya sukèë nyoë nyang geupluëng u barôh. Peuë sabab awak nyoë geukheun ngon narit Utsul hana soë teupeue.

Beuthat pih awak nyoë hana meuhi lagèë sukèë-sukèë silingkajih, peumeurintah China geupeutamong sukee nyoë lam sukèë Hui. Sukèë nyoë jimarit lam bahsa Tsat nyang hana meuhubông ngon bahsa la’én di China. Bahsa Tsat nyoë nakeuh saboh bahsa nyang jitamöng lam ai bahsa Malayo-Polynesia nyang meu’alôn, bahsa lagèë nyoë meubileuëng bacut. Éhwai sukèë nyoë that la’én ngon sukèë Hui, nyang saban cit saboh sagai, ban dua sukèë nyoë meu’ugama Islam. Kuwasa China geubôh hareutoë Hui keu ureuëng nyang meu’ugama Islam. Sukèë Utsul kureuëng leubèh meubileuëng 5000 droë.




#Article 111: Ureuëng Salar (864 words)


Ureuëng Salar (Bahsa Salar: Salar, Bahsa Tureuki: Salar, Bahsa China: 撒拉族, Pinyin: Sālāzú) nakeuh ureueng nyang meucabeung nibak ureuëng Turki Oghuz nyang lughatjih paléng toë ngon ureuëng Turuki bak nanggroë Turuki. Ureueng nyoë nakeuh saboh sukèë nibak 56 sukèë nyang geupeusah lé kuwasa Rèpublik Rakyat China. Sukèë nyoë meubileuëng 104.503 droë bak peusipé akhé nyang geupeugèt bak thôn 2000, sukèë nyoë udép bak Propinsi Qinghai (bak Wilayah Otonomi Salar Xunhua 循化撒拉族自治縣 deungon Wilayah Otonomi Sukèë Hui Hualong 化隆回族自治縣 ) Propinsi Gansu (bak Wilayah Otonomi Sukèë Bonan, Dongxiang, ngon Salar 積石山保安族東鄉族撒拉族自治縣) ngon Propinsi Xinjiang (bak Wilayah Otonomi Kazakh Ili 伊犁哈薩克自治州). Èndatu sukèë nyoë nakeuh ureuëng Turki Oghuz nyang geupinah-pinah nyang dudoë meukawén deungon sukèë-sukèë Tibet, China Han, ngon Hui. Sukèë nyoë nakeuh sukèë nyang udép geumeulampôh, geupeujeut ayah seubagoë ulèë di ai, ngon meu’ugama Islam.

Nibak haba reusam Salar, ureuëng Salar nakeuh aneuk cucoë sukèë Turk Oghuz di Tureuki Saljuq. Narit Salyr meuhareutoe “ureuëng nyang barangkapat mantöng sabé geu’ayön peudeung, tumbak, ngon palèë” . Watèë masa Tang, sukèë Salyr udép bak wilayah sagoë ceuë China, oh dudoë geupinah u barat u Asia Teungoh.

Dua syédara Haraman ngon Ahman, èndatu sukèë Salar nyang na jinoë phôn tinggai bak wilayah Samarqand. Dua syédara nyoë dilèë geupeumulia atawa geupeu’ampôn lé rakyat nibak meuseujid-meuseujid wilayah nyan, oh dudoë duwa syédara nyoë geudéngki lé raja ngon ulèëbalang wilayah nyan nyang keuneuleuh jih nakeuh raja nyan geusèksa duwa droë nyoë. Aleuh nyan, 2 droë nyoë deungon 18 droë nyang seutia ngon awak nyan geuwèh deungon cara geupuduëk tanoh, ië di nanggroë, ngon Mushaf bak saboh unta, seubagoë peutunyok jalan u timu, geumita wilayah baro mangat tinggai han pinah lé. Awak nyan geujak rod siblah tunong gunong-gunong Tian Shan bak ceulah Jiayuguan aleuh nyan geujak cit rod wilayah Suzhou, Ganzhou, Ningxia, Qinzhou, Gangu, oh dudoë geupiyoh bak Ganjiatan (lam Wilayah Xiahe jinoe).

Aleuh nyan na lom 40 droë nibak Samarqand nyang geuseutöt tanda gaki kawôm nyang ka leupah away – awak nyoë geujak rod barôh Tian Shan sampoë geutamöng u Qinghai. Awak nyoë geujak rod ranto Qinghai ngon Hunan u Wilayah Guide jinoë, 12 droë dari awak nyan tinggai di sinan. 28 droë teuk mantöng geujak lom laju ngon dudoë meurumpok deungon awak Haraman bak wilayah Ganjiatan, lheuh nyan kawôm nyoë geujak lom u Wilayah Xunhua (nan wilayah jih jinoë). Oh ka jula, unta awak nyan geupluëng, teuma awak nyoë geumita unta nyan ngon sulôh. Singoh jih, awak nyoë geu’ék u saboh glé nyang na thoë di sinan mangat jeuët kalon hoë ka unta nyan geupluëng. Aleuh geutrön, awak nyoë geukalon tanoh disinan leupah basô ngon geupiké gèt tinggai di sinan. Si’at aleuh nyan, awak nyoë meurumpok mata ië ngon geukalon unta nyang gadoh nyan ka geuduk di binèh ië. Awak nyoë cok tanoh ngon ië di sinan ngon geukèra, dari sinan keuh awak nyoë teupeu bahwa tanoh ngon ië jih saban lagèë tanoh ngon ië nyang geumèë lé awak nyan di Samarqand. Dua kawôm nyoë dudoë tinggai bak Wilayah Xunhua nyoë. Masa meugantoë, awak nyoë meucawoe deungon sukèë Tibet, Hui, China Han, ngon Mongol nyang ka away na di sinan, awak nyoe keuneulheuh jih jeuët keu sukèë Salar jinoë.

Bak masa prang Genghis Khan, sukèë nyoë geuturi deungon nan sukèë Salyr dari Khurasan. Sidroë ulèë balang Salyr geuseutuju panglima-panglima jih Aqman ngon Qaraman jeuët keu teuntra nyang geubayeuë bak laskar prang Mongol. Bak haba nyoë, sukèë Salyr Turkmen nyoë geupinah sabab teuntra Mongol ka geupeuhancô Keurajeun Khwarizm. 40 thôn oh lheuh Genghis Khan kuasa ateuh Khwarizm, panglima Salyr Aqman ngon Qaraman geuseutöt prang Genghis Khan geukeupông Diaoyu nibak Sichuan, saboh kuta kong bak masa Song.

Bak thon 1781, teuntra Qing geusrang sukèë Salar nyang geubeurontak nyang haséjih jeuët keu bala keu Salar. Trök 40% di bileuëng mandum sukèë Salar watèë nyan maté bak prang nyan. Kira jih 1/3 di bileuëng sukèë Salar jeuët peugah haba lam bahsa droëjih. Le ureuëng Salar nyang jeuët geumarit bahsa Tibet ngon bahsa China. Bahsa nyoe na nyang peugah meuhubong ngon bahsa Turkmen.

Bajèë sukèë Salar leupah saban deungon sukèë-sukèë Muslém la’én bak wilayah nyan. Awak agam jih meujanggôt ngon geungui bajèë putéh ngon kupiah putéh atawa itam. Awak inong mantong muda Salar nyang goh meukawén biasa geungui bajèë China ngon warna trang. Nyang ka meukawén geungui ija tôp ulèë wareuna itam atawa putéh.

Sukèë Salar ka na bak Propinsi Qinghai di masa Yuan. Meuabad-abad sukèë nyoë mantöng geupeulara bahsa Oghuzjih nyang leupah that saban ngon bahsa Turkmen nyang geumarit bak Qaraqum.

Reusam sukèë Salar brat meuhubông ngon tarèkat Naqshabandiyah dari jiran awak nyoë, sukèë Hui. Jinoë, le reusam teumadôn nomad Turkmen nyang ka gadoh, musik Turkmen pih hanjeuët le geupeulaku. Ureuëng Salar nyang leubèh sekulèr ka geucok cit gaya musik Tibet atawa Moghol (sukèë Muslém Mongol nibak Qinghai) bak gaya musik droë.

Bahsa Salar na dua boh lughat rayek. La’én jih nakeuh bak nyang saboh meucawoë peungarôh bahsa Tibet, saboh teuk peungarôh bahsa China, la’én-la’én lom nakeuh peungarôh bahsa Uyghur ngon Kazakh. Cit 1/3 dari bileuëng sukèë Salar nyang geumarit bahsa droëjih. La’én di bahsa China, Salar geupeugah haba cit lam bahsa Tibet. Bahsa Salar jeuët geutuléh, bah that pih meunan bahsa teumuléh jareuëng geungui. Bahsa nyoë na cit nyang geupeugah meuhubong ngon bahsa Turkmen.




#Article 112: Monarki konstitusional (118 words)


Monarki Konstitusional nakeuh sijineh monarki (keurajeuen) nyang geupeudong lam saboh sistem konstitusional dan raja geuangkee sibagoe ulee nanggroe. Jameun jinoe, monarki konstitusional geuanut konsep trias politica, atawa pulitek lhee bahgi. Nyoe meuhareutoe raja cit sibagoe lambang eksekutif mantong, hana mat kuwasa bak pulitek, nyang mat kuwasa pulitek nakeuh peudana meuntroe.Meung nyo sidroe raja geumat kuwasa punoh lam peumeurintahan, nyan nakeuh geupeunan ngon monarki absolut.

Na cit sistem monarki konstitusional nyang meuikot keturunan, tapi na saboh monarki konstitusional nyang laen nyang sidroe raja geupileh dengon sistem demokrasi lagee nyang na di Malaysia, Yang di-Pertuan Agong geupileh le Majelis Raja-raja tiep limong thon.

Peurancih tom cit geuanut sistem monarki konstitusional keu masa nyang si'at antara thon 1789-1792 ngon antara 1815-1848.




#Article 113: Mukim (105 words)


Mukim nakeuh saboh organisasi dalam peumeurintah di miyub Kecamatan seugohlom Gampông. Struktur peumeurintahan di Aceh nyang dimulai dari phon provinsi Aceh yang geupimpin le gubernur. Lheueh provinsi lheueh nyan na bupati/walikota nyang pimpin kabupaten/kuta. 'Oh lheueh kabupaten kuta di miyub nyan lom na kecamatan nyang geupimpin le camat. Dalam saboh kecamatan nyan na padum-padum boh mukim nyang geupimpin le keupala mukim. Lheueh mukim baro na lom gampong nyang langsong geupimpin le geusyik.

Mukim bagi rakyat Indonesia ngon neugara la'en nakeuh saboh da'irah nyang na ureueng duek. Nyang pasti di Indonesia bahkan di daerah atau di neugara-neugara la'en, mukim lagee nyang na di Aceh nyan hana.




#Article 114: Seulimèng (114 words)


Seulimèng (سوليميڠ) atawa limèng (ليميڠ) atawa limèng eungkôt (ليميڠ اوڠکوت) (nan Latin: Averrhoa bilimbi) yakni saboh jeunèh bak kayèe nyang jitimöh manyang 5-10 mètè nyang ônjih ubit-bit tapih meujaroe jaroe, geukheun ôn limèng. Bak limèng nyan kayém na bak tiep-tiep rumoh ureueng Acèh nyang geungui keu gulè

Boh limèng kayém geubôh lam gulè atawa geutaguen sajan lam eungkôt, nyum boh limèng nyan cukôp brat masam meunyo tapajôh laju meunan. Na syit ureueng ngui boh limèng nyan keu geupeugléh gukèe atawa geupeugléh kulah mon/kama manoe (bagan).

Teuma na syit boh-boh limèng nyang ka geuadèe ngön geupeusira nyang jeuet keu asam sunti atawa boh limèng thô. Boh limèng thô nyan kayém geungui lam alat (bumbu maguen).




#Article 115: Symbian Operating System (281 words)


Symbian, nakeuh saboh perusahaan nyang geu peudong bak thôn 1998, lam beuleuën Nam thôn nyan. Jeuët takheuën symbian nyoë nakeuh perusahaan indepèndèn nyang rôh dibantu peuteubiët lé pabrék-pabrék rayeuk lagèë Erricson, Nokia, Motorola, ngon Pison. Ureuëng-ureuëng po perusahaan nyan geu usaha saboh sistem operasi atawa OS nyang standar, nyang jeuët ji ngui lé mandum hapé. Beuët nyan meuhasé ngon jiteubiët hapé-hapé nyang meusén jih jipeulaku ngon Symbian Operating System (OS). Leubèh kureuëng na 25 juta boh hapè nyang ji ngui Symbian OS, nyoë bak thôn 2004.

Mèrèk hapé nyang paléng jithèi nyang ngui Symbian OS nakeuh NOKIA, pakon? Nyoë meuseubab, bak watéë phôn-phôn peudong Symbian, pabrèk Nokia jipeuteubiët saham leubèh kureuëng 47,9 %, leubèh le nibak pabrèk-pabrèk nyang la'én, miseuë jih BenQ, LG Electronics, Fujitsu, Mitsubisi, ngon Sharp.

Lagèë nyang ka tateupeuë, hapé that meubida ngon komputer, seubab hapé leubèh ubit, peukeuh bak batré atawa memori (keuneubah). Meunyoe meunan, OS nyang na bak komputer han jitém oh watèë tapasoë lam meusén hapé, meuseubab nyoë keuh Symbian memang geu peugèt husôh keu hapé.

OS Symbian jitém bak hapé, mudah that bak ta peugèt program jih meunyoë ta bandéng ngon OS la'én, seubab nyoë keuh, le nyang tateumeung bak toko atawa keudèë-keudèë hapé nyang OS jih Symbian.

Bak OS Symbian na fitur CC+, JAVA (J2ME), MIDP 2.0, PesonalJava 1.1.1a, ngon WAP, ngon na fitur nyoë keuh OS Symbian jeuët tapeuluwah lom, ta kembangkan.

Symbian na cit geupeuseudia saboh User Interface (UI) atawa aplikasi dasar ngon tampilan jih nyang na bak layeuë hapé, lagèë daftar numbôi telepon ngon Peusan (Messaging) atawa la'én jih. UI bak hapé nyang geungui tombol (keypad) teuntèë meubida ngon UI hapé nyang geungui ngon cara teugon bak layeuë (layar Sentuh).




#Article 116: Java (144 words)


Java nakeuh saboh jeunèh sistem operasi nyang na bak hapé atawa komputer. Java geupeugöt lé saboh tim nyang geumat keumeudoë lé Patrik Naughton ngon James Gosling lam saboh proyèk nibak Sun Microsystem. Sun Microsystem nyoë nakeuh perusahaan Amirika Syarikat. Sistem operasi nyoë geupeugöt ngon tujuan mangat meuhasé bahsa lam komputer nyang seudeurana mangat jeuët geungui lam alat nyang seudeurana, hana meusangkôt ngon saboh-saboh arsitektur nyang meuteuntèë.

Asai phôn bahsa program Java nyoë geupeuhasé ngon OAK, tapi OAK nyoë nan nyang ka na bak program komputer, teuma dudoë geuubah nan nyan jeuët keu JAVA lé Pabrék Sun Microsystem, meunan geupeugah lé James Gosling, ureuëng nyang rôh bak peugèt Java nyoë.

Salah saboh hai nyang leubèh bak Java nakeuh jeuët geungui pat mantong, bôh bak hapé atawa komputer, teuntèë deungon cara-cara nyang kusuih. Seubab java nyang na bak hapé meubida ngon Java nyang geungui bak komputer.




#Article 117: Kalam (131 words)


Kalam (bahsa Arab: الكلام) lam èleumèë Nahu atawa bahsa Arab nakeuh laphay atawa kata-kata nyang ka meusapat, nyang na jeuët meupha'edah bak ureuëng deungo ngon bak ureuëng peugah. Barô geukira kalam nyoë deungon taseungaja bak taucap.

Beu tatupeuë bahwasajih kalam nyoë meuatô nibak 3 (lhèë) macam, nyankeuh isém, pi'é huruf atawa haraih nyang jibôh makna.

Meujan kalimat nyan meususôn nibak duwa boh isém, miseuëjih: حسن قادم (Hasanun Qaadimun, baca paneuk; Hasan Qadim) artijih si Hasan ka teuka atawa ka trôh. Na cit kalam nyan meususôn antara pi'é ngon isém, lagèë; طلع الشمس (thala' asy-syamsu) areutijih ka jiteubiët mata uroë. Kayém cit meusapat man lhèë boh nyan (pi'é, haraih ngon isém), lagéë bak takheun: وضع الكريم صبونا علي المآء (wadha'a al-Karim shabunan 'ala al-maa') meuarti; jipeuduëk sabôn lé si Karim lam ië.




#Article 118: Garuda Indonesia (101 words)


Garuda Indonesia (PT Garuda Indonesia (Persero) Tbk) nakeuh saboh maskapai penerbangan nanggroe Indônèsia, nan garuda geu cok dari nan saboh mitos lam riwayat wayang. Garuda Indonesia mulai phon lahe bak thon 1940-an dan bak watenyan Indonesia manteung meuprang lawan peunjajah Beulanda. Garuda Indonesia watenyan geu peu bak lajur khusus deungon peusawat DC-3 yang geuboh nan Seulawah atawa Gunong Meuh.

Bak tanggai 26 Januari 1949 geuanggap seubagoe uroe milad maskapai nyoe, tapi bak watenya manteung geuboh nan Indonesia Airways. Peng untuk geubloe peusawat phon nakeuh sumbangan dari rakyat Acèh. Peusawatnyan geublo deungeun harga 120,000 dolar malaya yang sama deungeun 20 kg meuh.




#Article 119: Pulo-pulo Nikobar (112 words)


Pulo-pulo Nikobar nakeuh pulo-pulo nyang na di Samudra Hindia, di utara pulo Rôndô ngon di seulatan pulo-pulo Andaman. Pulo-pulo nyoë jitamong lam wilayah India.

Pulo-pulo Nikobar teuleuëng di seulatan pulo-pulo Andaman ngon ji'ôh na meu 189 km di barat la'ôt pulo Ruja, Indônèsia. Luwah mandum tanohjih nakeuh 1841 km². Na 22 boh pulo ngon meubagoë rayek, nyang paléng rayek nakeuh pulo Nikobar Rayek nyang na di ujông seulatanjih na Titék Indira, teumpat paléng seulatan di India ngon gunong Thullier seubagoë titék paléng manyang di pulo-pulo nyan (642 m).

Wilayah Nikobar geuplah jeuët keu 3 boh wilayah beunagi. Beunagi wilayahjih nakeuh:

Pulo-pulo Nikobar Utara nakeuh:

Pulo-pulo Nikobar Teungoh nakeuh:

Pulo-pulo Nikobar Seulatan nakeuh:




#Article 120: Ramadhan (1439 words)


Ramadhan ( , ,  ,  ) nakeuh buleuën keu sikureuëng lam almanak Islam nyang na buleuën nyan teuka 'oh lheuëh buleuën Sya'ban ngon meuakhé buleuën Ramadhan 'oh meurumpok ngon buleuën Syawwal. Lam beuleuën Ramadhan nyoë Allah peu wajéb Puasa man sibeuleuën punoh. Puasa bak beuleuën Ramadhan nyoëkeuh nyang rôh lam rukôn Islam nyang limong peukara. Ramadhan nakeuh saboh beuleuën nyang cukôp that mulia bak Allah. Lam beuleuën neupeutrôn meubagoë rahmat ngon ampônan nibak Po.

Buleuën Ramadhan nyoë nakeuh buleuën nyang that meuseujarah lam tarèh ummat Islam, seubab nyang geuyakin lé bandum ummat Islam nakeuh phôn-phôn that Rasulullah SAW neuteurimöng wahyu nakeuh bak buleuën nyoë. Neutrôn Malaikat Jibril bak neupeusampoë peurèntah Allah keu Rasulullah SAW nakeuh ngon neuba wahyu nyang phôn masa Rasulullah na di guha Hira ngön neukheun lé Jibril bak Muhammad Bin 'Abdullah اقرأ باسم ربك الذي خلق nyoë keuh ayat phôn lam kitab suci Al-Qur'anul Karim.

Lam padum-padum boh peuneugah keu bhaih asai nan buleuën Ramadhan nyan:

Almanak Islam nakeuh almanak nyang geukira ban lagèe leumah neuduëk beuleuën di langèt, uroë phôn trôh bak saboh saboh buleuën geupeuteuntèe ngon leumah aneuk buleuën bak kada deurjat nyang ka meuteuntèe. Buleuën Ramadhan jitamong lam keunira almanak jan ka leumah aneuk buleuën 'oh lhuëh jilôp mata uroë nibak akhé buleuën Sya'ban. Èleumèe ngon peupaih keunira uroë ngon buleuën lam sistem almanak Islam nakeuh geupeunan ngon Èleumèe Falaq. Lam keunira nyang na lam almanak Islam nakeuh jitamong Ramadhan:

Bak kri ureuëng Islam peuteuntèe ngon peuteutap keu jitamong uroë sa buleuën Ramadhan nakeuh hana meusaban ngon hana sapeuë kheun lom bak neucok saboh peunutôh nyang saban. Meuladôm ureuëng Islam neucok peunutôh keu bahih nyan saban lagèe nyang meusaban ngon almanak nyang geunguy raseumi lé Keurajeuën Arab Saudi, na cit nyang geupeutheun kri keunalon aneuk buleuën bak da'irah maséng nanggroë, ka sampoë jeuët bak tiëp da'irah hana meusaban keuna leumah ngon hana aneuk buleuën bak malam awai Ramadhan.

Meuseubab nyan keuh phôn Ramadhan jeuët keu hana meusaban. Meuseubab siklus buleuën (kri meuputa buleuën bak jilingka planèt bumoë) nakeuh mandum neugara di dônya geukalon buleuën 24 jeuëm lheuëh jikalon lé ureuëng di wilayah paléng timu. Jeuët seuliséh leumah aneuk buleuën nyan antara le nanggroë nyan hana keuh saban. Conto: lam poh 19.00 WIB akhé Sya'ban di Jakarta hana leumah aneuk buleuën bak neuduëk deurjat nyang jeuët geukalon lé ureuëng nyang kalon. Teuma leupah 4 jeuëm lheuëh poh 19.00 WIB di Jakarta bunoë di Arab Saudi ka keubit leumah aneuk buleuën nyan disidéh ban lagèe neupeureulèe keu syarat. Jeuët keuh nibak thôn nyan uroë sa Ramadhan hana meusaban antara Jakarta ngon Riyadh.

Bak biasajih tiëp thôn lam almanak Islam thôn barô nakeuh teuka leubèh awai 11 sampoë 12 uroë dari thôn seugolom nyan meunyoë ta bandéng ngon almanak gregorian, nyang geucok bak jumeulah siklus mata uroë. Ngon èleumèe astronomi lé ureuëng meuhat jeuët geukira-kira mantong keu pajan phôn Ramadhan nyang na. Ngon nyang ka geukira nakeuh peureulè watèe 33 thôn keu peugisa langkah duwa blah buleuën bak mandum almanak thôn Islam. Lagèe phôn Ramadhan thôn 1990 M saban bak uroë 28 buleuen lhèe ngon phôn Ramadhan thôn 2023 M bak uroë 22 buleuen lhèe.

Padum-padum boh keujadian nyang peunténg nyang geuyakin teujadi lam buleuën Ramadhan nakeuh:

Lam neuyakin lé ummat Islam nakeuh nyang utama that (fadhilat) buleuën Ramadhan nyan that na rayeuk keu ummat peungikôt Nabi Muhammad SAW.

Dum ulama ka sipakat nakeuh kitab suci agama Islam Al-Qur'an phôn neuteurimong lé Rasulullah SAW bak buleuën Ramadhan, meunan keuh tarèh uroë neuteurimong wahyu phôn Al Qur'an nyan hana geutujan cit pajan uroë nyan. Lé Ahlussunnah wal Jama'ah ka geuteurimong meuphôm nakeuh Al Qur'an nyan geuteurimöng lé bak uroë 17 Ramadhan.

Laylatul Qadar nakeuh saboh malam nyang khusuih na lam buleuën Ramadhan. Malam nyoë geupeugah lam Al-Qur'an bak surah Al-Qadr, leubèh get nibak siribèe buleuën. Jan teuka malam nyoë hana keuh soë nyang tujan ngon meuhat, meunan keuh lam padum-padum boh riwayat malam nyoë na bak 10 nyang akhé buleuën Ramadhan. Leubèh istimewa laylatul qadar nyan geuniët na bak malam-malam nyang ganjé lagèe malam keu-21, 23, 25, 27 atawa keu-29. Ladôm ureuëng Islam biasajih hana geupeulingkeuë malam nyan ngon geupubuët ibadah ban sipanyang malam.

Seubagoë buleuën nyang peunoh ampônan keu ureuëng Islam, bak buleuën Ramadhan nyoë geupeurèntah pubuët padum-padum boh ibadah gèt nyan ibadah wajéb meunan pih ibadah nyan sunnah. Ibadah-ibadah bak buleuën Ramadhan nyan nakeuh:

Ibadah nyang wajéb neupeubuët lé ummat Islam bak buleuën Ramadhan nakeuh ibadah puasa wajéb atawa nyang biasa geukheun ngon shaum (). Puasa Ramadhan nyan geukeurija ban sipanyang buleuën, phôn bak watèe goh jiteubiët faja sampoë jilôp mata uroë. Keu beukai puasa nyan 'oh malam geubeudoh dum ureuëng keu geujak pajôh sawô ngon geucok niët keu puasa singoh uroë. Lheuh jitamong watèe imsak laju hanjeuët geupajôh sapuë pih lé ngon geutheun droë keubit-keubit dari peukara nyang jeuët keu bateuë puasa uroë nyan. Meunan ka jitamong watèe seumayang Mugréb meubarô keuh geupeubateuë puasa nyan ngon geuseumajôh peunajôh atawa geujb ië ngon geubeuët du'a khusuih.
  

Bak buleuën Ramadhan na saboh seumayang nyang khusuih geupeubuët lé ummat Islam bak watèe nyan. Seumayang nyan geupeunan seumayang Teurawèh hukôm seumayang nyan nakeuh sunnah muakkadah atawa sunnah nyang geupeubrat. Geupeubuët seumayang nyan 'oh malam uroë buleuën Ramadhan lheuëh nibak seumayang 'Isya. Biasajih bak geutanyoë ngon pat nyang la'én lé ummat Islam seumayang nyan geupeubuët ngon meu meu jama'ah. Neubut meujama'ah seumayang teurawèh nyan bak peuneugah ulama ahli tarèh nakeuh phnô geupubuët bak masa Khalifah Umar bin Khattab. Yôh masa Nabi cit meupadum go ngon hana kayém neupeudong seumayang Teurawèh ngon meujama'ah. Meukeusud Nabi hana neudawôk peudong Teurawèh meujama'ah nakeuh bah bk jeuët keu syek ummat neuh keu neuingat hukôm meukeurija seumayang Teurawèh nyan. Saweuëb meunyoë lé Nabi neupeubrat peurintah Teurawèh nyan ngon meu jama'ah neutakôt lé Nabi keu ummat Islam 'oh lheuëh masa gobnyan ka jiniët teuma seumayang Teurawèh nyan keu saboh seumayang wajéb bagi ummat Islam.

Kri geupubuët seumayang Teurawèh nyan nakeuh sigo niët keu duwa boh raka'at seumayang ngon geutôp ngon sigo saleuëm. Jumeulah mandum raka'at keu seumayang teurawèh nyan hana meusaban meunurôt maséng-maséng pham nibak ureuëng nyang yakin. Na nyang seumayang 20 raka'at na cit nyang 8 raka'at ngon maséng-maséng kri nyang peubuët nyan na geuba dali nyang jroh keu meuneumat keurija nyan. Nyang meusaban bak mandum ureuëng Islam bak geupeubuët seumayang Teurawèh nyan nakeuh bak beunileuëng seumayang witir nyang geupeubuët meunan ka sampôrna beunileuëng raka'at seumayang Teurawèh. Jumeulah raka'at witir nyang geukeurija nakeuh bak seugolom saleuëm phôn saboh raka'at ngon seugolom saleuëm keuduwa duwa reka'at. Nibak antara akhé seumayang teurawèh ngon awai seumayang witir nakeuh geubeuët du'a meulakèe seulamat hudép nyang jroh didônya ngon meubahgia singoh diuroē pagé.

Lé ummat Islam nyang teungoh lam buleuën Ramadhan keubit han geupeusia meubacut pih peuluweuëng meu ibadah lam buleuën nyan. Uroë ngon malam dawôk ta kalon di nanggroë-nanggroë ureuëng Islam ka peunoh dum meuseujid ngon teumpat-teumpat ibadah nyang la'én. Meubeuët Al-Qur'an bak buleuën nyoë biasajih geukheun tadarus atawa lam bahsa Acèh geukheun meudaruih. Biasajih lé ureuëng nyang that fasèh ngon biasa meubeuët Al-Qur'an meuhasé keuh geupeutamat () neubeuët gobnyan bak beunileuëng meu duwa lheè go lam sigo buleuën Ramadhan. Bak meuseujid ngon teumpat-teumpat ibadah lagèe balèe seumayang ngon meunasah dum ureunëg geubeuët daruih nyan ngon meuramèe

Jakeuët fithrah geupeuwajéb bak buleuën Ramadhan, biasajih ta kalon ureuëng Islam geupeulheuëh jakeuët fitrah nyoë bak akhé buleuën nyan seugolom jitamong watèe seumayang uroë raya 'Aidul fitri. Tiëp-tiëp ureuëng Islam nyang na meusanggôp bak watèe nyan nakeuh geupeuwajéb bôh jakeuët fitrah nyoë. Jakeuet fitrah nyan geubôh ngon dabeuh peunajôh utama lam nanggroë ureuëng Islam, jumeulah nyang geubôh keu sah jakeuët fitrah nakeuh si gantang atawa ngon seunukat jinoë na 2,30 kg (meunyoë breuëh).

Lheuëh geunap uroë ngon sampôrna buleuën Ramadhan nakeuh teuka buleuën Syawwal, bak uroë phôn Syawwal nakeuh uroë raya keu ummat Islam, uroë raya 'Aidul Fitri nanjih. Bak malam 'Aidul Fitri nyan ummat Islam hana lé geuseumayang Teurawèh, lé ureuëng agam dari lheuëh buka puasa ka meuramèe-ramèe geulangkah u meuseujid ngon meumacam teumpat ibadah nyang la'én keu geujak meuteukeubi (takbir) uroë raya. Dilèe kon di nanggroë-nanggroë Islam lagèe di Indônèsia malam teukeubi uroë raya nyan biasajih geupeugot keurija teukeubi keuliléng gampông ramèe-ramèe ngon geupèh tambô sira geukheun teukeubi ban sipanyang rot uëh nyang geujak. Jinoë buët lagèe nyan ka jareuëng na bak ladôm da'irah. Malam teukeubi jinoë ka geucok aju keu malam dum ureuëng geujak meubeulanja dabeuëh peunajôh ngon neunguy bak keudèe ngon peukan. Ladôm aneuk muda ka laloë awaknyan ngon jitöt marcôn ka hana jipadôli lé keu meucok pahla meuteukeubi bak malam uroë raya. Tinggai keuh di meuseujid atawa meunasah nakeuh ureuëng-ureuëng tuha ngon na meupadum droë aneuk muda nyang teungoh lam masa meununtut èleumèe agama, nyankeuh ureuëng nyan treuk nyang mantong peurayeuk malam 'Aidul Fitri lawét nyoë.




#Article 121: Avril Lavigne (126 words)


Avril Ramona Lavigne atawa di hei Avril Lavigne nakeuh sidroë ureuëng meujangeun ngon ureueng karang jangeun asai Kanada. Avril lahe di saboh banda ubit, Napanee, Ontario. Avril diteupue jeuet meujangeun watee umujih mantong 2 thon. Watee nyan, jih diba le makjih meujangeun bak geurija. Bak thon 2006, Avril geubi peuringkat 7 le Majalah Bisnis Kanada sibagoe ureueng inong asai Kanada nyang paleng get bak Hollywood. Trok jinoe, Avril ka jipeuteubiet 5 boh album, nyakni Let Go thon 2002, Under My Skin thon 2007, ngon The Best Damn Thing thon 2007, goodbye lullaby thon 2011, avril lavigne thon 2013

Jih ka jipeuteubiet cit 7 boh jangeun Internasional, di antarajih nakeuh, Complicated, Sk8er Boi, I'm with You, Don't Tell Me, My Happy Ending, Girlfriend, ngon When You're Gone.




#Article 122: Jawa (163 words)


Jawa nakeuh saboh pulo di Indônèsia nyang na ureuëng duëk disinan meujumeulah 136 juta droe, pulo nyoë nakeuh pulo nyang that padat di dônya ngon nakeuh wilayah pulo Jawa nyan teupat nyang paléng padat keu neuduëk manusia di dônya. 60% dari mandum ureuëng Indônèsia meuteumpat di pulo nyan. Banda Jakarta nyang jeuet keu nang nanggroë Indônèsia na bak beunagi rot barat pulo Jawa. Dilèe kon di pulo Jawa nakeuh meuteumpat padum-padum boh keurajeuën Hindu-Budha, keurajeuën Islam, peumeurèntah kolonial Hindia Beulanda seureuta jeuet keu pusat nibak meugrak sujarah meurdèka Indônèsia. Peuë mantong nyang teujadi di pulo nyan keubit meuri keuh 'akibatjih bak mandum wilayah neugara Indônèsia.

Curak bumoë nyang jeuet keu pulo Jawa nakeuh jeuet nibak buët vulkanik. Meubanja keuh gunong-gunong meu-apuy nyang meubenteuëng dari timu u barat pulo. Ureuëng duëk aseuli disinan geumarit lam padum-padum boh bahsa aseuli. Nyang paléng ramèe nakeuh nyang marit aseuli ngon bahsa Jawa. Ureuëng duëk disinan nyang paléng ramèe meu-agama Islam, leubèh nibak nyan Kristen, Hindu ngon Budha.




#Article 123: Ruja (423 words)


Ruja atawa Sumatra nakeuh saboh pulo nyang na di Indônèsia blah rot barat, neuduëk pulo nyan na di blah rot barat Pulo-pulo Sunda. Pulo nyoe nakeuh pulo nyang keu lhèe rayeuk di Indônèsia (duwa pulo la'én nyang leubèh rayeuek nakeuh: Kalimantan ngon Papua) meunyoe lam dapeuta pulo rayeuek di dônya pulo Ruja nyoe nakeuh nyang keu nam paléng rayeuek, ngon na luwah 473.481 km2 jumeulah ureuëng duëk na 50.365.538 droe. Banda nyang ramè di Sumatra nakeuh Medan ngon jumeulahëng duëk na 2.109.330 droe.

Sumatra nakeuh tanoh darat nyang panyang nyang ah darat nyan na di barat la'ôt u teunggara ngon neudeuk hana timang (sihét). Ceuë pulo nyan na di La'ôt Hindia blah rot barat, barat la'ôt ngon barat daya. Blah la'ôt Hindia nyan na meuranté pulo-pulo ubeut lagèe Simeuluë, Nias ngon Mentawai. Blah rot timu meuceuë ngon Seulat Malaka nyang ubeuet jipeumeuklèh pulo nyan ngon Semenanjông Melayu di banuwa Asia.Di teunggara meurumpok ngon Seulat Sunda nyang ubeut jipeumeuklèh pulo nyan ngon darat Pulo Jawa. Ujong barôh meuceuë ngon La'ôt Andaman, salang blah rot timu nyang leubèh meuyub na pulo Bangka ngon Beulitông, Seulat Karimata ngon La'ôt Jawa. Gunong-gunong Bukét Barisan, nyang meuasoë ngon padum-padum boh gunong apui aktif, jeuet keu tuleuëng ruëng pulo Sumatra. Salang blah rot timu la'ôt nyang meuklèh nakeuh tanoh data meuyub ngon meu paya, uteuën bangka ngon that le kruëng nyang meuputa-puta disinan. Bak teungoh pulo na jilingkeuë lé garéh Khatulistiwa nyang keunong paih bak provinsi Sumatra Barat ngon Riau. Ikeulim pulo nyoe nakeuh tropis, seu'uëm ngon leumbab ngon lam beunagi nyang leubèh luwah pulo Sumatra nakeuh uteuèën ujeuën.

Manusia mula phôn teuka u pulo Ruja bak 500 SM, ngon na meupadum boh keurajeuën jameun nyang meukeumang disinan. Sumatra jeuët keu bumoë teumpat hudép lam jumeulah le spesies teunimoh ngon meunatang, meunan pih bak wateè nyoe ka leubèh 50% uteuën ujeuën Sumatra ka gadoh bak 35 thôn nyoe. That le spesies aseuli Sumatra nyang ka rab punah meiseuëjih Rimuëng Sumatra, Gajah, Badeuëk ngon Mawah.

Lapan plôh tujôh persen ureuëng duëk di Sumatra meu agama Islam, jumeulah mandum ureuëëng duëk nakeuh 22% dari jumeulah mandum ureuëng Indônèsia.

Sumatra geuturi yôh masa jameun kon ngon nan bak Bahsa Sanskerta Swarnadwīpa (Pulo Meuh) ngon Swarnabhūmi (Tanoh Meuh), nyan meuseubab ngon le that meuh bak tanoh manyang pulo Sumatra. Narit phôn nyang geukheun Sumatra nakeuh nan Srivijayan Haji (raja) Sumatrabhumi (Raja dari tanoh Sumatra), nyang raja nyan geukirém utôsan u nanggroë China bak thôn 1017. Salang ureuëng Arab geukheun pulo nyan ngon Lamri (Lamuri, Lambri atawa Ramni) dari abad keu-10 sampoë abad keu-13.




#Article 124: Cut Nyak Dhiën (102 words)


Cut Nyak Dhiën (lahé: Lampadang, Keurajeuën Acèh Darussalam, 1848 – wafeuët: Sumedang, Jawa Barat, 6 Buleuën Siblaih 1908; geuseumiyup di Gunung Puyuh, Sumedang) nakeuh salah sidroë pahlawan nasional Indonèsia dari Acèh nyang meujuang geulawan Blanda bak masa Prang Acèh.

Dudoë gopnyan jidrop ngon jime u Banda Acèh. Di sinan gopnyan jipeuubat ngon puléh bacut. Meutapi keureuna na gopnyan, ureuëng Acèh meutamah seumangat geulawan Blanda. Gopnyan pih mantong na geupeugah haba ngon ureuëng Acèh nyang gohlom jidrop lé Blanda. Nyankeuh pasaijih Cut Nyak Dhiën jime u Sumedang. Cut Nyak Dhiën wafeuët bak 6 uroë Buleuën Siblaih 1908 ngon geuseumiyup di Gunung Puyuh, Sumedang.




#Article 125: Nabi Ishaq (124 words)


Lagè nyang ka ta teupeuë, bahwa sajih Nabi Ibrahim as na duwa droë peureumöh, Siti Hajar ngon Siti Sarah. Bak Siti Hajar lahé Nabi Ismail as, bak Siti Sarah lahé Nabi Ishaq As.

Napeuneugah lam saboh riwayat, Ishaq areuti jih 'teukhém', geupeunan lagènyan kareuna mak Nabi Ishaq, Siti Sarah teukhém geuëh sabab geu deungo haba nibak Malaikat gopnyan akan meungandung atawa hamè, padahai umu gopnyan ka sikureuëng plôh sikureuëng thôn, nabi Ibrahim ka na umu sireutôh duwa plôh thôn. Na cit riwayat nyang peugah umu Siti Sarah bak watè nyan sikureuêng plôh thôn, nabi Ibrahim sireutôh thôn.

Siti Sarah geurasa droe geuh ka tuha that untôk meulahé sidröe-sidröe aneuk miét, sabab nyan keuh teukhém bak watè geudeungo haba Malaikat, gopnyan akan na aneuk miét.




#Article 126: Gam (118 words)


Gam nakeuh salah saboh kri ureueng Aceh geuhei nan aneukgeuh nyang agam. Narit gam konkeuh meukeusud nyang bahwa nan ureueng nyang geuhei nyan Geurakan Atjèh Meurdéhka, tapi nyan nakeuh seubagoe neuhei sagai. Meujan, 'oh watee sidroe droe ureueng beungèh dan geukheun narit gam, maka narit gam nyan meumakna gasa, tapi watèe keuadaan hana beungèh, narit gam nyan nakeuh narit nyang biasa mantöng. Biasajih, ureueng Aceh geungui narit gam nyan keu aneuk miet. Adak pih meunan na cit sidroe-droe ureueng yang jimeuhei le ureueng chik atawa syeedara-syeedara nyang la'en nyang toe that ikatan ngon ureueng nyang jimeuhei gam nyan deungon sebotan gam yoh ubiet sampoe 'an tuha, tapi ek tabileueng ngon jaroe meunyo dihoi sampoe tuha ngon narit gam.




#Article 127: Maghribi (1656 words)


Maghribi atawa Maroko (Bahsa Arab: , Bahsa Prancih: Maroc), (Al-Mamlakah al-Maġribiyyah - المملكة المغربية), nakeuh saboh neugara nyang na di kawasan Afrika Utara, deungon Rabat jeuet keu nang nanggroë Maroko. Keurajeuen Maghribi nakeuh neugara bak ujông barat lam kawan neugara Afrika Utara. Ngon neugara nyan na di binèh pante La'ôt Atlantik ngon La'ôt Mediterania. Ra'yat neugara Maghribi nakeuh leubèh nibak 32 juta droe nyang geuduek lam wilayah nyang luwah jih na 446,550 km2 (172,410 sq mil), meunyoe Sahara Barat rhôh lam keunira.

Nan Keurajeuen Maghribi atawa Mamlakah Maghribiyah meunyo geuteujeumah meuma'na keurajeuen di barat. Lam neuparéksa taréh nanggroë Maghribi nyoe le ahli riwayat taréh, kayém that geu peuguna Al-Maghrib al Aqşá atawa Nyang That Ji'ôh di Barat keu lakab nan Maghribi. Nan Inggréh keu Maghribi nakeuh Morocco nyang teuka nibak bahsa Spanyol, Marruecos, geu angké nibak bahsa Latin abad keuneungoh, Morroch. Morroch nyan nakeuh nan euncit nang nanggroë Al Murabitun ngon Al Muwahhidun, Murrakush. Lam bahsa Bahsa Parisi ngon Bahsa Urdu, Maghribi geukheun Murrakush, lagèe nan bak masa Arab jameun. Lam bahasa Tureuki, Maghribi geukheun Fas nyang teuka nibak nan nanggroë jameuen Idarisah ngon Al Mariniyyun, Fas.

Wilayah Maghribi ka jeuet keu neuduek manosia dari jameun Neolitikum, bak masa kira-kira 8.000 thôn seugolom Masehi. Bansa nyang jeuet keu ureueng neuduek aseuli Maghribi nakeuh bansa Amazighs/Barbar, seubagoe bansa nyang utama, lheueh nibak nyan na bansa Arab, Iberia, Phoenicia,Yahudi Sefardik, ngon bansa Afrika Sub-Sahara. Nibak abad keu-5, meusigo ngon hancô Keurajeuen Rum, da'irah nyan geu kuwasa le bansa Vandal, Visigoth, ngon lheuh nyan teuma Yunani-Bizantium. Peunjajah nyang phôn neuturi di Maghribi nakeuh bansa Carthago thôn 146 SM.

Agama Kristen geu peuturi di Maghribi bak abad keu-2 M, na 4 abad bansa Barbar neu meu agama ngon Kristen. Bak abad keu-7 M, thôn 670 M, aseuka Bani Umayyah di Jazirah Arab nyang neupimpén lé Uqbah ibn Nafi neu kuwasa Afrika Utara. Bansa Arab geu ba keunan adat, reusam ngon agama Islam.

Kuwasa bansa Eropa nyang phôn that teuka u Maghribi nakeuh bak thôn 1415 yôh Portugéh geujajah Sabtah, dudoe teuma Portugéh talô lam prang raya Qashr al Kabir thôn 1578. Akhé nibak nyan, ka trep nibak thôn 1912 Maghribi jeuet keu wilayah protektorat Perancis ngon lam beunagi ubeut wilayah nyang la'en geukuwasa le Spanyol.

Nasionalisme bansa Maghribi meubeudoh bak thôn 1930 ngon laju meukeumang sampoe lheueh Prang Dônya II. Bak thôn 1956 Maghribi geucok pulang meurdeka. Si thôn lheueh meurdeka, thôn 1957 Sultan Maghribi geuangkèe jeuet keu Raja Mohammed V, geunantoe gobnyan nakeuh aneuk agam neuh Hassan II bak thôn 1961. Bak masa phôn neuduek keu raja, Raja Hassan II geuhadap ngon harô-hara siyasat lam nanggroe nyang le that gabuek meugabuek ngon kudeta. Meuceuhu lom Raja Hassan II bak thôn 1978, nibak watèe Spanyol neupulang kuwasa di wilayah Sahara-Spanyol keu dalam kuwasa Maghribi-Mauritania.

Neuduek neugara Maghribi nakeuh bak saboh garéh pasi nyang panyang di panté La'ôt Atlantik tamong lam geunaréh nyan dari Selat Gibraltar sampoë La'ôt Mediterranian. Neugara nyoe meuceue ngon Algeria di timu, La'ôt Mediterranian ngon Spanyol di utara, La'ôt Atlantik di barat. Ceue blah seulatan di Sahara Barat, wilayah nyang neukuwasa hana raseumi le Maghribi phôn bak thôn 1975. Ceue blah tunong nyan hana neu akô lom le PBB ngon dônya internasional.

Beunagi nyang leubèh rayeuek nibak wilayah Maghribi nakeuh dataran manyang meu gunong-gunong. La'én nibak nyan na gurôn blah tunong. Deungon luwah mandum na 446,550 km2 Maghribi jeuet keu neugara keu 57 luwah di dônya lheueh Uzbekistan.
 
Nang nanggroë Maghribi nakeuh kota Rabat, salang banda nyang leubeh rayek nakeuh banda Darul-Baidha' nyang na di pasi La'ôt Mediterania, di kota nyan na saboh banda utama di neugara Maghribi. Kota rayek nyang la'en nakeuh Agadir, As-Shawirah, Fas, Murrakusy, Miknas, Al-Muhammadiah, Wajdah, Warzazat, Asfi, Sala, Thanjah ngon Tithuan.

Maghribi geu bagi jeuet keu 16 wilayah (region), wilayah nyan geu bagi lom jeuet keu 62 prefektur ngon provinsi.

Maghribi nakeuh keurajeuen konstitusional deungon parlemen nyang geupiléh lé ra'yat lam saboh piléhan raya. Raja Maghribi ngon kuwasa eksekutif chi' lam neugara jeuet neu peubateuë peumeréntahan ngon neu krah aseuka militer. Peureuté oposisi jeut na lam neugara meunurôt hukôm.

Peudana Meuntroë jeuet keu nyang pimpén peumerétah. Kuwasa eksekutif na bak jaroë peumeréntah. Seumentara kuwasa legislatif geubagi saban-saban antara Peumeréntah ngon duwa bilék di parlemen, nyang nakeuh Diwan Waki Ra'yat Maghribi ngon Diwan Konsuler.
Raja geupimpén Diwan Meuntroë ngon neu angkée Peudana Meuntroë ban lagée hasé piléhan legislatif. Deungon peunutôh Peudana Meuntroë, Raja neu angkée anggéta peumeréntahan atawa kabinet.
Lam Konstitusi Maghribi raja jeut neu peu piyôh meuntroë pajan mantong. Meunan cit raja jeuet neu peubateuë Parlemen lheueh neupeugot konsultasi gnon pimpénan ban duwa bilék di Parlemen, neu tunda Konstitusi, neu laksana piléhan raya barô, atawa neu peuteubiët dekrit.
Raja Maghribi geu meutindak cit seubagoe panglima rayeuek Angkatan Meuseunjata.
Raja Hassan II neu mat kuwasa neu gantoë ayah neuh nyang meuninggai bak thôn 1961. Lheueh neuperéntah Maroko na trép 38 thôn, Raja Hassan meuninggai bak thôn 1999. Geunantoë Raja Hassan II na keuh Muhammad VI nyang geusumpah bak buleuen Juli 1999.
Lam piléhan raya thôn 1998, peumeréntahan koalisi geu pimpén le Abderrahmane Youssoufi dari peuereuté oposisi sosialis.

Maghribi nakeuh nanggroë nyang stabil lam bideueng ekonomi, neuduek ekonomi Maghribi na bak teumpat limong nyang rayeuek di Banuwa Afrika. Peumerèntah Maghribi neupeuguna hasé alam deungon that meusaneut, sistem ekonomi di neugara Maroko nakeuh sistem ekonomi biru tradisional nyang ramah keu lingkungan. Bah pih Maghribi nyan cit saboh neugara nyang ubeut, Maghribi neusanggôp bak neu tingkat manfa'at hasé alam.

Hasé alam nyang utama na di Maghribi nakeuh hasé tanoh meuneugoë ngon hasé la'ôt. Hasé dari bideueng meuneugoë miseue gandôm nyan neu ekspor u neugara Eropa ngon Timu Teungoh. Lam bideueng meula'ôt, di Maghribi mantong ureueng meula'ôt ngon peurahô meu teunaga angén. Dilee kon raseuki ureueng meula'ôt di Maroko cit US$2.000 tiep buleuen, 'oh lheueh neu peujak prinsip biru, ka meuningkat jeuet keu US$10.000 tiep buleuen.

Dalam bideueng industri, Maghribi nakeuh seubagoë neugara bak meu hasé fosfat nyang that rayeuek di dônya. Pabrék fosfat nyang na di kota Shafi jeuet keu pangkai nyang utama bagi ekonomi neugara 'oh lheueh bideueng meuneugoë.

Neuduek neugara Maghribi nyang na bak meurumpok duwa banuwa ngon duwa la'ôt peunteng di dônya. Neuduek nyan jeuet keuh le banda-banda la'ôt internasional nyang na di kota pasi Maghribi lagèe Asfi, Thanjah, al-Muhammadiah ngon Darul-Baidha' nyang ngon nyan pih that le jeuet neu peusaho devisa bagi Maroko. Jeuet takheun, banda la'ôt Darul-Baidha' nakeuh banda la'ôt nyang that rayeuek di wilayah Afrika Utara. Nibak statistik ekonomi Maghribi thôn 1999 mantong, Maghribi ka na income tiep kapita US$ 1300. Nibak thôn 2008 statistik ekonomi Maroko ka na US$ 4.600.

Bideueng ekonomi la'én nyang that utama bagi Maghribi nakeuh bideueng pariwisata. Da'irah wisata nyang that hayeue di Maghribi nakeuh kota Murrakush. Le bank donya di kota tuha Marakech ka neu puga seubagoë conto dalam bhah rehabilitasi ngon peulestari pusat kota tuha di da'irah Timu Tengoh ngon Afrika Utara. Murrakush jinoe ka jeuet keu saboh situs pariwisata fenomenal nyang jeuet keu peunarék bagi peulancong domestik ngon internasional.

Sebagoë salah saboh neugara keurajeuen ngon ureueng duek nyang leubèh le meuagama Islam (98,7 %) ngon na bacut Yahudi. Budaya nyang umum di Maghribi nakeuh budaya Islam lagèe di neugara-neugara Islam nyang la'en diseulingka nyan.

Maghribi geuturi cit keu saboh neugara Islam nyang that toe ngon budaya Eropa, ngon hana neu peugadoh ubôe budaya Arab dan Islam. Meubibeueh lam bhaih meupeundapat ngon budaya seumiké that geu lindông le peumerèntah. Acara agama that seumarak ngon meumacam bagoë ritual tariqat sufi nyang bibeueh that bak neupubuet le ureueng Maghribi. Keurija agama nyang kayem geukeurija le ureueng Maghribi nakeuh miseue jih, khanduri ureueng meukawen, khanduri peusunat aneuk miet ngon acara khanduri meu kirem du’a keu ureueng nyang ka meuninggai. Khanduri meunyoe bak istilah Maghribi geukheun zardah ( الزردة) / salkah (السلكة) lam bahsa Darijah (dialek) awak nyan.

Sidroe-droe ureueng Maghribi nyang ban mantong neutinggai wafeuet le ureueng chik neuh, nyan neupeugot zardah meu padum uroe di rumoh neuh. Bak uroe-uroe nyang ka meuteuntèe miseue jih uroe 7, uroe 40 'oh lheueh uroe meuninggai sidroe anggèta keuluwarga, lam acara nyan neubaca Alquran ngon geupiléh bak surat-surat khusuih.

Meumacam jeuneh na peukayan neungui adat di neugara Maghribi. Neungui nyang kayem geu ngui le ureueng agam ngon ureueng inong geupeunan jellaba, saboh bajèe panyang guruek, meu tôp ulèe ngon sapai peunoh. Nibak acara-acara nyang ka meuteuntèe nyan ureueng agam neuseu'on kupiah mirah nyang geupeunan bernousse, kayem lom geukheun seubagoe Fez. Ureueng inong geungui kaftan nyang meureunèk. Mandum ureueng agam ngon inong geu sôk balgha, nakeuh seulop kulit nyang leumiek hana meu tumèt, seulop nyan kayém geulhap ngon wareuna kunèng.

Maghribi nakeuh saboh neugara nyang that kaya ngon adat meuhikayat nyang meumacam bagoe. Saboh peyasan nyang that hayeue di Maghribi nakeuh tari jameun nyang geupeunan Guedra. Nyan nakeuh saboh peyasan nyang neupeugot ngon acara meu'en musik. Asai phôn nan Guedra nyan nakeuh geucok nibak nan tambo nyang neupeumeu'en lam irama khusuih. Tuto Guedra nyan meuma'na, pot lam bahsa Arab. Tambo nyan geupeugot nibak kanot bu nyang raya geusalôb ngon kulét kameng di ateueh kanot nyan. Geupeugot peyasan nyan nakeuh keu geupeumulia jamèe nyang teuka atawa bak teumpat ureueng meukawen. Di neugara nyan na cit saboh likok nyang geupeunan Ahouache. Nyan nakueh tarian aneuk dara nyang geu dong meubanja lam saboh lingkaran, peukakaih musik nyang peuguna lam tarian nyan na keuh tambo atawa reubana.

Le that peuneudong meuseujarah di neugara Maghribi, lagèe Meuseujid Hassan II ngon meunara di Rabat salah saboh tapak seujarah nyang that peunteng di Maghribi. Na lom Meuseujid Tin Mal, meuseujid nyoe nakeuh saboh teumpat wisata nyang that meuceuhu bak keunira 57 batèe (36 mil) blah rot tunong dari Marrakesh. Lheueh nyan na Meuseujid Raya Kutubiyah di Murrakush, nyang nakeuh meuseujid nyan saboh peuneugot arsitektur nyang that hayeue, salah saboh geudông nyang paléng lagak Maghribi. Bu Inania nakeuh meuseujid ngon saboh madrasah deungon leuen nyang that luwah. Peuneudong nyoe nakeuh geupeugot le Sultan Abu Inan masa thôn 1351 sampoe 1356. Rab peunoh mandum bideueng bintéh meu hias pintô ngon tingkap nyang geupeugot nibak kayee leungkông ngon meu uké.




#Article 128: Bandar Udara Antar Nanggroë Sultan Iskandar Muda (116 words)


Bandar Udara Antar Nanggroë Sultan Iskandar Muda (IATA: BTJ, ICAO: WITT) (bahsa Indônèsia: Bandar Udara Internasional Sultan Iskandar Muda) nakeuh saboh bandara nyang na di Acèh Rayek, propinsi Acèh, Indônèsia nyang dikeulola lé PT Angkasa Pura II, nyang geulayani rute lam nanggroë deungon luwa nanggroe. Jinoe ka na dua boh penerbangan u lua nanggroë, nyakni Air Asia u Kuala Lumpur ngön Firefly u Pènang. Bak musém haji na cit penerbangan u lua nanggroë lé Garuda Indonesia u Arab Saudi.

Bandara nyoe lheuëh geuperbaiki jinoë ka na landasan pacu nyang panyangjih 3.000 mètè nyang jeuët jitren kapai nyang leubeh rayek. Bak 9 uroë Buleuën Siplôh 2011, kapai Boeing 747-400 phôn that jitrôn ngön jiphö nibak bandara nyoe.




#Article 129: Varicella Zoster (469 words)


Assalamu’alaikum syedara lingka nyang that mulia
Deungo lon cerita herpes zoster ngon varicella
Bahsa aceh geukheun kayap apui le ureung tuha
Di varicella caca ie geurasi nama.
Dua awaknyan nakeuh virus penyebabjih sama
virus varicella zoster nyankeuh penyebab awai mula.
Menyo varicella penyaket nyoe na bansigom donya,
Terutama keunong aneuk miet cut diyup 20 thoen usia.
Nakeuh herpes zoster le that keunoeng ureung tuha,
Jareung kena aneuk manyak atawa remaja.
Dua penyaket nyoe le that kasus dalam donya,
Peue lom di Amerika nanggroe adidaya ugoh pih na,
Di Indonesia dan di aceh data hanjeut tapeucaya.
Menyo na 5 ribee jipeugah le peumerintah cit lima saja.
Nyan tujuan peudeuh embong ka berhasil bak usaha,
Jaga wibawa profil kesehatan tanyoe rekayasa saja.
Nyang na reugoe cit lam naggroe rakyat jeulata.
Peng nanggroe na, kesehatan ureung hana sempurna.
Jinoe tawoe cerita tanyoe awai mula.
Virus zoster varicella tamong lam tuboh rot udara,
Watee tameunafah hirup leupah teujampu ie babah penderita.
Teuma jitamong dalam hidoeng bak mukosa.
Nyoe keuh geukheun droplet infection le awak amerika.
Atawa teupeh nibak kulet nyang ka saket bisa saja.

Teuma leuh nyan virus nyoe dipeule droe geukheun replika
Dalam kelenjar getah bening jinoe kajih mat kuasa.
Lheuh nyan jitamong dalam darah hingga sampoe troek u hate dengon limpa.
Oh ka rame jinoe awaknyan peugot preman peudeh wibawa,
Peue lom system imun dalam tuboh abeh runtoh tan le meuguna.
Perlee watee usaha nyoe 14-16 uroe nibak masa,
Jinoe ka watee virus zoster varicella mat nahkoda,
troek bak syaraf nibak kulet kadeuh gejala.
Na cit ladom awai mula phon seu um badan nafsu makan hana,
Saket ulee, badan seu i, mual-mual kadang pih na.
Teuma kadeuh bercak mirah nibak kulet meubah warna,
Kadang gatai ban saboh badan menyo varicella.
Teuma oh lheh nyan jeut kajinoe geukheun papula,
Bercak rayeuk laju dalam meu ie ngen dasar mirah eritematosa.
Kheun ureung tuha geulembong ie atawa vesikula geurasi nama.
Nyoe keuh ciri jinoe lon bi na umpama,
Lesi kulet get that lipeh lagee ie eumbon di ateuh on lagak leupah na.
Ji noe ie eumbon kajipeutoe le sel radang ka meucuca,
Warnajih pih luntur hana le jerneh nanoh jipeuna.
Di kayap apui nakeuh dijih laen carita.
Gejala phon seu um asoe, badan leumoh, saket bak kulet leubeh teurasa.
Kadeuh geulembong ie nibak kulet siblah badan saja,
maken meumoh keunong saraf kulet teurasa saket leupah that na.
Bercak nibak kulet laju meu ie geulembong puteh ka meubareh mirah wareuna.
Teuma menyo ka 3-4 uroe luka ka tho terbentuk krusta.
Kadang puleh hana parot rahmat Po Ta’ala.
Cit awai ngen dudoe bak tuhan sidroe talakee doa,
Beu mangat asoe jeut taibadah mudah useuha.

Ka jeut et noe ceritanyoe peunutoh haba.
Meu’ah syedara menyo na salah bak lon peutroh berita.
Maklum di lon manteng jinoe lam sikula.
Neulakee doa beumeutamah ilmee keu bangsa Aceh na meuguna.




#Article 130: Dayah Darul Munawwarah (141 words)


Dayah Darul Munawwarah, saboh dayah nyang na di gampông Kuta Kruëng, Pidië Jaya. Dayah nyoë neupeudong lé salah sidroë ulama Acèh nyakni Almukarram Abu Haji Utsman Ali (Abu Kuta Kruëng). Droëneuh nyan nakeuh murid nibak Almukarram 'Allamah Abôn Aziz Samalanga. Sampoë 'an jinoë Abu Kuta Kruëng mantong neumat pimpinan bak Dayah Darul Munawwarah.

Dayah Darul Munawwarah neupuga lé Abu Kuta Kruëng bak thôn 1964. Ië raya thôn 1974, ka jeuet keu reuloh balèe, rangkang ngon bilèk nyang na di dayah nyan, dudoë lheuëh ië raya nyan dayah Darul Munawwarah neupinah u tunong gampông Kuta Kruëng. Bak thôn 1979 Dayah Darul Munawwarah phôn geuteurimong ureuëng inong geujak meununtut keunan, ngon bak phôn that nakeuh rumoh Abu nyang neupeugot keu teumpat seumeubeuët. Jinoe le that ka alumni dayah nyang lheuëh neu meununtut bak dayah nyan ka neupeudong dayah bak teumpat la'én di Acèh.




#Article 131: Fisika (117 words)


Pisika nakeuh èleumèë nyang na hubôngan ngön alam nyang hana udép, na sit hubôngan ngön materi ngön grakjih lam ruweuëng ngön watèë. Na sit neubahaih keu bhah energi ngön gaya. Leubèh awam lom tabahaih nyang bhah 'alam ngön 'alam semesta nyoe, pakriban peukateuënjih ban dum nyan.

Asai nan nibak 'eleumee pisika nyoe nakeuh nibak ureueng Iseulam yoh masa keurajeuen Abbasiah, hinan keuh asai 'eleumee pisika nyan. Teuma jameun hana geuboh nan pisika, jameun geukheun 'eleumee falaq nyang jinoe ka geuplah lom keu saboh cabeueng droejih geupeunan 'eleumee Astronomi lam basa Inggréh. 'Eleumee pisika nyan asai nanjih wab geubagi jisem lam donya nyoe meunurôt udep atawa maté, geukheun udep miseu na jimeuaneuk, na jimeugrak keudroe dan na jiseumajoh.




#Article 132: Geuti (134 words)


Geuti (Sesbania grandiflora syn. Aeschynomene grandiflora) nakeuh saboh bak kayèë ubeut (manyang trôk 10m). Nèjih di Asia Seulatan ngön Asia Teunggara tapi jinoë ka meusipreuëk u mubagoë da'irah tropis.

Beuntukjih meubak kayèë ngön cabeuëng jareuëng, cabeuëng data, uram bak cöt, tarôk manyang bacut, ôn lagèë sirép ganda. Bungongjih teususôn meutumpôk, meukuta bungong putéh, lagèë keubambang khaih Faboideae. Bohjih meugantung lagèë kacang keulisa.

Bak geuti geungui sibagoë bak kayèë peucheuë/peureuluy rot atawa leuën. Ôn ngön bungongjih jeuët geutaguën keu gulè. Bungongjih biasajih geungui keu peucai. Kulét bak geuti meuguna keu ubat keumong pruët cut, ubat kayap ngön ubat kudé.

Nan-nan lam bahsa da'irah la'én di Indonesia nakeuh turi (Jawa), turi (Pasundan), toroi (Madura), tuwi, suri (Mongondow), uliango (Gorontalo), gorgogua (Buol), kayu jawa (Baree, Makasar), ajutaluma (Bugis), palawu (Bima), tanunu (Sumba), gala-gala (Timor), tun (Ternate, Tidore).




#Article 133: Sôleutan Éseukanda Muda (347 words)


Sultan Iskandar Muda (Acèh, Bandar Acèh, 1593 atawa 1590 – Bandar Acèh, 27 September 1636) na keuh sidroë sultan nyang that rayeuk lam masa Keurajeuën Acèh Darussalam, droëneuh nyang neu mat kuwasa nibak thôn 1607 sampoe 1636. Keurajeun Acèh that makmu nibak masa droëneuh neu mat kuwasa. Wilayah Keurajeuen Acèh nyang that luwah nibak masa nyan, Acèh jithee lom nibak watee nyan sibagoë pusat dagang internasional ngon pusat eleumee agama Islam di Asia Tenggara.

Nibak ureung chi' inong (ma), Iskandar Muda na keuh turônan nibak Raja Darôl-Kamal, nibak ureung chi' agam (ayah) na keuh turônan Raja Meukuta Alam. Darôl-Kamal dan Meukuta Alam bak saboh peuneugah, dilee na keuh dua boh teumpat mukim nyang hana jiôh (meupisah ngon krueng) meusapat dua kawom ngon dua wilayah nyan ( Darôl-Kamal - Meukuta Alam) nyan keuh asay mula teu dong Keurajeuen Acèh. Iskandar Muda sibagoe sidroe nyang meu waki nibak dua cabeueng nyan, meu hak peunöh ateueh takhta nanggröe Keurajeuen Acèh.

Nan ma' neuh, Putroë Raja Indra Bangsa, nyang geupeunan chit Padôka Syah Alam, na keuh aneuk inong Sultan Alauddin Riayat Syah, Sultan Acèh nyang keu-10; sultan nyoe aneuk agam Sultan Firman Syah, Sultan Firman Syah na keuh aneuk atawa cuco (meunurôt Djajadiningrat) Sultan Inayat Syah, Raja Darôl-Kamal.

Putroë Raja Indra Bangsa geu meunikah deungon Sôleutan Mansur Syah, aneuk Sultan Abdul-Jalil, Abdul-Jalil nyan na keuh aneuk Sultan Alauddin Riayat Syah al-Kahhar, Sultan Acèh ke-3.

Sultan Iskandar Muda neu meukawen deungon sidroe Putroë dari Pahang. Putroë nyan geu turi deungon nan Putroe Phang. Meunurôt narit dilee, Sultan neu peurintah untok neupeugot saboh taman nyang geupeunan Gunongan nibak teungoh-teungoh Mideun Khayali (Taman Istana) seubagoe langgeum cinta neuh keu tuan putroë. Nibak saboh peuneugah, putroë sabe weueh hate neuh meusyen keu gampong neuh di Nanggroe Pahang nyang meu buket-buket. Sampoë 'an jinoë Gunongan nyan mantong jeut ta kalon ngon ta kunjông.

Aneuk Sultan Iskandar Muda nyang kayém na lam tulésan seujarah na keuh 2 (dua) droë. Sidroë aneuk agam Meurah Pupôk ngon si droë aneuk inong Sri Ratu Safiatuddin. Meurah Pupôk ka neu hukôm le Sultan Iskandar Muda, saweueb Meurah Pupôk ka neu meuzina.




#Article 134: Linkin Park (224 words)


Linkin Park nakeuh saboh kawan (grup) meusep aleran nu metal ngön rock alternatif nyang meuasai di nanggroe Amirika Syarikat. Awak nyan na padum-padum go jigantoe nan band-jih, antara la'en Xero, Hybrid Theory, sampoe jeuet keu Linkin Park sampoe jinoe. Nan Linkin Park nyan nakeuh nan nyang jicok nibak saboh taman di Los Angeles, Lincoln Park.

Sigohlom Chester Bennington (1976-2017) jeuet keu vokalis Linkin Park, Mark Wakefield-keuh nyang phon-phon that jeuet keu vokalisjih. Tapi, gop nyan geuteubiet nibak Linkin Park keu geumita proyèk la'én (jeuet keu manajer grup band Taproot)– nibak watee nyan mantong nan Hybrid Theory – mangat jeuet keu manajer grup meusep Taproot. Bassis Dave Farrell atawa Phoenix pih na geuteubiet si'at nibak Linkin Park keu geuikot tur bak band phon-geuh, Tasty Snax. Meunyo 4 droe treuk anggèetajih – Brad Delson, Mike Shinoda, Joe Hahn, ngon Rob Bourdon, sabe geupeutheun droe ka nibak watee phôn geupeugot band nyan

Linkin Park ka lheueh jipeuteubiet 4 boh album studio, nyakni Hybrid Theory, Meteora, Minutes to Midnight, A Thousand Suns, ngon Living Things (album bak thon 2012). Linkin Park pih na jipeuteubiet album Live in Texas, Reanimation, ngon Collision Course, seureuta Hybrid Theory EP. Linkin Park meujaya nibak jipeuturi lagu-lagu lagee Crawling, In the End, Numb, Somewhere I Belong, ngon What I've Done. Jumeulah ban dum album Linkin Park ka lagôt trok 'an 50 juta boh.




#Article 135: Uni Soviet (413 words)


Uni Soviet atawa Uni Republik Sosialis Soviet (Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик Soyúz Sovétskih Sotsialistícheskih Respúblik (SSSR)) nakeuh nanggroe komunih nyang teudong antara thon 1922-1991 di Eurasia.

Uni Soviet geunguy sistem politik saboh peureute nyang geudominasi uleh Peureute Komunih Uni Soviet sampoe 1990.William Roseberry (1997) Marx and Anthropology Annual Review of Anthropology, Vol. 26: hlm. 25–46 (Oktober 1997) Bah pih Uni Soviet seubeutoijih nakeuh saboh nanggroe kesatuan pulitek dari nanggroe-nanggroe nyang na di wilayah nyan deungon nang nanggroejih di Moskow, nyatajih Uni Soviet meurupa jeuet keu nanggroe nyang peumeurintahanjih that meusentral ngon sistem ekonomi kumando.

Revolusi Oktober nyang bicah di Rusia bak thon 1917 meuseubab runtohjih Kekaisaran Rusia. Lheueh nibak nyan, Peumeurintahan Seumentara Rusia, hana trep teudong cit padum-padum buleuen. Nibak watee kawom Bolshevik meunang lam Prang Sipil Rusia lheueh revolusi, Uni Soviet teuma geupeudong nibak tanggay 30 Buleuen Duwa Blaih 1922 ngon anggeeta Republik Sosialis Federasi Soviet Rusia, Republik Sosialis Federasi Soviet Transkaukasia, Republik Sosialis Soviet Ukraina ngon Republik Sosialis Soviet Byelorusia.

Deungon wilayah nyang luwaihjih 22.402.200 km2, Uni Soviet nakeuh euncit nanggroe nyang paleng luwah di donya. Luwah wilayah nanggroe nyan teuleuëng sa bagi nam dari daratan di muka bumoe rab saban luwahjih deungon Amirika Utara. Bagi peuet dari luwah wilayah Uni Soviet na di Ierupa seureuta jeuet keu pusat ekonomi ngon budaya. Wilayah blah rot timu Uni Soviet na di Asia nyang ureueng duekjih jareueng-jareueng, wilayah nyoe meubuju panyang sampoe trok u La'ot Pasifik di blah rot timu ngon Afghanistan di blah rot tunong. Uni Soviet meubeunteueng panyang leubeh nibak 10.000 km phon di timu sampoe u barat ji'ohjih na leubeh kureueng 7.200 km dari baroh u tunong, meulingkeue siblaih boh da'irah watee.

Uni Soviet nanggroe nyang na ceue that panyang di donya deungon panyang ceue leubeh dari 60.000 km, duwa weuek lhee ceue nyan na nibak gareh pante La'ôt Arktik. Uni Soviet meuceue lansong ngon Afghanistan, Cina, Ceko, Slowakia, Finlandia, Hongaria, Iran, Mongolia, Korea Baroh, Norwegia, Polandia, Rumania ngon Tureuki nibak thon 1945-1991. Uni Soviet ngon Amirika Carékat meuceue ngon Seulat Bering.

Krueng nyang that panyang di Uni Soviet nakeuh Krueng Irtysh. Gunong nyang that manyang nakeuh Puncak Komunisme (jinoe Puncak Ismail Samani) di Tajikistan nyang manyang jih na 7.495 m dari muka ie la'ot. Tasek nyang luwah di donya, La'ot Kaspia, leubeh le meuteumpat di Uni Soviet. Tasek ie tabeue paleng rayek ngon paleng lhok di donya, Tasek Baikal, meuteumpat cit di nanggroe nyoe.

Na limong boh da'irah iklim di Uni Soviet, yaitu tundra, taiga, stepa, guron ngon gunong-gunong.




#Article 136: Abu Bakar Ash-Shiddiq (222 words)


Abu Bakar Ash-Shiddiq nakeuh sidroë sahabat Rasulullah saw. Gobnyan nakeuh sidroë sahabat nyang geupeungon Nabi di guha Tsur 'oh hijrah u Madinah. Gobnyan nakeuh khalifah keu phôn nibak peuët droë khulafa'ur-rasyidin dalam agama Islam lheueh wafeuet Rasulullah saw.

Watèe phôn Nabi geu angkèe jeut keu Rasul, Abu Bakar phôn nyang meu iman nibak peureuté urueng tuha-tuha. Geupakat lom ngon-ngon geuh nyang la'én keu tamong Agama mulia nyoe. Watèe nyan ramèe chit nyang tém tamong lam agama nyang geuba lé Nabi nyoe lagèe: Utsman_bin_Affan, Zubair_bin_'Awwam, Thalhah_bin_'Abdullah  .

Nan watèe lahé Abu Bakar na keuh Abdul Ka'bah (hamba Ka'bah), dudoe geugantoe lé Nabi jeut keu Abdullah (hamba Allah). Nabi geupeunan keu Abu Bakar Ash-Shiddiq (Urueng Nyang Beutôi) 'oh lheuh keujadian Isra Mi'raj nyang geupeugah lé Nabi bak ummat, Abu Bakar keuh nyang langsông peugah beutôi that keujadian nyan, lheuh nyan keuh Abu Bakar leubèh geuthèi deungon nan Abu Bakar ash-Shiddiq

Nan panyang geuh 'Abdullah bin Abi Quhafah  bin Amir bin Amru bin Ka'ab bin Sa'ad bin Taim bin Murrah bin Ka'ab bin Lu'ay bin Ghalib bin Quraisy. Nasab gopnyan meusapat ngon Nabi Muhammad bak abuchik gopnyan nyang keu 6 nyan keuh Murrah bin Ka'ab bin Lu'ay, meunye ret mak, Ummu al-Khair Salma binti Shakhr bin Amir bin Ka'ab bin Sa'ad bin Taim, meunye meunan Yah ngon Mak Abu Bakar keutrônan nibak kabilah Bani Taim.




#Article 137: Keurajeuën Acèh Darussalam (300 words)


Keurajeuën Acèh Darussalam (lam  كاورجاون اچيه دارالسلام) nakeuh saböh keurajeuën Islam rayeuk bak masa nyan nyang na di Aceh, Asia Teunggara nyang geu peuga lee Sôleutan Ali Mughayat Syah. Keurajeuën nyoë bak masa neumat le Sôleutlan Éseukanda Muda nakeuh salah saböh nibak 5 böh keurajeuën rayeuk lam dônya Islam. Di wilayah pulo-pulo nusantara bak abad 17-18 keurajeuën nyoë nakeuh neumat kuwasa ngon meudèelat seureuta bibeuëh nibak kolonialisme bansa kulét putéh.

Bak puncak jaya keurajeuën nyan nakeuh jeuet keu musôh rayeuek bansa Portugéh nyang meukeurija saban ngon Keurajeuën Joho di Seumeunanjông Meulayu. Keurajeuën Acèh bak masajih neukuwasa punoh ateuëh Seulat Malaka ngon neuatô cara meuniaga lada ngon timah. La'én nibak bideuëng militè nyang cukôp hayeuë bak masa nyan, di Banda Acèh nakeuh jeuët keu pusat meurunoë agama Islam ngon pusat niaga dônya Islam

Hana ceunatat nyang meuhat keu pajan phôn taréh awai ureuëng Acèh, na saboh peuneugah nyang geukheun nanggroë nyoe geupuëga lé bansa Champa, bahsa Acèh nakeuh saboh nibak 10 bahsa lam kawan bahsa Acèh-Chamic.

Raja-raja Acèh geutamong Islam bak teungoh abad keu 15. Keurajeuën Acèh Darussalam geupuga lé Sôleutan Ali Mughayat Syah, nyang geupeuluwah kuwasa gobnyan ateuëh wilayah ujông barôh Pulo Ruja bak thôn 1520. Bak masa gobnyan geupeutalô padum-padum boh keurajeuën lam neugara Keurajeuën Acèh Darussalam lagèe Keurajeuën Deli, Pidië ngon Samudra Pasè ngon lheuh nyan geukuwasa lom keurajeuën Aru. Aneuk gobnyan Alauddin al-Kahar thôn 1571 geupeuluwah lom wilayah sampoe jeu'ôh u tunong pulo Ruja, menan pih gobnyan kureuëng meu hasé bak neucuba kuwasa tanoh di seubrang seulat Malaka. Na meupadum go Keurajeuën Acèh geucuba kuwasa ateuëh Johor ngon Malaka, ngon aseuka teuntra nyang that rayeuek seureuta beunantu seunjata nibak Keurajeuën Utsmani.

Dimiyup nyoe nakeuh dapeuta Silsilah Keurajeuën Acèh nyang kaheuh geumat kuwasa nibah Keurajeuën Acèh Darussalam nyang na lam catitan seujarah meusyuhu, makmu lom ngon meugah :




#Article 138: Universitas Syiah Kuala (494 words)


Universitas Syiah Kuala, atawa kayem geukheun Unsyiah, nakeuh saboh universitas nyang na di Acèh. Universitas nyoe geupeudöng bak 2 uroe Buleuen Nam 1961. Universitas nyoe teuduek di Banda Aceh, di Kota Pelajar dan Mahasiswa (Kopelma) Darussalam. Kampus Unsyiah ji-oh jih na 8 km u timu Banda Aceh; 22 km dari Bandara Sultan Iskandar Muda, atawa 32 km jarak jih dari Pelabuhan Malahayati di Krueng Raya.

Universitas Syiah Kuala na seubab h'eut ureueng Acèh bak masa jameun. Ureung Acèh geumeuh'eut beuna saboh leumbaga peundidikan lagèe nyang na bak masa jameun.

Bak masa neumat keurajeuen le Sultan Iskandar Muda, Kerajeuen Aceh jeuet keu pusat keu peuluwah èleumèe. Ureueng meurunoe ngön ureueng peurunoe trôk dari nanggroe-nanggroe la'én, miseuejih Kesultanan Turki, Iran, ngon India. Syiah Kuala, nyang nan geuh geupeujeuet keu nan universitas nyoe nakeuh sidroe ulama nyang that meuceuhu. Nan aseuli geuh nakeuh Teungku Abdur Rauf As-Singkili bak abad XVI. Gobnyan geuthèe lé ureung ramè seubagoe ulama nyang leupah brat caröng.

Bak thôn 1957, watèe propinsi Acèh phôn teudöng, ureueng duek bak peumerintahan Acèh, lagèe Ali Hasjmy, Letnan Kolonel H. Syama'un Ghaharu, ngön Mayor T. Hamzah Bendahara ngön dukôngan ureueng la'én, 'ulama, geusipakat untuk geubangun saboh leumbaga peundidikan di da'irah Acèh.

Bak tanggai 21 buleuen peut thôn 1958, Yayasan Dana Kesejahteraan Aceh atawa YDKA geupeudöng deungön tujuan geuneuk peuna bhah peumbangunan lam bhah rohani ngön jasmani nyang tujuanjih keu peumakmue masyarakat Acèh. Keulompok nyoe bak phônjih geupimpin lé Muhammad Husen, lheuh nyan geumat lé gubernur Ali Hasjmy. Program YDKA nyoe nakeuh:

Sebab na boh pikéran nyan, bak tanggai 29 buleuen nam thôn 1968, Penguasa Perang Daerah Istimewa Aceh geupeudöng saboh organisasi nyang buetjih nakeuh untuk geupeugöt ngön geuseumiké keu geubangun saboh da'irah keu ureueng meurunoe atawa mahasiswa.

Seumangat peumerintah Acèh untuk geupeudöng saboh leumbaga peundidikan di Acèh trok teuka sithôn lheuh nyan. Bak tanggai 17 buleuen lapan thôn 1958, Mentri Agama bak masa nyan, K.H. Mohd. Ilyas geupeuresmi Kopelma (Kota Pelajar Mahasiswa) di Darussalam. Siminggu lheuh nyan, Mentri PDK Prof. Dr. Priyono geupeuresmi peumbangunan geudông di Darussalam nyang jinoe jeut keu Universitas Syiah Kuala. Bak tanggai 2 buleuen sikureung thôn 1959, presidèn Soekarno geupeuresmi Kopelma. Seubab nyan, bak tanggai nyan geupeuteutap seubagoe Uroe Peundidikan Da'irah Acèh.

Organisasi lam Unsyiah ka lheueh geuatô lam Peunutoh Meuntroe Peurunoe ngon Budaya No. 0200/O/1995. Seulaén nyan, statuta Unsyiah ka lheueh sit geuatô lagèe Peunutoh Meuntroe Peurunoe ngon Budaya No. 0426/O/1992. Mandum nyan geupeujeuet keu atôran dasar keu mandum bhaih dalam Unsyiah nyoe.

Unsyiah geupimpin lé sidroe rèktor nyang meutanggông jaweub keu Meuntri Peundidikan Nasional.

Bak Universitas Syiah Kuala na 10 boh fakultas nyang na program sarjana atawa diploma. Fakultas-fakultas nyan nakeuh:

Na 7 boh fakultas nyang na program pasca sarjana. Fakultas-fakultas nyan nakeuh:

Universitas Syiah Kuala phôn that geupimpin lé Kolonel M. Yasin, atawa nyang geuhöi nan ngön seubôt Pj. Presiden; Drs. Marzuki Nyak Man nyang geuturi deungön Ketua Presidium; ngön Drs. A. Madjid Ibrahim seubagoe rèktor.

Nyoe nakeuh dapeuta nan rèktor bak Universitas Syiah Kuala:
Berikut adalah daftar rektor Unsyiah:




#Article 139: Wickiana (166 words)


Wickiana lé Johann Jakob Wick dari Zürich (1522–1588) nakeuh saboh koleksi nyang ladôm daripada jih nakeuh gamba-gamba nyang meuwareuna, kayèe pheut nyang geubie thèe seumatéh-seumatéh nyang na di dônya, alam, ngön politik. Koleksi nyoe geususôn lam 24 jilid nyang geupeugöt bak thôn 1560 ngön 1587 nyang jameun nyan nakeuh jameun watèe udép Johan Jakob Wick, sidroe pendeta nyang tinggai di Zurich bak watèe pemerintahan Heinrich Bullinger. Jameun nyoe geuthèe deungön jameun Reformasi Swiss.

Johann geumeuruno 'èleumèe meutuhan di Tübingen, lheuh nyan jeut keu pastor di Witikon, bak rumoh sakét bak nanggroe nyan ngön di Grossmünster sit. Koleksi-koleksi Wick geupeusaboh di biara Grossmünster lheuh matée jih bak thôn 1588. Koleksi nyoe lheuh nyan geupinah bak Perpustakaan Zentralbibliothek Zürich thôn 1836. Koleksi awai geubagi jeut keu kitab perpustakaan ngön geucetak bak thôn 1925. Koleksi-koleksi nyang geucetak na 429 karya dari koleksi awai Grossmünster (PAS II 1-24) geutamah ngön 10 boh koleksi nyang laén (PAS II 25). Koleksi nyoe geupeutubit siteungöh ngön marit bak edisi 1997–2005.

Asai teunuléh la'én:




#Article 140: Teungku Hasan Krueng Kalee (121 words)


Teungku Hasan Krueng Kalee nakeuh sidroe ulama kharismatik Aceh nyang kayem geuseubot nan gobnyan ngen Abu Krueng Kalee. Abu Krueng Kalee lahe bak tanggai 13 Rajab 1304 H/18 Buleuen Peuet 1886 M di Gampông Langgoe Meunasah Keutumbu, Mukim Sangeue, Pidie.

Nan Abu jinoe pih ka geuboh bak saboh dayah manyang atawa kayem geukheun ngon pasantren Darul Ihsan Tgk. Hasan Krueng Kalee di gampông Siem, Aceh Rayek.

Abu Krueng Kalee jeuet keu ulama bukon sabab dipeurayek-rayek le ureueng Aceh, teuma jasa gobnyan keu Aceh watee masa nyan rayek that, Abu pih meureumpok geula Ma’rifatullah atawa al 'Arif billah. Geula nyoe geureumpok watee na saboh duek pakat ulama ban saboh Aceh bak tanggai 5 Buleuen Limong 2007 di Meuseujid Raya Baiturrahman, Banda Aceh.




#Article 141: Margaret Thatcher (130 words)


Margaret Hilda Roberts (lahé di Grantham, Lincolnshire, Inggréh, 13 Buleuen Siploh 1925 – meuninggai di London, Inggréh, 8 Buleuen Peuet 2013 bak umu 87 thoén) nakeuh salah sidroe peudana meuntroe Inggréh Raya deungon masa jabatan paleng trep silawet abad keu-20 (1979-1990) ngon salah sidroe ureung inong nyang na tom jeuet keu peudana meuntroe Inggréh Raya.

Geupuphon karir seubagoe ahli riset kimia seugolom jeuet keu barrister, Thatcher teupileh jeuet keu anggeeta parlemen (MP) keu wilayah Finchley bak thon 1959. Edward Heath geuboh gopnyan seubagoe meuntroe peurunoe ngon eleumee teunupeue bak thon 1970. Nibak thon 1975 Thatcher meunang lam peunileh peutua Peureute Konservatif ngon jeuet seubagoe peutua oposisi sigo jeuet keu ureueng inong phon nyang mat peureute pulitek di Inggréh Raya. Gop nyan jeuet keu peudana meuntroe Inggréh lheueh pemilu thon 1979.




#Article 142: Aceh Blogger (148 words)


Aceh Blogger nakeuh saboh teumpat meusapat ureueng-ureueng teumuléh bak internet nyang geuseubot nan-geuh lam bahsa Inggréh, Aceh Blogger Community (ABC). Aceh Blogger lahé uroe 31 Buleuen Siplôh thôn 2007, teuma ban na bak internet tanggai 1 Buleuen Siblaih thôn 2007. Aceh Blogger awai dilèe geupeugöt keu teumpat ureueng teumuléh keu seunambông taloe syèedara (silaturrahmi).

Phôn dilèe seugolom geukheun ngon ABC, nan awaijih nakeuh Blog Aneuk Aceh (BACE) bak lheuh nyan baroe meugantoe lom ngon alamat  watèe masa nyan memang gohlom na nan keu domain nyah pah cocok, akhé but salah sidroe rakan dari ureueng peugèt, Fadli Idris geu jok saboh nan domain, lagèe , , , , dan . Barô keuh rakan Muhammad Ridha geujok saboh hosting pré seureuta geupakat ureueng nyoe mandum alamat situh ABC ngon nan domain . Teuma bak thôn 2010 alamat www.acehblogger.org geuubah lom jeut domain di Indonesia jeut keu  sampoe 'an uroe nyoe.




#Article 143: Johan Harmen Rudolf Köhler (117 words)


Johan Harmen Rudolf Köhler lahé di Groningen 3 juli 1818, maté di Kutaraja (jinoë Banda Acèh) 14 uroe Buleuën Peuët 1873 nakeuh sidroë jeundran Beulanda nyang jipimpin teuntra Koninklijk Nederlands-Indische Leger) (KNIL) lam Prang Acèh I nibak thôn 1873.

Köhler maté lam Prang Acèh watèë teungöh jiinspeksi pasôkan KNIL lheuëh meuhasé jikuasa Meuseujid Raya Baiturrahman nyang leubeh dilèë na lam kuasa ureuëng Acèh. Watèë nyan Köhler keunöng aneuk beudé nyang geutimbak uleh sniper Acèh. Manyet Köhler geuangkôt u Singapura ngön kapay uap Koning der Nederlanden ngön geukubu di Museum Taman Prasasti, Tanah Abang, Batavia. Nibak thôn 1978 jasad Köhler geupinah u Acèh, geukubu keulayi di Kerkhöff (Peucut), Banda Acèh ateuëh saran Gubernur Acèh masa nyan Muzakir Walad.




#Article 144: Keurajeuën Mughal (194 words)


Keurajeuën Mughal nakeuh saboh keurajeuen nyang bak masa jayajih teuduek di Afganistan, Balochistan ngon India. Keurajeuen nyoe na bak thon 1526 sampoe thon 1857. Keurajeun Mughal geubina uléh peumimpin Türk, Babur bak thon 1526. Masa nyan Barbur geupeutalo Ibrahim Lodi Sultan keuneulheuëh nibak Keurajeuën Delhi lam Prang Panipat I. Narit Mughal nakeuh lidah Ural-Altay nibak narit Türk. Agama rakyat Mughal nakeuh Islam.

Keurajeuën Mughal nyoe lam beunagi rayek geupeutaklok uleh Sher Shah bak masa Humayun di miyub kuwasa Akbar. Keurajeuën nyoë meutamah rayek lom sampoe masa Sultan Aurangzeb. Jahangir, aneuk Akbar, geupeurintah keurajeuën Mughal nyoe nibak thön 1605-1627. Lam Buleuën Siploh 1627, Shah Jahan, aneuk Jahangir geupeuwareh tahta ngon keurajeuën nyang luwah ngon kaya di India. Nibak abad nyan, Mughal nyoe mungken saboh keurajeuen nyang paleng rayek di donya. Sultan Mughal Shah Jahan, geupeurintah keurajeuën lam thon 1630-1653, bak masa Shah Jahan nyoekeuh geubina Taj Mahal di Agra, India.

Lheuëh abeh umu Aurangzeb bak thon 1707, keurajeuën nyoë mulai mundo, bah pih teutap mantong na jimeukuwasa sampoë 150 thon lheuëh nyan. Nibak thon 1739 Mughal jipeutalo le Parisi. Thon 1857 Keurajeuën Mughal meuakhe lheuëh keurajeuën nyan jipeutaklok le Keurajeuën Britania Raya nibak banuwa Ieropa.




#Article 145: Sistem koordinat geografi (146 words)


Sistem koordinat geografi geupeuguna keu geupeuleumah saboh-saboh titék di bumoe meunurot garéh linteueng ngon garéh buju.

Garéh linteuëng nakeuh garéh vertikal nyang geuuko sagoë antara saboh titék ngön garéh khatulistiwa. Titék di barôh garéh khatulistiwa geubôh nan linteuëng barôh salang titék di tunong khatulistiwa geubôh nan linteuëng tunong.

Gareh buju nakeuh horizontal nyang geuuko sagoe antara saboh titék ngön titek nol di Bumoe nakeuh Greenwich di London, Britania Raya nyang jeuët keu titék buju 0° atawa 360° nyang geuteurimong seucara internasional. Titék di barat buju 0° geubôh nan buju barat salang titék di timu 0° geubôhnan buju timu.

Lam basa Aceh ka geungeui keu mata angen nibak jameun kön. Miseu lagèe 'oh watèe geupeugöt reumôh geukalön dilèe ho keu kiblat, yakni arah keu geuseumayang. Teuma seulaén nyan na syit geungui ho keu mata angen nyan yoh geujak ngön kapai, nyang keuh jih nyan laèe diyub nyoe.




#Article 146: Pulo-pulo Sunda Ubeut (110 words)


Pulo-pulo Sunda Ubeut atawa Kepulauan Nusa Tenggara (jinoe meu jan geu peuguna lam peuta-peuta geografis dônya), nakeuh saboh gugusan pulo-pulo blah rot timu Pulo Jawa, dari Pulau Bali di blah rot barat, sampoe Pulo Timor blah rot timu. Pulo-pulo Barat Daya ngon Pulo-pulo Tanimbar nyang na lam beunagi wilayah Provinsi Maluku.

Nibak adat administratif, Pulo-pulo Nusa Tenggara jitamong lam wilayah neugara Indônèsia, seu la'én beunagi blah rot timu Pulo Timor nyang jitamong lam wilayah neugara Timor Leste.

Nibak masa phôn Indônèsia meurdeka, pulo-pulo nyoe jeuet keu wilayah Provinsi Sunda Kecil ngon nang nanggroe di kuta Singaraja, jinoe ka meubagi keu 3 provinsi: Bali, Nusa Teunggara Barat, ngon Nusa Teunggara Timu.




#Article 147: Mana Ashida (332 words)


 nakeuh sidroe aneuk miet meujangeun asai Jeupang. Mana jinoe jiduek di Nishinomiya, prefektur (propinsi) Hyogo. Jih jinoe jipeubuet buet di miyub saboh agèn nyang nanjih JobbyKids.

Mana phôn deuh bak filem ABC Short Movie 2 nyang geupeudiyeueng lé Asahi Broadcasting Corporation. Lheuh nyan, Mana ho trép ho jithèe watèe jimeu'èn filem seri Mother. Bak filem Sayonara Bokutachi no Youchien, Mana nakeuh aneuk miet nyang paléng ubeut nyang meu'èn filem nyan. Jih cit aneuk miet nyang paléng ubeut nyang meu'èn lam filem Marumo no Okite nyang jiputa bak musém seu'um bak thôn 2011. Mana nyoe na cit deuh bak filem Confessions ngön filem Usagi Drop.

Mana Ashida phôn jimeubuet bak filem ABC Short Movie 2: Bokenmana bak thôn 2009. Filem Mana nyang phôn nakeuh filem nyang geupeugöt nibak manga Hanbun no Tsuki ga Noboru Sora bak thôn 2010. Bak thôn nyan sit, Mana jimeu'èn lam filem Kokuhaku, nyang lam filem nyan seubagoe Manami Moriguchi. Seula'én nyan, Mana meu'èn sit lam Ghost: In Your Arms Again, filem nyang geupeugöt barô nibak filem Ghost thôn 1990. Saweub nyan, Mana meureumpök peunghargaan Rookie of the Year nibak Japan Academy Awards keu-34. Seula'én jimeu'èn filem, Mana tom jeuet keu sidroe dubber atawa ureueng nyang gantoe su bak filem nyang nibak luwa nanggroe. Mana bak filem Despicable Me, jeuet keu ureueng nyang gantoe su Agnes. Seula'én filem nyan, Mana tom sit jeuet keu dubber Fang Deng ubeut lam filem Aftershock.

Mana Ashida ho trép ho jithèe watèe lheuh meu'èn lam filem Mother nyang di sinan Mana meutumèe padum-padum boh piala. Mana meunang lam kawan Best Supporting Actress nibak Nikkan Sports Drama Grand Prix keu-14 ngön Special Award nibak Tokyo Drama Awards keu-4. Bak watèe umujih 6 thôn, Mana Ashida jeuet keu sidroe aktris nyang that ubeut lheuh jimeu'èn filem Sayonara Bokutachi no Youchien thôn 2011. Mana sit jiakô seubagoe aktris nyang that ubeut bak jimeu'èn drama tivi Marumo no Okite. Rating drama nyan ji'ék 23,9% bak èpisode nyang keu seuneulheuh, nyang rating rata-ratajih 15,48% keu ban dum èpisodejih.




#Article 148: Treunggiléng (140 words)


Treunggiléng (Manis javanica syn. Paramanis javanica), lam Bahsa Indonesia ngon Jawa geukheun Trenggiling.
Meunatang nyoe nakeuh waki nibak ordo Pholidota nyang mantong na di Asia Teunggara. Meunatang nyoe jipajoh sidom atawa meunatang ubeut nyang la'én miseuejih kamue. Treunggiléng udép lam uteuen ujeuen tropis bak tanoh meuyub.

Tubôh meunatang nyoe panyang, ngon lidah nyang jeuët jisuët sampoë sa weuëk lhèe panyang tubôhjih bak watèe jimita sidôm lam eumpueng. Bak kulétjih jitimoh lagee sisék nyang seubeutôijih kon sisék, tapi nyan nakeuh bulèe meunatang nyan. Bulèe nyan jiduëk meususôn jeuët lagèe peurise ngon peulindông tubôhjih. Meunyo na soë peukaru, treunggiléng laju jigulông tubôhjih jeuet lagèe saboh boh bhan. Meunatang nyoe jeuët cit jiseupot musôh ngon ikujih, jeuët luka kulét meunyo keunong sisék nyan.

Treunggiléng nakeuh meunatang nyang ka jareuëng na akibat habitatjih ka reuloh seureuta meunatang nyoe kayem jidrop le ureuëng keu jipubloe.




#Article 149: Brujuëk (114 words)


Beureujuëk lam bahsa Melayu Indonesia geukheun merbah cerucuk (), nakeuh spesies cicém lam keluarga Pycnonotidae, dari genus Pycnonotus.
Cicém nyoë nakeuh jeunèh cicém nyang jipajôh meumacam rupa 'eumpeuën lagèe: glang, kumbang, daruët, ulat, kuncôp bungong ngon meumacam boh kayée. Beureujuëk na lam habitat teumpat nyang luwah, lam uteuen beuluka, lampôh, binéh rot, habitat hudép beureujuëk sampoë manyang 1.500 m dpl.

Panyang badan beureujuëk keunira 15-25 cm. Meukulahkama wareuna coklat seupot. Tubôh rot ateuëh badan wareuna coklat. Takuë, dada, ngon pruët wareuna putéh. Aneuk mata coklat, abah itam, gaki keulabèe mirah. Hudép cicém nyan meukawan. Leubèh kayém jimita eumpeuën bak tanoh. Eumpung sirupa cawan lhôk, nibak ranténg, ôn kayèe, tapéh, bak dheuen kayèe nyang halôih.




#Article 150: Cicém pala rimueng (165 words)


Cicém pala rimuëng (Copsychus malabaricus), lam bahsa Meulayu ngon Indônèsia geupeunan murai batu atawa kucica hutan nakeuh cicém nyan that meureudu sujih. Cicém nyoë ka meusakét that na di alam, jeumeulah cicém nyoë jitamong lam kawan meunatang nyang ka rab punah. Di Acèh cicém nyoë dilèe that mudah bak tateume, geupeunan cicém pala lé ureuëng Acèh nakeuh saweuëb cicém nyan le nyang hudép lam lampôh pala. Ulat nyang jeuët keu hama peunyakét lam lampôh pala nakeuh eumpeuën nyang that jigalak lé cicém nyoë. Ramè that ureuëng nyang jak drop cicém nyoë di Aceh Seulatan bak thôn-thôn 1990 ka meuakibat bagi meukureuëng jeumeulahjih di alam. Akibat nibak nyan hasé boh pala dari Aceh Seulatan pih ka brat that ji tren. Cicém nyoë hudép luwah di pulo Sumatra, Seumeunanjung Malaysia ngon pulo Jawa.

Tubôh rab mandum meuwareuna itam, blah rot meuyub badan meuwareuna mirah. Na bacut meujampu wareuna biru bak ulèe. Iku panyang nyang jipeucot meunyo teukejôt atawa 'oh watèe di meusu. Panyang badan jih 14-17 cm.




#Article 151: Rafly (326 words)


Rafly leubéh geuturi deungon Rafly Kande nakeuh sidroe ureueng meujangeun lagu-lagu Acèh nyang that hayeue. La'én nibak neu meujangeun Rafly nakeuh sidroe ureueng peugot lagu-lagu meubahsa Acèh ngon lam bahsa aneuk Jamee nyang that le ka peuneugot gobnyan. 

Rafly lahé di Gampong Subarang, Kecamatan Samadua, Acèh Tunong, thôn 1967. Ureueng chik gobnyan nakeuh Tgk. Muhammad Isa sidroë syèkh liké. Dari ubeut Rafly ka geusatoh le ureueng chik neuh beu jeuet keu ureueng nyang toë ngon reusam seureuta budaya indatu neuh.

File:Raflyblog.jpg|thumb|300px|Rafly ngon Kande Group perawat-musik-etnik-Aceh.
Seugolom geuturi keu ureueng meujangeun nyang that kha di Acèh, Rafly nakeuh sidroë gurèe bak sikula MIN di gampông Ujong Panga, Teunom, Kabupatèn Acèh Baratthôn 1994, dudoë gobnyan geu minah tugaih u MIN Seutui di Kuta Banda Acèh bak thôn 2000. Ban ka neuduek di Banda Acèh Rafly laju neusatoh saboh grup musik nyang geupeunan deungon Kande Group nyang na 9 droë anggèta. Bak Kande Group nyan neubuet gobnyan nakeuh keu ureueng meujangeun seureuta nyang karang lagu. bak masa nyan gobnyan teuta cit meujan nyang neu meujangeun sidroë neuh.

Deungon teuka Rafly meuseureuta ngon Kande Group, jangeun masa dilèe di Acèh ka meubeudoh keulayi. Bagi ureueng Acèh yôh nyan tiep-tiep lagu ngon musik nyang neuba le Rafly ngon Kande Group nakeuh geu ibarat keu peunulang nibak atra nyang katrep gadoh dari bumoë Acèh. Lam tiep peuneugot Rafly mandum nakeuh musik awai nyang aseuli di Acèh ngon neutamah pasoë nasihat Agama seureuta reusam budaya Acèh. 
Bak thôn 2002 Rafly neupeugot saboh album lagu Acèh nyang that meuceuhu geupeunan album nyan Hasan dan Husen. Beureukat album nyan keuh nan Rafly that geuturi le ureueng ramèe sampoë di Indonesia ngon luwa naggroë geuturi nan gobnyan. Sampoë 'an jinoë Rafly mantong hana neupiyôh lom bak seumangat neu peubeudoh reusam ngon budaya Acèh rot jangeun seureuta musik. Lam neu peugot album Hasan dan Husen Rafly neudukông le ramèe ahli pantôn ngon ca'é Acèh lagèe: Ayah Panton, Media Hus, ngon Syeh Lah Bangguna

Teunuléh utama Galeri Rafly




#Article 152: Zambia (107 words)


Republik Zambia nakeuh saboh neugara nyang meukurông lam tanoh darat Afrika blah rot tunong. Neugara nyang hana garéh panté nyoë meuceue ngon Republik Demokratik Kongo blah rot barôh; Tanzania di timu la'ôt; Malawi di timu; Mozambik, Zimbabwe, Botswana, ngon Namibia di tunong; ngon Angola di barat. Zambia dilèe geupeunan Rhodesia atawa Zambezia Barôh ngon lheueh nyan geukheun Rhodesia Barôh. Nan nyan jinoe geukheun cit lagèe na kruëng Zambezi.

Bahsa raseumi Zambia nakueh Inggréh, nyang geunguy lam bhah raseumi, niaga, ngon lam neupeurunoëe bak rumoh sikula. La'én nibak nyan na lapan boh bahsa da'irah utama nyang geumeututô nakeuh : Cibemba, Chinyanja, Lunda, Chitonga, Kaonde, Silozi, Nkoya ngon Luvale.




#Article 153: Selat Gibraltar (135 words)


Selat Gibraltar (bahsa Arab: جبل طارق, bahsa Seupanyo: Estrecho de Gibraltar) nakeuh selat nyang geupeumeuklèh La'ôt Atlantik dengan La'ôt Mediterania.

Nan Selat Gibraltar teuka nibak nan Arab Jabal Tariq nyang meuma'na gunong Tariq. Nyang geumeukeusud nakeuh sidroe Jeundran Muslim Tariq bin Ziyad nyang geupeuta'lok Spanyol bak thn 711.

Nibak blah rot barôh nakeuh Spanyol ngon Gibraltar, bak blah rot tunong nakeuh Maghribi ngon Ceuta (saboh eksklave Spanyol di Afrika Utara). Na padum-padum boh pulo ubeut lam selat nyoe nyang geumeureubot, lagèe Pulo Perejil, nyang geuklaim le Spanyol ngon Maghribi.

Selat Gibraltar nakeuh saboh neuduek nyang that jroh. Kapai-kapai nyang neujak dari Atlantik u Mediterania ngon meubalek nibak nyan nekeuh neulingkeue selat nyoe ngon leumah geukalon lé Kareueng Gibraltar. Meunan cit, that le ureuëng nyang neujak Iërupa u Afrika ngon meubalék nibak nyan, geulingkeue selat nyoe.




#Article 154: Seulat Malaka (687 words)


Seulat Malaka nakeuh saboh seulat nyang na lam lungkiëk peuët boh wilayah atawa kayém geukheun ngon Semenanjung Malaysia (Thailand, Malaysia, Singapura) dan Pulo Ruja (Indônèsia).

Lam bideuëng ekonomi ngon strategi, Seulat Malaka nakeuh salah saboh ra'uëh niaga nyang that utama di dônya, karab saban ngon Terusan Suez atawa Terusan Panama. Seulat Malaka geupeuhah rot jak antara La'ôt Hindia ngon La'ôt Pasifik seureuta geupeuhubông lhèe boh nanggroë di dônya: India, Indônèsia ngon Rèpublik Rakyat Cina.

Hana kureuëng nibak 50.000 kapai nyang geulingkeuë Seulat Malaka lam tiëp thôn, geu angkôt na sa weuëk limöng ngon sa weuëk peuët barang niaga la'ôt dônya. Na dum siteungöh minyeuk nyang geuangkôt lé kapai tanker geulingkeuë seulat nyoë; bak thôn 2003, dum jih nakeuh rab trôh 11 juta barel minyeuk lam siuroë, saboh keunira nyang that meuhat keuneuk di ék 'oh geuingat rayeuek that meulakèe bhaih nyan nibak nanggroë Tiongkok. Bah pih meuseubab ngon bideuëng cit 1,5 mil la'ôt bak titék paléng ubeut, nyang na di Seulat Phillips toë neugara Singapura, lalu lintaih kapai lam seulat nyoë jeuet keu salah saboh dari meukeumat rot nyang peunténg di dônya.

Bandum nyan jeuet keu seubab wilayah seulat nyan nakeuh saboh neuduëk lanun, ngon nyang la,én nibak nyan lagèe (mungkén cit) terorisme. Lanun di Seulat Malaka nakeuh kawan peurompak la'ôt nyang that ceubeuëh dari masa jameun kon' lam riwayat nanggroë Melayu Raya that le kisah lanun nyang na lam ceunatét hikayat atawa lam teunuléh raseumi tarèh nanggroë. Bhaih lanun nyan jeuet ke peukara nyang that meu kri'et lawét nyoë, saweuëb peukara jeuheuet nyan ka di ék dari 25 go keujadian bak thôn 1994 sampoë na bak puncak 220 go bak thôn 2000. Ngon na leubèh nibak 150 go keujadian lanun bak thôn 2003. Bandum nyan nakeuh meujumeulah sa weuëk lhèe neubuët jeuheuët lanun bak thôn 2003. Meubagoë cara geusatoh lé aseuka la'ôt Indônèsia, Malaysia ngon Singapura bak geupeuseuleusoë peukara nyan, antara la'én ngon keurija saban lhèe boh neugara nyan keu geutamah patroli la'ôt di seulingka seulat nyan bak buleuën nam thôn 2004.

Nyang that jeuët keu teumakôt dum ureuëng nakeuh neubuët terorisme nyang that mungkén meu keujadian meunyoë na saboh kapai raya nyang geubajak ngon geupeukaram bak titék nyang paléng deuë ngon ubeut di Seulat Malaka (lhôk lungkiëk ubeuet nyan cit 25 m bak saboh titék) meunyoë nyan meukeujadian nakeuh that yo teuh keu meutôp rot jak kapai-kapai niaga, ngon meuseubab jeuet keu gabuëk mandum peukara niaga ban saboh dônya.

Thailand ka geupaban saboh proposal nyang neulakèe peugot saboh terusan barô di da'irah Tanoh Geunténg Kra, deungon jadèh na terusan barô nyan jarak ra'uëh kapai la'ôt dari Afrika ngon timu Teungoh nyang geujak u La'ôt Pasifik ka leubèh toë lom bak keunira 600 mil. Reuncana nyoë jeuët keu peuneulah neugara Thailand jeuet duwa beunagi.

Cara la'én nyang geulakèe lé Thailand nakeuh geupeugot seunambông pipa di Tanoh Geunténg Kra nyang jeuet keu geulangsé minyeuk rot pipa nyan keu kapai nyang di prèh bak panté nyang la'én. Bak keunira ureuëng nyang meuphôm keunira ekonomi deungon na pipa nyan jeuet keu leubèh murah eungkoih kirém minyeuk u Asia, lam tiëp saboh barel minyeuk jeuët leubèh jahét 50 sen USD. Nyang la'én dari Thailand neugara Myanmar nakeuh geupeugot cit meulakèe nyang saban ngon proposal pipa nyan. Meunan cit neugara Rèpublik Rakyat China, neugara nyan neulakèe seunambông pipa la'én nyang geupeugot langsông dari Timu Teungoh u Xinjiang, di Tiongkok. meunyoë bit cit jadèh geupeulaku terusan atawa seunambông pipa nyan akibat jih jeuët keu seunguë Seulat Malaka ngon jeuët keu teuka rugoë nibak ekonomi neugara-neugara nyang lawét nyoë neucok manfa'at rayeuek dari ramèe jih lalu lintaih la'ôt Seulat Malaka.

Bak thôn 2012 Indônèsia ngon Malaysia ka neupeugot saboh janji sipakat keu neupeudong saboh tutuë nyang neupeunan ngon proyèk Tutuë Seulat Malaka, bak rencana keurija peuneudong tutuë nyan panyang jih 48 mil meujeumeurang seulat nyang meuhubông dari Dumai, Pulo Rupat di Indônèsia trôh u banda Melaka di Malaysia. Meunyoë ka lheuëh tutuë nyan, nakeuh jeuet keu leubèh meutamah sibôk lom seulat nyan. Saweuëb ka na hubông darat langsông antara Malaysia ngon da'irah industri barang di Indônèsia. Ngon jeuet keu meutamah kong lom hubôngan antara duwa neugara nyang po seulat nyang sabé ramèe nyan.




#Article 155: Balkan (530 words)


Balkan nakeuh nan historis ngon geografis nyang geunguy keu Iërupa blah rot teunggara. Luwah da'irah nyoë nakeuh 550.000 km² ngon ureuëng neuduëk disinan na lam keunira 53 juta droë.

Da'irah nyoë geupeunan dari narit Gunong-gunong Balkan nyang meulingkeuë balh rot teungoh wilayah Bulgaria u Serbia blah rot timu.

Meujan watèe Balkan geupeuwoë kheun keu semenanjung Balkan wilayah nyang meulingka ngon La'ôt Adriatik, Ionia, Aegea, Marmara dan La'ôt Hitam dari barat daya, tunong ngon teunggara.

Nibak teumpat nyang hana meucurak semenanjung, bak neuduek nyang kon tanöh geunténg nyang geuhubông u tanoh darat utama banuwa Iërupa, definisi nyoë kayém geunguy keu peununyok da'irah nyang leubèh luwah lom.

Nyang that geuturi nibak tarèh umum Balkan nakeuh saboh da'irah nyang that gasa nibak tabi'at manosia, meusaban ngon bumoë da'irah nyan nyang meugunong-gunong. Da'irah nyoë lam tarèh dônya na bak binèh keurajeuën-keurajeuën rayeuek, tarèh manosia lam riwayat nanggroë-nanggroë balkan rab sabé lam geunabuëk prang, harô-hara, sengketa ngon agresi antara keurajeuën-keurajeuën, phôn bak masa Keurajeuën Romawi sampoë Prang Yugoslavia nyang keuneulheuëh ban-ban nyoë.

Punca utama gabuëk ngon karu nanggroë da'irah nyan nakeuh bak peukara peupisah droë, na cit gabuëk nyang teuka nibak peukara nyang meubida-bida antara meumacam-macam ideologi siyasat nyang jeuet keu punca karu. Istilah Balkanisasi (atawa geupeubalkan) bak istilah umum kayém meuma'na nyang meuhubông ngon tabi'at gasa, meu seuliséh agama, bansa etnis. Ngon Balkan nyan nyang meujan cit meuma'na da'irah klek-klok.

Bagoë ngon curak lam narit konotasi istilah Balkan nyan keuh, lé ureuëng leubèh meurasa neukheun wilayah semenanjung Balkan ngon istilah Iërupa Teunggara. Bacut-bacut isyilah nyan meukeumang jeuet keu inisiatif barô. UE bak thôn 1999 geukheun wilayah nyan ngon Pakta Stabilitas keu Iëropa Teunggara, sampoë saboh koran online Balkan Times geupeuturi droë ngon nan Southeast European Times bak thôn 2003.

Neunguy istilah nyoë meuma'na Semenanjung Balkan bah that nibak peukara teknis ka lagèe hana geupakoëë wilayah bumoë neugara Rumania ngon Ukraina blah rot barat nyang jitamong cit lam beunagi wilayah banuwa Iërupa blah teunggara.

Ceuë barôh semenanjung Balkan bak adat umum geumeukeusud jeuet keu saboh garéh nyang jeuet nibak kruëng Donau, Sava ngon Kupa ngon na jeumba la'én nyang meuhubông Kupa ngon Lhôk Kvarner.

Na cit definisi la'én lam bhaih ceuë barôh Balkan:

Nyang leubèh that umum lom definisi Balkan geunguy lawet nyoë nakeuh wilayah nyang na bak ceuë rot barôh Danube-Sava-Kupa geunantoë neunguy nibak tabi'at fisiografik, sampoë jeuet mangat bak geu akô lam peuta. Bak adat riwayat historis bhaih nyan jeuet keu beutôi cit, sawuëb da'irah (saban ngon Rumania ngon geupeugadoh Montenegro, Dalmatia, ngon Pulo-pulo Ionia) nakeuh nyang leubèh luwah lom wilayah nyan jitamong lam teritorial Iërupa dari phôn masa Khilafah Turki Utsmani akhé abad keu-15 - abad keu-19. Kupa jeuet keu ceuë bumoë antara Slovenia ngon Kroasia blah rot teunggara, Sava geuplah 2 Kroasia ngon Serbia lé Donau, nyang nakeuh kruëng keu 2 rayeuk di Iërupa (lheuëh Kruëng Volga), jeuet keu ceuë bumoë antara Bulgaria, Serbia ngon Rumania. Di barôh ra'uëh nyan meubeunteuëng bak tanoh data Pannonia ngon Rumania Gunong-gunong Karpathia.

Bah that Rumania (la'én nibak Dobrudja) nakeuh kon beunagi bumoë Balkan, nibak adat konvensional jitamong keunan neugara geunantoë Khilafah Turki Utsmani jameun. Lam reusam Rumania na lé jitamong keunan sifeuet reusam adat Balkan ngon bahsa Rumania jitamong lam saboh ka'idah bahsa-bahsa Balkan.




#Article 156: Tanoh Geunténg Kra (269 words)


Tanoh Geunténg Kra nakeuh saboh wilayah darat bumoë ngon bideuëng meugeunténg ngon ubeut di Thailand blah rot tunong, ngon di blah rot barôh Semenanjung Malaya. Beunagi blah rot Tanoh Geunténg Kra nakeuh wilayah neugara Myanmar. Salang blah rot timu nakeuh wilayah neugara Thailand. Tanoh Geunténg Kra mauhadap u La'ôt Andaman ngon La'ôt Hindia. Panté siblah nyan keunong ngon brat cit bak watèe musibah tsunami Acèh bak 26 uroë buleuën 12 2004.

Kuala Kruëng Kra jeuet keu daratan nyang ubeut nyang na luwah jih na 44 km ngon manyang na 75 metè nibak muka la'ôt. Banda rayeuk da'irah nyan nakeuh banda Kra Buri lam wilayah Ranong, Thailand.

Tanoh Geunténg Kra nakeuh beunagi nyang la'én bak ranté gunong nyang meujeureulaih dari Tibet. Rot tunong wilayah nyan meubanja pulo-pulo Phuket. Beunagi barôh nakeuh utara ialah Ranté Tenasserim nyang meubuju panyang na 400 ngon geuturi seubagoë Ranté Lhèe Tiga Pagoda.

Terusan nyoë geu reuncana dari La'ôt Hindia di barat u La'ôt China Tunong di timu. Proyek nyan ka geurencana that na trép ka, phôn that uroë jéh bak masa Raja Thai Narai, gobnyan na geulakèe bak ahli tehnik Peurancih De Lamar keu geukaji rencana kuëh saboh peuneulah la'ôt disinan, meunan pih meuseubab èleumèe toknologi masa nyan hanjeuet neukeurija buët nyan meung ka han jadéh keuh neu kuëh peuneulah nyan. Dudoë teuma trôh 'an uroë nyoë buët kuëh peuneulah nyan golom meulaksana. Ngon meunyoë na peuneulah nyan jarak lau lintaih kapai la'ôt nyang keumeung jak dari La'ôt Hindia u La'ôt China Tunong ka leubèh jahét na 600 mil. Meunyoë keubit cit teuma buët nyan jadèh nyang that rugoë nakeuh neugara Singapura, Malaysia ngon Indônèsia.




#Article 157: La'ôt China Tunong (241 words)


La'ôt China Tunong nakeuh la'ôt binèh, nibak beunagi La'ôt Pasifik, wilayah nyang na jitamong lam bideuëng la'ôt nyan nakeuh dari Singapura u Seulat Taiwan lam keunira 3.500.000 km². Ngon luwah dumnan nakeuh la'ôt nyan la'ôt paléng luwah keu limong di bumoë. Na pulo-pulo lam la'ôt nyan nakeuh Pulo-pulo La'ôt China Tunong nyang na jumlah mmeu reutôh boh pulo, meunyoë bak ureuëng daratan China la'ôt nyan cit geupeunan la'ôt barôh mantong.

Nibak ureuëng da'irah la'én lagèe Filipina geukheun nyan La'ôt Luzón, ureuëng Filipina hana galak ngon nan La'ôt China Tunong jeuet keu sang-sang wilayah la'ôt raya nyan cit geukuwasa lé RRC.

Biro Hidrografi Internasional (International Hydrographic Bureau) geupeujeulaih la'ôt nyan meubeunteuëng di barat daya u timu la'ôt, nyang meuceuë blah rot tunong bak 3° Linteuëng Tunong antara Pulo Ruja Tunong ngon Pulo Kalimantan (Seulat Karimata), ngon ceuë blah rot barôh nakeuh Seulat Taiwan dari ujông barôh Taiwan u pasi Fujian di China Darat.

Na padum-padum boh neugara ngon wilayah nyang meuceuë bak la'ôt nyoë nakeuh: Rèpublik Rakyat Cina, Makau, Hong Kong, Rèpublik China (Taiwan), Filipina, Malaysia, Brunèi, Indônèsia, Singapura, Thailand, Kamboja, ngon Vietnam.

Di la'ôt nyoë, na leubèh nibak 200 boh pulo ngon kareuëng nyang ka geudapeuta, nyang that le nakeuh di da'rah Pulo-pulo Spratly. Pulo-pulo Spratly meusipreuëk lam wilayah nyang luwah jih na antara 810 sampoë 900 km. Pulo-pulo nyang kaya ngon hasé lam bumoë nyoë mantong jeuet keu punca seungketa wilayah antara neugara-neugara Asia Teunggara, Taiwan ngon Rèpublik Rakyat China.




#Article 158: La'ôt Jawa (221 words)


La'ôt Jawa nakeuh la'ôt deuë ngon luwaih bak keunira na 310.000 km2 nueduëk la'ôt nyoë na di antara Pulo Kalimantan, Pulo Jawa, Pulo Ruja, ngon Pulo Sulawesi lam kawan pulo-pulo Indônèsia. Blah rot barat la'ôt, La'ôt Jawa na Seulat Karimata nyang ngon nyan geupeuhubông la'ôt Jawa ngon La'ôt China Selatan.

Di La'ôt Jawa na padum-padum boh kawan pulo-pulo: Pulo-pulo Siribèe di barôh Kabupaten Tangerang ngon pulo-pulo nyan jitamong lam wilayah DKI Jakarta, Pulo-pulo Karimun Jawa nyang jeuet keu wilayah Jawa Teungoh, Puo Bawèan ngon pulo-pulo ubeut disilingkanyan, Pulo-pulo Masalembo, ngon Pulo Kangean meuseureuta cit ngon pulo-pulo ubeut la'én nyang nakeuh jitamong lam wilayah Provinsi Jawa Timu.

Eungkôt la'ôt nakeuh hasé nyang that peunténg di La'ôt Jawa. Na 3000 leubéh spesies meunatang la'ôt di da'irah nyan. La'ôt Jawa, khusuih jih nyang blah rot barat na cit neukeubah cadangan minyeuk bumoë ngon gaih alam nyang jeuet geutambang.

Da'irah seulingka La'ôt Jawa nakeuh jeuet keu da'irah geujak wisata nyang that hayeuë. Ngon meunom scuba di La'ôt Jawa jeuet ta jeunajah ngon ta cok gamba guha meuyub la'ôt, kapai karam, kareueng la'ôt ngon meubagoë hudép meunatang di meuyub la'ôt.

Lam tarèh Prang Dônya II, La'ôt Jawa nakeuh seuëh prang nyang that brat keu aseuka Sekutu. Bak buleuën 2 ngon 3 thôn 1942, angkatan La'ôt Beulanda, Inggréh, Australia, ngon Amirika Carékat rab geupeubinasa lé aseuka Jeupun.




#Article 159: Pulo-pulo Siribèe (298 words)


Pulo-pulo Siribèe atawa lam narit Indônèsia geukheun ngon Kepulauan Seribu nakeuh saboh kabupaten administrasi di DKI Jakarta, Indônèsia. Wilayahnyan jitamong lam kawan pulo-pulo di Lhôk Jakarta.

Pulo-pulo Siribèe jeuet nibak teunamon kareuëng nyang le jih na 110 boh ngon mandum luwah wilayah darat na rayeuek 8,7 km². Neuduëk pulo nyan na bak 5°24´ - 5°45´ Linteuëng Tunong ngon 106°25´ - 106°40´ Buju Timu luwah wilayah na 1.180,8 ha. Seu'uëm sipanyang thôn kayém jih antara 21 °C-32 °C ngon kadar kelembaban udara rata-rata 80%.

Pulo-pulo Siribèe nakeuh kawan pulo-pulo nyang na di barôh Jakarta, paih that meukeuë-keuë ngon Lhôk Jakarta. Nan Pulo-pulo Siribèe kon meuma'na na Siribèe boh pulo lam kawan nyan. Meu bileuëng pulo cit na keunira 342 pulo, nyan ka jitamong lam beunileuëng pulo-pulo anoë atawa pusông ngon teunamon kareuëng deuë nyang na jitimoh tanaman. Pusông ngon teunamon kareuëng nyan mantong nakeuh 158 boh. Hana mandum pulo lam kawan Pulo-pulo Siribèe na geuduëk manosia. Ban lagèe pulo-pulo la'én cit di Indônèsia get that le pulo lam kawan Pulo-pulo Siribèe hana ureuëng duëk. Kawan Pulo-pulo Siribèe na wasé alam nyang hana dit keu geupeukeumang meubagoë macam industri, nibak la'én nakeuh disinan bahan tambang, eungkôt ngon nyang that utama nakeuh pariwisata.

Peumerèntah geubagi kawan pulo-pulo jeuet keu lhèe boh da'irah:

Keunira ureuëng duëk di Pulo-pulo Siribèe nakeuh lam keunira na 24.295 droë nyang geuduëk lam 11 boh pulo rayeuek: Pulo Kelapa, Pulo Kelapa Dua, Pulo Panggang, Pulo Harapan , Pulo Pramuka, Pulo Tidung, Pulo Besar, Pulo Payung Besar, Pulo Pari, Pulo Untung Jawa, Pulo Lancong Besar dan Pulo Sebira. Pulo nyang that ramèe ureuëng duëk lagèe Pulo Kelapa, Pulo Pramuka, ngon Pulo Karya

Nyang leubèh ramèe lam kawan ureuëng duëk di Pulo-pulo Siribèe nakeuh meu agama Islam ngon le that nyang teuka nibak bansa Betawi, Bugis, Banten ngon Madura.




#Article 160: Yiruma (409 words)


Yiruma nakeuh saboh nan panggông nyang geungui lé Lee Ru-ma, sidroe ureueng meu'èn piano ngön ureueng peugöt jangeun nyang tinggai di Korèa Seulatan. Yiruma lahé bak uroe 15 buleuen duwa thôn 1978.

Yiruma kalheuh geupeugöt konsèr di da'irah Asia, Èropa, ngön di Amèrika Utara. Yiruma, nyang tom geujak meununtôt 'èleumèe di King's College London nyoe, kalheuh geupeutubit padum-padum boh album piano. Album nyan nanjih nakeuh River Flows in You, Kiss the Rain, ngön May Be. Album nyang paléng lagôt di peukan nanjih nakeuh First Love nyang geupeutubit bak thôn 2001.

Yiruma phôn geumeu'èn piano bak umue limöng thôn. Bak umue siblah thôn, gobnyan geupinah u London, atawa bak thôn 1988. H'eut watèe geupinah nyan nakeuh geuneuk tamöng bak sikula kusuih musik, Purcell School of Music. Bak watèe nyan, Yiruma geumat duwa boh idèntitas nanggroe, Korèa Seulatan deungön Inggréh sampo thôn 2006. Tapi lheuh nyan, gobnyan geupeulheuh idèntitas nanggroe Inggréh sabab geutamöng lam South Korean Navy, teuntra Korèa Seulatan.

Yiruma, atawa Lee Ru-Ma, lahé dan rayek di Korèa Seulatan, tapi geujak sikula di London. Yiruma phôn geumeu'èn piano bak umue limöng thôn. Bak umue siblah thôn gobnyan geutamöng lam sikula Purcell School of Music. Bak buleuen tujôh thôn 1997, gobnyan tamat geujak sikula bak Purcell School of Music nyan.

Thôn 2001, Yiruma geupeutubit saboh album nyang nanjih First Love. Album nyang nanjih River Flows in You lansông geupeutubit lom lheuh nyan sabab album nyang sigohlomjih brat that lagôt. Thôn 2003, gobnyan geupeutubit lom album nyang nanjih From The Yellow Room. Album nyan nakeuh album nyang keulhèe dan album nyan lagôt sampo 30.000 ôn kasèt CD. Album From The Yellow Room sit jiduek seubagoe album nyang paléng jithèe lé ureueng, sampo Yes24, Phono, ngön Hot Tracks jipeuduek album nyan bak rangking sa dari dapeuta album nyang paléng lagôt atawa paléng le jibloe.

Thôn 2006, album nyang nanjih POEMUSIC geupeutubit. Bak thôn nyan sit, gobnyan geutuléh saboh lagu keu saboh drama KBS, nanjih Spring Waltz. h.i.s monologue, album keulimöng gobnyan, asoejih nakeuh lagu soundtrack nyang le jingui lé filem, drama, ngön tèater.

Seubab geutamöng lam program wajéb militèr, Yiruma hana meutumèe tuléh lagu bak lheung thon 2006 'oh 2008. Bak thôn 2008, Yiruma geupeuphôn saboh konsèr 2008 Yiruma Come Back Tour, Ribbonized nyang geujak bak dua-lôh boh kuta di Korèa. Bak uroe 1 buleuen sa thôn 2009, gobnyan jeut ke sidroe DJ bak KBS1FM Yiruma's Music from All Around the World.

Buleuen sikureueng thôn 2010, Yiruma hana lé geupeutubit lagu ngön album.




#Article 161: Meurimueng-rimueng (169 words)


Meurimueng-rimueng nakeuh meuneu'èn catô nyang asaijih dari Sumatra. Meuneu'èn nyo geumeu'èn lé ureueng Aceh, adakpih meuneu'èn nyoe kalheuh jimeu'èn lé ureueng la'én di da'irah Asia. Meurimueng-rimueng awaijih jipeuturi dari saboh kitab nanjih The Achehnese. Kitab nyan jituléh lé Hurgronje, O'Sullivan, Wilkinson, ngön Brill Leyden thôn 1906 deungön nan meurimueng-rimueng nyang hana geuseubôt nan la'én dari meuneu'èn nyoe. Meurimueng-rimueng nyoe karab sama lagèe Pulijudam atawa Demala diviyan keliya. Bandum nyan jingui papeun lhèe sagoe nyang sama. Lam Meurimueng-rimueng nyoe limöng boh rimueng akan jilawan limöng blah boh keubiri. Limöng blah boh keubiri nyan jitré jilingka bandum limöng boh rimueng bunoe nyang jicoba drob keubiri mangat leupah jitubit.

Meurimueng-rimueng nyoe hana sama lagèe meurimueng-rimueng peuet ploh sabab bandua nyan hana sama. Bandum meuneu'èn nyan nakeuh geumeu'èn lé ureueng Aceh.

Alat nyang geungui watèe meu'èn meurimueng-rimueng-do nakeuh papeun nyang lhèe boh sagoe. Papeun nyan sama lagèe nyang jimeu'èn lam meuneu'èn Pulijudam atawa Demala diviyan keliya. Rimueng jipeuwaki lé 5 boh aneuek batèe wareuna itam. Keubiri jipeuwaki lé 15 aneuek batèe wareuna putéh.




#Article 162: Museum Tsunami Acèh (158 words)


Museum Tsunami Acèh, di Banda Acèh, Indônèsia, nakeuh saboh museum nyang geupeugot keu tanda peuingat nibak musibah geumpa bumoë La'ôt Hindia thôn 2004 ngon ië beuna (tsunami), seureuta jeuët keu teumpat meurunoë ngon bak peuseulamat droë bak watèe musibah lagèe nyang kalheuëh keujadian meunyoë teuka ië beuna lom.

Museum Tsunami Acèh nyoë geurancang lé arsitek Indônèsia Ridwan Kamil. Peuneudong museum nyan meutingkat peuët ngon luwaih ban dum na 2,500 m2, bintéhjih panyang meukeuwiëng nyang geusalôp ngon relief geometris. Tatamong lam peuneudong nyan geutanyoë talingkeuë lungkiëk ubeut antara duwa bintéh ië nyang manyang - geumeukeusud keu geupeujeuët riyôh ngon harô-hara bak watèe keujadian ië beuna nyan. Bintéh museum nyan geupeuthi'ëh ngon gamba ureuëng meusaman, saboh langgeuëm nyang geupujoë nyum teuga, tabi'at disiplin, ngon keuyakinan agama nyang kong lam bansa Acèh.. Nibak ateuëh, bubôngjih saban rupa lagèe ië raya paseuëng, aleuë paléng meuyub lagèe curak aleuë Rumoh Acèh, nyan geupeulanggeuëm keu soë mantong nyang seulamat bak musibah ië beuna nyan.




#Article 163: Geurakan Acèh Meurdèka (575 words)


Geurakan Acèh Meurdèka (Geurakan Acèh Meurdèhka) atawa GAM, atawa lam bahsa Inggréh Aceh Sumatera National Liberation Front (ASNLF) atawa Free Aceh Movement nakeuh saboh nan nyang saban geutunyok keu peuneudong organisasi nyang neupeujuwang meurdéka bagi Acèh nibak kuwasa Indônèsia. Saweuëb tujuan nyankeuh organisasi nyan geukheun organisasi separatis lé peumeréntah Indônèsia. Gabuëk akibat nibak meukeusud meupisah nyan ka geupuphôn bak akhé thôn 1976, ngon seuleusoë bak thôn 2005 ngon na leubèh kureuëng rhôt kurubeuën nyawöng na 15,000 droë ureuëng nibak rakyat biasa, anggèta GAM ngon teuntra Indônèsia. 

GAM neupeudong lé Tengku Hasan Muhammad di Tiro bak 4 uroë buleuën 12 thôn 1976. Bak watèe nyan Tengku Hasan Muhammad di Tiro geupeunyata meurdéka Acèh nibak Indônèsia di Gunong Halimon, Keumala, Pidië. Tengku Hasan Muhammad di Tiro atawa kayém geukheun Hasan Tiro nakeuh sidroë ureuëng bansa Acèh nyang ka trép neuduëk di luwa nanggroë. Neuwoë droëneuh nyan u Acèh ngon neupeusapat padum-padum droë anggèeta nyang tém dukông neubuët peujuangan keu peumeurdéka Acèh. Lé Hasan Tiro neuduëk Acèh neupeuingat keu sistem neugara meudèelat seunambông neugara Keurajeuën Acèh Darussalam bak masa dilèe. Nyankeuh nyang phôn 'etikeuëd peuneudong organisasi GAM nyan, sampoë ngon nyan jeuët keu saboh alasan nibak ureuëng Acèh keu geulakèe meurdéka.

Organisasi nyan ka meukeumang nibak 150 droë anggèeta bak masa phôn geupeudong sampoë jeuët keu jumeulah 3,000 sampoë 5,000 droë aseuka meuseunjata. Lam masa phôn meukeumang geurakan nyan sampoë thôn 1990 lé peumeuréntah Indônèsia ka geuba meuribèe droë teuntra keu peuhancô geurakan nyan. Haséjih rab mandum ureuëng pimpén GAM ka geupluëng ngon geupeuaséng droë u luwa nanggroë. Lagèe na meupadum droë nyang geumeuhudép di Swedia phôn mulai thôn 1980. Salang di nanggroë (provinsi Acèh) geurakan nyan teutap na cit geudukông lé rakyat. Bah that ka meuribèe droë geuba teuntra keunan lé peumeurèntah Rèpublik Indônèsia teutap cit han sanggôp geupeuseuleusoë harô-hara nyan.

Na padum-padum boh seubab nyang jeuet keu punca karu di Acèh yôh nyan, nakeuh nyang phôn meubak hana rila haté ureuëng Acèh keu seujarah meugabông antara Acèh ngon Indônèsia bak watèe habéh masa kolonial Beulanda. Lam bhaih nyoë peukara nyang geuangkèe lé GAM nakeuh tarèh neugara seunambông nibak Keurajeuën Acèh Darussalam. Keuduwa peukara hukôm lam nanggroë Acèh nyang geupeulaku lé peumeurèntah Indônèsia jeu'ôh nibak ka'idah syari'at Éseulam, peukara nyoe lagèe bagoë seunambông seuliséh yôh masa prang DI/TII di Acèh lam thôn 1950. Keu lhèe meulawan ureuëng Acèh ateuëh hana adé weuëk hasé bumoë Acèh bak masa Orde Barô, nyan lam thôn 1976 nakeuh masa phôn-phôn that jicok hasé bumoë gaih alam di Arôn, Acèh Barôh. Bak le peuneugah na geupeugah cit saboh seubab nyang la'én nakeuh keu peukara meutamah ureuëng Jawa di Acèh.

Na lhèe boh tahap prang antara GAM ngon RI di Acèh, dari masa phôn teudöng GAM sampoë geurakan nyan neubôh tanda jaroë lam saboh janji damè. Nyang phôn periode antara lahé GAM thôn 1976 sampoë 1980, lam periode nyan GAM nakeuh karab ék geupeuhancô. Nyang keuduwa periode 1990, lam periode nyoë GAM ka geuteurimong saboh latihan militè dari luwa nanggroë, hana jumeulah pasti padum droë aneuk muda Acèh nyang na rôh lam latihan militè di luwa nanggroë nyan. Nyang keu lhèe nakeuh lam masa Reformasi di Indônèsia, yôh masa nyan geurakan peumeurdèka Acèh nyan ka meutumèe that rayek dukôngan nibak masyarakat luwah di Acèh, meuseubab ngon buët meulangga HAM bak periode 1990 GAM ka meuhasé neuangkèe that na rayek dukôngan nibak masyarakat. Lam masa nyoe sistem prang geurila total nyang neupeugot lé GAM jeuet keu brat that meukarat bak geuhadapi lé aseuka Indônèsia.




#Article 164: Prang Blanda (143 words)


Prang Acèh-Beulanda (atawa kayém geukheun Prang Acèh) prang nakeuh saboh prang nyang that trép di Acèh. Prang nyoe phôn bak thôn 1873 watèe Keurajeuën Beulanda jipeunyata prang ateuëh Keurajeuën Acèh Darussalam bak uroë 26 buleuën 3 thôn 1873, lam saboh ekspedisi militè nyang jipimpén le jeundran Johan Harmen Rudolf Köhler.

Prang Acèh-Beulanda geuturi cit ngon prang Beulanda atawa prang kaphée, dari thôn 1873 prang nyan meutunjak-tunjak sampoe thôn 1914. Bak ladôm peuneugah prang nyan geuseubôt meuakhé bak thôn 1904, ngon alasan Sultan Acèh keuneulheuëh ka neutren dari mideuën prang. Teuma bak sinyata jih prang nyan barô reuda bak thôn 1914. Nyan pih neuduëk Beulanda di Acèh teutap lam keuadaan geuseurang lé peujuang Acèh nyang geurasi nan ngon kawôm Moseulimin.

Riwayat prang Acèh lé bansa Beulanda jipeugot lam padum-padum böh bagi bak kri nyang meukléh thôn ngon jisusôn mandum keujadian-keujadian bak tiëp-tiëp periode prang.




#Article 165: Cornelis de Houtman (119 words)


Cornelis de Houtman (lahe di Gouda, Holland Selatan, Blanda, 2 April 1565 – mate di Aceh, 11 September 1599, umu 34) nakeuh sidroe ureueng Blanda nyang paleng awai troh u Nusantara. Lam thon 1592, Cornelis de Houtman geuutoh le syeedaga Blanda keu jak mita rot la'ot nyang efisien u pulo-pulo Nusantara nyang watee nibak nyan jithee ngon hase alam reumpah ngon bungong lawang. Nibak thon 1598 - 1599 na jiba sit syedara jih Frederick de Houtman nyang i seurah droe wate taloe prang ngen pasukan Sultan Acèh lheuh nyan geu pasoe lam penjara di pidie.

Cornelis de Houtman mate di Aceh geupoh mate le pasukan Inong Balee nyang geupimpin le Laksamana Keumala Hayati bak 11 uroe Buleuen Sikureueng 1599.




#Article 166: Acèh Monitoring Mission (160 words)


Acèh Monitoring Mission atawa narit paneuk AMM nakeuh saboh tim nyang geupeugot ngon na sipakat damèe antara Peumeurèntah Indônèsia ngon GAM. Sipakat damèe nyang geubôh tanda jaroë di Helsinki, Finlandia bak uroë 15 buleuën 8 thôn 2005. tim AMM nyan phôn meutugaih di Acèh sibuleuën lheuëh nyan, bak uroë 15 buleuën 9 thôn 2005.

Tugaih AMM nakeuh keu geukalon hasé nibak janji nyang ka geupeugot lé Peumeurèntah Indônèsia ngon Geurakan Acèh Meurdèka (GAM), nyang ka geupeunyata lam saboh MoU (Memorandum of Understanding). AMM nyoe nakeuh misi phôn Uni Eropa di Asia ngon jeuët keu ssboh keurija saban phôn antara ASEAN ngon Uni Eropa. Lam peunutôh keurija AMM nyan that brat geupakoë nakeuh keu teujaga saboh damèe 'oh lheuëh lhèe plôh thôn Acèh lam harô hara prang, ngon meutamah lom musibah Ië beuna bak akhè thôn 2004.

Jitamong lam tugaih rayeuek AMM nakeuh neu kalon GAM neupeutrôn ngon neukoh seunjata. Neukalon cit bhah peuwoë teuntra Indônèsia nyang na dari luwa Acèh.




#Article 167: Ma ku (109 words)


Ma Ku، ماکو lam bhasa Aceh jameun na syit geukheun Nangmbah (نڠمبه) nyang maknajih ureueng chik geutanyoe, nang makna jih ma atawa ummi, mbah makna jih ku atawa abu.
Sayang ma ku keu geutanyo hana ban. Yōh masa geutanyoë manya' payah that geü useuha. Malam rab tan na geu'éh, gèu meujaga, geupeumom geutanyoë. Uroë geuleumuëng teu. Geupumanoë geupeu éh bandum buët ma. Ku pi meunan cit, gèt that geu'useuha teu. Wajéb geumita bu keu ma ngön keu geutanyoë. Ija bajèë ba' ku jit.
Nyan keu dum gaséh ma ku keu aneu'. Seubab nyan wajéb ta höreumat tagaséh keu ureuëng chi'. Bè' tabantah narit gob nyan. Peuë nyang geuyue taiköt.




#Article 168: Taman Nasional Gunong Leuser (118 words)


Taman Nasional Gunong Leuser biasa geusingkat TNGL nakeuh saboh da'irah peuseulamat alam (Kawasan Pelestarian Alam) di Indônèsia nyang luwahjih na 1.094.692 Hektar. Bak administrasi wilayah Taman Nasional nyoe na bak duwa provinsi Acèh ngon Sumatra Barôh. Di Provinsi Acèh TNGL nyan jitamong lam Kabupatèn Acèh Barat Daya, Acèh Tunong, Acèh Singké, Acèh Teunggara, Gayo Lues, Acèh Teumiëng, salang Provinsi Sumatra Barôh jitamong keunan Kabupaten Dairi, Karo ngon Langkat.

Taman nasional nyoe geubôh nan lagèe nan gunong nyang na lam taman nyan, Gunong Leuser. Taman nasional nyoe na rôh keunan ekosistem aseuli dari panté sampoë gunong manyang nyang rôh nibak uteuën rimba khas ujeuën tropis, geupeutimang ngon sistem zonasi nyang manfa'at jih keu penelitian, èleumèe, meurunoë, peulhara,pariwisata, ngon meuramiën.




#Article 169: Keurajeuën Samudra Pasè (221 words)


Keurajeuën Samudra Pasèe nakeuh saboh keurajeuën Islam meudeèlat di psai barôh Pulo Ruja nyang teudong bak thôn 1267 - 1521 M. Keurajeuën nyoe geupuga lé Sultan Malikusshaleh. Nan keurajeuën nyoe na geucatat lam kitab Rihlah ilal Masyriq nyang geutuléh lé Abdullah Ibnu Bathutah sidroe musafir dari neugara Maghribi.

Ibnu Bathutah teuka keunan u Samudra Pasè bak thôn 1345, bak riwayat geupeugah gobnyan geumeudom di sinan na leubèh kureuëng 15 uroë. Lé Ibnu neugamba nanggroë Pasè nyan keu saboh nanggroë banda nyang that ceudaih. Lam neupiyôh nyan Ibnu Bathutah geusambôt lé Panglima Daulasah, Qadhi Syarif Amir Sayyir Al-Syirazi, Tajuddin Al-Asbahani , ngon padum-padum droë ulama Fiqh nyang geupeurèntah lé Sultan Mahmud Malik Zahir (1326-1345). Bak keunalon Ibnu Bathutah, Sultan Mahmud nakeuh raja nyang neumeuikôt Madzhab Syafi’i nyang salèh ngon that jeumot neuh bak neupeugot mudzakarah agama Islam.

Keurajeuën nyoe ka hayeuë lam bideuëng meuniaga, keu mata péng nyang neungui lam bhaih meuniaga nakeuh mata péng meuh nyang geupeunan Deureuham.

Bak beunileuëng thôn 1405 M teuka u Samudra Pasè armada la'ôt Tiongkok nyang geuba lé Lakseumana Chèng Hô. Lam neupiyôh armada nyan di Samudra Pasè, neukeubah saboh hadiah nibak Kaisar China nyang nakeuh hadiah nyan saboh luncéng raya, geupeunan luncéng nyan ngon Cakra Dônya. Teutap luncéng nyan di Samudra Pasè sampoë dudoë nanggroë nyan geupeusaboh ngon Keurajeuën Acèh Darussalam bak thôn 1524 M




#Article 170: Sôleutan Malikussaleh (112 words)


Malik al-Salih (Malik al-Salih, Malik ul Salih, Malik Al Saleh) nakeuh sidroe raja nyang peudong Keurajeuën Samudra Pasè saboh keurajeuën Islam phôn di Asia Teunggara bak thôn 1267 M. Nan aseuli gobnyan nakeuh Meurah Silu. Gobnyan turônan nibak Sukee Imuem Peuet nakeuh nyan gla keu turônan peuët droe Maharaja/Meurah meusyèdara nyang teuka dari nanggroë Mon Khmer (Champa) nyang jeuet keu kawôm nyang peudong keurajeuën-keurajeuën di Acèh seugolom Islam, lagée Maharaja Syahir Po-He-La nyang peudong Keurajeuën Peureulak di Acèh Timu, Syahir Tanwi nyang peudong Keurajeuën Jeumpa (Champa) di Peusangan (Bireuën), Syahir Poli(Pau-Ling) nyang peudong Keurajeuën Sama Indra di Pidië ngon Syahir Nuwi nyang peudong Keurajeuën Indra Purba di Banda Acèh ngon Acèh Rayek.




#Article 171: Hikayat Acèh (137 words)


Hikayat dalam sastra Acèh nakeuh saboh peuneugot teunuléh nyang rupajih meu Sya'é, meubida ngon hikayat lam Bahsa Meulayu nyang meurupa calitra (Prosa). Tarèh hikayat di Acèh nakeuh sabang panyang ngon tarèh nanggroë Acèh. Meuhat nyang na keuneubah hikayat nibak masa dilèe di Acèh nakeuh bak masa Keurajeuën Samudra Pasè nyang that meukeunong lagèe Hikayat Malém Diwa ngon Hikayat Putroë Néng. Di Bireuën geuthèe ngon Hikayat Raja Jeumpa Jak Seutot Lumpoë.

Bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam meukeubôk neupuga prang di Seulat Malaka bak geulawan Portugéh masa nyan nakeuh geupeugot keunarang hikayat prang keu peubangkét seumangat ureuëng Acèh. Hikayat keuneubah masa nyan nakeuh lagèe: Hikayat Prang Peuringgi ngon Hikayat Malém Dagang.

Nacit hikayat bahsa Acèh nyang geu-aléh bahsa nibak calitra bahsa aséng lagèe Hikayat Robinson Crusoe nyang geuteujeumah lam curak pantôn lé Teuku Manshôr Leupuëng bak awai abad keu-20.




#Article 172: Udeuëng (170 words)


Udeuëng nakeuh saboh jeunèh meunatang nyang udép lam ië, kusuihjih lam kruëng, la'ôt atawa tasék. Udeuëng jeuët tateumèë bak mandum teumpat meudöng ië nyang raya, peuë nyan ië tabeuë ngon ië masén. Udeuëng udép bak lhôk ië meumacam-macam, na nyang udép lam ië deuë na nyang udép lam ië lhôk sampoë meuribèë mètè di meuyub muka ië.

Istilah udeuëng geungui keu peuleumah padum-padum boh krustasea meugaki siplôh, bak rupa meunatang nyan na meumacam-macam cit rupajih. Geungui nan udeuëng nyan bak bahsa nyang leubèh luwah, jitamong keunan kawan meunatang nyang tubôhjih panyang ngon cara meugrak jimeulanguë. Utama that nan meunatang nyan bak bahsa ilmiah geungui Caridea ngon Dendrobranchiata.

Meunatang nyan that peunténg lam ranté peunajôh, ngon jeuet keu peunajôh utama macam-macam eungkôt sampoë eungkôt nyang paléng raya lagèë eungkôt pawôh. Udeuëng jeuët keu peunajôh nyang that meukeunong bak manusia, industri peunajôh meubahan udeuëng na meuyum 50 ribèë Dolar Amirika lam sithôn, ngon hasé nibak udeuëng nyang geupeulhara atawa geucok di alam bibeuëh na leubèh 7 juta ton bak thôn 2010 .




#Article 173: Krueng (131 words)


Sungai nakeuh rot ji ilé ië seucara alami. Rot kruëng ië ji ilé u La'ôt, Tasék atawa u kruëng nyang la'én.

Bab padum-padum boh keujadian kruëng na nyang ilé jitamong lam tanoh seugolom meurumpok ngon badan ië nyang la'én. Rot kruëng cit ië ujeuën nyang jitrôn di darat ilé u la'ôt atawa tasék. Kruëng na meupadum boh bagi, phôn dari mata ië, nyang jeuet keu grèk (aneuk kruëng) atawa aluë. Padum-padum boh aluë mesaho ië jeuet keu kruëng utama. Ilé ië lam kruëng biasa jih meuceuë ngon binèh ngon punggông kruëng, bak ujông keuneulheuë saboh kruëng meureumpok ngon kawan ië nyang leubèh rayeuek geupeunan kuala.

Na padum-padum boh kruëng di Acèh, lagèe Kruëng Acèh, Kruëng Lamno, Kruëng Peudada, Kruëng Ni (kruëng Ara Kundoe), Kruëng Simpang Kiri, Kruëng Simpang Kanan ngon la'én-laén.




#Article 174: Gunongan (143 words)


Gunongan nakeuh saboh peuneudong jameun nyang na di Banda Acèh, peuneudong nyan neupuga lé Sultan Iskandar Muda bak abad keu 17 M. Bak peuneugah nyang sahèh bagi Bansa Acèh peuneudong nyan neuyakin keu saboh hadiah dari raja keu binoë neuh Putroë Phang nyang teuka dari Keurajeuën Pahang di Seumeunanjung Meulayu. Rupa peuneudong nyan nyang meutingkat-tingkat lagèe saboh gunong jeuet keu neupeunan gunongan. Hana jeu'ôh nibak peuneudong nyan na saboh taman teumpat putroë neu manoë ngon neu meuupa nyang geupeunan Pintô Khôp, bak taman pintô khôp nyan na ilé saboh kruëng nyang geukuëh dari mata ië. Dilèe masa Keurajeuën Acèh Darussalam bak gunongan nyang geupeunan Taman Khayali, salang jinoë bak banduwa teumpat nyan (gunongan-pintô khôp) geôupeunan Taman Putroë Phang.

Taman nyan jinoe ka geupeutamong keu teumpat keuneubah budaya dônya lé UNESCO nyang geudapeuta bak 19 uroë buleuën 10 thôn 1995 lam kawan keuneubah budaya.




#Article 175: Qanun Meukuta Alam (132 words)


Qanun Meukuta Alam nakeuh saboh qanun atawa undang-undang neugara nyang neupeugot lam saboh kitab bak masa Sultan Iskandar Muda jeuet keu raja di Keurajeuën Acèh Darussalam bak thôn 1607-1636 M. Qanun nyoe teuka nibak hukôm Syari'at Islam nyang geuatô bhaih siyasat ngon cara hudép Bansa Acèh. Jitamong lam qanun nyan nakeuh cara geupiléh raja, cara bayeuë upah peujabat lam neugara, cara ngon hukôm niaga, neuduëk ra'yat lam keurajeuën ngon la'én-la'én.

Qanun Meukuta Alam nyan jeuet keu asas hukôm neugara Acèh Darussalam bak masa lheuëh wafeuët Iskandar Muda. Qanun nyan le cit geucok keu asai hukôm bak neugara-neugara la'én di luwa Acèh. Qanun nyan jeuet keu geutirèe lé neugara la'én nakeuh meuseubab qanun nyan paih that bak neupeujak hukôm syara ngon tutô la'én jeuet geukheun qanun nyan nakeuh geupeukawén adat ngon hukôm Islam.




#Article 176: Burông Tujôh (156 words)


Burông Tujôh nakeuh saboh syaitan atawa makheuluk halôih nyang geupeucaya lé ureuëng Acèh. Burông tujôh nyan biasajih jipeukaru aneuk miët ubeut, aneuk manyak atawa ureuëng inong teungoh mumèe. Soë mantong nyang keunong ngon burông tujôh nyan geurasa sakét nyang that ngon jeuet keu gadoh ingat. Peunyakét keunong burông tujôh nyan geukheun ngon jitamong burông tujôh. Seubab nibak jitamong nyan nakeuh biasajih ngon jipeukeunong lé gob.

Rupa ureuëng nyang jikuran lé burông tujôh nakeuh teusét aneuk mata ngon geungiëng mata u ateuëh sabé, meujan na cit nyang hana pré geumeuratôh ngon bahsa nyang payah bak teusimak. Meunyoë ka lagèe nyan nakeuh laju geumeuhôi keunan sidroe pawang atawa teungku nyang biasa keu geupeu-ubat ureuëng sakét nyan. Cara geupeu-ubat nakeuh ngon geurajah lé pawang atawa teungku ngon geubaca du'a. Meunyoe ka lheuëh keunong rajah burông nyan biasa jih laju jiwèh nibak tubôh ureuëng sakét, ngon hana trép lheuëh jiwéh jén nyan laju meuwoë lom ingat ngon bacut-bacut meutamah sihat




#Article 177: Guha Tujôh (146 words)


Guha Tujôh nakeuh saboh guha nyang na di Acèh, neuduëk guha nyan kira-kira na 28 km dari banda Sigli, na di Gampông Cot Laweuëng, Kecamatan Muara Tiga, Kabupatèn Pidië. Guha nyoe na bak teureubéh bukét bak gaki rot timu Gunong Seulawah.
Geukheun guha tujôh meukareuna guha nyan na tujôh boh pintô (ruhung guha), ngon bak tiep-tiep guha nyan hana soe tu'oh lom padum na jeu'ôh u dalam guha. Pintô tamong lam guha na diameter 0,6 m ngon luwahjih na 15 m. Lagèe bangeun curak guha kareuëng di wilayah la'èn, bak tiep-tiep ruweueng lam guha nyan jeuet ta kalon na batèe kareuëng nyang meugantung lagèe kristal (stalaktit). Bak aleuë guha meucula-cula batèe kareuëng (stalagmit) nyang 'oh takalon lagèe curak hidang bu leukat nyang biasa geupeuna bak acara adat, la'èn nibaknyan na nyang meurupa lagèe leumo teungoh ji éh, ngon na batèe gunong nyang lagèe peulamin ureuëng meukawèn




#Article 178: Hikayat Prang Sabi (293 words)


Hikayat Prang Sabi nakeuh saboh teunuléh sastra lam Bahsa Acèh curak teunuléh nyan nakeuh hikayat nyang asoë nibak hikayat nyan nakeuh geupeugah bhaih jihad. Hikayat prang sabi sampoë 'an uroë mantong geuteuliti lé ureuëng ahli meumacam bideuëng èleumèe. Neuduëk hikayat nyoë meujandréng ngon hikayat-hikayat la'én lam seujarah ummat manusia.

Hikayat Prang Sabi na bak duwa macam jeunèh teunuléh, nyang phôn geurasi nan ngon tambéh (lam bahsa Arab meuma'na nasihat peuingat) ngon teunuléh calitra pahlawan (kisah jihad) lam seuëh prang Sabilillah di Acèh bak geulawan Kaphé.

Hikayat Prang Sabi jeunèh tambéh le geutuléh lé ulama nyang asoë jih nakeuh nasihat, neumeuyuë ureuëng Islam di Acèh keu geujak trôn lam seuëh prang jihaad fii sabilillaah, geupeudong agama Allah dari nafsu jeuheuët kaphé ngon meurumpok beunalah pahla nyang that na raya nibak Potallah.

Hikayat Prang Sabi jeunèh tambeh phôn that geupeunan ngon bahsa Arab Haadzihi Qishshah Nafsiyyah nakeuh neucok nibak risalah ulama Abdussamad al-Falimbani bak kitab gobnyan nyang geupeunan Nashihatul Muslimin. Naseukah awai nyan geutuléh bak thôn 1834 rab 40 thôn seugolom Prang Acèh, salang keunarang phôn nyang geupeunan Hikayat Prang Sabi nakeuh teunuléh nibak Teungku Chik Panté Kulu nyang geutuléh bak neulakèe lé 'cut aduën' neuh. Meuhat keu nyo cut aduën nyang neumeukeusud nyan nakeuh Teungku Chik di Tiro, nyang bak thôn 1881 ulama mujahid nyoe geuangkèe keu panglima prang sabilillah, salang Teungku Chik Panté Kulu nakeuh sidroë jaroe uneun gobnyan.

Hikayat Prang Sabi teunuléh calitra pahlawan geuploh keu bhaih kisah prang nyang na di nanggroë Acèh masa nyan. Geu calitra disinan kiban keuh ceubeuëh ureuëng Mujahidin Acèh bak geuprang Beulanda sampoë meuteumèe gla keu sidroe Syuhada, nyang maté Syahid lam prang nyan. Kisah-kisah pahlawan nyan geupeugot keu hikayat-hikayat nyang geupeunan meunurôt teumpat keujadian lagèe Hikayat Prang Sigli (1878), Hikayat Prang Geudông (1898) ngon la'én-la'én.




#Article 179: Teungku Chik Panté Kulu (666 words)


Teungku Chik Haji Muhammad Panté Kulu nakeuh sidroe ulama rayeuek di Acèh nyang droe neuh nyan neutuléh saboh hikayat nyang that geuthèe lam tarèh nanggroë Acèh, Hikayat Prang Sabi.

Teungku Chik Haji Muhammad Panté Kulu lahé bak thôn 1251 H (1836 M) di gampông Panté Kulu, Titeuë, Pidië, lam saboh keuluwarga ulama nyang mantong saboh kawôm ngon ulama Tiro.

Masa ubit droeneuhnyan neumeurunoë (beuët) al-Qur’an ngon èleumèe agama Islam lam bahsa Jawoë (Meulayu), sampoë bak masa muda neuh neupeupanyang neubeuët di Dayah Tiro nyang geusatoh lé Teungku Chik Haji Muhammad Amin Dayah Cut, sidroe ulama rayeuek di Tiro nyang barô neugisa dari neukeurija Rukôn Islam keu-limong ibadah haji di tanoh suci Mekkah, Teungku Chik Haji Muhammad Amin that rayeuk peungarôh neuh masa nyan di Acèh.

Na neu meudagang meupadum bak Dayah Tiro nyan Teungku Muhammad, aneuk muada dari gampông Panté Kulu nyan ka hayeuë that bak èleumèe agama teuleubèh lom èleumèe bahsa Arab ngon ka geupeutamat meupadum boh kitab, bak watèe nyan droëneuh nyan kajeuët keu sidroë Teungku Rangkang bak Dayah Tiro. Ngon du'a gurèe neuh Teungku Haji Chik Muhammad Amin laju neulakèe izin neutinggai Dayah keu neujak meununtôt èleumèe agama u Tanoh suci Mekah sira neujak peubuët Ibadah Haji. Di Mekkah droëneuhnyan neu beuët èleumèe agama ngon meumacam èleumèe nyang la'én. Sira neumeurunoë agama gobnyan nacit geupeugot hubôngan ngon ureuëng peumimpén Islam dari macam-macam bansa di dônya masa nyan.

Seubagoë sidroe ureuëng nyang that neugalak keu bideuëng seni ngon sastra, gobnyan that galak bak neubaca kitab-kitab sya'é Arab, utama that keunarang kisah prang bak masa Rasulullah, lagèe kisah teunuléh Hassan bin Tsabit, Abdullah bin Malik dan Ka'ab bin Zubair. Sya'é-sya'é ureuëng nyan keuh nyang jeuët keu seumangat bagi gobnyan nyang mantong muda nyan, sampoë meuhasé jeuet nucok neuduëk nyang that mulia ngon nan gobnyan geuingat lé ummat manusia sampoë 'an jinoe keu sidroe ulama nyang neupeugot sya'é prang paléng rayeuek lam seujarah manusia.

La'én nibak sya'é jihad (diwaanusy-syi'r), Teungku Chik Haji Muhammad Panté Kulu that neugalak bak neubeuët kisah pahlawan-pahlawan Islam lagèe Khalid bin Walid, Umar bin Khaththab, Hamzah, Usamah bin Zaid bin Haritsah, Tariq bin Ziyad ngon la'én-la'én. Kisah-kisah nyan jeuet keu tujuan bak keunarang droeneuhnyan Hikayat Prang Sabi nyang keuneuk neutuléh bak masa ukeuë.

Lheuëh na peuët thôn neuduëk di Mekah, gobnyan ka jeuët keu sidroë ulama rayeuek nyang na jeuet geubôh gla Syaykh (Syèkh) bak awai nan neuh, sampoë di Acèh jeuet keu Teungku Chik.

Bak watèe bicah Prang Acèh akibat agresi Beulanda ateuëh Keurajeuën Acèh Darussalam, Teungku Chik Muhammad Panté Kulu teungoh neubeuët di Mekah. Seubagoe sidroe pahlawan nyang ka neutië ngon kisah hudép pahlawan Islam, laju gobnyan meuhajat nyang raya keu gisa u nanggroë, keu neujak bantu prang jihad di nanggroë jak lawan kaphé saban-saban ngon banmandum Bansa Acèh nyang geu pimpén lé ulama seureuta peumimpén Acèh.

Hajat raya lam haté gobnyan keubit hana ék peutheun lé lheuëh neu teupeuë cut aduën neuh nyang jeuet keu sahabat neuh cit, Teungku Chik di Tiro Muhammad Saman ka geucok tanggông jaweuëb keu panglima prang raya di Acèh. Bak akhé thôn 1881 M Teungku Chik Muhammad Panté Kulu neukeubah tanoh mulia nanggroë Mekkah Al-Mukarramah neu gisa u Tanoh mulia la'én nyang geu gla Seuramoë Mekkah.

Lam neuwoë nyan keuh, lam kapai la'ôt antara Jeddah ngon Penang, gobnyan meuhasé neupeugot keunarang saboh kitab nyang that rayeuek yum kitabnyan, Hikayat Prang Sabi, neu hadiah asoë kitab nyan keu peubangkét seumangat Bansa Acèh lam prang suci geulawan Kaphé Beulanda ngon sikutu jih kaphé-kaphé bansa-bansa la'én nyang jiba sajan jih u nanggroë Acèh.

Hikayat Prang Sabi nyang geutuléh lé Teungku Chik Panté Kulu nyoe, nakeuh meucurak sya'é peuët boh bét nyang nakeuh peuët boh kisah:

Teuka u nanggroë keunarang nyan laju neupulang keu Teungku Chik di Tiro lé Teungku Chik Panté Kulu, lam saboh acara di Kuta Aneuk Galông.

Teungku Chik Panté Kulu neumeuseureuta sabé lam jihad nyan ngon Teungku Chik di Tiro lam mandum mideuën prang, sampoë bak masa Teungku Chik Muhammad Pante Kulu neugisa u rahmatullah di Lam Leu'ot, Indrapuri, Acèh Rayek ngon geukubu disinan.




#Article 180: Hasan di Tiro (507 words)


Teungku Hasan Muhammad di Tiro lahé di Pidie, Acèh 25 uroë buleuën 9 thôn 1925. Meuninggai di Banda Acèh bak 2 uroë buleuën 6 thôn 2010. Gobnyan nakeuh sidroe cuco nibak keuturônan ulama Tiro nyang lam seujarah Prang Acèh geulawan Beulanda dilèe kon neumat pucôk pimpénan Mujahidin Acèh. Lam riwayat hudép Tengku Hasan Muhammad di Tiro ka geupeudong saboh geurakan peulawanan di Acèh nyang meutujuan keuneuk peumeurdéka Acèh dari neugara IndônèsiaSipanyang hudép gobnyan cit hana that kayém na di Acèh, leubèh le neucok masa hudép di luwa nanggroë. Mulai phôn neujak sikula u Jogjakarta lam masa peujuangan Indônèsia sampoë bak thôn 1950 Hasan Tiro muda neucok saboh beasiswa Colombo Plan keugeujak meurunoë u Amirika Carékat bak thôn 1950. Di Amerika gobnyan geumeurunoë èleumèe hukôm bak Universitas Columbia.

Hasan Muhammad di Tiro ubeut neu jak sikula di Sigli. Ngon peungalaman masa ubeut nyang that jeuet keu peunuman sidroe Hasan di Tiro, nakeuh sikap ureuëng Acèh yôh nyan. Gobnyan geutawôk lé ureuëng deungon nan nyang that mulia bagi bansa Acèh, Tengku. Seubagoë sidroë turônan ulama Tiro nyang le that syahid lam Prang Acèh nakeuh meuneuhôi lagèe nyan cit ka biasa. Bak sikula di Sigli nyan Hasan Tiro muda le geuteumè meurunoë bhaih nasionalisme bak gurèe neuh, HM Nur El-Ibrahimi. Nyankeuh seubab bak watè ramèe ureuëng-ureuëng peunténg Acèh neudukông Indônèsia meurdéka bak thôn 1945 gobnyan laju geutamong lam Barisan Pemuda Indonesia di gampông neuh. Lheuëh nibak nyan bak 24 uroë buleuën 9 thôn 1945, keuluarga rayeuek Tiro, ngon ayah cut gobnyan, Tengku Umar Tiro geu akô meuseutia keu neugara Indônèsia.

Lheuëh seuleusoë nibak sikula meuyub ngon teuneungoh di Pidie Hasan di Tiro muda neujak sikula manyang u Jogjakarta bak Universitas Islam Indônèsia (UII), gobnyan neucok jurusan Hukôm. Gobnyan leupah keu neujak sikula di Jogjakarta watèe nyan nakeuh ateuëh dukôngan Teungku Daud Beureueh ngon peudana meuntroë Indônèsia masa nyan Syafruddin Prawiranegara. Di universitas nyan Hasan di Tiro rôh jeuet keu sidroe ureuëng nyang peudong Pustaka UII meusaban ngon Kahar Muzakkar, ureuëng Sulawesi nyang dudoë geupeugrak DI/TII di Sulawesi Tunong thôn 1953-1962. Bak watèe rab seuleusoë kuliah gobnyan di UII nyan, na geupeugot saboh keunarang kitab nyang geupeunan Perang Aceh 1873-1927 bak saboh alinea lam kitab nyan neupeugah nyang bahwa nakeuh Acèh nyoe nakeuh saboh nangroë nyang hanjeuet meucré ngon Indônèsia.

Lheuëh masa sikula di Jogjakarta, ngon Indônèsia pih ka piyôh nibak prang peutheun meurdéka, Hasan di Tiro nyang masa nyan umu 25 thôn neujak sambông sikula u Amèrika. Sira geukuliah di Columbia University neukeurija sikhan watèe bak konsulat Indônèsia di New York. Thôn 1953 nakeuh thôn nyang jeuët keu peuneuntèe riwayat hudép Hasan di Tiro, di acèh bicah prang barô antara teuntra DI/TII nyang geupimpén lé Teungku Daud Beureueh. Lam saboh keujadian di Acèh nyang geuthèe nan ngon Keujadian Pulôt Cot Jeumpa Hasan di Tiro yang yôh nyan neukeurija bak konsulat Indônèsia neupeunyata meulawan ngon peumeurèntah di Jakarta. Lam keujadian di Cot Jeumpa lé Hasan di Tiro dari New York kalheuëh neu peuingat peumeurèntah Jakarta ngon geukirém surat keu peudana meuntroë Indônèsia Ali Sastroamidjojo nyang neuyuë peupiyôh prang meuseunjata lawan Acèh




#Article 181: Tun Sri Lanang (281 words)


Tun Muhammad bin Tun Ahmad, leubéh geuturi seubagoë Tun Sri Lanang, nakeuh beundahara atawa wazir chik dari Keurajeuën Johor. Keurajeuën Acèh Darussalam geupeutalô Keurajeuën Johor bak prang Batu Sawar thôn 1613 M yôh nyan keuh Tun Sri Lanang geutheun lé aseuka Acèh, geuba gobnyan u Keurajeuën Acèh seubagoë tawanan prang.

Tun Sri Lanang nakeuh sidroë ureuëng nyang that carong lam bideuëng peumeurèntahan saboh-saboh keurajeuën. Gobnyan jeuet keu beundahara dimeuyub duwa droë sultan Johor, Sultan Ali Jalla Abdul Jalil Syah II (1570-1597) dan Sultan Alauddin Riayat Shah III (1597-1615). Di Acèh gobnyan jeuet keu peunasihat 3 droë sultan Acèh; Sultan Iskandar Muda (sampai 1636), Sultan Iskandar Thani (1636-1641) dan Sultanah Tajul Alam Safiatuddin Syah (1641-1675). Gobnyan geunguy duwa boh pangkat rayeuek sipanyang hudép neuh, seubagoë Beundahara Johor, Bendahara Paduka Raja Tun Mohamad, lheuëh nyan lom gobnyan geubri pangkat Orang Kaya Dato 'Bendahara Seri Paduka Tun Seberang di Acèh.

Lam riwayat tarèh Bansa Meulayu, nan Tun Sri Lanang leubèh geuturi keu sidroë ureuëng aréh, ceureudék ngon carong. Gobnyan geuturi cit keu sidroë pujangga hayeuë bansa Meulayu nyang saban tingkat ngon Munshi Abdullah (ureuëng karang Hikayat Abdullah).

Meunan trôh u Acèh hana trép lanja, keuluwarga Keurajeuën Johor laju geupeubibeuëh lé sultan Acèh. Mandum ureuëng nyan geuwoë lom keudéh u Johor, ngon geuintat lé aseuka Acèh lom geubantu pèng lé sultan Acèh bah geupeugot lom banda Batu Sawar nyang hancô lam prang. Meunan pih Tun Sri Lanang ngon padum-padum droë ureuëng nyang la'én han geutém woë, geupiléh tinggai di Acèh. Ateuëh peuniléh nyan lé sultan Acèh geu hadiah keuh saboh nanggroë lam neugara Acèh di Samalanga, bak thôn nyan laju gobnyan geumat pangkat Ulèe Balang Samalanga, pangkat nyan geumat sampoë gobnyan meuninggai bak thôn 1659.




#Article 182: Janggôt jén (104 words)


Janggôt jén nakeuh sijeunèh likèn nyang muwareuna ijô pucat atawa keulabèë nyang jitimoh di Iërupa, Asia ngön barat la’ôt Amirika Utara. Likèn nakeuh sijeunèh parasit nyang jeuet jipumaté bak kayèë bak jiduëk. Peunula nyoë paléng kayém jitimoh bak bak kayèë tuha lam uteuën. Jih jitimoh lagèë gumpai beuneung meugantung bak cabeuëng atawa dheuën bak kayèë.

Lagèë ban dum jeunèh likèn, janggôt jén nakeuh hasé jampu kulat ngön ganggang nyang jitimoh meusajan lam saboh hubôngan simbiosis. Likèn nakeuh jeunèh meukheuluk udép keudroë keucuali meunyo geukalön ngön mikroskop, ‘oh watèë ganggang jeuët geukalön udép bak badan kulat. Nakeuh sabab ganggang nyang peujeuët likèn jeuët jipeugèt fotosintesis.




#Article 183: Khulafa'ur-rasyidin (224 words)


Khulafaur Rasyidin (الخلفاء الراشدون) atawa Khalifah Ar-Rasyidin nakeuh peuët droë khalifah (peumimpin) phôn ummat Islam, nyang geupatéh lé ummat Islam seubagoë seunambông pangulèe ummat 'oh lheuëh wafeuët Nabi Muhammad. 
Na peuet droe nyang jeut keu Khulafaur Rasyidin:

Ban peuët gata nyan nakeuh sahbat nyang that krab ngon Nabi Muhammad. Ban peuët droë khalifah nyan geupiléh kon bak kri keuturônan neuh, meuhat keuh geupiléh bak kri nyang ka geucok peunutôh lé ummat Islam watèe nyan

Cara nibak geupiléh tiëp-tiëb gata nyan mandum cit meubida-bida, jeuët keuh meunan sabab lé para sahabat hana geuniët meusaboh pih peunutôh nyang meuhat geupeuwaréh lé nabi lam peukara nyan. Bah pih meunan lé nyang patéh pham Syi'ah jiyakin keu peukara nyan lé Nabi Muhammad ngon trang ka geutunyok Ali bin Abi Thalib ngon aneuk keuturônan geuh (Ali) keu geunantoë peumimpin 'oh lheuëh Rasul.

Raseumi jih istilah Khulafaur Rasyidin jeuët keu peuneuwoë bak pangkat peuët droë khalifah phôn Islam, meunan keuh lé padum-padum droë ulama neupeunyata nakeuh Khulafaur Rasyidin atawa khalifah nyang na peutunyok nyan keubit hana seuleusoë bak peuët droë khalifah phôn nyan, meuhat keuh bak peuneugah ladôm ulama nyan geupeurôh khalifah-khalifah nyang teuka dudoë nibak nyan, nyang ka geupeuteuntèe cit pangkat nyan keu khalifah nyang neumeuhudép ban lagèe Al-Qur'an ngon Sunnah Nabi. Sidroe khalifah dudoë nyang geu angkèe keu khulafaur rasyidin nakeuh Umar bin Abdul-Aziz, khalifah Bani Umayyah keu-8.




#Article 184: Jeunamè (120 words)


Jeunamè nakeuh reusam lam peukara meupeuphôn saboh keuluwarga di Acèh, jeunamè lam reusam Acèh nakeuh saban ngon saboh bhaih hukôm agama Islam nyang geupeusyarat jeunamè nyoe keu sah nikah. Reusam jeunamè di Acèh saban ngon Mahar lam bahsa Arab, meunyoë lam bahsa nyang umum di Indônèsia geukheun Mas Kawin.

Jeunamè nyan nakeuh saboh keuwajiban nibak lintô (agam) nyang meunikah ngon sidroë dara barô (inong). Lam reusam Acèh jeunamè nyan leubèh kayèm nakeuh nibak meuh. Jumeulah jeunamè dum nyang ka awai geupeuteuntèe lé keuluwarga dara barô watee phon geujak bak ranub atawa geuseubah cah rauh. Teuma watee katrok lam rukon nikah, jeunamè nyan geukheun ngon narit nyang trang bak watèe lintô ngon wali dara barô bak acara peusambôt nikah (ijab kabul).




#Article 185: Cicém pala paki (132 words)


Cicém pala paki nakeuh salah saboh jeunèh cicém pala nyang na di India, Bangladesh, Cina Barat Daya, Asia Teunggara, Malaya ngon Sunda Rayek. Di Tanoh Abèe cicém nyoe geukheun cicém pala èk geuleubok sabab kayém jidöng ateueh èk keubeue nyang ka thô.

Cicém nyoë meuseunipat seudang (20 cm) ngon cit dua boh wareuna itam ngon puteh. Cicém agam, ulèë, dada ngön ruëngjih meuwareuna itam birô meucahya. Jeunèh Ruja, Sunda ngön Kalimantan Barat, sayeuëp ngön bulèë teungöh iku itam, bulèë iku luwa ngön sutrép nyang meulinteuëng bak tôp sayeuëp putéh, pruët ngön tunggéng putéh. Jeunèh Jawa Timu, Kalimantan blah barôh ngön timu, pruët ngön tunggéng itam. Cicém inong lagèë cicém agam cit meutapi meuwareuna keulabèë seupak kön itam. Cicém muda meuhi cicém inong meutapi meubinték-binték.

Iris wareuna suklat, babah ngon gaki wareuna itam.




#Article 186: Cicém pala kunèng (148 words)


Cicém pala kunèng nakeuh saboh cicém nyang rôh lam genus Trichixos lam familia Muscicapidae. Cicém nyoë na di Seumeunanjông Thailand, Malaya, Brunei ngon Indonesia. Di Indonesia na di pulo Ruja ngon Kalimantan.

Cicém nyoë meuseunipat seudang (21 cm), iku panyang wareuna itam ngon kunèng kunyèt, leubèh le nyang meuwareuna keulabèë seupôt nibak itam, bulèë keunèng paneuk putéh ngon tunggéng mirah gratan. Cicém inong leubèh suklat ngon hana bulèë keunèng putéh. Cicém muda leubèh suklat meubinték-binték kunèng mirah gratan. Iris suklat, babah ngon gaki itam.

Cicém nyoë hana kayém na lam uteuën primèr ngon sekundèr data meuyup trôk ‘an manyang 1200 mdml (mètè di ateuëh muka la’ôt). Leubèh galak jiduëk lam uteuën nyang juëm ngon cheuë ngon lam uteuën rawa.

Su cicém nyoë hana meureudu lagèë su cicém cicém pala rimuëng. Seuri su panyang teususon nibak su meureudu, nada tunggai ngon ganda, “pi-uuu”, ji’ék ngön jitren meugantoë-gantoë hana teutap.




#Article 187: Snouck Hurgronje (591 words)


Christiaan Snouck Hurgronje (8 buleuën 2 thôn 1857 - 26 buleuën 6 thôn 1936) nakeuh sidroe sarjana Beulanda lam bideueng èleumèe reusam bansa ngon bahsa Oriental (bansa-bansa di timu), seureuta nakeuh peunasihat peumeurèntah kolonial Hindia Beulanda.

Lahé di Oosterhout bak thôn 1857, Snouck nakeuh jeuet keu mahasiswa teologi di Universitas Leiden bak thôn 1874. Snouck jiteurimong gla doktor di Leiden bak thôn 1880 ngon disertasi 'Het Mekkaansche feest' (Peyasan raya Mekah). Lheuëh nibak nyan Snouck jeuet keu profesor bak sikula peujabat sipil nanggroe di Leiden bak thôn 1881.

Lam riwayat hudép Snouck, keurija jih nyang that geuingat lé mandum bansa nakeuh keurija seubagoë peunasihat Van Heutsz, tugaih Snouck lam peukara Acèh nakeuh cukôp that meuri bak akhé periode phôn prang Acèh, antara thôn 1898-1905, jumeulah masa prang nakeuh bak thôn 1873-1913. Snouck ngon èleumèe bhah Islam ka jirancang strategi nyang signifikan that bak meubantu Beulanda bak jipaksa kuwasa kolonial di nanggroë Acèh. Ngon beunantu bak Snouck Beulanda ka meuhasé jipeuseuleusoë 40 thôn prang lawan Acèh. Kureubeuën nyawong lam prang nyang paléng trép nyang jirasa lé Keurajeuën Beulanda keu saboh nanggroë nyan nakeuh antara 50.000 sampoë 100.000 droe nyang meuninggai ngon na rab si juta droë nyang ceudra.

Snouck fasèh lam meubahsa Arab, bahsa Meulayu, bahsa Acèh ngon bahsa Jawa. Keubit meuphôm cit jih keu agama Islam sampoë ngon jipeugah droejih Islam, bak saboh watee jih dijak meulakèe tamong u Mekkah bak gubernur Keurajeuën Turki Utsmani di Jeddah, meukeusud Snouck nyan teuma geuparéksa le ulama dari Mekkah bak thôn 1884, ngon lheuëh nibak nyan deungon izin nibak ulama Mekkah laju jeuet jitamong u Mekkah bak thôn 1885. Lam peukara nyan Snouck nakeuh sidroe ureuëng cah rot jitamong sarjana barat u Mekkah, meunan keuh meuhat kri nyang jipeulaku le Snouck bah jeuet jitamong u tanoh suci nyan ngon jipeugah droe jih ka Islam ngon jipeuleumah gairah nyang rayeuek lam buet jih ban lagèe Snouck nyan keubit-keubit Islam.

Lam jimeurunoë bhah Acèh Snouck geubantu lé Habib Abdurrahman Azh-Zhahir, sidroë waki keurajeuën Acèh nyang ka jibloë lé Beulanda ngon jaminan hudép di Mekkah. Ngon beunantu nyan keuh èleumèe Snouck keu bhah Acèh keubit get that meucak ban lagèe Snouck nyan ka habéh meuphôm keu cara bak peutalô bansa Acèh lam prang nyan. Lheuëh dari Mekkah Snouck jijak u Hindia Beulanda ngon jikeurija bak diwan manyang kolonial di Batavia.

Bak thôn 1889 Snouck meuhasé jeuet keu profesor Meulayu bak Universitas Leiden ngon raseumi jeuet keu peunasihat bak peumerèntah Keurajeuën Beulanda lam bideuëng kolonial. Snouck na jipeugot teunuléh makalah peukara kri bansa ngon Keurajeuën Acèh nyang bak watèe nyan teungoh meukeubôk prang lawan Beulanda. La'én bak peukara Acèh Snouck ji tuléh cit peukara neuduëk Islam di Hindia Beulanda, seureuta bak peukara sipil kolonial ngon nasionalisme.

Meuhat tugaih nyang meuhasé ngon peureuda prang di Acèh sampoë jeuet Snouck nyan na peungarôh nyang that peunténg lam peumeurèntah kolonial Beulanda. Meunan pih peukara keurija nyan hana that jipakoë lé meunan Snouck jigisa u nanggroë Beulanda bak thôn 1906.

Antara thôn 1891-1892, Snouck jijak u Acèh, di nanggroë nyang teungoh meuprang nyan jih jipeugah nan droejih ngon nan Islam Haji Abdul Ghaffar, jih jipeugot hubôngan ngon ulama-ulama lam da'irah Acèh. Mandum nyan hana geuthèe lé ureuëng Acèh, sampoë nibak buët nyan lé Snouck ka jipeugot saboh keunarang ngon kri èleumèe nyang jeuët keu cara bak jipeumeuklèh antara ulama ngon ulèe balang di Acèh masa nyan. Buët Snouck nyang la'én nakeuh jipeugot saboh dapeuta ulama Acèh, dapeuta teh ulama nyang peutheun nanggroë ngon jihad, teh ulama nyang satoh bansa Acèh lam bideuëng seumeubeuët mantong meuhat hana that geupeurôh lam seuëh prang Acèh.




#Article 188: Fathimah az-Zahara (350 words)


Fathimah binti Muhammad (606/614 - 632) atawa leubèh geuturi ngon nan Fathimah az-Zahra (Fathimah nyang rumèh sabé) (Bahsa Arab: فاطمة الزهراء) putroë keuchet Muhammad dari ummul mu'minin nyang keuphôn, Khadijah.

Lé Potallah ka Neu-peuteuntèe thôn lahé Fathimah nakeuh bak thôn keu 5 seugolom Rasulullah geupeujeut ke Nabi, bak watee nyan Rasulullah ka jipeucaya lé kawôm Quraisy jeuet seubagoë ureueng dong teungoh lam keujadian gabuëk kawôm Quraisy nyan lam bhah soë nyang po hak jak beu'ôt Hajarul Aswad lheuëh nibak jiseubarô lom peuneudong Ka'bah. Nyan nakeuh saboh keujadian nyang that na peunténg cit lam tarèh hudép Nabi seugohlom Janjôngan Alam neuangkat seubagoë Rasul keuneulheuëh. Lahé Fathimah neusambôt ngon seunang that haté le Muhammad.

Fathimah nakeuh sidroë putroë Rasulullah, gobnyan rayeuek lam geusatoh lé Rasulullah. Dari masa Rasulullah golom jeuet keu Nabi, sampoë ka jeuet keu Nabi ngon meumacam tugaih rayeuk Nabi nyang hana seungap nibak jipeukacho lé kaphé. Bak masa nyang paléng phét lam hudép sidroe Rasulullah, yôh jibèkot keuluarga Nabi lé kaphé Quraisy fathimah nyan nakeuh sidroë aneuk miët ubit nyang that geugaséh lé Rasulullah. Peuë lom bak masa bèkot nyan ka wafeuët keuh Ummul Mu'minin Sayyidatina Khadijah, ma nibak Fathimah nyang mantong ubeut nyan.

Bak watèe kawôm muslimin neu hijeurah u Madinah, Fathimah ngon a neuh Ummu Kultsum teutap neupeukong haté neu duëk meuneutap di Mekkah. Dudoë lheuëh Nabi ka paih hudép di Madinah, neukirém keuh ureuëng keu geujak tuëng duwa droë aneuk meutuwah putroë Rasulullah nyan.

Fathimah neu meunikah ngon Ali bin Abi Thalib di Madinah, Sayyidina Ali neujak lakèe Fathimah langsông bak Nabi. Keu jeunamèe meunikah antara Fathimah ngon Ali nakeuh saboh bajèe beusoë wareuna itam nyang neujok lé Nabi bak Ali. Bajèe beusoë nyan geu peubloë keu Sayyidina 'Utsman bin 'Affan ngo yum bajèe beusoë nyan keuh Rasulullah neubloë peukakaih nyang peureulèe bak neupeukawén Fathimah ngon Ali.

Mandum ummat Islam yôh nyan that meubahgia ngon neuucap syukô keu meunikah duwa ureuëng nyang neugaséh lé Nabi nyan. Peuë lom sithôn nibak lheuëh nyan lahé keuh cuco Nabi dari Fathimah nyang geupeunan Hasan. Si thôn leupah lahé lom sidroë teuk aneuk duwa gobnyan nyang geu bôh nan Husén.




#Article 189: Hindia Blanda (1614 words)


Hindia Beulanda (bahsa Beulanda: Nederlands(ch)-Indië) nakeuh saboh wilayah koloni Beulanda nyang geuakô bak hukôm de jure ngon de fakto. Ulèe Neugara Hindia Beulanda nekeuh Ratu/Raja Beulanda nyang geupeuwaki bak sidroe Gubernur Jeundran nyang jiduëk di Batavia. Wilayah Hindia Beulanda lam teunuléh sarakata Undang-undang Keurajeuën Beulanda thôn 1814 seubagoe saboh wilayah nyang jimat dèelat lé Keurajeuën Beulanda.

Bak masa lheuëh nibak Prang Dônya II Hindia Beulanda ka jeuët keu saboh neugara meudèelat nyang geupeunan Indônèsia. Dilèe phôn-phôn that na wilayah Hindia Beulanda nyan nakeuh nibak da'irah nyang ji jajah le maseukapè niaga Hindia Timu nyang maseukapè nyan na dimeuyub peumeurèntah Keurajeuën Beulanda.

Nibak abad keu-19, wilayah nyang ka rhet lam jaroë beulanda nyan ka jipeuluwah lom, sampoe jeuët keu wilayah jajahan atra Beulanda nyang paléng rayeuëk di muka bumoë. Wilayah jajahan Hindia Beulanda nakeuh saboh wilayah nyang paléng meuyum nyang ék jikuwasa lé bansa Eropa nyang na di meuyub kuwasa Keurajeuën Beulanda, dari Hindia Beulanda teuka dum wasé alam u Eropa deungon yum nyang hana meuhai di banuwa nyan, dari wasé alam nyan Beulanda sampoë 'an uroë nyoe kajeuët keu saboh neugara bansa nyang ubeut nyang nacit jibôh yum lam kawan neugara-neugara ma'mu di dônya. Meunan pih rayeuek jasa bansa-bansa Hindia Beulanda keu Beulanda, lé awak Beulanda nyan hana meu jipeugot keunira sapeuë pih keu bansa jajahan jih. Hukôm nyang jipeulaku lé Beulanda lam wilayah jajahan jih nakeuh saboh hukôm rasial nyang ceukang. Hukôm rasial nyang jipeujak lé Beulanda nakeuh lagèe jipeugah keu ureuëng Beulanda ngon bansa Eropa la'én nyang na di Hindia Beulanda nakeuh ra'yat manusia numbôi 1 lam wilayah nyan, salang ureuëng China, Arab, Jeupang seureuta bansa-bansa la'én nakeuh manusia numbôi 2, teuma keu bansa-bansa aseuli nyang ka ta'lôk dimeuyub jajahan jih nakeuh bansa paléng hana hareuga nibak ureuëng-ureuëng kolonial jikheun manusia numbôi 3. Ngon hukôm kolonial banmandum peukara pidana, meuniaga ngon hukom-hukom la'én tundôk ban nyang jikheun lé peumeurèntah Hindia Beulanda.

Narit Hindia teuka nibak Bahsa Latin: Indus. Nan aseuli Hindia Beulanda lam bahsa Beulanda: Nederlandsch Indië, geuteujeumah lam bahsa Inggréh seubagoë Hindia Beulanda. Narit nan meunan keu peubida antara wilayah Asia la'én nyang jijajah lé Inggréh. Nan Hindia Beulanda kana lam ceunatat dokumen Nederlandsch Indië Company thôn 1620 M. diterjemahkan oleh bahsa Inggris sebagai Hindia Belanda, untuk tetap berbeda dari Belanda Hindia Barat. Nama Hindia Belanda tercatat dalam dokumen Belanda East India Company dari 1620-an.
Lé ahli tarèh geutuléhlam bahsa Inggréh istilah Indië,  Hindia Beulanda meujan-jan ngon Kolonial Indônèsia.

Meuretôh thôn seugolom teuka bansa Eropa, pulo-pulo di Nusantara nakeuh nibak padum-padum boh keurajeuën nyang meudèlat nyang hudép ngon meuniaga di pasi seureuta meuneugoë di dalam pulo-pulo nyan. Ureuëng Eropa nyang phôn teuka keunan nakuh bansa Portugéh bak akhé abad keu-15 lheuëh nibak nyan teuka keunan bansa Beulanda nyang jijak mita reumpah-reumpah keuneuk jipuwoe u Eropa. Bansa Beulanda nyang phôn leupah dijak keunan bak thôn 1595, lheuë jiteumeung angkôt reumpah-reumpah ngon jipubloë di Eropa na laba phôn awak nyan 400%. Ban jikalon meunan lé bansa Beulanda la'én di nanggroë jih laju ngon sigra jipeuguna peukara nyan jeuet keu jipeugot saboh maseukapè dagang nyang jirasi nan VOC.
VOC atawa nan panyang jih Vereenigde Oostindische Compagnie kayém geukheun lé bansa-bansa Nusantara ngon nan Kompeni nakeuh jimat saboh peunutôh hak nibak Keurajeuën Beulanda keu jeuet jipeugot kuta, jimeuprang ngon jiikat janji ngon neugara la'én ban sigom Asia.

Pangkai phôn VOC nakeuh jipuga banda Batavia (jinoë Jakarta), jipuga banda nyan jeuet keu pusat meuniaga awaknyan. Niaga nyang jimeukeusud lé awaknyan nakeuh Monopoli dagang reumpah-reumpah lagèe pala, bungong pala, lawang, kayèe manèh. Lé VOC nyan jipeuturi keunoe tanaman nyang la'én, teunaman nyang hantom na lom disinoe lagèe kupi, teh, coklat, bakong, rambông, saka ngon candu, mandum teunaman nyan that jipeureulèe lé bansa Eropa ngon hanjeuet jipula di sidéh. Mandum keurija nyan jijaga ngon get that lé VOC ngon cara jiprang keuh wilayah-wilayah la'én di seulingka nyan. Ngon le that karu lam wilayah seureuta brat that jicuë hareuta maseukapè lé ureuëng keurija (korupsi), maseukapè sabé lam rugoë sampoë dudoë nyan dudoe bangkrôt bak thôn 1799. Ngon seubab nyan mandum wilayah nyang ji peugah atra VOC nyan jialéh teuma keu Beulanda, mandum atra nyang jipeugah nyan nakeuh wilayah-wilayah nyang ka jikuwasa di ban sigom Pulo Jawa, Maluku. Jipeugah lom atra awak nyan nakeuh banda la'ôt di Makassar, Manado ngon Kupang mandum teuninggai maseukapè nyan bak thôn 1800 mandum jeuet keu atra Republik Beulanda nyang jirasi nan Hindia Beulanda.

Dari teuka kapai niaga Beulanda phôn bak akhé abad keu 16, sampoe watèe geupeunyata meurdèka thôn 1945, kuwasa Beulanda ateuëh pulo-pulo Nusantara nakeuh hana that teuga. Meuhat cit bansa Jawa sagai nyang asé jijajah meureutôh thôn lé Beulanda, salang bansa-bansa nyang la'én sampoë akhé abad keu 19 sabé lam meudèelat ngon meurdèka lagèë Acèh, Bali, Lombok ngon Kalimantan. Wilayah nyang teutap lam meudèelat nyan nakeuh leubèh luwah lam kawan pulo-pulo Nusantara, keubit hana piyôh prang antara bansa-bansa meurdèka nyan lawan Beulanda nyang jibantu lé aneuk bansa jajahan jih di Nusantara. Barô keuneuk meuhasé jipeudong Koloni Hindia Beulanda ban lagèe luwah wilayah Indônèsia modern jinoe nakeuh lheuëh jipeuancô lé awak nyan Keurajeuën Acèh Darussalam akhé that bak thôn 1914, meunan pih di neugara Acèh nyan sampoë 'an uroë jitamong aseuka Jeupang u Nusantara sabé na ureuëng nyang lawan Beulanda.

Bak thôn 1806 Beulanda jireubôt lé Peurancih, Raja Peurancih watèe nyan Napolèon Bonaparté jitunyok keuh adoë jih Louis Bonaparté keu raja di Hindia Beulanda, ngon seubab nyan Herman Willem Daendels jiangkèe keuh Gubernur Jeundran Hindia Beulanda. Thôn 1811 aseuka Inggréh meuhasé jireubôt pulo Jawa ngon padum-padum boh banda la'ôt Hindia Beulanda, lé Inggréh laju jipeuduëk Thomas Stamford Raffles jeuët keu Letnan Gubernur. Kuwasa Beulanda di wilayah nyan baro hasé jipeupuléh keulayi bak thôn 1816. Dimeuyub meujanji Anglo-Beulanda bak thôn 1824, lé Inggréh jipulang wilayah jajahan keu Beulanda ngon jaminan neugara Bengkulu teutap jeuet keu neuduëk bansa Inggréh seureuta meutuka kuwasa di Semenanjung Melayu ngon India.

Dari phôn teudong VOC bak abad keu-17, lé Beulanda ka jipeuluwah wilayah jajahan jih keu guna jeuet keu teumpat meuniaga. Graaf van den Bosch Gubernur militer (1830-1835) jipeugah mandum keu-untôngan nakeuh jeuet keu bhaih peunténg ngon raseumi jeuet keu peunutôh nyang meuhat bak jikuwasa Jawa, Pulo Ruja ngon Bangka mantong. Bahpih meunan bak kira-kira thôn 1840, Beulanda jipeuluwah lom wilayah jajahan jih ngon jimeuprang bak padum-padum böh wilayah la'én. Prang-prang rayeuek nyan jeuet keu meutamah luwah wilayah jih di luwa pulo Jawa. Meukeusud Belanda hat nyan nakeuh hana le'én bak jimita laba dagang, jilindông wilayah nyang ka jijajah, ngon jipeumulia droë jih bansa Beulanda seubagoë bansa ubeut nyang ék ji mat kuwasa ban sigom wilayah nyang luwah di Asia Teunggara, ngon teutap Beulanda lam wilayah nyang luwah nyan jeuet keu han dijeuët teuka keunan bansa Iërupa nyang la'én. Ngon hasé bumoë dari nanggroë jajahan jih jeuet jipeu-udép Keurajeuën jih di banuwa Iërupa.

Beulanda jipeuta'lôk Minangkabau di Sumatera lam Prang Padri (1821-1838), rab meusigo ngon nyan jimeuprang lom awaknyan lam Prang Jawa (1825-1830) meunang bak prang Jawa nyan meuhasé keumeutamah kong lom awak Beulanda nyan di Hindia Beulanda.. Prang Banjar (1859-1863) di Kalimantan teunggara meuakibat talô Sultan., seugolom nyan na prang Bali I thôn 1846 ngon 1848, thôn 1849 lam prang keuneulheuëh di Bali barô keuh meuhasé awak Beulanda jikuwasa Bali. Prang paléng trép lam seujarah Hindia Beulanda nakeuh Prang Acèh phôn bak thôn 1873 sampoë seuleusoë prang nyan bak thôn 1914. meunan pih neuduëk Hindia Beulanda di Acèh hana reuda nibak geupeukaru lé bansa Acèh sampoë 'an uroë teuka Jeupang u Acèh. Da'irah nyang paléng dudoë cit lam kuwasa Hindia Beulanda nakeuh Lombok, da'irah nyan barô asé jikuwasa lé Beulanda bak thôn 1894. Na prang Batak nyang meubarô teudôh bak thôn 1895.

Sampoë akhé abad keu-19 hana pré neugara koloni Hindia Beulanda nibak karu ngon prang, meuhat kuwasa Beulanda ateueh mandum da'irah ngon keurajeuën-keurajeuën ubeut di pulo-pulo Nusantara mantong cit jipeupanyang. Mandum keurajeuën atawa da'irah la'én di luwa Jawa ngon Madura keubit barô glah jimat lé Beulanda bak thôn 1920. Nyan keuh thôn Beulanda meuhasé jipeutamong Seumeunanjung Ulèe Cicém (Papua Barat) dimeuyub peumeurèntah Hindia Beulanda di Batavia.

Bak 10 uroë buleuën 1 thôn 1942, lam Prang dônya II Pasifik, aseuka Jeupang meuhasé jitamong u Hindia Beulanda. Beulanda nyang jibantu lé teuntra sikutu han ék jipeutheun wilayah jajahan jih di Hindia Beulanda, 3 buleuën lheuëh uroë jitamong teuntra Jeupang Beulanda di Jawa jimeunyeurah bak 8 uroë buleuën 3 thôn 1942..
Jeupang watèe nyan jeipeugah droe jih seubagoë Cahaya Asia ngon meunan jeuet keu bansa Asia di Hindia Beulanda that neuharap Jeupang nyan keu nyang usé peunjajah Eropa dari Asia Teunggara. Mandum ureuëng watèe jitamong Jeupang nyan geusambôt aseuka Jeupang lagèe syèdara nyang teuka dijak bantu bansa Asia la'én. Meuhat dudoë barô leumah kri, nakeuh Jeupang nyan hana kureuë bratcit buët keujam jih nibak bansa-bansa Nusantara nyang barô glah nibak peunjajah Eropa. Peukara teuka Jeupang nyan keuh nyang jeuet keu seubab rayeuek bak runtôn neugara kolonial Hindia Beulanda. Lé Jeupang banmandum struktur peumeurintah kolonial Hindia Beulanda jigantoë ngon struktur barô. Neuduëk paléng peunténg lam nanggroë teutap jimat lé Jeupang, mandum ureuëng Beulanda nyang mantong na di Hindia Beulanda jidrop ngon ji peutamong lam peunjara awak nyan.
Lam lhèe thôn leubèh lam jaroë Jeupang na peuët juta droë ureuëng di Hindia Beulanda nyang meuninggai  Bak thôn 1945 Jeupang jimeunyeurah ngon hana syarat bak teuntra sikutu. Meunan geukalon Jeupang ka talô lam prang raya nyan, lé peumimpin peujuangan politik Hindia Beulanda laju geupeunyata meurdèka Neugara Indônèsia. Meuhat dudoë jigisa lom Beulanda u euncit nanggroë jajahan jih keuneuk jijak cok pulang lom wilayah nyan. Peuët thôn leubèh kureuëng lam prang geurila, bak buleuën 12 thôn 1949 meubarô keuh Indônèsia geu akô jeuet keu saboh neugara meurdèka. Wilayah nyang jiakô lé Beulanda bak thôn nyan hana rôh Irian Barat, wilayah paléng barat Indônèsia nyan meubarô sah lam jaroë Indônèsia bak buleuën 5 thôn 1963.




#Article 190: Bahsa Cham (119 words)


Bahsa-bahsa Cham, (bahsa Inggréh Chamic Languages) nakeuh bahsa nyang geuturi seubagoë bahsa Acèh-Cham, bahsa nyan nakeuh kawan siplôh bahsa nyang geunguy di Acèh ngon bak padum-padum boh da'irah la'én di Kamboja, Vietnam, Hainan, bahsa nyoe geuklasifikasi seubagoe bahsa Malay lam kawan bahsa Austronesia.

Jumeulah ureuëng meututô bahsa nyan di Acèh na 3,5 juta droë, bahsa Jarai ngon Cham nakeuh bahsa nyang that le geumeututô lé ureuëng meubahsa Cham di Vietnam na 280.000 droe ngon di Kamboja na 230.000. Salang bahsa Tsat nyang paléng na ramèe ureuëng meututô cit 3.000 droe.

Lam masa meuhubông nyang that trép yôh masa dilèe jeuët keuh antara mandum bahsa Cham ngon bahsa Bahnar na narit nyang saban kheun saban ma'na. (Thurgood 1999, Sidwell 2009)




#Article 191: Korps Marsosé (103 words)


Korps Marsosé lam bahsa Beulanda Korps Marechaussee te voet nakeuh saboh teunubôh away lam aseuka peulisi koloni Hindia Beulanda Korps Marsosé lam aseuka teuntra nakeuh jipeugot bak thôn 1890 keu unit teuntra KNIL nyang jikirém lam Prang Acèh. Korps Marsosé nyoë na lam KNIL sampoë thôn 1942.

Korps Marsosé nyan phôn that jipeudong bak 2 uroë buleuën 4 thôn 1890. Rancangan nyang jipeugot keu keurija teuntra Marsosé nyan lam prang Acèh nakeuh keu anti geurilla nyang geupeulaku lé bansa Acèh bak geulawan Beulanda. Panglima phôn korps Marsosé nyan nakeuh kapiten Notten, teutra nyan tundôk langsông dimeuyub panglima prang Beulanda di Acèh Van Heutsz.




#Article 192: Prang Blanda I (179 words)


Prang Acèh keu phôn (I) bak thôn 1873 nakeuh saboh bagi watèe lam Prang Acèh. Keujadian prang nyan lheuëh jipeunyata prang lé waki Gubernur Jeundran Hindia Beulanda Nieuwenhuijzen nyang jijak paksa ngon Sultan Keurajeuën Acèh Darussalam ngon bansa Acèh beu tundôk ban kheun Beulanda ngon Hindia Beulanda. Sultan ngon ban mandum peumeurèntah seureuta bansa Acèh ka neutulak peuë nyang jipeugah lé kaphé nyan.
Meunan ka jithèe lé Beulanda kri jeunaweuëb Sultan Acèh laju ngon sigra awak nyan jitimbak aneuk meuriam u wilayah darat Acèh. Keujadian nyan bak akhé buleuën 3 thôn 1873. Awai buleuën 4 lé panglima prang Beulanda Johan Harmen Rudolf Köhler ka jipimpin 3.000 droe teuntra darat ji teungoh di Panté Ceureumèn. Lam padum uroë phôn prang di Acèh Jeundran Köhler meuhasé jitimbak lé teuntra Acèh dikeuë Meuseujid Raya Baiturrahman, lheuëh maté jeundran nyan Beulanda ka jisurôt dari Acèh ngon teuntra nyang jiba ka jipeugisa keulayi u Batavia. Awak Beulanda lam piyôh si'at prang nyan bak thôn 1873 ka jikeupông wilayah la'ôt keurajeuën Acèh ngon jipeusiap aseuka teuntra nyang barô keu jijak seurang Acèh bak go keuduwa.




#Article 193: Prang Blanda II (339 words)


Prang Acèh Keu-duwa (II) jipeunyata lé KNIL ateuëh Keurajeuën Acèh Darussalam bak 20 uroë buleuën 11 thôn 1873 lheuëh talô awak Beulanda bak Prang Acèh I.

Ekspedisi militè keuduwa go nyan jipimpin lé Jeundran Van Swieten ngon jiba u Acèh 8.500 droë teuntra, 4.500 droë ureuëng ranté ngon dilikôt nyan jitamah lom 1.500 droë teuntra. Ekspedisi nyan raseumi jipeugot lé Beulanda dari 20 uroë buleuën 11 thôn 1874 sampoë 26 uroë buleuën 4 thôn 1874. Gubernur Hindia Beulanda Loudon phôn ka jineuk peuteuntèe Jeundran Verspyck, nyang jeuet keu panglima. Loudon ka jis'ah lé ajudan jih John Isaac de Rochemont, ka jipeuleumah lé de Rochemont ureuëng nyang leubèh jipeucaya ngon panyang bak seumiké tak-tik prang nakkeuh sidroë jeundran nyang ka hana meutugaih lé lam angkatan prang Hindia Beulanda Jeundran Van Swieten. Lam prang keuduwa go nyan lé teuntra Beulanda ji ba peunyakét Kholera u Acèh, ngon keunong peunyakét nyan aseuka Acèh ngon Beulanda saban-saban keunong peunyakét. Antara buleuën 11, 1873 sampoë buleuën 4, 1874 na 1.400 droë teuntra Beulanda nyang maté.

Lheuëh Sultan Mahmudsyah neuwèh dari Meuligoë Acèh bak buleuën 1, 1874, Van Swieten jikira droë ka meunang lam prang nyan. Ngon sigra lé Beulanda jipeunyata Keurajeuën Acèh ka jikuwasa. Meuhat peue nyang jipeunyata nyan mandum ken lagèe heut awak Beulanda nyan, lé bansa Acèh prang golom seuleusoë. Nyan keuh prang Acèh nyang seubeutoijih barô geupeuphôn. Dari luwa Banda Acèh lé Sultan ka neupeurèntah prang raya peutheun neugara, mandum aneuk bansa Acèh masa nyan jeuet keu teuntra neugara bak lawan Beulanda. Mandum neuduëk teuntra Beulanda di Banda Acèh hana pré geuseurang lé teuntra Acèh, awak nyan ka meutheun lam kuta-kuta ubeut nyang jipeugot, hana asé tubiët saho pih u luwa banda.

Hana trép Sultan Mahmudsyah neu pimpin prang, droëneuh nyan ka syahid keunong peunyakét ta'eun. Pihak Acèh ngon sigra neuangkèe Raja Acèh nyang barô seubagoë sultan, cuco muda Tuanku Ibrahim nyang nan gobnyan Tuanku Muhammad Daud Syah geu angkèe keu sultan nyang mat kuwasa antara thôn 1874-1903. Lé Sultan muda nyan prang Acèh geusambông ngon prang geurilla panyang di Acèh.




#Article 194: Prang Blanda (1874-1876) (437 words)


Prang Acèh, thôn 1874-1876 nakeuh saboh garéh watèe lam prang Acèh nyang teuntra Hindia Beulanda jipeurintah lé Kolonel Peel thôn 1874-1876.

Jeundran Peel nakeuh seunambông panglima prang Beulanda lam prang Acèh nyang meutugaih bak thôn 1874, peunutôh nyang jipeubuët lé Peel nakeuh peunutôh nyang saban jimat lé Jeundran Van Swieten. Meuligoë Acèh nyang ka jikuwasa lé Beulanda yôh nyan ka jeuet keu saboh keumeunangan bak awak nyan, ngon hasé nyan teuntra Beulanda ka jipakat Keurajeuën Acèh bah bék lé geumeuprang ngon awak nyan.

Lam garéh watèe nyang keu lhèe prang Acèh nyan, teuntra Beulanda ka jipeutheun droë jih mantong lam banda. Lheuëh meuhasé jireubôt meuligoë Acèh lé Beulanda, ngon sigra jipeugot da'irah nyan keu pông awaknyan. Bak padum uroë jiduëk disinan barô keuh meuphôm awak nyan, meunyoë da'irah meuligoë nyan nakeuh kon pông nyang paih keu neuduëk teuntra. Keubit lam peukara nyan lé Kolonel Peel ka meukarat bak jimita cara beujeuët jiatô prang meureubôt da'irah la'én u luwa Banda Acèh. Hana jiteubiët saho pih u luwa da'irah Banda Acèh. Awak nyan jikeumeung peugot saboh sistem peutheun droë keu ngon jipeusiëp mandum teuntra, keundran ngon seunjata keu jiprèh saboh prang raya ban sigom Acèh bak thôn-thôn ukeuë nyan.

Keubit that na gura peukara nyang jikeubah lé panglima prang Beulanda seugolom Peel (Van Swieten). Nyata that bak phôn trôh Peel u Banda Acèh ji kalon neuduëk teuntra bak euncit meuligoë Acèh nyan hana meulindông sagai nibak ji seurang lé teuntra Acèh. Peuë lom watèe nyan teungoh keunong sa, kruëng Acèh nyang na ditimu meuligoë keubit hanjeuët jiharap meubacut pih keu ra'uëh meugrak teuntra dari banda u Ulèe Lheuë. Keu meu jijak u timu meutheun ngon ië kruëng Acèh nyang meubura-bura, keu meu jijak u barat meutheun ngon pông geurilla teuntra Acèh lam da'irah beuluka nyang hana pré bak geuprèh teuntra musôh trôh keunan. Ka jipiké lé Peel nakeuh museuti jipuga saboh ra'uëh darat nyang peunténg bagi grak pasukan di Banda Acèh masa nyan.

Seumeuntara Van Swieten ka jiwoë u Batavia ngon disidéh ka jipeuhayeuë-hayeuë droë jih seubagoë pahlawan rayeuëk nyang ka é jiglong ukam kolonial bak saboh neugara meudèelat. Di Acèh lam duwa thôn nyan mantong hana kureuëng nibak 50% teuntra nyang ka hanjeuët jimeuprang lé meuseubab ngon sakét, cidra atawa ka maté jipoh lé teuntra Acèh. Nyan jumeulah teuntra nyang mantong, ngon hana jipeugot keunira keu ureung ranté, namiët teuntra nyang gulam peukakaih prang, si meuranté nyan leubèh kuyut teuh lom bak ta kira kiban keuh hudép awak nyan lam prang nyan. Laju lé Kolonel Peel jipeu-ék lapuran u Batavia keu jilakèe beunantu teuntra nyang mantong sihat ngon mandum peukakaih nyang jipeureulèe leubèh-leubèh lom senjata ngon aneuk beudé.
 




#Article 195: Nusantara (149 words)


Nusantara nakeuh narit jama' nyang teuka nibak duwa krék narit lam bahsa Jawa Kuno, nusa meuma'na pulo ngon antara meuma'na la'én. Neunguy narit nyoë leubéh meuhat roh keu saboh wilayah lam pulo-pulo di Asia Teunggara. Lam ma'na modern narit nusantara jimeukeusud keu saboh wilayah nyang meusaban peungarôh lam reusam ngon bahsa ureuëng Meulayu, peungarôh nyan na bak ureuëng nyang neuduëk lam wilayah luwah Asia Teunggara, jitamong keunan pulo-pulo Indônèsia, Malaysia, Singapura, Brunei, Filipina, Timor Leste ngon Thailand blah rot tunong.

Istilah nyang saban ngon narit Nusantara lam bahsa Malaysia nakeuh Alam Meulayu.

Awai nibak nyan narit Nusantara hana tom na lam kitab -kitab ulama awai nyang na lam basa Meulayu. Nyang na nakeuh geukheun Jawi atawa lam  basa Aceh geukheun Jawoe. Jawi nyan geungui lam kitab-kitab awai keugeutuleh makna nyang saban ngön  Nusantara nyang kayem tadeungö uroenyoe. Miseu lagee kitab-kitab Tgk Syiah Kuala na meutuleh hinan, kujawikan kitab ini 




#Article 196: Prang Batèë Iliëk (264 words)


Prang Batèe Iliëk nakeuh saboh prang lam prang raya bansa Acèh geulawan Beulanda nyang geutuléh lam tarèh manusia seubagoë Prang Acèh. Prang Batèe Iliëk nakeuh lagèe nan nyan, keujadian prang rayeuek nyan meuteumpat di Batèë Iliëk, saboh gampông nyang na di da'irah Sama Langa.

Thôn 1880 bansa Acèh nyang na di Samalanga ka geupeuphôn prang nyang that trép ba geulawan kolonial Beulanda nyang meuheut that jikeumeu reubôt wilayah peunténg nyan. Bak uroë 30 buleuën 6 thôn 1880 na saboh detasemen teuntra KNIL nyang jiba lé HJ Berghuis van Woortman, detasemen nyan ka geuseurang lé ureuëng Acèh. Seubab nyan keuh lé gubernur militè Beulanda di Banda Acèh Karel van Der Hejden laju jikrah teuntra keunan u Batèe Iliëk. Lam jijak meuprang keunan Van Der Hejden keubit han meuhasè bak jiteuntang kuta peujuang Acèh nyang geupimpin lé Pocut Meuligoë. Ngon kureubeuën nyawöng nyang ramèe lé Van Der Hejden laju jipeuwoë lom teuntra jih u Banda Acèh bak 10 uroë buleuën 8 thôn 1880.

Lheuëh talô ekspedisi phôn Van Der Hejden, kuta Batèe Iliëk mantong teudong kong lam jaroë peujuang Acèh. Na meupadum go tunjak lom teuntra Beulanda jikrah teuntra jih keu jijak reubôt wilayah Samalanga. Meuhat mandum ôseuha nyan hana hasé lagèe nyang jimeuheut lé awaknya. Sampoë bak thôn 1901 barô keuh meuhasé teuntra Beulanda jireubôt Kuta Glé, kuta keuneulheuëh nyang geupeutheun lé peujuang Acèh. Bak geupeutheun Kuta Glé nyan madum peujuang nyang na lam kuta hana geuiseuk saho pih, geupeutheun kuta sampoë ureuëng nyan ka syahid geuh ban mandum. Keujadian rhôt kuta glé Batèe Iliëk lam jaroë kaphé nakeuh bak uroë buleuën 2 thôn 1901.




#Article 197: Herman Willem Daendels (391 words)


.
.
Herman Willem Daendels (lahé di Hattem, 21 uroë buleuën 10 thôn 1762 – maté di Ghana, 2 uroë buleuën 5 thôn 1818 bak umu 55 thôn), nakeuh sidroe ahli siyasat bansa Beulanda nyang jeuet keu Gubernur Jeundran Hindia Beulanda keu-36 thôn 1808-1811, watèe nyan Beulanda teungoh jikuwasa lé Peurancih.

Herman Willem Daendels cit lhèe thôn jimat kuwasa Gubernur Jeundran Hindia Beulanda. Jih jiteuka u Batavia bak 5 uroë buleuën 1 thôn 1808, jih nyan jijak u Hindia Beulanda nakeuh keu jijak gantoë Gubernur Jeundran Albertus Wiese. Tugaih Daendels nakeuh jak lindôn Pulo Jawa nibak jiseurang lé teuntra Inggréh. Keu jipeuseuleusoë tugaih nyan lé Daendels laju jikrah ubéna ureuëng nyang na di pulo Jawa keu bantu keurija peukong kuta, peugot rumoh sakét ngon tangsi militè. Teuntra nyang meukeurija keu Beulanda pih ka jicok nibak ureuëng neuduëk di Jawa. Buët jih nyang paléng rayeuek nakeuh ji peugot ra'uëh raya dari Anyer di Banten trôh u Panarukan di Banyuwangi. Meukeusud jipeugot ra'uëh nyan nakeuh bah mangat bak jimeugrak aseuka Hindia Beulanda meunyoë beureutôih prang ngon Inggréh. Bak ra'uëh raya nyan jipeugot pông (pos) jaga teuntra saboh lam si batèe, sampoë keuh ra'uëh nyan jipeunan ra'uëh raya pos.

Bak saboh peuneugah jipeugah Daendels nyan cit jipeurintah peugot ra'uëh nyan kon keuh dari Banten. Meuhat bak peunegah nyan Daendels nakeuh sambông ra'uëh nyang ka leubèh awai na dari Buitenzorg. Lam meukeurija rayeuek peugot ra'uëh nyan Daendels jibantu lé bupati-bupati pat mantong ra'uëh nyan jieugot. Peureuté bupati nyan wajéb jiseudia ureuëng keurija nyang hana jijôk beunayeuë jih atawa keurija paksa. Meuribèe droë ureuëng Jawa nyang maté lam masa keurija paksa nyan, na nyang maté bak buët keurija paksa, na nyang maté deuëk dirumoh. Nyang maté bak keurija ka keuh jitanom laju pat nyang ureuëng nyan maté, teuma nyang maté dirumoh nakeuh aneuk peurumoh ureuëng keurija paksa nyan saweuëb lam masa keurija nyan han jeuet na ureuëng nyang meugoë. Nyan keuh jeuët keu musém deuëk di pulo Jawa yôh nyan.

Lhèe thôn jimeuduëk di Hindia Beulanda Daendels ka jiyuë woë lé raja Peurancih Napoleon Bonaparte. Lé Bonaparte Daendels jikirém keu pimpin teuntra Peurancih u Rusia. Lheuëh talô prang awak Peurancih Daendels jigisa lom u Beulanda, lé peumeurèntah Beulanda jihnyan jikirém tugaih keudéh u Ghana bak thn 1815. Na lhèe thôn jeuet keu Gubernur Jeundran Koloni Beulanda di Ghana, Daendels maté keunong peuényakét malaria bak thôn 1818.




#Article 198: Rangkang (153 words)


Rangkang nakeuh saboh peuneudong nyang that seuderhana. Peuneudong nyan biasajih geupeugot nibak kayèe atawa triëng. Peuneudong rangkang nyan di Gampông-gampông nakeuh lam blang atawa lam lampôh nyang jeu'ôh ngon rumoh tinggay.
Rangkang lam blang geupeugot 'oh watèe musém trôn u blang. Curak rangkang diblang geupeugot ngon hana meubintéh, ngon manyang aleuë jih nibak tanoh hana leubèh nibak 1,5 mètè. Rangkang di glé atawa lam lampôh geupeugot leubèh get lom, meuseubab rangkang di glé ngon di lampôh beujeut geunguy keu teumpat meu dom 'oh watèe musém-musém nyang ka meuteuntèe.

Lawét nyoë le that rumoh nyang na leuën na luwaih meubacut ka geupeudong cit rangkang di leuën nyan. Rangkang lam lampôh rumoh nyan geupeuguna keu teumpat meuduëk-duëk ngon teumpat peuniyôh. Rangkang nyang na dileuën nyan meujan geukheun cit ngon nan Gazebo. Curak gazebo nyan meumacam-macam. Na nyang ban lagèe rangkang biasa, na nyang meu-uké ngon halôih, na cit nyang meucurak lagèe peuneudong-peuneudong batèe masa dilèe.




#Article 199: Wisata meu-ambông (622 words)


Wisata meu-ambông (bahsa Inggréh: backpacking) nakeuh saboh peuneujak bak teumpat la'én ngon hana geuba dabeuëh nyang geuhon lagèe koper atawa tah teujik. Meuhat nyang cit na geuba lé sidroë-droë ureuëng jak wisata meu-ambông nakeuh ambông bajèe nyang geulhôk dilikôt, bajèe ubé-bé nyang sép mantong, ngon dabeuëh la'én nyang geukira peureulèe bak geujak nyan. Ureuëng nyang geujak wisata meu-ambông nyan biasa jih aneuk muda, nyang ho mantong geujak hana geudom bak hotel meuhat keu teumpat peuniyôh 'oh malam jeuët keu beurangkapat mantong, hana meucéh that. Kayém takalon ureuëng nyan cit geu-éh 'oh malam lam moto bak geujak nibak saboh da'irah u da'irah nyang la'én.

Buët wisata nyan jinoë that ramèe geugalak lé aneuk-aneuk muda nyang meuheut keuneuk jak kalon teumpat-teumpat barô nyang hantom geujak di dônya nyoë. Biasajih ureuëng nyang geujak wisata meu-ambông nyan geujak meu duwa atawa lhèe droë, jareuëng ta-eu nyang geujak leubèh lhèe, nyang kayém cit duwa sagai. Istilah meuwisata nyan jinoe ka geurasi ngon saboh nan nyang ka meuteuntèe Backpack nyang geucok nibak bahsa Inggréh nyang ma'na jih tah lhat bak ruëng (ambông).

Areuti nibak Wisata meu-ambông ka meu-ubah brat that nibak buët wisata kajeuët keu saboh reusam nyang geunguy saban bagi ureuëng nyang backpacker bak mandum da'irah ngon wilayah. Saboh teunuléh raseumi thôn 2007 ka geupeeleumah saboh ma'na nyang meuhat keu bhaih nyan seubagoë buët nyang geupeulaku lé manusia dari meumacam reusam nyang geuhubông seunaban ngon daléh ngon ma'na nyang meuhat jiduëk bak buët nyan. Sampoë ka geupeureulèe saboh paeunakat nyang saban nibak geupuga saboh teunubôh meusaban bideuëng buët nyan, nyang teunubôh nyan jeuët keu peukakaih keu teumpat meuputuri droë soë mantong nyang na heut saban.
Reusam wisata meu-ambông nyan jinoë kajeuët keu saboh bideuëng ekonomi wisata nyang that peunténg. 'An phôn murah 'eungkoh maseukapè teureubang, siwa hotel nyang murah meunan cit beunayeuë la'én nyang ka leubéh murah nibak sugolom thôn 2000.

Lam peuneugah nyang umum bhaih nyan nakeuh meu tarèh ngon riwayat nyang geupeuphôn lé manusia dari jameun kon. Salang meu-ambông lam ma'na manusia modern nakeuh lagèe konsep ureuëng Hippie thôn 1960-1970. Jameun kon na cit manusia nyang neujeunajah saboh wilayah u wilayah nyang la'én. Ngon niët geukeuneuk kalon reusam meubida nibak le-le bansa di dônya, sampoe bak masa jameun nyan na geuthèe nan ureuëng-ureuëng meujeunajah nyang hayeuë, lagèe peujeunajah Islam Ibnu Bathutah. Nibak bansa Eropa na Marcopolo, meusambông tarèh bak abad keu-17 na geuthèe cit nan Giovanni Francesco Gemelli Careri sidroë ureuëng Itali nyang geukeuliléng dônya ngon meu-ambông.

Ureuëng meu-ambông jameun modern leubèh geu peusadeuë bak peukateuën awak hippie nyang jijak dari saboh da'irah u da'irah nyang la'én bak thôn 1960-1970 di Amèrika ngon Eropa. Saboh rot nyang jeuët keu ra'uëh nyang meuseujarah bagi ureuëng meu-ambông nakeuh Ra'uëh Sutra saboh ra'uëh jameun nyang that peunténg di dônya. Ra'uëh Sutra nyan ka meuribèe thôn jeuet keu rot meujak ureuëng dari wilayah neuduëk manusia jameun.

Peunténg lam meu-ambông nyan nakeuh nyum nyang geutumèe nibak geujak nyan, jeuet geurasa kri hudép nyang aseuli bak mandum teumpat nyang geu jeunajah. Meu-ambông nyan leubéh keuh ma'na jih nibak saboh buët meuramiën atawa tamasya biasa. Leubéh buët nyan keu saboh kri ureuëng bak geumeurunoë reusam ngon manusia dari macam bansa. Kon lagèe tamasya biasajih nyang hgeupeubuët lé ureuëng meuramèe-ramèe, lam meu-ambông nyan puë nyang neuteumèe lam meujeunajah nyan cit nyang aseuli-aseuli sagai. Ngon seubab nyan na saboh peuneugah lam bideuëng èleumèe reusam manusia, meu-ambông nyan keon keuh saboh wisata. Di neugara-neugara maju nyan umumjih meu-ambông jipeulaku lé aneuk muda nyang mantong na lam sikula manyang, jijak keuh awak nyan bak saboh-saboh keuë meunuju bak watèe pré nibak sikula atawa watèe na ruweuëng antara uroë lulôh sikula ngon masa jiteurimong aneuk sikula bak sikula manyang. That ramèe nibak buët nyan nakeuh ureuëng nyang meu-umu antara 20-30 thôn, ngon da'irah geujak u macam neugara.
 




#Article 200: Mercusuar Williems Torren III (232 words)


Mercusuar William's Torren atawa Mercusuar Pulo Breuëh nakeuh saboh peuneudong meunara bak binèh la'ôt gampông Meulinggé, Pulo Breuëh, Acèh Rayek. Mercusuar nyoe jipeudong lé peunjajah Beulanda bak thôn 1875. Peuneudong nyang meucurak Iërupa nyoe jipeudong bak saboh teureubéh ngon bideuëng tanoh da'irah nyang meutajô u la'ôt.

Meuhat cit na lhèe boh mercusuar ngon nyan di dônya, saboh na di Karibia ngon saboh teuk ka jeuet keu museum di neugara Beulanda. Peuneudong nyan jipeugot lé Beulanda yôh masa teungoh meukeubôk that prang Acèh, keu beulanja peuneugot nyan jibantu lé Raja Luxemburg, Willem Alexander Paul Frederich Lodewijk. Seubab nyan keuh nan mercusuar nyan jibôh nan William’s Torren. Raja William nyan jithèe that le bantu koloni Hindia Beulanda bak masa nyan.

Meukeusud jipeugot mercusuar nyan nakeuh keu jipeusiëp peuneudong banda la'ôt Sabang, ngon na meurcusuar nyan kapai nyang jikeuneuk tamong u Sabang han sisat lam jimita sasaran kapai. Peuneudong nyan jikeurija yôh masa peugot jih ngon jikrah ureuëng Acèh nyang geuduëk di Pulo-pulo Acèh masa nyan.

Mercusuar nyan na manyang 85 m, bak peuneugah ureuëng duëk di teumpat nyan lhôk pondasi jih nakeuh rab santeut ngon manyang peuneudong nyan u ateuëh. Nyan keuh jeuët watèe geumpa thôn 2004 peuneudong nyan hana reuloh sapeuë pih, nyang na hancô cit peuneudong la'én ngon dukông mercusuar nyan. Lampu mercusuar nyan teutap geupeuhu sampoë jinoë, tiëp uroë lampu nyan geupeuhu 'oh ka sinja uroë, kira-kira poh siteungoh tujôh seupôt.




#Article 201: Separatis (178 words)


Separatis atawa Separatisme politik nakeuh saboh buët keu meurumpok dèëlat nanggroë ngon peumeuklèh saboh wilayah atawa kawan manusia (bisajih buët nyan meukawan ngon niët nasionalisme nyang kong) dari saboh ngon wilayah la'én. Istilah separatis nyan payah that jiteurimong le ureuëng nyang jeuët keu anggèta meuhat dari saboh-saboh kawan peuneudong separatis nyan, le ureuëng nyang ngui niët separatis istilahnyan gasa. Bagi ureuëng separatis istilah peuteuntèe nasib droë leubèh adé lam peukara.

Buët separatis nyan ladôm ngon curak siyasat ngon damèe. Ka na buët nyan nyang damèe di Quebec, Kanada lam lhèe plôh thôn nyoë. Buët lageè nyan saban cit watèe meupisah Chekoslowakia ngon Rusia. Singapura glah nibak Federasi Malaysia lagèe nyan cit.

Separatisme ladôm na cit ngon buët tuëng bila nyang gasa keu cara cok pulang saboh-saboh wilayah. Ban saboh dônya na macam dum kawan separatis nyang meubuët lageè nyan nyang jingui buët gasa keu cara cok pulang nanggroë, ngon niët keuneulheuëh nakeuh peumerdèka naggroë. Na lam jeunèh separatis lagèe nyan nakeuh kawan Basque ETA di Peurancih ngon Spanyol, separatis Sikh di India bak thôn 1980, IRA di Irlandia.




#Article 202: Meuseukat (145 words)


Meuseukat nakeuh peunajôh khaih Acèh nyang geupeugèt nibak teupông. Peunajôh nyoe nyumjih leupah that mameh. Meuseukat kayem na bak ureueng meukhanduri, lagee bak watee intat/tueng dara barô atawa lintô di Aceh.

Nibak uroë-uroë biasa hana that kayém takalon peunajôh nyan geuhidang lé po rumoh keu jamèegeuh. Meunan cit bak keudè kupi pih hana jimeukat peunajôh nyoe. La'en nibak keureuja-keureuja nyang ka meuteuntèe lagèe bak ureueng meukawén, peunajôh nyan nakeuh geuhidang keu jamèe bak uroë raya.

Peunajôh nyang leumiëk nyoë nakeuh maméh meuseubab teuka nibak saka nyang geungui keu dabeuëh utama keu peuneuwot peunajôh nyoe. Nyum mameh nyan meujan cit na meujampu masam bacut nyang teuka nibak pati boh aneuh nyang biasa geutamah keu teunamah nyum peunajôh meuseukat. Wareunajih aseuli lagèe wareuna dabeuëh aseuli peuneuwot peunajôh nyan, lagèe teupông gandôm, saka putéh, boh aneuh ngon meuntiga. Antara saka ngon teupông nyang geungui nakeuh sa bandéng limöng.




#Article 203: Baitul Asyi (217 words)


Baytul 'Asyi atawa rumoh Acèh (lam ) nakeuh saboh peuneudong nyang geupuga di banda suci Makkah al-Mukarramah. Peuneudong nyang geumeukeusud ngon Baytul 'Asyiy nyan nakeuh saboh hareuta Waqaf nyang geujôk keu teumpat piyôh soë mantong ureuëng Acèh nyang neupeubuët Rukôn Haji ngon Umrah di banda suci Makkah al-Mukarramah.

Bak ceunatat nibak peumeurèntah Arab Saudi nyang nakeuh tanoh ngon peuneudong wakeuëh Baytul 'Asyiy nyan areuta nibak Habib Bugak Asyi (Habib Abdurrahman Al-Habsyi) nyang hudép bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam. Tanoh ngon peuneudong phôn Baytul 'Asyiy nyang na di Qasasiah ka geuwakeuëh ukeuë Hakim Mahkamah Syariyah Meukah bak 18 Rabiul Akhé thôn 1224 H. Meukeusud wakeuëh nyan nakeuh beujeuët keu teumpat dom si'at ureuëng Acèh bak neupeubuët Haji ngon teumpat neuduëk bagi ureuëng Acèh nyang neujak meurunoë di banda nyan. Areuta agama nyoe geuniët cit beujeuët keu soë mantong ureuëng Acèh yang geuduëk di Meukah.
.

Bak masa Raja Malik Sa'ud bin Abdul Aziz. Rumoh Habib Bugak nyan keunong ngon proyek peuluwah Masjidil Haram ngon geugantoë keuh yum tanoh nyan lé peumeurèntah Arab Saudi.

Lé ureuëng urôh areuta wakeuëh nyan geubloë duwa krak tanoh nyang la'én keu geunantoë tanoh nyan. Neuduëk banduwa krak tanoh nyan nakeuh di da'irah Ajyad, 500 ngon 700 meté dari Masjidil Haram. Tanoh nyan keuh nyang jinoë jeuët keu areuta wakeuëh Baytul 'Asyiy jinoe .




#Article 204: Karel van Der Hejden (306 words)


Karel van Der Hejden (lahé Batavia uroë 12 buleuën sa thôn 1826, maté Arnhem uroë 26 buleuën sa thôn 1900) nakeuh sidroe Jeundran Beulanda nyang meutugaih seubagoë gubernur sipil ngon militè Hindia Beulanda di Acèh.

Watèe phôn teuka u Acèh thôn 1877 Van der Hejden nakeuh sidroe kolonel lam aseuka KNIL, jih trôh u Acèh bak uroë 2 buleuën nam thôn 1877. Ngon keu-adaan prang Acèh masa nyan Van der Hejden jikirém lé panglima aseuka Beulanda di Banda Acèh keu ulèe kawan KNIL jak seurang Samalanga. Disinan keuh lam prang phôn-phôn that awak Beulanda nyan jijak reubôt Kuta ureuëng Acèh di Batèe Iliëk Van der Hejden ka keunong cidra bak aneuk mata jih. Sampoë watèe nyan ka buta siblah matajih keunong aneuk beudé ureuëng Acèh, ngon that le teuntra nyang ji ulèe lé jih keunan ka maté. Lé ureuëng Acèh meuseubab ngon buta jih siblah kakeuh geupeunan Van der Hejden nyan ngon Jeundran Buta Siblah meujan-jan cit geutamah lom ngon narit peuhina seubagoë Dajeuë buta siblah.

Bak thôn uroë 13 buleuën sa thôn 1878 Van der Hejden ka jiangkèe ngon raseumi keu gubernur jeundran Hindia Beulanda di Acèh. Jipiléh jihnyan jeuet keu gubernur jeundran nakeuh lheuëh jih ék jireubôt da'irah XXII ngon XXVI mukim. Watèe nyan pangkat jih nakeuh kajeuët keu sidroe Letnan Jeundran. Ngon hasé jikuwasa da'irah nyang toe ngon Banda Acèh masa nyan jeuet keuh Van der Hejden nyan that jigalak lé peumeurèntah Hindia Beulanda di Batavia. Bak masa jih jeuet keu gubernur jeundran nyan keuh jipuga keulayi Meuseujid Raya Baiturrahman nyang ka jitet lé teuntra Beulanda yôh masa Jeundran Kohlër thôn 1873. Bak watèe peuduëk aneuk batèe phôn meuseujid nyan lé Van der Hejden ka jimeuhôi na leubéh kureuëng 6000 ureuëng Acèh bak keurija meukhanduri peudong meuseujid nyan. Lé Beulanda acara khanduri nyan ka jiniët keu saboh cara jipuga damèe ngon ureuëng Acèh.




#Article 205: Blanda Itam (195 words)


Beulanda Itam (bhasa Beulanda Zwarte Hollanders) nakeuh nan nyang jikheun keu sidadu Hindia Beulanda nyang na nibak namiët nyang jipeuna dari Afrika.

Phôn that bak thôn 1830, di Panté Meuh (jinoe Ghana) Afrika Barat, Beulanda jibloë namiët-namiët, ngon laju jiba u Hindia Beulanda keu jipeugot sidadu dari namiët nyan. Keu saboh ulèe, Beulanda jibayeuë f 100,- bak Raja Ashanti. Sampoe 'an thôn 1872, jumeulah mandum sidadu itam nyan na leubèh kureuëng 3.000 droe ngon jisiwa keu 12 thôn atawa leubèh.

Ngon atôran neugara Beulanda Nationaliteitsregelingen (Atôran ra'yat nanggroë), sidadu namiët nyan jeuet keu meubansa Beulanda, meuhat nyan keuh awaknyan jipeunan ngon Beulanda Itam zwarte Hollanders). Meuseubab ngon awaknyan hana sôsah bak jimeuhudép lam ikeulim di Hindia Beulanda, jeuet keuh awaknyan keu sidadu nyang that kha ngon that meuyum bagi Beulanda. Upah beunayeuë awaknyan ka sadum ngon beunayeuë keu sidadu aseuli Beulanda. Bahthat meunan awaknyan teutap payah jibayeuë pèng teubôh droë f 100,- dari beunayeuë awaknyan. Le nibak awaknyan jipeuduëk di Purworejo. Bak thôn 1950, na kira-kira 60 boh keuluwarga Indo-Afrika nyang jiwèh u Beulanda jeuet keu ureuëng Beulanda (repatriasi).

Ladôm keuluwarga nyan nyang mantong jiduëk di Indônèsia nakeuh ramèe that nyang jiduëk di Pulo Jawa




#Article 206: Pulo Jawa (171 words)


Jawa nakeuh saboh pulo di Indônèsia nyang na ureuëng duëk disinan meujumeulah 136 juta droe, pulo nyoë nakeuh pulo nyang that padat di dônya ngon nakeuh wilayah pulo Jawa nyan teupat nyang paléng padat keu neuduëk manusia di dônya. 60% dari mandum ureuëng Indônèsia meuteumpat di pulo nyan. Banda Jakarta nyang jeuet keu nang nanggroë Indônèsia na bak beunagi rot barat pulo Jawa. Dilèe kon di pulo Jawa nakeuh meuteumpat padum-padum boh keurajeuën Hindu-Budha, keurajeuën Islam, peumeurèntah kolonial Hindia Beulanda seureuta jeuet keu pusat nibak meugrak sujarah meurdèka Indônèsia. Peuë mantong nyang teujadi di pulo nyan keubit meuri keuh 'akibatjih bak mandum wilayah neugara Indônèsia.

Curak bumoë nyang jeuet keu pulo Jawa nakeuh jeuet nibak buët vulkanik. Meubanja keuh gunong-gunong meu-apuy nyang meubenteuëng dari timu u barat pulo. Ureuëng duëk aseuli disinan geumarit lam padum-padum boh bahsa aseuli. Nyang paléng ramèe nakeuh nyang marit aseuli ngon bahsa Jawa. Ureuëng duëk disinan nyang paléng ramèe meu-agama Islam, leubèh nibak nyan Kristen, Hindu ngon Budha.

Na 6 boh propinsi di pulo Jawa nyakni:




#Article 207: Pulo-pulo Meulayu (135 words)


Pulo-pulo Meulayu nakeuh saboh wilayah nyang luwah meupulo-pulo antara tanoh darat Asia Teunggara ngon Australia. Nan wilayah nyan geucok nibak nan Ras Meulayu, saboh ras manôsia nyang that ramèe neuduëk ngon meu aseuli disinan.
Keuna wilayah nyan kayém cit geukheun ngon nan la'én, bida saboh nan ngon nan nyang la'én nakeuh meunurôt masa ngon meunurôt soë nyang leubèh kha bak meukuwasa disinan. Nan nyang la'én nyan nakeuh lageè: Nusantara, Hindia Timu, Pulo-pulo Indônèsia

Neuduëk wilayah nyan nakeuh diantara duwa boh la'ôt, La'ôt Hindia ngon La'ot Pasifik. Lam kawan pulo nyan na leubèh nibak 25.000 boh pulo. Mandum pulo nyan nyang paléng le nakeuh lam dèelat neugara Indônèsia leubèh nyan jeuët keu wilyah dèelat neugara Filipina, Singapura, Malaysia Timu, Papua New Guinea ngon Timor Leste. Bak ladôm kri beunagi Pulo Papua hana rôh lam keunira nyan.




#Article 208: Ras Meulayu (139 words)


Ras Meulayu nakeuh saboh pham lam bideuëng èleumèe klasifikasi manusia nyang phôn that jipeugah lé sidroë ureuëng ahli Jerman Johann Friedrich Blumenbach (1752-1840), nyang jikira keuh ras nyoë seubagoë bansa meuwareuna kulét, atawa jikheun ras coklat. Lheuëh Blumenbach, le antropolog nyang ka geuteuntang teori limong jeunèh ras manusia meuseubab ngon le that-that jeunèh ngon klasifikasi manusia.

Pham ras Meulayu nyan meuhat keuh meubida ngon pham bansa Meulayu nyang ka meuhat geukheun keu ureuëng neuduëk aseuli di Malaysia nagon na padum-padum boh wilayah Indônèsia. Narit ras Meulayu meunyoë lam peuneugah ureuëng seureuta reusam di Nusantara ngon Seumeunanjông Malaya nakeuh Rumpun Bangsa Melayu atawa nyang geukheun Melayu Raya. Meunyoë lam bideuëng reusam, kayèm that bansa-bansa nyang neuduëk di wilayah Pulo-pulo Meulayu neupeugot acara meurumpok ngon neuploh keuh peuë matong peukara reusam, adat ngon keu-adaan nyang teungoh teujadi lam kawan ras Meulayu.




#Article 209: Bansa Meulayu (102 words)


Bansa Meulayu nakeuh saboh nan nyang jiwoë ateuëh saboh kawôm manusia nyang kri saban utama jih nakeuh geumeututô ngon bahsa Meulayu. Neuduëk ureuëng Meulayu nyan nyang paléng ramèe nakeuh di Malaysia, pasi timu Sumatra, silingka pasi Kalimantan, Thailand blah rot tunong, seureuta na cit bak pulo-pulo ban sipanyang Seulat Malaka ngon Seulat Karimata. Di neugara Indônèsia, jumeulah bansa Meulayu nakeuh 15% nibak madum populasi, ureuëng nyan ramèe geuduëk di propinsi Sumatra Barôh, Riau, Pulo-pulo Riau, Jambi, Bangka Belitung ngon Kalimantan Barat. La'én nibak di Nusantara, bansa Meulayu na cit di Sri Lanka, Pulo-pulo Cocos (Keeling) (Cocos Malays), ngon Afrika Seulatan (Cape Malays).




#Article 210: Bansa Cham (120 words)


Bansa Cham lam (Bahsa Viètnam: người Chăm atawa người Chàm) nakeuh saboh bansa nyang na di Asia Teunggara. Ureuëng nyan geuduëk di da'irah antara Propinsi Kampong Cham di Kamboja ngon da'irah Phan Rang-Thap Cham, Phan Thiết, Ho Chi Minh City ngon An Giang di Viètnam teungoh. Bak keunira na 4,000 bansa Cham nyang geuduëk di Thailand; le ureuëng nyan ka geuwèh u tunong ngon geuduek di propinsi Pattani, Narathiwat, Yala, ngon Songkhla keu geumubuet keunan. Bansa Cham ka geupeuna saboh pusat neuduëk kawôm ummat Islam di Kamboja ngon Viètnam.
Berkas:Muzium Negara KL40.JPG|Naseukah bansa Cham keuneubah abad keu-18 koleksi Museum nanggroë Kuala Lumpur
Berkas:Cham music 1.jpg|Peyasan musik bansa Cham
Berkas:Bandera Front Alliberament Cham.svg|'Alam Geurakan Peubibeuëh Cham (FLC) yôh masa prang Viètnam




#Article 211: Ahmad Dewi (423 words)


Teungku Ahmad Dewi (lahé uroë 19 buleuën sa thôn 1951) nakeuh sidroe ulama Acèh nyang na di Acèh Timu. Gobnyan lahé di Dusôn Bantayan Gampông Keudèe Idi Cut, Acèh Timu. Ayah gobnyan nakeuh Teungku Muhammad Husen teuka dari gampông Meunasah Kumbang, kecamatan Syamtalira Arôn, Acèh Barôh. Abuchi' gobnyan nakeuh Teungku Hasballah, sidroë ulama chi' dari Samudra Pasè nyang geugla ngon Teungku Chi' di Meunasah Kumbang.

Teungku Ahmad Dewi nakeuh sidroë ureuëng nyang that kha bak neuteugah peuë mantong nyang kureuëng paih lam masyarakat ngon lam peumeurèntahan. Teuleubèh lom buët nyang meuneuntang ngon Syari'at Islam nyan that neujaga lé droëneuhnyan, sampoë ka neupeuhareuëm keuh aneuk-aneuk miët jimeuhaphai Pancasila seugalom aneuk miët nyan meuphôm jibeut haraih Aléh Ba Ta. Bak Teungku Ahmad Dewi peurintah agama Islam nyankeuh peukara nyang hanjeuët sagai-sagai tapeukabèh.

Seubagoë sidroë da'i nyang that hayeuë ngon ceubeuëh bak geupeugah haba gobnyan hana piyôh bak geujak meuda'wah u gampông-gampông di Acèh. Ngon bak tiëp-tiëp gobnyan geupeugah haba sabé ramèe ureuëng nyang teuka geujak deungo neubeuët umum nyang geupeuna lé droëneuhnyan. Peukara hukôm agama ngon haba teugah peumeurèntah nyang that na ji'ôh syari'at agama hana reuda sabé lam da'wah, meuhat ngon nyan keuh ureuëng Acèh pih rab hana nyang han meuseutuju ngon neubeuët droeneuhnyan. La'én nibak da'wah lidah gobnyan ngon aneuk-aneuk muda nyang jak meugurèe bak dayah gobnyan nacit geupeuna da'wah amar ma'ruf ngon buët nyata. Ngon saboh Baréh Teuntra Mirah gobnyan ka geujak peu-ingat aneuk-aneuk muda agam ngon dara meubèk jijak peubuët nyang geularang lam agama di Pantè Idi Cut. Keuneulheuëh na keuh geupeuna saboh beuët reyeuek tujôh uroë tujôh malam ngon neumeuhôi keuh u dayah droeneuhnyan dum ulama Acèh keu meujak mita kri neuploh beuteudong syari'at Islam di Acèh.

Lam ramèe peungikôt gobnyan nacit kawan ureuëng la'n nyang hana seunang ngon peuë nyang neupeubuët lé Teungku Ahmad Dewi. Nyan keuh seubab lé peumeurèntah pih ngon saboh seubab ka jidrop droëneuhnyan. Meuseubab ngon kri neupeugah haba nyang hana neutém peu-ikôt lagèe arôih nyang jilakèe lé keu-adaan masa nyan Teungku Ahmad Dewi na meupadum go jikurông lam peunjara. Sabé jidrop, meuhat keuh 'oh ka bibuëh nibak tutôpan teutap cit hana neusurôt meusilangkah pih bak neupeunyata buët Amar Ma'ruf Nahi Munkar nyang neupeujak ngon haté nyang kong.

Sampoë bak 11 uroë buleuën sa thôn 1991 Teungku ka jicok lé pihak nyang hana seutuju ngon kri nyang gobnyan peujak lam peukara nyan. Lheuëh uroë nyan droëneuhnyan ka hana neugisa lé u dayah ngon hana haba nyang meuhat keu pat keuh droëneuhnyan jinoë. Bak neuyakin lé ureuëng Acèh Teungku Ahmad Dewi nakeuh ka meuninggay lam keujadian nyan.




#Article 212: Yang di-Pertuan Agong (115 words)


Yang di-Pertuan Agong atawa Raja Malaysia (haraih Jawoë: يڠ دڤرتوان اݢوڠ) nakeuh gla raseumi keu Ulèe Neugara Malaysia. Gla raseumi nyang peunoh keu droëneuhnyan nakeuh Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong.

lam bideuëng peumeurèntah neugara neubuët Yang di-Pertuan Agong nyang le cit meu keurija adat istiadat. Lam majeulih peumeurèntah Keurajeuën Monarkhi Konstitusi Malaysia keurija atô neugara le keuh lam jorë eksekutif nyang geuatô lé Peudana Meuntroë, lam bideuëng ngon peukara nyan hak raja nakeuh kuasa keutuha keurajeuën keu geubri nasihat ateuëh peuë mantong nyang patôt. Nasihat nyan keuh nyang geupeutimang lé Peudana Meuntroë keu geupeugot peunutôh nyang keuneuk geukeurija lé diwan meuntroë (kabinet).

Yang di-Pertuan Agong Malaysia jinoë nakeuh Sultan Muhammad V dari nanggroë Kelantan.




#Article 213: Banda global (193 words)


Banda Global geukheun cit ngon Banda dônya nakeuh saboh banda nyang ka geu angkèe keu titék peunténg lam ekonomi global masa jinoë. Narit istilah nyan phôn that geucok bak peuneugah nyang geupeuturi lé Saskia Sassen keu neukheun keu banda London, New York ngon Tokyo lam saboh keunarang gobnyan The Global City bak thôn 1991.r Lam ma'na la'én banda global nyan nakeuh banda raya.

Banda Global 

Beuneuri rayeuk: London ngon New York City.
Beuneuri ubeut meuhat teuga reusam: : Los Angeles, Paris, ngon San Francisco.
Banda global barô: Amsterdam, Boston, Chicago, Madrid, Milan, Moscow, Toronto.
Banda dônya 

Reusam: Berlin, Kopenhagen, Melbourne, Munich, Oslo, Roma, Stockholm.
Siyasat: Bangkok, Beijing, Vienna.
Sosial: Manila, Nairobi, Ottawa.

Beuneuri ekonomi global: Frankfurt, Miami, Munich, Osaka, Singapore, Sydney, Zurich
Beuneuri kon-ekonomi global: Abidjan, Addis Ababa, Atlanta, Basel, Barcelona, Cairo, Denver, Harare, Lyon, Manila, Mexico City, Mumbai, New Delhi, Shanghai.

Banda khusuih

 * 
 *  article by Jennifer Curtis of Charles Sturt University
 *  by Jeffrey Kentor and Michael Timberlake of the University of Utah and David Smith of University of California, Irvine
 * , UN Human Settlements Programme
 * , by Peter J. Taylor and Robert E. Lang, February 2005 ()




#Article 214: Banda Melaka (160 words)


Banda Melaka (bahsa Meulayu: Bandar Melaka) nakeuh nang nanggroë Neugara Beunagi Malaysia, Melaka di Malaysia. Banda nyoë jinoë ka geupeusah jeuët keu saboh Tapak Pusaka Dônya lé UNESCO.

Neuduk banda nyan na bak kuala kruëng Melaka nyang ilé u Seulat Malaka. Timang neuduëk jih nakeuh bak binèh panté ngon na disina runtôhan kuta Portugéh. Jinoë banda nyan ka meukeumang ngon luwah jih ke leubèh jeu'ôh u tunong banda jameun meuseubab ngon na teunambak la'ôt, jeuët ta saweuë keunan bak ujông panté Seulat Malaka ngon keundran meusén dari banda utama Melaka. Ji'ôh da'irah barô nyan nakeuh 40 km.

Banda nyoë dilèe nakeuh nang nanggroë Keurajeuën Malaka ngon pusat teumadôn Meulayu bak abad keu-15 ngon 16. Bansa Portugéh jipeutalô Melaka bak thôn 1511. Antara thôn 1641-1795, Melaka jukuwasa lé Beulanda. Lheuëh nyan teuma jikuwasa lé Britania Raya bak thôn 1820 sampoë meurdèka Malaysia bak thôn 1957. Lé Britania Raya jituka Bencoolen keu Beulanda ngon keu geunantoë dari Beulanda jijôk Melaka keu Inggréh.




#Article 215: Bandara Internasional Kuala Lumpur (126 words)


Bandara Internasional Kuala Lumpur (bahsa Inggréh: Kuala Lumpur International Airport/KLIA) nakeuh bandara internasional utama Kuala Lumpur, Malaysia nyang neuduëk bandara nyan na di Sepang, nanggroë Selangor ngon kode IATA KUL.

Geupeuhah phôn bak thôn 1998, beulanja nyang abéh keu peugot bandara nyan nakeuh 3,5 miliar Dolar ngon slogan Bringing the World to Malaysia and Malaysia to the World (Ta ba dônya bak Malaysia ngon Malaysia bak dônya). Nakeuh bandara nyoë saboh bandara nyang that sibôk di dônya bak kri jumeulah ureung nyang teubiët tamong nibak bandara nyan. Bak thôn 2011 mantong na meucatat 25.915.723 nyang meulingkeuë u bandara nyan, sampoë bak jumeulah nyan jeuët keu KLIA seubagoë bandara keu-14 paléng sibôk di dônya.

Bandara nyoë nakeuh pông utama keu maseukapè udara Malaysia Airline non Air Asia




#Article 216: Kruëng Klang (114 words)


Kruëng Klang nakeuh saboh kruëng nyang ilé meulingkeuë banda Kuala Lumpur ngon Selangor di Malaysia u Seulat Malaka. Panyangjih bak keunira na 120 km ngon meuilé lam wilayah bak keunira na 1288 km peuët sagoë. Kruëng Klang na 11 boh cabeuëng kruëng utama.

Kruëng nyoë meuilé lam Leumbah Klang nyang padat negon leubèh nibak peuët juta droë ureuëng duëk, sampoë kruëng nyoë na bacut ceukoë ngon kuto. Ngon seubab ka le that peuneugot ngon peuneudong ka jeuët keu ubeut teuma ilé kruëng Klang nyan, ban lagèe tangiëng sang nyan nakeuh aluë nyang rayeuk. Kruëng nyan ngon Kruëng Gombak jeuët keu seubab teuka ië raya sabé di Kuala Lumpur, peuë lom meunyoë na ujeuën raya.




#Article 217: Prang Klang (372 words)


Prang Klang nakeuh saboh prang syèdara di Selangor Malaysia antara Raja Abdullah Bin Raja Jaafar ngon Raja Mahadi Bin Raja Sulaiman dari thôn 1867 sampoë 1874. 

Asai mula prang syèdara nyan nakeuh bak thôn 1849 atawa 1850, sultan Keurajeuën Selangor watèe nyan Sultan Muhammad Shah geupulang kuwasa meujajah ateuh kuwasa Raja Abdullah. Meunan ka meukuwasa lé Raja Abdullah ka geukuët pajak ateuëh duwa droë sèdaga nyang meuôseuha di Klang, lé sèdaga nyan pajak nyan jikuët teuma bak rakyat nyang meuduëk di Klang. Lam peukara nyan jeuët keu bijèh karu antara Raja Abdullah ngon Raja Mahadi, seubab gobnyan dilèe seugolom geuduëk kuwasa Raja Abdullah nacit jeuët keu raja di Klang.

Meunan keuh gabuëk nyan teutap brat that sampoe bak thôn 1857 Sultan Abdus Samad geuduëk keu raja barô di Selangor, lé Sultan Abdus Samad ka geudukông peuë nyang geulakèe lé Raja Mahadi. Meunan keuh dudoë jeuët prang antara Raja Mahadi ngon geudukông lé rakyat geulawan Raja Abdullah nyang jibantu lé aneuk agam geuh Raja Ismail. Bak buleuën lhèe thôn 1867 Raja Abdullah meuhasé geupeutalô lé Raja Mahadi ngon maté keuh Raja Abdullah. Lheuëh meuhasé geureubôt Klang, Raja Mahadi han geutém lé bayeuë $500 keu Sultan Abdul Samad lagèe nyang ka geupeulaku awai lé Raja Abdullah. Peukara nyan ka beungéh teuma Sultan Abdus Samad keu Raja Mahadi.

Hana trép leungka bak thôn 1868, Sultan Abdus Samad ka geu lakèe bak ulèe Balang dari da'irah Langat Tengku Kudin. Macam kri geucuba lé Tengku Kudin bah leumiëk até Raja Mahadi, teutap han cit meuhasé. Sampoë lé Tengku Kudin meugeupakat teuk Raja Ismail Bin Raja Abdullah keu geumeusaban prang lawan Raja Mahadi.. Bak buleuën lapan thôn 1869 Raja Ismail geutrôn u Klang ngon asé geureubôt da'irah binèh Kruëng Klang. Meuhat ngon nyan ka geukeupông da'irah Klang natrép 6 buleuën. Lam ôseuha keupông nyan lé Tengku Kudin ka geuba 500 droë ureuëng jak bantu Raja Ismail. sampoë Raja Mahadi ka payah surôt dari Klang bak buleuën lhèe thôn 1870. Ngon beunantu nibak awak Pahang, bak thôn 1872 Raja Mahadi ka ék geupeutalô.

Prang syèdara nyan raseumi meuakhé bak thôn 1874, Raja Mahadi nyang ka talô prang geuteubiët dari Selangor ngon geuduëk di Johor. Gobnyan meuninggai bak thôn nyan ngon jirat gobnyan na di Bukét Mahmudiah, Johor Bahru.

 * 




#Article 218: The Black Road (742 words)


The Black Road atawa meuhareutoe lam bahsa Acèh rot ueh itam nakeuh saboh film dokumenter Australia thôn 2005 nyang jipeugot lé William Nessen. Film nyoë jirakam di Acèh ngon asoë jih nakeuh saboh geunamba udèp keu bhaih peujuang peumeurdèka Acèh dari Indônèsia (GAM). Yôh phôn dokumenter nyoë jipeugot keu heut nibak SBS di Australia, dudoë dokumenter nyoë ka jiputa bak meumacam film ngon presentasi internasional. Film nyoë jisambôt ngon paih lé ureuëng nyang kalon ngon that le cit meurumpok juara ngon peuneuyum, got nyan di teuningkat Australia atawa pih bak teuningkat dônya internasional. Peumeurèntah Indônèsia nyang geupeubuët lé LSF dokumenter nyoë geutham jiputa di Indônèsia meusaban ngon peuët boh film la'én nyang meutopik separatisme.

William Nessen, sidroë jurnalis bibeuëh Amirika Carékat, jikeumunjông u Acèh, keu jijak ploh haba bhaih karu nyang yôh nyan teungoh that brat disinan. Lam masa peuët thôn, The Black Road jicalitra keu bhaih kri Nessen nyang phôn kon jikeurija seubagoë kri jih jurnalis objektif sampoë teuka bak saboh uroë jih kajeuët keu ureuëng nyang dukông Geurakan Acèh Meurdèka (GAM).

William Nessen phôn that jikunjông Acèh bak thôn 2001 seubagoë jurnalis media citak. Watèe nyan, Nessen hana that teupakoë keupeugot saboh film, meukeusud jih yôh nyan nakeuh cit jikeumeung rakam gamba nyang jeuët jipeubloë keu seutasiôn televisi. Keu mangat jikeurija nyan jih ka jimeurumpok ngon Jeundran Bambang Darmono, ulèe teuntar Indônèsia di Acèh. Lheuëh na keupeucayaan nibak Jeundran Darmono nyan keuh, Nessen ngon mangat jeuët jimita haba ngon jirakam meumacam keujadian nyang that sôsah jiteumèe lé jurnalis la'én. Watèe lam tugaih nyan keuh jih ka meuturi ngon krab keu sidroë ureuëng inong peuneujeumah bahsa Acèh, bak saboh peuneugah Nessen dudoë teuka haté keu ureuëng inong nyan. Nan peuneujeumah bahsa nyan nakeuh Sa'diah Marhaban, nyang dudoë leumah ri nakeuh sidroë aktivis lam geurakan peulawanan ureuëng Acèh lam geunabuëk nyan. Meunan ka le meusapat gamba udép nyang jirakam teuka keuh heut lé Nessen keu jipeusapat gamba nyan lam saboh film. Atra nyan keuh nyang dudoë ka jeuët keu film dokumenter The Black Road.

Nessen ngon Sa'diah akhéjih meunikah di Acèh. Na meupadum uroë lheuëh nyan, rakan Nessen, sidroë aktivis HAM jidrop ngon jipoh maté lé aseuka teutra Indônèsia. Ngon seubabnyan leumah that trang bak sidroë Nessen nyang lawét nyan jimeukeurija ngon objektif, nakeuh geurakan peumeurdèka Acèh nyan na geudukông lé rab mandum ureuëng Acèh. Ban ka meunan laju leumah bak Nessen nyang jih meuhat cit payah jidukông peuë nyang jeuët keu heut nibak ureuëng Acèh masa nyan. Ngon kri seumiké meunan keuh jih ka jidukông Geurakan Acèh Meurdèka. Lam nyan Nessen ka udép sajan awak peujuang Acèh lam gampông ngon lam rimba. Ngon kri rahsia cit Nessen teutap lam na meuhubông antara peujuang Acèh ngon panglima Indônèsia Jeundran Darmono. Leubèh sithôn Nessen na sajan awak GAM sampoë peukara jih teuhah keuh bak militè Indônèsia. Laju jih jeuët keu ureuëng nyang that jiseutot ngon rab jipoh maté lé teuntra Indônèsia nyang jitudôh Nessen nyan sidroë lhôh. Lé militè Indônèsia Nessen jiyuë tubiët nibak da'irah nyang lam kuwasa peujuang GAM, na meupadum na trép lam jiseutot ngon padum-padum go meukeumat lam prang antara GAM lawan TNI, bak akhé jih Nessen jitren cit ngon laju jimeunyeurah bak TNI, ngon hukôm imigrasi Nessen jipeulôp lam tutôpan na 40 uroë. Lheuëh nyan laju jiusé keudéh u Singapura ngon jitheun keu watèe si thôn ukeuë dari masa nyan Nessen hanjeut tamong ilèe u wilayah neugara Indônèsia. Teuneugah nyan jipeupanyang cit lam tiëp thôn yôh 2004.

Antara 2001 ngon 2003, Nessen leubèh bak sithôn na di Acèh. Ban ka jithèe lé peumeurintah ngon militè Indônèsia, meu-ulang-ulang Nessen jiyuë piyôh meukeurija bak da'irah geunabuk nyang jikuwasa lé peujuang GAM. Lheuëh jimeunyeurah Nessen jikurông badan na 40 uroë, ngon jitudôh lé militè jih ka meukeurija spionase lam wilayah prang, salah nyan meunyoë lam hukôm militè jeuët keu jihukôm maté, lam masalah nyan bak mahkamah Indônèsia Nessen ka meurupok beunantu cit bak duta Amirika Carékat di Jakarta.

Film nyoë jipeugot keu SBS ngon phôn jiputa bak uroë 22 buleuën lapan thôn 2006. Film nyoë jipeuleumah bak meumacam teumpat, ngon festival film, ngon meupat-pat teumpat Nessen jiploh peuneugah keu bhaih geunabuëk Acèh.

Meusaban ngon lhèe boh film la'én nyang topik jih saban, The Black Road jitham lé Leumbaga Sensor Film Indonesia hanjeuët peudiyeuëng di festival film internasional . Peunutôh meutham film nyan jiteuntang lé aktivis media ngon HAM seubagoë buët meulangga ngon peukara bibeuëh bak meupeugah haba ngon bibeuëh pers.

Film nyoë meurumpok jeunaweuëb akô bak meumacam surat haba ban saboh dônya.




#Article 219: Tjoet Nja' Dhien (film) (103 words)


Tjoet Nja' Dhien nakeuh film drama epos biografi seujarah Indônèsia thôn 1988 nyang geuisutradara lé Eros Djarot. Film nyoë meurumpok meunang Piala Citra seubaoë film paléng got lam Festival Film Indônèsia 1988. Film nyoë jimeubintang lé Christine Hakim sebubagoë Tjoet Nja' Dhien, Piet Burnama seubagoë Pang La'ôt, Slamet Rahardjo (aduën Eros Djarot) seubagoë Teuku Umar, ngon jidukông cit lé ramèe artis Indônèsia ngon ramèe ureuëng Acèh nyang jpeurôh lam keuruja peugot film nyan.

Film nyoë jipeusak lé Indônèsia keu Academy Awards keu-62 thôn 1990 keu peuneuyum film meubahsa aséng nyang paléng got. Meuhat keuh film nyan hana leupah bak peucalon phôn tamong keunan.




#Article 220: Haraih Jawoe (710 words)


Haraih Jawoë (Bahsa Arab: جاوي Jawi) (atawa Yawi di da'irah Pattani, Gundhil di da'irah Jawa nacit nyang kheun Pegon, Jawoe di da'irah Acèh) nakeuh haraih Arab nyang geu-ubah keu geutuléh Meulayu, Acèh, Minangkabau, Banjar ngon Tausug seureuta padum-padum boh bahsa la'én di Asia Teunggara. Kayém jih neunguy haraih nyan keu teunuléh ngon seunurat bhaih agama.

Haraih Jawoë geunguy keu salah saboh haraih raseumi lam Keurajeuën Brunei Darussalam, geunguy cit keu saboh peuniléh haraih standar lam bahsa Meulayu. Bak neunguy nyang leubèh jroh seunurat lam bahsa Meulayu nakeuh nyang geunguy lam geunantoë haraih Latèn nyang geukheun haraih Rumi. Lam teumadôn Meulayu neunguy haraih nyoë leubèh meusaneut geunguy keu agama ngon reusam. Meuhat nyang neunguy haraih nyoë keu neubuët siuroë-uroë that geupakoë cit lam da'irah ureuëng Meulayu Pattani Thailand Seulatan ngon Kelantan di Malaysia seureuta lé padum-padum boh kawan ureung Islam nyang geuduëk di Filipina Seulatan.

Narit Jawoë nakeuh narit bahsa Acèh nyang teuka nibak narit Jawi (جاوي), nyoë meuhat geumeukeusud ke saboh narit sifeuët ngon nan benda Jawah lam bahsa Arab (جاوة). Jawah ngon Jawi ka geunguy lé ureuëng Arab keu narit nyang geupeusaban bak neukheun keu wilayah La'ôt Teunggara Asia ngon mandum ureuëng nyang meuduëk disinan,  peukara nyang meusaban lagèe jeunèh nan nyang geupham lé ureuëng Iërupa keu geupeunan istilah Pulo-pulo Meulayu ngon Ras Meulayu ngon Jaza'ir al-Jawi (Pulo-pulo Jawi) ngon Bansa Jawi.

Lahé haraih nyoë nakeuh that meukeumat langsông ngon teuka agama Islam u Pulo-pulo Meulayu, haraih nyoë geu-angkèe nibak haraih Arab keu geutuléh narit ngon tutô Meulayu. Ngon seubab nyan keuh jeuët keu le that ubah, teunamah ngon kri geunantoë padum-padum boh haraih keu jeuët teurimong su nyang hana lam bahsa Arab (lagèe tutô /o/, /p/, atau /ŋ/).

Watèe peungarôh Hindu-Budha mantong kong di wilayah Asia Teunggara, haraih Pallawa that utama geunguy lam teunuléh Meulayu. Saboh batèe jirat nyang na meutarèh 290 H (910 M) bak jirat Syèh Abdul Qadir bin Husin Syah Alam nyang na di Alor Setar, Kedah, saboh batèe jirat nyang geuteumèe di Pekan, Pahang meutarèh 419 H (1026 M), saboh batèe jirat nyang geuteumèe di Phan Rang, Viètnam meutarèh 431 H (1039 M), bateè jirat meutarèh 440 H (1048 M) geuteumèe di Bandar Seri Begawan , Brunei, ngon batèe jirat Fatimah Binti Maimun Bin Hibat Allah nyang geuteumèe di Gresik, Jawa Timu meutarèh 475 H (1082 M).

Bak masa phôn-phôn meukeumang agama Islam, teunuléh Arab geupeurunoë keu ureuëng-ureuëng nyang ban meu-agama Islam lam buët agama ngon ibadat matong, lagè keu jeuët geubeuët Al-Quran ngon Shalat. Seubab nyan keuh hana that ssôah keuh haraih Arab jeuët keu geuteurimong lé ureuëng Meulayu meusaban ngon meu-Islam ureuëng nyan. Hana trép meunan laju ka jeuët geupeugot saboh kri la'én keu peupaih haraih Arab keu teunuléh narit Meulayu. Lé tutô meulayu nyang hanjeuët geutulh langsông ngon haraih Arab kajeuët keu geutuléh ngon haraih Jawoë, ngon jeuët geumeuphôm ngon geubeuët keu seunurat raseumi nanggroë atawa teunuléh agama. Meusaban cit lagèe kri geuteurimong haraih Arab di Turki, Parsi ngon India nyang ka na leubèh awai lom, ngon nyan keuh dudoè lam tarèh Meulayu Raya haraih Jawoë ka jeuët keu saboh kri teunuléh Islam lam teumadôn Meulayu.

Tanda paléng awai teunuléh Jawoë nyoë na di Malaysia ngon na Seunurat Terengganu nyang meutaréh 702 Hijriah atawa abad keu-14 Masehi (Taréh nyoë meubacut kureuëng paih cit meuseubab beunileuëng thôn disinan geutuléh kon ngon angka). Salang neunguy haraih Jawoë bak keurajeuën-keurajeuën Meulayu nakeuh bak phôn watèe Pasè, sampoë Keurajeuën Johor, Keurajeuën Acèh seureuta akhé that Keurajeuën Pattani bak abad keu-17. Bak abad keu 19 haraih Romawi phôn ka geunguy disinan. Haraih Jawoë teutap cit na geunguy nibak masa ka jitamong kolonial Iërupa.

Nyan keuh meuhat that peunténg haraih jawoë lam budaya ureuëng Meulayu. Haraih nyan ka geunguy seubagoë nyang meu-antara lam mandum ôseuha, reusam ngon niaga. Lagèe miseuëjih, haraih nyoë geunguy keu seunurat meusipakat nyang peuntèng-peuntèng antara raja-raja Meulayu ngon Portugéh, Beulanda ngon Inggréh. La'én nibak nyan seunurat peunyata meurdèka neugara Malaysia thôn 1957 meuladôm geutuléh lam haraih jawoë.

Sampoë jinoë haraih nyoë mantong geunguy lam bhaih agama ngo reusam di Acèh. Lam nanggroë Meulayu Malaysia geunguy di Terengganu, Kelantan, Kedah, Perlis, ngon Johor. Ureuëng-ureuëng Meulayu di Pattani mantong cit geunguy haraih jawoë sampo ë'an jinoë.

Haraih nyang meuwareuna keulabèe nakeuh kri geunantoë nyang cit na lam haraih Jawoë Meulayu hana lam haraih Arab aseuli.




#Article 221: Meukeumang Islam di Indônèsia (398 words)


Agama Islam meuhat bak peuneugah ahli tarèh Iërupa geuba u Nusantara lé ureung meudagang dari Gujarat, India bak abad keusiblah. Meunan pih ureuëng Islam phôn ka geuteuka u Nusantara dari abad-abad phôn agama Islam di tanoh Arab. Lam padum boh abad masa phôn na Islam di Indônèsia agama nyan ka jeuët keu saboh agama nyang that ramèe geunguy lé ureuëng-ureuëng di Sumatra ngon Jawa. Salang lam peuneugah ahli tarèh Nusantara lagèe HAMKA geupeugah, Islam phôn jitamong dari u Nusantara dari masa lheuëh wafeuët Nabi Muhammad SAW. Na bukti naseukah dari Tiongkok nyang geusurat keu thôn 625 M na ureuëng Arab Islam di panté barat Sumatra.

Hana peuneugah nyang paih keu kri jitamong agama Islam u Nusantara, lam ceunatat aséng nyang na geutuléh cit bhaih Islam ka meukeumang bak keurajeuën-keurajeuën di Sumatra ngon Seumeunanjông Malaya dari abad keu-13. Na saboh peugah nyang ba Islam phôn u Nusantara nakeuh kawôm ulama Islam nyang geujak keunoë dari masa Khalifah Rasyidin. Nyan ban geupeugah lé ahli tarh nakeuh masa Khalifah keu lhèe Utsman bin Affan ka geukirém utôsan u nusantara bak thôn 674 M. Utôsan nyan ka geupeuturi agama Islam u Jepara, (kabupatèn di Jawa Teungoh jinoë), ngon disinan na Keurajeuën Kalingga ngon Ratu kalingga nyang nan gobnyan Ratu Sima ka geutamong Islam cit watèe nyan.

Dari mandum peuneugah nyang na, nyata jih di Acèh le that leumah keuneubah seujarah masa awai Islam teuka u Nusantara. Lageè keuneubah nyang na di panté timu Acèh, nyang geumeukeusud Keurajeuën Peureulak nakeuh keurajeuën Islam nyang phôn di Nusantara. Bak tarèh seujarah teudong keurajeuën Peureulak nakeuh bak thôn 225 H (840 M) ngon Sultan phôn nyang mat keurajeuën nyan Sultan Alaiddin Sayed Maulana Abdul Aziz Syah. Bak masa keurajeun nyan hana piyôh nibak karu lam nanggroë seureuta na cit teuka seurangan dari Sriwijaya bak thôn 1006 M, sampoë lam bhaih peukeumang agama Islam u luwa da'irah keurajeuën mantong hanjeuët glah bak geupeubuët. Dudoë watèe Peureulak ka geupeusaboh ngon Pasè bak abad keu 13, meubarô keuh nanggroë Islam phôn di Nusantara nyan jeuët geupeukeumang Islam ngon cukôp paih u luwa da'irah. Teuleubèh lom lheuëh prang antara Keurajeuën Pasè ngon Majapahit, lam prang nyang jipeuhancô meuligoë Pasè lé teuntra Majapahit nyan nakeuh meupadum droë ulama Islam nyang jiba cit keudéh u Jawa. Padum-padum droë ulama Acèh nyang jiba u Jawa nyan kajeuët keu ureuëng Islam phôn nyang peukeumang agama Islam di Jawa, geuturi ureuëng nyan ngon gla Walisongo.




#Article 222: Tugu Neugara (137 words)


Tugu Neugara Malaysia, atawa geuturi cit ngon Tugu Peuingat Neugara Malaysia nakeuh saboh peuneudong skulptur nyang geupeugot keu meuhoreumat leubéh nibak 11 ribèe droë teuntra nyang maté lam Prang Dônya I (1914-1918), Prang Dônya II (1935-1942),ngon masa-masa darurat ditanoh Meulayu (1948-1960). Tugu nyoë teudong di Kuala Lumpur, toë ngon peuneudong geudông Parlemen Malaysia.

Tugu Neugara nakeuh geunamba keu saboh kawan teuntra nyang geupeuék 'alam neugara, Jalur Gemilang. Tugu nyoë geuhareutoë keu ma'na peumimpin, meusaboh, meusiaga, teuga, ceubeuëh ngon beuhe bak meukureubeuën.

Geupeudong bak thôn 1966, tugu nyan na manyang 15 mètè, geupeugot nibak peurunggu ngon geurancang lé ahli meupheuët Austria, Felix de Weldon.

Bak uroë 27 buleuën lapan thôn 1975, peuneudong nyoë ka jipeureuloh ngon saboh beureutôih. Beureutôih nyan teuka dari buët teroris komunis, meunan pih awak komunis nyan jibantah meunyoë nyan buët nakeuh nibak keurija jih.




#Article 223: PT Arôn (429 words)


PT Arun Natural Gas Liquefaction, leubèh geuturi ngon PT Arun NGL, lam narit bahsa Acèh geukheun PT. Arôn nakeuh saboh maseukapè nyang peuhasé gaih alam cayé nyang na di Indônèsia. Bak thôn 1990 lé PT. Arôn ka jeuët keu saboh maseukapè gaih alam ngon hasé paléng na le di dônya.

Phôn thôn 1968, Mobil Oil ka jipeugot saboh janji keurija meuweuëk hasé ngon Pertamina keu jipeugot keurija mita ne minyeuklam pruët bumoë di Indônèsia di darat ngon di la'ôt. Sithôn meuhat lheuëh nyan Mobil Oil ka jikrah meumita minyeuk nyan u Acèh, nyan bak thôn 1969. Neuduëk nyang brat that jimita nyan nakeuh di Acèh Barôh. Ngon laju jimeubo di saboh gampông rab da'irah Arôn, nyan jimeubo nyang keulimong blah go. Meubarô keuh disinan na jiteumèe minyeuk ngon na jikandông cit gaih alam.

Awai nibak nyan na maseukapè minyeuk Socony nyang tom cit ji ôseuha minyeuk di Sumatra ka lheuëh jiteumee langgeuëm keu kandôngan gaih nyang that na le disinan. Ngon seubab nyan lé Mobil Oil pih ka jimeuhabéh bak cara mita nyan ngon Pertamina nyang jimeuduëk teumpat mita nyan di gampông Arôn. Nyan keuh jeuët maseukapè nyan dudoë jipeunan Arun, saboh narit nyang lé ureuëng Acèh geukheun Arôn.

Uroë 24 buleuën Siplôh thôn 1971, gah alam di Arôn ka meuteuntèe jiteumeung ngon keunira jumeulah nyang na lam pruët bumoë na 17,1 trilyôn gaki kubék.

Meutamah lom sithôn lheuëh nyan bak 1972 na jiteumeung lom ne gaih alam di la'ôt Seulat Malaka nyang jikheun ngon ladang gaih alam lheuëh la'ôt (North Sumatra Offshore) NSO. Ladang barô nyan na jeu'ôh 107,6 km dari kilang PT Arun di Blang Lancang. Ladang lam la'ôt nyan barô jipeuphôn keurija bak thôn 1998 ngon saboh proyek keurija nyang jikheun “A” ka jipeudong saboh kilang gaih keu kri lam la'ôt (offshore) ngon di PT Arôn. Ngon na kilang barô nyan ka jeuët meutamah hasé 450 MMSCFD gaih alam dari la'ôt keu teunamah gaih alam nyang ka meukureuëng dari ladang Arôn di Lhôksukôn.

Uroë 16 buleuën Lhèe thôn 1974, PT Arôn jipeudong keusaboh maseukapè nyang mat keurija di ladang gaih. Hasé phôn gaih alam jipeubloë keudéh u Jeupang nyang nakeuh lam kri bak uroë 14 buleuën Siplôh thôn 1977. Maseukapè nyan geuraseumi lé Prèsidèn Indônèsia Soeharto bak uroë 19 buleuën Sikureuëng thôn 1978. .

Lam keurija nyan lé PT Arôn ka jipeudong 6 boh train ngon peucayé gaih alam di kilang LNG Arôn.Train nyan jipeugot lam padum go tunjak, nakeuh:

Bak buleuën Duwa thôn 1987, kilang LPG nyang jipeunan Arun LPG Project jipeugot ngon jikeurija lé Japan Gas Corporation (JGC). Kilang nyoë leungka bak thôn 1989.




#Article 224: Napolèon Bonaparté (956 words)


Kaisar Napolèon Bonaparté Bonaparte () teuka nibak saboh keuluarga ulèë balang asoë lhôk ngon nan Napoleone di Buonaparte (lam bahsa Korsika, Nabolione atawa Nabulione). Nibak uroë lheuëh nyan nan nyan jiubah teuma jeuët keu Napolèon Bonaparté nyang leubèh meubèë Peurancih.

Napolèon Bonaparté aneuk numbôy dua nibak tujôh meusyèdara. Jih lahé di Casa Bounaparte, di banda Ajaccio, Korsika, bak uroë 15 buleuën Lapan thôn 1769, saboh thôn lheuëh jipulang Rèpublik Genova keu Peurancih. Jih lahè ngön nan Napoleone di Bounaparté, nyang dudoë jiubah jeuët keu Napolèon Bonaparté nyang leubèh meubèë Peurancih.

Keuluarga Bounaparté saboh keuluarga ulèë balang nyang teuka dari Italia, nyang geuwèh u Korsika bak abad keu-16/ Ayahjih, Nobile Carlo Bounaparté, sidroë peungacara, tom jeuët keu waki Korsika watèë Louis XVI meukuasa bak thôn 1777. Majih nan Maria Letizia Ramolino. Jih na sidroë aduën, Joseph; ngon 5 adoë, nakeuh Lucien, Elisa, Louis, Pauline, Caroline, ngön Jérôme. Napolèon ji baptis seubagai katolik padum-padum uroë seugolom meuulang thôn nyang keudua, pah that bak uroë 21 buleuën Tujôh thôn 1771 di Katèdral Ajaccio.

Meu ulèë balang, kaya, seureuta hubôngan keuluargajih nyang luah jeuët keu na Napolèon ubeuet kri peuluweuëng nyang luah bak jak beuët sampoë tingkat nyang manyang. Bak buleuën Sa thôn 1779, Napolèon jidapeuta bak saboh sikula agama di Autun, Peurancih, meukeusud keujijak meurunoë bahsa Peurancih, ngön bak buleuën Limöng jih jidapeuta lom bak saboh sikula mayang militè di Brienne-le-Château. Bak sikula, jih jimeututô ngon lugat narit Korsika nyang that meuklok sampoë jih kayém jikheun keuh lé ngön-ngön jih; seubab nyan keuh jih ka that sunggôh bak jimeurunoë. Napolèon carong bak éleumèë matematika, ngön that meuphôm lam éleumèë seujarah ngon éleumèë bumoë. Lheuëh seuleusoë bak neubeuët nyan laju jisambông neubeuët u Brienne bak thôn 1784, Napolèon jidapeuta bak sikula hayeuë École Militaire di Paris. Disinan jih jilatih jeuët keu sidroë pang artileri. Watèë meusikula disinan, ayahjih meuninggai. Jih pih ék seuleusoë bak sikula nyan lam sithôn, bak kri nyang biasa sikula nyan barô keuh seuleusoë dua thôn. Jih jiujoë lé sidroë ahli that hayeuë masa nyan Pierre-Simon Laplace, nyang bak masa lheuëh nyan jitunyok lé Napolèon jeuët keu anggèta senat.

Jih jeuët keu murib bak sikula manyang militè Brienne thôn 1779 bak umu 10 thôn, ngön that carong sampoë Napolèon jeuët lulôh bak sikula manyang nyan bak umu 15 thôn. Karier militèjih jiék ngon bagah lheuëh jih asé jipeuseungap gabuëk nyang jipeugot lé kawôm meudukông royalis ngon kri nyang jeuët that gura: jitimbak meuriam di banda Paris dari ateuëh meunara. Keujadian nyan thôn 1795 bak watèë Napolèon umu 26 thôn. Meumacam prang asé jipeumeunang droëjih, nibak laén prang meulawan Austria ngön Prusia.

Lam masa jayajih, Napolèon Bonaparté jikuasa rab mandum tanöh Eropa got ngön diplomasi atawa ngon muprang. Nibak laén nakeuh Beulanda ngön jibeuôt adoëjih Louis Napolèon,Spanyol ngön jibeuôt Joseph Napolèon, Swedia ngön jibeuôt Jenderal Bernadotte seubagoë raja nyang lheuëh nyan teuma meukhianat, lam bagi rayek wilayah Italia nyang jireubôt dari Austria ngön Polandia ngön jibeuôt Joseph Poniatowski seubagoë wali neugara Polandia.

Napolèon jimeunikah ngön sidroë inöng balèë Joséphine de Beauharnais, lam meurumöh tangga Napolèon peunöh ngön hana peucaya ngön buët meukhianat binoë, lagèë nyang hubôngan Napolèon ngön dara Polandia Maria Walewska sampoë akhéjih Joséphine jeuët keu peurumöh seutia. Meudalèh ngön umu nyang leubèh tuha, Joséphine hana meukeuturônan bak Napolèon nyang dudoë jitaleuëk. Lheuëh nyan meunikah lom Napolèon ngon Putroë Kaisar Austria Marie Louise putroë dari Kaisar Francois I nyang geuikat hubôngan sikutu Austria ngön Peurancih, paunikah putroë nyan ngön Napolèon nakeuh akai peudana meuntroë Matternich bah seulamat nanggroë Austria. Hubôngan meunikah nyan meuakhé ngön talô Napolèon nyang keuphôn. Lam talô nyan ka rhet banda Paris seubab jiprang lé Rusia, Austria ngön Prusia Napolèon jidrop ngon ji peuwèh keudéh u pulo Elba. Marie Louise laju jipuwoë lé ayahjih u Wina.

Lam organisasi militè, Napolèon jipeuturi istilah korps, nyang na nibak meusapat divisi. Jipeugot korps nyoë jidukông cit lé rayek that ureuëng watèë nyan nyang jak dapeuta jeuët keu teuntra, sampoë ka ramèë that-that teuntra jeuët keu jipeugot unit teuntra nyang leubèh rayek nibak divisi.

Napolèon jituri cit ngon meupeuguna artileri meurayek-rayek bak peuhancô musôh, hana harok jih jipeuguna teuntra infantri langsông. Lam jipilh artileri pih jih galak keu artileri nyang glah bak meugrak bah jeuët keu saboh kri meupeusiblah droë lam prang. Saboh artileri nyang that jigalak nakeuh meuriam Sistem Thôn XI nyang seubeutôijih leubèh nibak kri inovasi dari meuriam Sistem Gribeauval.

Hana mandum cit prang asé meunang jih. Talô jih bak keuneuk kuasa tanöh Mesir nyang akibatjih suah meukeuë-keuë teuntra Peurancih meulawan Inggréh, Mamluk ngön Utsmani. Adak pih lam gurôn, Napolèon asé jipeutalô teuntra gabôngan Keusultanan Utsmani ngön Keusultanan Mamluk lam Prang Piramida, tapi padum-padum uroë lheuëh nyan Peurancih talô bak meulawan Inggréh lam prang di Teluk Abukir. Armada Horatio Nelson (Lakseumana Inggréh) nyang keudua go jih meupeutalô armada Peurancih. Go nyoë lam prang di laôt Trafalgar antara armada Peurancis-Spanyol nyang jipimpin lé Lakseumana Villeneuve ngön armada Britania Raya nyang jipimpin lé Lakseumana Nelson, adak pih Nelson maté lam prang nyan keunong timbak bak teuntra seunapan Peurancih.

Talô lom Napolèon bak jak prang Rusia seubab hayeuë that ngon carong that kri strategi Jenderal Mikhail Kutuzov ngön Tsar Aleksandr I dari Rusia lam jilawan teuntra Peurancih ngön jimanfa'at keuneunöng leupië Rusia nyang jeuët peumaté ureuëng nyan ban leupië jih. Watèe nyan Napolèon talô seubab jikhianat lé Raja Swedia, Jendral Bernadotte. Strategi Rusia lam hai nyoë nakeuh jitet banda Moskow lheuëh Napolèon asé peutaklôk banda nyan lam prang nyang that brat di Borodino.

Ngön talô di Rusia habéh keuh karier jih seubagoë Kaisar Peurancih lheuëh nyan na jiwèh u pulo Elba ngön jigisa u Peurancih 100 uroë, lheuëh nyan talô lom lam prang Waterloo watèë meurumpok ngon pasukan Inggréh nyang jipimpin lé Jenderal Blucher. Talô disinan Napolèon nyang ka meunyeurah jiboh keudéh u pulo Saint Helena sampoë maté jih.

 




#Article 225: Énerji (151 words)


Meutinjoë bak peurspektèf èleumee pisika, tiep sistém fisék na enerji, dumna teuma enerji nyan dipeutentéë lé jumeulah dari sijumeulah persamaan nyang khusuih. Maséng-maséng ka geudisèn keu geuukô enerji nyang geukeubah ngon khusuih. Nibak nyang umum, na peu hana enerji geuthèe lé ureung kalon tiëp na meugantoë sifeut objék atawa sistém. Hana meusaboh pih kri keu tapeunyata enerji teuma enerji nyan han jeut ta peugadöh, nyang jeut na keuh taubah dari saboh saboh beuntuk keu beuntuk nyang meubagoe rupa lom.

Enerji na meupadum jeunéh, nyang kayem geupeurunoe bak sikula na keuh enerji kinetik deungen enerji potensial. Energi kinetik meubaro na miseu saboh saboh jisem nyan ka meugrak, meunyo manteng ji iem nyan hana geukheun na enerji kinetik. La'en lom ngen enerji potensial nyan, miseu hana jioh nibak taneh atawa aleu kakeuh hana syit enerji nyan. Beasa jih enerji potensial nyan meubaro jeut geungui miseu ka meuubah keu saboh bentuk enerji nyang laen.




#Article 226: Geumpa Gayo 2013 (671 words)


Geumpa Gayo 2013 nakeuh geumpa 6,1 bak skala richter nyang teujadi di Kabupatèn Acèh Teungoh bak 21 uroë Buleuën Tujôh thôn 2013. Lam geumpa nyoë nakeuh meuninggai ureuëng dum 39 droë, ngon rab 500 droë nyang la'én nakeuh cidra. Leubèh nibak 3.000 rumoh hancô.

Geumpa bumoë kayém that teujadi di Sumatra meuseubab pulo nyan na bak ceuë konvergen neuduëk Lempeng Sunda meusubduksi dimeuyub Lempeng Indo-Australia. Lempeng nyan meugrak singet sabé ngon teuga na 60 mm tiëp thôn ngon komponen nyang teuplah rot uneunjih meutulak lé patahan strike-slip di dalam pulo Sumatra, nyang geupeunan patahan rayeuk Sumatra. Thôn 2004, Sumatra teupéh cit ngon geumpa bumoë ngon ië beuna Sumatra–Andaman thôn 2004. Ië beuna nyang teuka nibak geumpa 9,2 skala richter nyan jeuët keu meuninggai meureutôh ribèe droë ureuëng di da'irah La'ôt Hindia. Thôn 2009, hana kureuëng nibak 1.000 droë ureuëng meuninggai lam geumpa bumoë Sumatra 2009. Bak buleuën Peuët thôn 2012, geumpa 8,6 skala richter na meuninggai cit 5 droë ureuëng di Acèh

Poh 14:37 bak watèe di Acèh atawa poh 07:37 UTC uroë 21 buleuën Tujôh thôn 2013, geumpa nyang teugajih 6,1 ka jiguncang bumoë nibak lhôk 10 km dimeuyub muka tanoh. Epeisentrum geumpa nyan na di da'irah tanoh manyang Kabupatèn Bener Meriah, paih bak ujông barat la'ôt Sumatra, 55 km blah rot tunong Kabupatèn Bireuën. Geumpa nyoë teujadi di patahan Semangko. Geumpa meuguncang na trép kureung leubèh 15 detik ngon na geutunyum lé ureuëng nyang neuduëk di Banda Acèh nyang na jarak 510 km, geutunyum cit lé ureuëng duëk di Malaysia Lam leupah nibak geumpa phôn lam padum-padum jeuëm nibak nyan na cit meupadum go jiguncang lé adoë geumpa nyan nyang na teuga 4,3 5,5 ngon 5,2

Seuningoh jih bak uroë 3 buleuën Tujôh, jumeulah kureubeuën nyawong lam keunira raseumi peumeurèntah Indônèsia nakeuh 29 droë ureuëng meuninggai ngon 420 droë nyang cidra, meunan pih lé peujabat raseumi di Acèh geupeugah nakeuh paléng dit 42 droë ureuëng nyang meuninggai. Bener Meriah ngon Acèh Teungoh nakeuh wilayah nyang that brat keunong lam musibah nyan. 

Reuloh rumoh lam musibah nyan na keuh 15.919 boh rumoh, salang peuneudong umum na 623 boh. Si dit-dit that na 22.135 droë ureuëng di Bener Meriah ngon Acèh Teungoh ka geuwèh nibak teumpat tinggai ngon neuduëk lam meungungsi. Ureuëng ureuëng nyan geuminah hana jeu'h cit nibak rumoh tinggai nyang ka reuloh brat atawa bacut. Di Bener Meriah, na 2.057 boh rumoh nyang reuloh, 662 boh nyang reuloh brat, peuneudong umum nyang reuloh na 76 boh. Lapan boh gampông dari 233 gampông nyang teupèh langsông ngon geumpa. Jumeulah ureuëng meungungsi disinan na 2.265 droë. Ureuëng nyang ka meungingsi nyan ka geutinggai lam tenda-tenda darurat ngon cuaca malam di da'irah gunong nyang leupië jih sampoë 14° C.

Saboh peusawat ngon helikopter ka geukirém lé peumerèntah keu geujak bantu teuntra ngon peulisi da'irah nyan bak ôseuha peuseulamat kureubeuën geumpa. Le ra'uëh nyang ka reuloh ngon meutôp runtôh tanoh, ka jeuët keu payah keuh bak geukeurija tim peuseulamat. Hana léstrek ngon sinyal talipun pih jeuët keu ssôah kri keu meuhubông ureuëng di da'irah musibah. Lam padum uroë lheuëh musibah ka meuhasé keuh geukirém beunantu nyang leubèh le keu ureuëng keunong musibah. Badan mitigasi bencana Acèh geupeugah beunantu nyang leubèh le keuneuk geuseudia 'oh ka na data nyang paih keu bhaih peuë mantong nyang geupeureulée.

Bak uroë 3 buleuën Tujôh, 40 miliar rupiah (keunira US$4 juta) ka geubri keu ôseuha peupuléh da'irah. Masa keurija darurat geupuga di Bener Meriah keu saboh minggu, ngon jeuët geupeupanyang meunyoë na peureuleè. Lima lokasi pengungsian berada di Bener Meriah dan 10 lokasi pengungsian terdapat di Aceh Tengah.

La'én nibak beunantu peumeurèntah, that ramèe cit ureuëng biasa nyang geubantu lam masa tanggap darurat keu kureubeuën geumpa. Jeuët geubri beunantu lé ureuëng-ureuëng nyan ngon kri geumeuripèe ngon langsông geu peujôk keudéh bak kureubeuën geumpa di Acèh Teungoh ngon Bener Meriah. Beunantu nyan dari masa phôn-phn geumpa laju teuka cit nibak komunitas sosial media nyang na di Acèh ngon Indônèsia, lagèe komunitas ngon forum diskusi bak Facebook ngon Twitter. Meumacam cara ureuëng nyan geusôeuha beunantu, ngon areuta atawa ngon teunaga.




#Article 227: Prang Badar (274 words)


Prang Badar lam bahsa Arab geukheun غزوة بدر, nacit geukheun غزوةَ بدرٍ الكبرى (prang Rayeuk Badar), nan la'én prang nyan الفرقا (prang peumeuklèh). Nakeuh prang nyang bicah bak uroë aleuhad 17 Ramadhan thôn keu-2 Hijriyah, lam almanak masehi nakeuh bak uroë 13 buleuën Lhèë thôn 624. Prang nyoë nakeuh prang rayeuk phôn antara kawôm Muslimin nyang geupimpin langsông lé Nabi Muhammad SAW geulawan ngon kawôm Musyrikin nyang jipimpin lé Amr bin Hisyam Makhzumi atawa Abu Jahal dari qabilah bansa Quraisy Makkah Prang nyoë bicah di saboh tanoh gurôn antara nanggroë Makkah ngon Madinah na mon disinan nyang geuthèe nan mon Badar.

Prang nyan geupeuphôn lé kawôm Muslimin nyang geujak theun kafilah Quraisy nyang teungoh woë dari nanggroë Syam u Makkah, kafilah Quraisy nyan geupimpin lé Abu Sufyan bin Harb, meuhat lam gabuëk punca nyan di Abu Sufyan meuhasé peuleupah droë ngon laju geuyuë woë utôsan sidroë u Makkah keu geulakèe beunantu nibak Quraisy disidéh. Peukara nyan dudoë ka jibantu lé qabilah Quraisy ngon jikirém ureuëng meuprang keunan hana kureuëng nibak 1.000 droë ngon 200 droë teuntra meuguda nyang jipimpin lé ulèebalang Quraisy Abu Jahal seureuta uléebalang Quraisy nyang la'én lagèe Umayyah bin Khalaf, Walid bin 'Utbah, Syaibah bin Rabi'ah ngon la'én-la'én. Jumeulah kawôm Muslimin hana ramèe cit na 312 droë ngon 70 boh unta, nyang geupimpin lé Rasulullah SAW. Meunan pih nit jumeulah ureuëng Islam, prang nyan meuhasé keuh geupeutalô Musyrikin Quraisy ngon maté keuh watèe nyan peumimpin prang Quraisy Abu Jahal atawa Amir bin Hisyam Makhzumi. Jumeulah kureubeuën nyawong awak Qurasy nakeuh 70 droë ngon asé geudrop 70 droë nyang la'én. Salang kawôm Muslimin cit na kureubeuën 14 droë sahabat meurumpok syahid disinan.




#Article 228: Prang Uhud (299 words)


Prang Uhud (lam bahsa Arab:غزوة أحد) nakeuh prang keu-2 lam tarèh Islam. Prang nyoë teujadi bak uroë keu 7 buleuën Syawwal thôn keu 3 Hijriyah pah ngon uroë 23 buleuën Lhèe thôn 625 M. Prang nyoë seunambông nibak prang di Badar sithôn seugolom nyan, prang nyoë teujadi antara kawôm Muslimin di Yatsrib geulawan kawôm Musyrikin Quraisy nyang jibantu lé Bani Kinanah, Bani Tsaqif ngon namiët meubangsa Habsyi.

Teuntra Muslimin lam prang nyoë meujumeulah 700 droë nyang geupimpin lé Rasulullah, salang teuntra Musyrikin Makkah na 3.000 droë, jitamong lam kawan nyan 1.000 droë Quraisy ngon 2.000 Habsyi ngon Kinanah nyang jipimpin lé Harits bin Abdul Manaat, meutamah lom 100 droë dari Bani Tsaqif. Na jiba cit lé Musyrikin 3.000 unta ngon 200 guda seureuta 700 boh bajèe beusoë. Tungkat panglima musyrikin lam prang nyan nakeuh bak jaroë Abu Sufyan bin Harb ngon jibantu lé Khalid bin Walid dari Bani Kinanah seureuta teuntra meuguda jibantu lé Sabri bin Abu Jahal.

Lam prang nyoë yôh phôn bicah ka kèng keuëng dum teuntra Musyrikin, meuhat hana trép lheuëh nyan meubalék meunang sampoë rab talô ureuëng Muslimin. Punca jeuët keu kacho teuntra Muslimin nakeuh seubab geutrôn teuntra meupanah nyang bak phôn ka paih geumeudong bak saboh bukét nyang that meusaneut keu peutheun droë nibak jiseurang lé Musyrikin. Lam keujadian nyan sampoë na padu-padum droë teuntra Quraisy nyang trôh ka toë ngon Rasulullah SAW. Awak Quraisy nyan watèe nyan ka hasé jikeuneuk poh Rasulullah SAW, sampoë droëneuhnyan keunong seunjata Quraisy bak muka neuh. Ban ka keunong droëneuhnyan laju jimeurayeuë awak Musyrikin, jisôrak awaknyan jipeugah Nabi ka hasé jipoh, bahthat pih meunan geubantah lé ureuëng Muslimin nyang nakeuh Nabi Muhammad SAW seulamat. Meunan geuthèe lé Muslimin Nabi Muhammad hana meuninggai lom laju geu meuprang sampoë kawôm Musyrikin nyan asé geutiyeuëp dari da'irah Uhud bak uroë nyan.




#Article 229: Bansa Quraisy (130 words)


Quraisy atawa Quréisy (, ) nakeuh saboh bansa nyang na di Makkah ngon bansa nyan dilèe nakeuh kawôm nyang satôh Ka'bah. Asai seujarah bansa Quraisy nyan nakeuh nibak Nabi Ibrahim, meuhat keuh meunan bansa Quraisy nyoë that jihoreumat lé manndum bansa la'én nyang na di tanoh Arab. Lam masa seugolom lahé Nabi Muhammad SAW lam kawôm Quraisy di Makkah, awak nyan nakeuh mantong jiseumah beurhala nyang nakeuh le beurhala nyan jipeuduëk diseulingka ngon didalam Ka'bah. Masa nyan geupeunan lam Islam seubagoë masa Jahiliyah ngon kawôm nyang seumah beurhala nyan geupeunan musyrikin.

Nan Quraisy nyan phôn geucok bak sidroë éndatu Nabi Muhammad SAW nyang nan gobnyan Fihr. Nibak Fihr nyan keuh teuka dum Bani atawa kawôm aneuk bansa Quraisy nyan lagèe Bani Kinanah, Bani Nadhir, Bani Hasyim ngon le dum la'én.




#Article 230: Peukayan (102 words)


Bajèë, siluweuë, ija pinggang, tangkulô', kupiah jipeunan peukayan.
Meunyo tajak bak teumpat nyang ramé ureung tan bajèë geupeukhém lé gob, geukheun geutanjoë hana teupue 'adat. Nyan keuh wajéb tangui peukayan.
Tajaga ba' gèt peukayan ba' badan, bè teuboëh, ba' gléh sabé. Ureuëng kaya geungui peukayan ija nyang lë yum .Teutapi peukayan nyang meunan hana guna jakalèë hana gléh. Bah tangue nyang murah asai ba' gléh. Nyan keuh nyang gét. Dilon, lon tém ngui ija cét murah, gléh niba' ija sutra nyang hana gléh ngon meubèë khèb. Ureuëng inong gala' geu meungui alat meuih pira'. Geutanyoë agam hana lazém ta meungui bië' nyan.




#Article 231: Pocut Meuligoë (337 words)


Pocut Meuligoë nakeuh sidroë ureuëng inong uleë balang Sama Langa. Bak masa Beulanda jikeuneuk tamong u Sama Langa, Pocut Meuligoë nyang mantong muda balia ka meuhasé geupeutheun wilayah uleë balang gobnyan. Lé Pocut Meuligoë geupeuwajéb keu mandum ureuëng agam nyang na di Sama Langa bah geutron u mideuën prang ngon soë mantong nyang han geutém jak meuprang ka geutindak ngon hukôman nyang brat.

Pocut Meuligoë nakeuh turônan keu limong dari uleë balang Sama Langa, Tun Sri Lanang. Lam masa Pocut Meuligoë nyoëkeuh na meupadum go lam padum thôn teuntra Beulanda dijak seurang Sama Langa, sampoë-sampoë Karel van der Heijden, Jeundran Beulanda gadoh sineuk aneuk mata lam prang meureubot wilayah Sama Langa.

Peungarôh Pocut Meuligoë han meuceuë di wilayah Sama Langa mantong, tapi nakeuh that luwah sampoë u Acèh Rayek. Lam masa prang Acèh lé Pocut Meuligoë le that geukirém beunantu beulanja, seunjata ngon teuntra u Acèh Rayek keu geubantu prang disidéh. Nibak watèe nyan peukara nyan that mungkén jeuet geubantu lé Pocut saweuëb wilayah Sama Langa nakeuh that hayeuë lam bideuëng meuniaga.

Schumacher sidroë ureuëng teumuléh meubansa Beulanda ka jipeugah lam tulésan jih nakeuh bak thôn 1876, Beulanda that jiharok keu Sama Langa beutundôk keu Beulanda. Tapi meukeusud nyan laju geubalah lé ureueng Sama Langa ngon laju geuseurang kapai-kapai Beulanda di Seulat Malaka. Bak thôn nyang saban lé Gubernur Beulanda Karel van der Heijden ka jireuncana saboh prang u Sama Langa ngon jipeusiap saboh batalion seureuta mandum kapai prang nyang rayeuk-rayeuk ngon prang Sama Langa. Aseuka darat Beulanda watèe nyan jipimpin lé JDJ. van der Hegge Spies.
Bak watèe Beulanda teuka u darat, teuntra Acèh di Sama Langa ka geuprèh awak nyan di bineh panté Kiran ngon Kuala Tambuë. Lam uteuën beuluka nyang le diwilayah nyan ka geukeubah cit sula ban saboh nyan, saboh batalion teuntra Beulanda ngon hana sosah bak geupoh maté lé 40 droë teuntra Acèh nyang geuprèh disinan.
Lheuh keujadian phôn nyan laju meusambông-sambông prang di Sama Langa sampoë 30 thôn lheueh nyan bak watèe Batèë Iliëk meuhasé jireubôt lé Beulanda bak thôn 1904.




#Article 232: Panglima Tibang (265 words)


Panglima Tibang nakeuh sidroë ureuëng peunténg lam Keurajeuën Acèh Darussalam bak watèe Beulanda jiseurang Acèh thôn 1873. Panglima Tibang atawa Muhammad Tibang nyan seubeutôijih nakeuh sidroë ureuëng turônan India nyang teuka dari Lahore, na asulijih nakeuh Ramasamy nyang dijak u Acèh yôh nmasa ubeut jih. Ramasamy nyan dijak meuranto ngon beukai ahli nibak meu'en sulap. Ngon carong lam bideuëng meupéyasan nyan lé Ramasamy ngon bagah jimeulôp sajan ureuëng Acèh, sampoë jih geumeuhôi lé Sultan Acèh u meuligoë Acèh. Lheueh jitamong Iseulam ngon jibalék nan jeuet keu Muhammad lé Sultan Mahmud Alauddin Syah (1871-1874) geupeucaya jih jeuet keu syahbanda. Lé Sultan keu jih geujôk wilayah kuasa di dairah Tibang ngon dudoe geulakab ngon nan Panglima Tibang atawa gla Teuku Panglima Maha Raja Tibang Muhammad.

Tibang meukhianat keu Acèh bak watèe jih geutunyok lé Sultan keu pimpin saboh utôsan nanggroë u Riau. Meukeusud utôsan nyan nakeuh jak meurundéng ngon Beulanda di Riau, bah awak Beulanda nyan jitém jak u Acèh bak buleuën 12 thôn 1872. Dari Riau Tibang jijak lom u Singapura keu jak meurumpok konsul Amirika, Itali ngon Turki. Ôseuha utôsan Acèh nyang jipimpin lé Tibang nyan jiteupeue lé Beulanda, peukara nyan keuh jeuet laju jipeusigra Beulanda jak Seurang Aceh bak buleuën Lhèe thôn 1873.

Lam prang Acèh sampoë thôn 1879 Tibang na di Acèh sampoë keu jih geupeujôk saboh buët la'én jak pimpin utôsan Acèh u luwa nanggroë, tapi trôh keudéh u luwa Tibang meukhianat ngon meubalék arah jitamong lam teuntra Beulanda jak seurang Acèh. Buet khianat nyankeuh nyang that geuingat lé ureuëng Acèh sampoë uroë nyoë seubagoë khianat nyang paléng bahaya lam seujarah Acèh.




#Article 233: Ulèë balang (104 words)


Ulèë balang atawa Hulu Balang lam bahsa Meulayu nakeuh kawôm bangsawan lam masyarakat Acèh nyang geupimpén saboh nanggroë, wilayah lam teuningkat kabupaten nibak struktur peumerèntah Indônèsia jinoë. Ulèë balang geugla ngon gla Teuku keu ureuëng agam atawa Cut keu ureuëng inong.

Ulèë balang geuangkèe lé adat lam kri trôn-meutrôn. Ureuëng nyan geuteurimong kuwasa langsông nibak Sultan Aceh. Ulèë balang nyoë nakeuh nyang mat kuwasa nanggroë atawa raja-raja ubeuet nyang that meukuwasa lam dairah maséng-maséng. Bak watèe geupeuangkèe pangkat ngon neuduëk ulèë balang, ureueng nyan meuhat neucok peunutôh nibak Sultan Acèh. Surat peuangkèe nyoë geupeunan Sarakata nyang geubôh cap sikureuëng atawa stempel Keurajeuën Acèh Darussalam.




#Article 234: Ali Hasjmy (296 words)


Prof. Ali Hasjmy (nan lahé: Muhammad Ali Hasyim) atawa Al Hariry, Asmara Hakiki ngon Aria Hadiningsun lahe di Montasik, Acèh Rayek, 28 uroë Buleuën Lhèe thôn 1914, abeh umu 18 uroë Buleuën Sa thôn 1998 nakeuh sidroë ulama, pujangga ngon ureuëng nyang peunténg asay Acèh.

Ali Hasjmy nakeuh aneuk lumbôi duwa nibak 8 droë meusyèëdara. Yah gopnyan nakeuh Teungku Hasyim. Gop nyan geumeugatip ngon Zuriah Aziz. Aneukgeuh na 7 droë nyakni, Mahdi A Hasjmy, Surya A Hasjmy, Dharma A Hasjmy, Gunawan Hasjmy, Mulya Hasjmy, Dahlia A Hasjmy ngon Kamal A Hasjmy.

Le that buët seureuta pangkat nyang tom neumat lé Ali Hasjmi lam hudép gobnyan. Nibak la'én nakeuh bak thôn 1975 gobnyan ka geuangkèe seubagoë gurèe rayeuk (Prof) lam èleumèe dakwah lé IAIN Ar-Raniry, Banda Acèh. Seugohlom nyan gobnyan na tom jeuët keu gubernur Acèh periode 1957-1964, dudoë nibak nyan jeuët keu gubernur geupeubantu meuntroë lam nanggroë Jakarta periode 1964-1968. Na cit gobnyan neumat buet seubagoë Keutuha Majeulih Ulama Acèh, Rektor Institut Agama Islam Negeri Jami'ah Ar Raniry, Darussalam, Banda Acèh. Ngon na cit pangkat-pangkat nyang la'én di Jawatan Sosial Acèh, Sumatera Utara ngon Jakarta antara thôn 1946 sampoë ngon thôn 1957.

Nibak buleuën Sikureuëng thôn 1953 sampoë buleuën Limöng thôn 1954 gobnyan ka jidrop lé teuntra ngon peulisi Rèpublik Indônèsia ngon jitheun gobnyan di rumoh glap Medan ateuëh tudôhan rôh lam Geurakan Tgk. Daud Beureu'éh atawa Darul Islam (DI/TII).

Ali Hasjmy sidroë ureuëng nyang that galak bak meubeuet ngon meudeungo meusép. Lam le that buët gobnyan bak bideuëng peumeurèntah ngon geusatoh masyarakat gobnyan asé cit neupeugot teunuléh-teunuléh sastra. Saweueb nyankeuh gobnyan ka jithèe cit jeuet keu sidroë pujangga peunténg Indônèsia bak saboh masa. Leubèh kureuëng na 18 boh keunarang sastra, 5 boh teujeumah ngon na 20 boh teunuléh nyang neupeugot lé droëneuhnyan antara la'én nakeuh:




#Article 235: Darul Islam di Acèh (342 words)


Prang DI/TII di Acèh bicah bak 20 uroë buleuën Sikureuëng thôn 1953. Geupeuphôn prang nyan ngon saboh haba penyata nibak Teungku Daud Beureu'éh nyang neupeunyata kateudong saboh peumeurèntah Darul Islam di Acèh nyang jeuët keu saboh neugara neuweuëk nibak Neugara Islam Indônèsia (NII) di meuyub Imeum Rayeuk NII S.M. Kartosuwirjo.

Teungku Daud Beureu'éh nakeuh sidroë peumimpin Acèh 'oh lheuëh masa Revolusi Meurdèka Indônesia. Pangkat gobnyan nakeuh sidroë Jeundran Mayor (tituler). Gobnyan neumat kuwasa gubernur militè di Acèh bak watèe jigisa keuduwa go teuntra Beulanda u Indônèsia.

Punca karu Darul Islam atawa DI.TII Acèh nyan nakeuh meupadum boh seubab. Seubab nyang brat that lé peumeurèntah di Jakarta ka jipeugadoh provinsi Acèh ngon jipeusaho bak provinsi Sumatra Utara di Mèdan. Seubab la'én nakeuh keuneuk peudong hukôm Syari'ah di Acèh nyang meusaban ngon hukôm bak agama Islam .

Seubab nyan keuh lé Teungku Daud Beureu'éh ka neupeugrak saboh aseuka meuseunjata seureuta geubantu ngon buët siyasat. Ngon laju jeuët keu prang raya ban saboh nanggroë Acèh antara ureuëng DI/TII geulawan teuntra (TNI) ngon peulisi Indônèsia. Lam prang nyan ureuëng DI/TII meuhasé geukuwasa teumpat-teumpat peunténg di Acèh seuretuta meuhasé cit geuduëk bak padum-padum boh banda rayeuëk di Acèh.

Dudoë lheëh jikirém beunantu teuntra dari Sumatra Utara ngon Sumatra Teungoh, meubarô keuh ureuëng DI/TII meuhahasé jipeuwèh keudéh u glé. Lé Teungku Daud Beureu'éh ngon teuntra gobnyan geusambông prang nyan sampoë meuhasé saboh duëk pakat meusiyasat antara duwa boh pihak nyang sitrèe meusitrèe nyan. Duëk pakat atawa musyawarah nyan geupeunan Musyawarah Kerukunan Rakyat Aceh di Kutaraja bak buleuën Duwa blah thôn 1962.

Teunuléh bideuëng nyoë geukeumeung peupanyang lom

Geurakan Darul Islam di Acèh sugohlom jeuët keu prang rayeuëk ka leubèh awai geudukông lé padum-padum droë ureuëng rayeuëk bak di Acèh. Mandum ureuëng nyan bak kri meusambông cit ngon peujuangan meuseunjata nyang leubèh awai. Kawôm nyan peureuté peujuang masa tiyeuëp Beulanda nyang that keuciwa neuh seubab han trôh hajat ban lagè neumeujuang dilèe. Ramèe that ureuëng nyang rôh lam geurakan nyan nakeuh peujabat-peujabat peunténg lam peumeurèntah sipil ngon militè Indônèsia di Acèh.

Ureuëng-ureuëng peunténg lam geurakan nyan nakeuh lagèe  :




#Article 236: Geografi (384 words)


Géografi nakeuh èleumèë bhaih muka bumoë, manusia, peunula, hiweuen ngon wasé nibak bumoë. Asai narit geografi geucok nibak bahsa Yunani (γεωγραφία, geo bumoë, graphia gamba/teunuléh) meumakna peujeulah bhaih bumoë. Ureuëng phôn nyang ngui narit Geografi nakeuh Eratosthènès (276-194 SM). Di Indônèsia seugolom thôn 1947 geuthèë ngon nan èleumèë bumoë. Geografi geubagi 2 sagoe èleumèë geografi sosial (baih manusia) ngon geografi fisik (baih alam).

Nanggroë Yunani nakeuh saboh nanggroë nyang phôn jithèë ka geurawôn baih geografi seubagoë èleumèë ngön filosofi, ngön nyang pike keu phôn nakeuh Thales nibak Milètus, Hèrodotus, Eratosthènès, Hipparchus, Aristotèlès, Dicaearchus dari Mèssana, Strabô, ngön Ptolemy. nanggroë Romawi geubri seuneujôk nibak peumetaan sabab ureuëng nyan le nyang meurawôn nanggroë dan geutamah lom cura’-cura’ atawa cara-cara barô. Salah saboh cura’ nakeuh periplus, nibak pelabuhan ngön daratan man sipanyang garéh panté nyang jeut geukalön lé ureuëng meulaôt; ceuntô keuphôn nakeuh Hanno sang Navigator nibak Carthaginia lom saboh treuk nibak laôt Erythraea, bandua nyan seulamat di laôt sabab geungui cura’ periplus ngön geuturi binèh panté laôt Mirah ngön Teluk Parsi.
bak jameun seuneungöh, ureuëng nanggroë Arab lagèë al-Idrisi, Ibnu Battuta ngön Ibnu Khaldun geuplara ngön sabé geubangön pusaka nanggroë Yunani ngön Romawi. Ngön geumeujak Marco Polo, geografi ka meusipreuëk keu mandum nanggroë Iërupa.
Oh leuh abad keu-18 geografi ka jithèë seubagoë èleumèë nyang jeut keu beunagi nibak kurikulum di universitas di Iërupa (nyang peuphôn Paris ngön Berlin),.

Géografi fisik (atawa fisiografi) peupusat keu géografi seubagoë èleumèë bumoë. baih nyoe neupeutrang mangat leubèh tapham bideuëng fisik bumoë ngön laén lom, lagèë : litosfèr, hidrosfèr, atmosfèr, pedosphère, lom baih flora fauna lam dônya (biosfèr).

Géografi manusia nakeuh sagoë geografi nyang meupusat bak bideuëng saleuë' (pola) nyang membeuntôk manusia sibagoë masyarakat sosial. lam nyoë jitmöng baih budaya, sosial, politék lom ekonomi manusia.

Geomatika nakeuh sagoë geografi nyang ka lahé bak teungöh thôn 1950. Geomatika kajeut keu èlèmèë nyang luwah, geungui cara lagèë SIG ngön PJ.

Geomatika meulipôt lapang luwah bideuëng nyang meupawôt ngön analisis spasial, lagèë Kartografi, Sistem Informasi Geografis (SIG), Penginderaan jeuôh, lom sistem peuteuntèë neuduëk global (GPS).

Geografi regional nakeuh sagoë geografi nyang geuprunoë da'irah nibak mandum meubileung ukô lam dônya. niët phôn nakeuh beujeut keu tapham, atawa jeut tapeuhareutoë jeunèh-jeunèh sipat-sipat wilayah dari drah alam lom manusia.

Di meuyub nyoë na padum-padum droë ureuëng nyang geupadoli, geupeuna, lom nyang geutém meubuët nibak bideuëng geografi, nakeuh:




#Article 237: Tangsé, Pidië (219 words)


Tangsé nakeuh saboh keucamatan lam Kabupatèn Pidië. Daírah nyoë jithèë ngön breuëh nyang mutujih göt ngön hasé-hasé bumoe la'én lagèë boh driën nyang nyumjih khaih bida ngon da'irah la'én. Wilayah nyoë meuiklim leupië sabab mantöng le seunaman kayèë-kayèë raya lam uteuen.

Ceuë nanggroë da'irah Tangsé röt barôh ngön Keumala, timu ngön Manè, tunong ngön Tutut, Acèh Barat, ngön röt barat ngön Janthoë, Acèh Rayek. Neuduëk Tangsé nakeuh bak binèh Bukét Barésan, nyang jithèë meusapat padum-padum boh gunong manyang jibeuntuk banja meumanyang ateuëh pulo Ruja nyang han putôh-putôh phôn di Acèh trôk u Lampung.

Ban-ban nyoe, away bak buleun lhèë thôn 2011 musibah teuka ië raya ji trôn nibak gunong, mandum krueng nyang na sinan jipeu-ék ië lam gampông-gampông, ureueng han geuteumeung peuminah dabeuh seubab ie jipök mandum nyang na, watèe nyan gampông nyang keunong ie bah nakeuh Blang Dalam, Blang Pandak, Ranto Panyang, Layan, Peunalom I, Peunalom II, Krueng Meuriam. leuh nyan bak buleun dua thôn 2012 musibah nyan meuulang, neuduek gampông nyang keunong nakeuh Blang Malo, Keubôn Nilam, Ulèe Gunong.

Di Tangsé na meu padum boh teumpat nyang ceudaih. Le that potènsi wisata 'alam meunyö geutém peureumeuen jeuet keu nè wasé dairah nyang rayek. Di yub nyoë meu padum boh teumpat wisata nyang na di keucamatan Tangsé, nyakni:

Mukim Beungga

Mukim Layan

Mukim Pulo Mesjid

Mukim Tanjông Bungong




#Article 238: Peunula (499 words)


Lam biologi, peunula geukheun keu organisme nyang jitamöng lam Regnum Plantae. Di dalamjih nakeuh mandum organisme nyang that biasa geuturi lé ureuëng bak kayèe, beuluka, terna, naleuëng, kumbeuëk seureuta alga ijô. Meucatat na keunira 350.000 spesies organisme jitamöng u dalamnyan, nyan hana rôh alga ijô. Dari jumeulah nyan, 258.650 jeunèh nakeuh peunula meubungong ngön 18.000 jeunèh peunula kumbeuëk. Rab mandum peunula nyan meusifeuët autotrof, ngön jicok energi langsông dari cahaya mata uroë röt proses fotosintesis. Meuseubab ngön wareuna ijô brat that bak anggèta keurajeuën nyan. nan la'én nyang geunguy nakeuh Viridiplantae (peunula ijô). Nan la'énjih nakeuh Metaphyta.

Klasifikasi peunula bak masa jemeun geupeutamong cit ban mandum alga ngon fungi (jitamong kulat leundé) seubagoë anggètajih. Kritik-kritik nyang teuka jeuët keu dudoë fungi geupisah dari peunula. Meunan pih bak stasioner, fungi meusifeuët saprotrof, jicok energi dari euncit-euncit dabeuëh organik. La'én nibak nyan, bintéh sel fungi kon meususôn nibak dabeuëh nyang saban ngon peunula ngon that meuhi ngon meulatang.

Geuweuëk lom dudoë alga nyang geupisah bak anggèta peunula meuseubab jih hana diferensiasi jaringan ngon hana meukeumang klorofil seubagoë pigmen ngon drop energi.

Meuneunguy teknik-teknik biologi molekuler keu filogeni pwunula bak nyatajih dudoë that le meudukông ateuëh peuë nyang meupisah jinoë. Peunula lam areuti nyang jinoë geunguy kayém jikira seubagoë turônan nibak alga ijô.

rupa nyang bagah that jeuët keu geuturi peunula nakeuh bak wareuna ijô nyang brat meuseubab na meukandông pigmen klorofil nyang that peunténg bak kri jidrop energi rot fotosintesis. Ngon nyankeuh, peunula nibak umumjih meusifeuët autotrof. Padum-padum boh nyang hana saban, lagèe bak padum macam peunula parasit (seumalu), nyan nakeuh meuseubab ngon adaptasi keu kri udép ngon lingkungan nyang hayeuë. Saweuëb sifeuëtjih nyang autotrof, peunula sabé jiduëk bak neuduëk nyang phôn lam ranté ilé peunajôh rot organisme udép (ranté eumpeuën).

Peunula meusifeuët stasioner atawa hanjeuët jiwèh ateuëh kheundak droëjih, meunan pih na pdum-padum macam alga ijò nyang meusifeuët motil (jeuët wèh) saweuëb bak jioh na flagelum.

Meuseubab ngon sifeuëtjih nyang pasif nyoë peunula beujeuët meuadaptasi bak fisik ateuëh meuubah bak teumpat udép nyang jiteurimong lé jih. Variasi morfologi peunula ji'ôh leubèh rayeuëk nibak anggèta keurajeuën nyang la'én. La'én nibak nyan, peunula meuhasé le that metabolit sekunder seubagoë mekanisme ngon peutheun udép ateuëh peuë nyang meuubah bak teumpat jih atawa na jiseurang lé nyang peukarujih. Reproduksi peunula jicok peungarôh cit lé sifeuët nyoë.

Bak tingkat selular, binté sel nyang meususôn nibak selulosa, hemiselulosa, ngon pektin jeuët keu rupajih nyang khusuih, meunanpih bak peunula tingkat meuyub meujan-jan cit meususôn nibak pektin saja. Meuhat cit bak peunula nyang sel jih na plastida; ngon vakuola nyang rayeuk ngon kayém jidominasi volume sel.

Le alga nyang hana lé jitamong lam Keurajeuën Plantae. Alga nakeuh lam paum-padum boh kawan nyang meubida nibak organisme nyang meuhasé energi rot fotosintesis, maséng-maséng nyang teuka abk kri independen nibak éndatujih nyang non-fotosintetik. Alga nyang brat that gura nakeuh naleuëng la'ôtt, alga multiseluler nyang meuhat that meuhi ngon peunula terestrial, geuklasifikasi sajan alga ijô, mirah, ngon coklat. Tiëp-tiëp kawan nyan jitamong cit na meupadum boh jeunèh organisme mikroskopik ngon organisme uniseluler.




#Article 239: Gaki limong (199 words)


Ureuëng meukat bak gaki limong atawa Pedagang Kaki Lima atawa nan paneukjih PKL nakeuh saboh narit istilah neukheun keu soë mantong nyang geu leuëng meuneukat atawa keurija la'èn keu mita pèng diateuëh binéh rot bak dijak ureuëng.

Narit gaki limong nyan na nyang kheun keu istilah ureuëng meukat peunajôh atawa peuë la'én mantong nyang geunguy geureubak keu keudèe gobnyan. Saweuëb istilah nyan keuh meuhat geukheun gaki limong, kayém geuteupeusé ngon jumeulah gaki nyang na limong boh. Limong boh gaki nyan nakeuh duwa gaki atra ureuëng po atra meutamah lom lhèe boh teuk keu gaki geureubak (ruda).

'Oh tapeugah teupeusé keunira gaki ngon ruda bak narit gaki limong sang-sang nyan nakeuh haba teupeuna-peuna. Saweuëb ramè cit nyang meukat bak rot nyan nyang hana geunguy geureubak atawa peukakaih meugaki la'én, lagèe ureuëng meukat ubat miseuëjih nyang 'oh geumeukat meumada ngon geuleuëng tika mantong atawa cit lagèe ureuëng meukat cindôy nyang geugulam guci cindôi u peukan keu pat keubah meuneukat.

Seubeutôijih nyang geukheun gaki limong nyan nakeuh saboh neuatô nyang jinguy lé awak Beulanda jameun kolonial. Neuatô nibak peumeurèntah Beulanda masa nyan nakeuh bak tiëp-tiëp rot nyang jinguy lé ureuëng beu na meuseudia luwah limong gaki keu ureuëng nyang jak ngon tapak.




#Article 240: Taman Cicém Kuala Lumpur (194 words)


Taman Cicém Kuala Lumpur neuduëkjih toë terletak Tasik Perdana, Kuala Lumpur, Malaysia. Di seulingka da'irah nyan nakeuh meupadum boh teumpat nyang that candèn keu ureuëng jak meuramiën lagèe Taman Bambang, Meuseujid Neugara, Taman Bungong Raya, Balèe Memorial Tun Abdul Razak, Planetarium Neugara ngon la'én-la'én.

Taman Cicém nyoë ka geuraseumi lé Seri Paduka Baginda Raja Permaisuri Agông, Tuanku Siti Bainun binti Mohd Ali bak 15 uroë buleuën Siblah thôn 1991. Taman nyoë geusatoh ngon geuhiro lè Diwan Bandaraya Kuala Lumpur.

Taman Cicém nyoë nakeuh saboh taman sari cicém ngon taman tropika khas keu ureung nyang padôli keu alam. Taman cicém nyoë geukheun keusaboh taman cicém nyang that rayeuk di ranto Asia Teunggara ngon na lam wilayah pantong nyang that ijô kira-kira 80 ranté atawa 3.2 hektar luwahjih.

Keu phôn that di Malaysia, dum ureung nyang galak keu cicém ka meurumpok kalon leubèh kureuëng 2000 boh cicém nibak meubagoë spesies jipo ngon bibeuëh lam taman nyoë. Na cicém Kuwangkhang, Eunggang, Leuëk, Rampeuneu, Keudindét, Bruwak ngon Ara ngon nacit cicém flamingo seureuta meubagoë jeunèh cicém nyang teuka dari Malaysia ngon neugara la'én lagèe Australia, New Guinea, Thailand, Indônèsia, Tanzania, China ngon Beulanda jiduëk lam taman cicém nyoë.




#Article 241: Keurajeuën Banten (111 words)


Keurajeuën Banten nakeuh saboh keurajeuën Islam nyang tom teudong di Provinsi Banten, Indônèsia. Phôn bak thôn 1526, bak watèe nyan Keurajeuën Demak teungoh jipeuluwah peungarôhjih u wilayah pasi barat Pulo Jawa, ngon jipeutalô padum-padum boh wilayah banda la'ôt ngon jipeugot keu pông teuntra ngon da'irah meuniaga.

Maulana Hasanuddin, aneuk agam Sunan Gunung Jati nakeuh nyang meuhat rayeuk that peungarôh lam kri meureubôt kuwasa phôn keurajeuën Banten nyan nibak keurajeuën la'én di barat pulo Jawa.

Rab na 300 thôn keurajeuën Banten asé jipeutheun nanggroë ngon dudoë meuakhé cit ngon teuka kolonial dari Iërupa keunan. Keuneulheuëh that bak thôn 1813 mandum peungarôh nyang na bak keurajeuën nyan ka dicok keu peumeurèntah Hindia Blanda.




#Article 242: Umar bin Khattab (1224 words)


Umar bin Khattab bin Nafiel bin Abdul Uzza atawa leubèh geuturi ngon nan Umar bin Khattab (581 - Buleuën Siblah 644) () nakeuh sidroë sahbat Nabi Muhammad nyang nakeuh cit sidroë khalifah keuduwa Islam (634-644). Umar rôh cit keu sidroë nibak peuët droë Khalifah nyang na lam gla Khalifah nyang meurumpok peutunyok (Khulafa'ur-rasyidin).

Umar lahé di banda Mekkah nibak sukèe Bani Adi, saboh peureudèe bansa ngon sukèe Quraisy, sukèe nyang that utama di banda Mekkah bak watèe nyan. Ayah gobnyan nan geuh Khattab bin Nufail Al Shimh Al Quraisyi ngon mak gobnyan Hantamah binti Hasyim, dari kawôm Bani Makhzum. Umar na nan nyang geubri lé Nabi Muhammad S.A.W. nakeuh Al-Faruk nyang meuareuti ureuëng nyang jeuët neupeumeuklèh antara nyang jroh ngon nyang bateuë.

Seugolom neutamong Islam, Umar nakeuh ureuëng nyang that jiseugan ngon jihoreumat lé ureuëng duëk di Mekkah. Ban lagèe adat nyang jipeubuët lé kawôm jahiliyah Mekkah bak watèe nyan, Umar rôh cit neutanom aneuk inong neuh nyang mantong udép ngon ban lahé seubagoë kri ban adat di Mekkah. Lheuëh neutamong lam agama Islam, Umar ka teulah neuh ateuëh peuë nyang ka tom neupeulaku yôh masa dilèe jan droëneuh nyan mantong bangai lam bhaih agama Islam.

Umar seugolom Islam nyan geuturi cit seubagoë sidroë ureuëng nyang galak that mabôk, na padum-padum boh seunurat nyang na bak masa seugolom Islam (Jahiliyah), Umar that galak neujéb arak. Lheuëh neutamong Islam, gobnyan ka hana neupeurab lé ië mabôk nyan meubacut pih, bahthat pih bak watèe nyan golom na neutham keu bhaih hanjeuët jép arak lom lam agama Islam.

Bak watèe Nabi Muhammad ka neuba agama Islam ngon trang lam kawan ureuëng di Mekkah, Umar that na neubanci keu peuë nyang neupeugah lé nabi masa nyan, kawôm Muslim yôh nyan pih neu akô nakeuh Umar nyan sidroë musôh nyang rayeuk keu ummat Islam. Saweub Umar ka geuthèe lé ureuëng nakeuh sidroë panglima ngon teuntra nyang that hayeuë lam mandum prang nyang na rôh gobnyan. Umar pih nget that le neu elanya soë mantong nyang ka neutamong lam agama islam masa nyan.

Bak peukara neubanci keu Nabi nyan keuh bak saboh uroë lé Umar ka trôh niët neuh keuneuk poh Nabi. Meunan pih bak neureuncana buët nyan, gobnyan ka meurumpok ngon sidroë sahabat Nabi Nu'aim bin Abdullah nyang lé Nu'aim ka neupeugah nyang nakeuh adoë inong Umar ka geutamong cit lam agama Islam. Teukeujôt that Umar ban neudeungo peuneugah nyan, ngon laju sigra neugisa neuriwang u rumoh, neuseutot adoë neuh nyang kajeuët keu ureuëng meu iman nyan keuneuk jak poh adoë neuh. Bak riwayat geupeugah bak watèe trôh u rumoh nyan ka neudeungo lé Umar adoë neu teungoh neubeuët Al Qur'an surat Thaha ayat 1-8, that meutamah beungèh aju keuh Umar yôh nyan ngon sigra neupoh adoë neuh sampoë jipo darah. Ban neukalon adoë neuh kaneumoë ngon badan meudarah jiteuka weuëh lam até Umar, lheuëh nyan gobnyan geulakèe ngiëng neubeuët nyang teungoh na bak jaroë adoë neuh nyan. Bak watèe nyan keuh bak teukeudi Potallah meugeunta até Umar ngon peuë nyang neubeuët nyan ngon laju teuka inseuëh keu neutamong cit lam agama Islam. Ban jiteupeuë lé ureuëng Mekkah Umar ka Islam, mandum awak musyrikin nyan jibanci keu Umar ngon hana meubacut pih jihoreumat lé keu gobnyan bahthat pih awaknyan mantong jitakôt keu Umar.

Bak thôn 622 M, Umar kaneuikôt sajan Nabi Muhammad S.A.W. ngon dum ureuëng islam nyang la'én neujak meuhijrah (neuminah) u Yatsrib (jinoë Madinah). Gobnyan rôh cit lam prang Badar, Uhud, Khaybar seureuta watèe neuseurang Suriyah. Bak thôn 625, aneuk inong gobnyan (Hafsah) geumeugatib ngon Nabi Muhammad S.A.W. Gobnyan ka geuingat seubagoë ureuëng nyang that geuseugan lé kawôm Islam bak masanyan, ngon geuturi seubagoë sidroë ureuëng nyang bak garéh keuë sabé geubila Nabi ngon ureuëng Islam.

Bak watèe haba wafeuët Nabi Muhammad S.A.W. bak uroë 8 Buleuën Nam thôn 632 M (12 Rabiul Awal, 10 Hijriyah) di Madinah sampoë bak mandum ureuëng Islam, Umar pih nakeuh sidroë ureuëng nyang that teukeujôt ngon keujadian nyan, gobnyan ka geutham soë mantong nyang keuneuk peumanoë ngon peusiëp manyèt Nabi keu meujak kubu. Meusuebab ngon nyum teukuejôt ngon han neupatéh Nabi kana lé Umar ka neumeukreuëh nyang nakeuh Nabi Muhammad golom wafeuët, Nabi cit pangsan mantong ngon keuneuk neubeudoh pajan-pajan.

Abu Bakar nyang neudeungo meunan keujadian laju neugisa u Madinah neujak meurumpok ngon Umar nyang teungoh neutham ureuëng la'én, ngon neupeugah lé Abu Bakar:

Abu Bakar ka neupeuingat bak ureuëng Islam nyang teugoh gabuëk, ngon Umar na lam kawan ureuëng gabuëëk nyan. Lheuh nyan keuh meubarô inseuëh keulayi ureuëng nyan mandum. Meubarô teuingat geuh nyang nakeuh Nabi nyan manusia cit saban ngon manusia la'én.

Bak masa masa Abu Bakar neumat kuwasa jeuët seubagoë khalifah, Umar nakeuh sidroë ureuëng nyang jeuët keu meubri nasèhat khalifah. Lheuëh meuninggai Abu Bakar bak thôn 634, Umar geutunyok jeuët keu khalifah gantoë Abu Bakar, Umar nakeuh khalifah keu duwa lam tarèh Islam.

Bak masa peumerintah Umar, kuwasa Islam ka jitimoh ngon that na bagah. Islam masa nyan ka meuhasé reubôt nanggroë Mesopotamia ngon na bacut wilayah Parsi dari jaroë wangsa Sasanid seureuta lom geureubôt Meusé, Palestina, Suriyah, Afrika Utara ngon Armenia dari jaroë bangsa Rôm.

Ban geusurat lam tarèh, le that prang rayeuk lam seujarah phôn Islam peuta'lôk dônya. Prang Yarmuk, nyang keujadian rab Damaskus bak thôn 636, 20 ribèe teuntra Islam ka geupeutalô teuntra Rôm nyang na jumeulah awaknyan 70 ribèe droë ngon prang nyan ka meuakhé keuh kuwasa Rôm di Asia Ubit blah rot tunong. Teuntra Islam la'én lam jumeulah nyang leubèh dit ka meuhasé cok meunang cit ateuëh teuntra Parsi nyang leubèh ramèe jumeulah jih lam prang Qadissiyah (thôn 636), di binèh kruëng Eufrat. Lam prang nyan panglima teuntra Islam Sa`ad bin Abi Waqqas ka geupeutalô teuntra Sassanid ngon meuhasé geupoh panglima Parsi nyang that jithèe, Rustam Farrukhzad.

Bak thôn 637, lheuëh geukeupông ngon trép banda Yerusalem, teuntra Islam dudoë asé geureubôt banda nyan. Umar ka neubri gunci keu tamong lam banda nyan keu peundita Sophronius ngon 'oh trôh watèe seumayang lé Umar han neutém seumayang lam geurija disinan. Umar neupiléh seumayang diteumpat nyang la'én. 55 thôn lheuëh nyan, Meuseujid Umar ka neupuga lé ureuëng Islam bak teumpat Umar neuseumayang yôh nyan.

Umar le that neupeugot reformasi administrasi nanggroë ngon neukalon ngon lisék that puë mantong nyang jeuët keu hajat ureuëng ramèe (rakyat), Umar ka neupeudong sistem administrasi khalifah bak mandum wilayah nyang ka neucok lé ureuëng Islam. Gobnyan geupeurintah keu peugot sensus ban sigom nanggroë Islam. Thôn 638 gobnyan ka geuparèntah peurayeuk ngon puga keulayi Meuseujid al-Haram di Mekkah ngon Meuseujid Nabawi di Madinah. Gobnyan ka geupeuphôn cit satoh proses kodifikasi hukôm Islam.

Umar geuturi ngon kri neu meuudép nyang biyasa mantong, hana neupeureumeun keu kri udép ureuëng meupangkat ngon meuareuta bak masa nyan, gobnyan neuhudép ban nyang ra'yat neuh udép hana leubèh nibak nyan.

Bak kira-kira thôn keu 17 Hijriah, thôn keu-peuët khalifah Umar, Umar ka geupeuteubiët peunutôh nyang nakeuh almanak Islam jeuët geukira ngon phôn geubileuëng bak keujadian hijrah.

Umar bin Khattab jipoh lé Abu Lukluk (Fairuz), sidroë namiët nyang that fanatik bak watèe gobnyan keuneuk geujak don imum seumayang Suboh. Fairuz nakeuh ureuëng Parsi nyang jitamong Islam lheuëh nanggroë nyan geupeutalô lé Umar. Fairuz ka jipoh Umar meuseubab ngon sakét até jih keu Umar nyang ka geupeutalô Parsi. Keujadian nyan bak uroë Rabu, 25 Dzulhijjah 23 H/644 M. Lheuëh wafeuët Umar, pangkat khalifah neumat lé Utsman bin Affan.

Bak masa Umar mantong hudép na neukeubah wasiët nyang nakeuh :




#Article 243: Utsman bin Affan (108 words)


Utsman bin Affan (, ) nakeuh sidroë sahbat Nabi Muhammad SAW nyang na rôh lam Khulafa'ur-rasyidin yang keu-3. Utsman nakeuh sidroë syèdaga nyang that kaya meunan pih gobnyan that murah haté ngon that galak meuseudeukah. Jasa gobnyan nakeuh geupeusaboh ayat-ayat Al-Qur'an lam saboh kitab.

Gobnyan nakeuh khalifah keulhèe nyang mat peurèntah dari thôn . La'én nibak nyan sahbat nabi nyang nyoë nakeuh that rayeuk sifeuët malèe bak droëneuh nyan.

Utsman bin Affan nakeuh sahbat nabi ngon khalifah keu lhèe lam Khulafaur Rasyidin. Gobnyan geugla nan ngon Dzun-Nurayn, gla nyoë meuareuti nyang po dua cahya, saweuëb gobnyan nakeuh neumeugatib ngon duwa droë aneuk inong Nabi, Ruqayyah ngon Ummu Kultsum.




#Article 244: Moharriadi Syafari (184 words)


Moharriadi Syafari (lahe di Samatiga, Aceh Barat, 10 Maret 1972), nakeuh sidroe politisi dari PKS di Aceh. Gobnyan jinoe nakeuh anggota DPR Aceh, nyang ka geujabat dua go periode dari thon 2004. La'en nibak nyan, gobnyan nakeuh waki ketua umum Dewan Pengurus Daerah Partai Keadilan Sejahtera (DPW PKS) Aceh. Sigohlom nyan gobnyan na tom jeuet Ketua DPW Partai Keadilan Aceh dan Sekretaris DPW PKS Aceh. Moharriadi nakeuh lulosan Fakultas Teknik Universitas Syiah Kuala ngon Fakultas Tarbiyah IAIN Ar-Raniry. Sigohlom geutamong donya pulitek, gobnyan nakeuh aktivis Lembaga Dakwah Kampus bak dua boh perguruan tinggi nyan. Ureueng tuha gobnyan asaigeuh dari Samatiga, saboh keucamatan di Kabupaten Aceh Barat. Moharriadi geumeukawen ngon Suriawati Hasballah dan na 5 droe aneuk, Jiyad Ahmad Khalid, Muwahhida Ghienal Jinan, Mushaddiqa Hudriy Raiyana, Hasan Ahmad Khubaib, dan Muthahhira Ainiyal Alya.

Watee pilkada Aceh Barat thon 2012, Moharriadi Syafari geu'ek seubagoe calon waki bupati, geudampingi bupati nyang teungoh lam jabatan, Ramli MS. Pasangan nyoe geudukong oleh PKS ngon Partai Rakyat Aceh. Bah pih na rôh lam putaran keudua, pasangan nyoe talo nibak pasangan H. T. Alaidinsyah ngön Drs. H. Rachmat Fitri HD, MPA.




#Article 245: Queen (105 words)


Queen nakeuh saboh kawan (grup) meusep aleran nu metal ngön rock alternative nyang meuasai di nanggroe Inggréh. Queen ka lheueh jipeuteubiet 15 boh album studio, nyakni Queen, Queen II, Sheer Heart Attack, A Night at the Opera, A Day at the Races, News of the World, Jazz, The Game, Flash Gordon, Hot Space, The Works, A Kind of Magic, The Miracle, Innuendo ngon Made in Heaven. Queen meujaya nibak jipeuturi lagu-lagu lagee Bohemian Rhapsody, The Show Must Go On, We Will Rock You, We Are the Champions, ngon Another One Bites the Dust. Meunyo totaljih, album-album Queen ka lheueh geupubloe trok 'an 300 juta krek.




#Article 246: We Bought a Zoo (514 words)


We Bought a Zoo nakeuh filem nyang nèjih nibak kitab We Bought a Zoo. Filem nyang geurilis bak thôn 2011 geuatô lé Cameron Crowe seubagoe sutradara, ngön Matt Damon seubagoe ureueng nyang meu'èn lam filem. Calitra filem nyoe nakeuh bhah keuluwarga Mee nyang geuminah bak saboh rumoh nyang rumoh nyan jameuen nakeuh saboh teumpat geupeulahra meunatang, nyang teungöh geuôseuha geuneuk peuhah keu ureueng ramèe.

We Bought a Zoo geurilis di Amirika Carékat bak uroe 23 Buleuen Duwa Blaih 2013. Filem nyoe meureumpök kritik nyang meubida-bida nibak ureueng ramèe, tapi meutumèe hasé 120 juta dolar Amirika.

Ban ban nyoe, Benjamin (Ben) Mee (Matt Damon) mantöng meusôsah haté ka geutinggai lé peurumohgeuh. Gobnyan makén trép makén sôsah abéh geuteurimöng haba nibak sikula meunyoe Dylan, aneuk agam Ben, jipeugöt karu bak sikula. Saweub nyan, Ben geuminah u rumoh barô nyang geubloe bak Mr. Stevens (JB Smoove). Bak watèe Mr. Stevens geuneuk peugah riwayat rumoh nyan, saboh rimueng jimeusu sampo su rimueng nyan geudeungö lé Ben. Mr. Stevens geupeugah meunyoe di likôt rumoh nyan na saboh eumpung duek meunatang; meunyoe Ben geuneuk bloe rumoh nyan, gobnyan suwah geubloe cit rumoh tinggai meunatang nyan nyang ka geutôp keu ureueng ramèe padum-padum thôn u likôt.

Adak pih kureung galak keu rumoh meunatang nyan, Ben teutap geupiléh keu geuduek bak rumoh nyan geuneuk eu kiban seunang Rosie jimeu'èn ngön cicém meurak. Nibak masa nyan, Duncan, aduen Ben, geuôseuha mangat Ben bèk jipiléh tinggai bak rumoh nyan, tapi Ben hana geudeungö peu nyang geupeugah lé aduengeuh. Kelly, sidroe ureueng keurija bak rumoh meunatang nyan, bak awai hana galak keu Ben saweub geubloe rumoh nyan, tapi Ben hana cit geupeureumeun peu-peu nyang jipeugah, ngön geujaweub, Pakön han?.

Walt Ferris, sidroe polisi, hana geusangka-sangka geupeugöt razia bak rumoh meunatang nyan, nyang haséjih nakeuh Ben suwah geupeugöt keulayi rumoh meunatang nyan. Ben nyang teungöh hana pèng han jeuet geupubuet sapue-sapue. Ronda, sidroe akuntan di sinan geucalitra bak ureueng-ureueng la'én meunyoe Ben geuneuk peubloe rumoh meunatang nyan saweub hana pèng bunoe. Duncan pih geupeugah meunyoe nyan nakeuh saboh boh pikéran nyang jroh, nyang gobnyan geuheut mangat Ben jeuet geumita pèng nibak buet-buet nyang la'én, tapi Ben teutap geungui pèng keu geupeugöt lom rumoh meunatang nyan.

Watèe ka lheueh geupeugöt rumoh barô keu ban dum meunatang nyan, Ben geuh'eut geuneuk peuhah rumoh meunatang nyan keu ureueng ramèe. Walt hana akô watèe geudeungö haba nyan. Ban dum buet geumita mangat Ben han jeuet geupeuhah rumoh nyan. Bak watèe Ferris geu-eu seumangat Ben, Ferris hana lé hak geutheun h'eut Ben. Singöhjih, Ben kureung seunang bak geukalön gohlom na ureueng nyang saweue rumoh meunatang. Bak hana geusangka, na sibak bak kayèe nyang meulinteung bak ra'uh nyang ureueng han jeuet geujak saweub rubah bak kayèe nyan. Ben geumita cara mangat bak kayèe nyang rubah nyan han jeuet keu saboh dalèh ureueng hana geusaweue rumoh meunatang. Bak akhè calitra, rumoh meunatang nyang ka teutôp padum-padum thôn u likôt, bak uroe nyan ka ramèe geusaweue lé ureueng ramèe.

Bak Buleuen Siblaih 2011, Jónsi geukarang jangeun keu filem We Bought a Zoo. Ban dum dapeuta jangeun nyang geungui lam filem na di miyub nyoe.




#Article 247: Zutto Zutto Tomodachi (143 words)


 nakeuh jangeun nyang keu-3 nibak Mana Ashida nyang jipeutubiet bak uroe 16 Buleuen Limöng 2012. Zutto Zutto Tomodachi nakeuh jangeun nyang keu-2 nyang Mana jimeujangeun sidroe. Jangeun nyoe geungui bak phôn ngön bak akhé filem Jewelpet Kira Deco!, nyang geungui cit keu geupeuturi filem  bak ureueng ramèe. Jangeun nyoe laju meutumèe bak rangking keu-17 bak Oricon Weekly Singles Charts hana trép lheuh geupeutubiet atawa geupeubloe.

Zutto Zutto Tomodachi awai ka geubri thèe keu ureueng ramèe bak uroe 16 Buleuen Limöng 2012, nyang bak uroe 30 Buleuen Lhèe 2012 ka lheueh geuduek di keu ureueng mita beurita/haba (pèrs) bak Hotèl Imperial di Tokyo nyang niet awai keu geupeuleumah filem . Mana Ashida ngön Yuko Yamaguchi, ureueng peugöt Hèllo Kitty, leumah cit bak uroe nyan seubagoe jamèe. Jangeun nyoe geupeubloe lam beuntuk CD ngön DVD, nyang lam DVD na geutamah vidéo jangeun Zutto Zutto Tomodachi.




#Article 248: Marumo no Okite (110 words)


 nakeuh saboh drama Jeupang nyang geupeudiyeung bak Fuji TV Buleuën Peut 2011. Ureuëng yang meu'èn lam drama nyoe nakeuh Sadao Abe seubagoe Mamoru Takagi, nyang geupeugöt buet bak saboh kantô alat teumuléh. La'én nibak nyan, Ureuëng nyang meu'èn lam drama nyoe nakeuh Mana Ashida ngön Fuku Suzuki seubagoe duwa droe aneuek miet keumbeue nyang ayahjih ka abéh umu.

Drama nyoe geupeudiyeung bak malam Seulanyan, geupeuphôn bak poh 9.00 malam sampoe poh 9.54.

 geupeuphôn peubloe bak Uroe 1 Buleuën Nam 2011 lé Pony Canyon. Jangeun-jangeun nyan geupeubloe lam beuntuk CD, nyang panyang watèe ban dum jangeun nyan 75 minèt.

Dapeuta jangeun di miyub nyoe geutuléh lam bahsa Jeupang ngön bahsa Inggréh.




#Article 249: Prang Hattin (1374 words)


Prang Hattin nakeuh saboh prang nyang keujadian bak 4 uroë buleuën Nam thôn 1187 atawa bak buleuën puasa thôn 584 Hijriyah. Prang nyoë geuturi cit ngon nan Prang Lungkè Hattin saweuëb teumpat keujadian prang nyan na bak puncak Hattin nyang ka gadoh. Prang nyoë nakeuh prang antara teuntra Islam di meuyub panglima rayek Salahuddin al-Ayyubi geulawan teuntra Salib nyang na lam Keurajeuën Yerussalem.

Teuntra Islam nyang geupimpin lé Salahuddin ka geupeutalô teuntra Salib lam prang nyan. Ramè that teuntra Salib nyang maté lam prang nyoë, ngon ramè cit nyang ceudra ka sampoë awaknyan hana teuga lé dijak meuprang lom lheuëh talô masa nyan. Meuseubab ngon talô lam prang nyan, ureuëng Islam ka meutamah jitakôt lé teuntra Salib seubagoë saboh aseuka militè nyang that hayeuë di tanoh suci. Lhèë thôn lheuëh nyan, banda Yerusalem nyang ka 100 thôn jikuasa lé teuntra Salib deungon prang nyan ka meuhasé geureubôt keulayi keu ureuëng Islam. Nyan nakeuh seujarah talô go keu lhèe teuntra Kristèn lam prang Salib.

Keujadian prang Hattin nyan nakeuh toë ngon tasék Tiberias nyang bak uroë nyoë na bak da'irah nyang jikuasa lé Israel. Mideuën prang, toë ngon gampông Hattin, saboh tanoh luwah meubukét-bukét nyang na nibak ruweuëng ceureulông. Jameun da'irah nyan geukheun nan ngon Lungkè Hattin. Neuduëk teumpat nyan na bak rot uëh jak antara Tiberias ngon Akkra blah rot timu. Geupeunan rot uëh nyan lé ureuëng Arab Darb al-Hawarnah, dilèe kon rot uëh nyan nakeuh saboh rot uëh peunténg nyang jipeugot lé Bansa Rôm. Rot nankeuh ureuëng Rôm meujak di timu u barat nanggroë Yordania antara La'ôt Galilia ngon panté Mediterania.

Guy Lusignan jeuët keu raja Jerusalem bak thôn 1186. Lusignan jeuët keu raja lam hak peurumohjih putroë Sibilla. Masa nyan ban lheuëh maté aneuk agam Sibilla Baldwin V, siyasat nanggroë keurajeuën Yerusalem bicah antara dua boh peureuté. saboh peureuté nakeuh nyang jiangkèe lé mahkamah keurajeuën, lam kawan nyan na Guy Lusignan, Sibilla ngon ureuëng nyang ban teuka keunan lageè Raynald de Chatillon nyang saban pakat ngon Gerard Ridefort seureuta rôh cit Peujuang Templar. Salang saboh peureuté teuk nakeuh peureuté ulèë balang nyang jipimpin lé Raymond III nyang seugolom nyan jeuët keu ulèe balang Tripoli masa raja Baldwin V. Peureuté ulèë balang nyan that jiteuntang peukara Guy Lusignan jipeugot droe keu raja. Raymond III that bancijih jikalon ramè that ulèë balang ubeut nyang laju ngon bagah-bagah jibungka u Yerusalem meujak bri hôreumat keu Guy Lusignan. Ngon seubab nyan lé Raymond III jipeusiep saboh kawan teuntra keuneuk meupeubateuë Guy Lusignan duëk keu raja. Peukara nyan jithèe lé Guy Lusignan, ngon meunan laju jipeusaho lé jih teuntra nyang dong rot jih ngon niët meujak keupông kuta Tiberia bak teumpat teuntra Raymond meupeusapat droë. Teuntra nyang ramè nyan ka meukeuë-keuë bak saboh palôh antara bineh kruëng Yordan ngon tasék Tiberia. Teuma prang nyan dudoë han jadèh saweuëb ka jipeudamè bandua boh kawan teuntra nyan lé sidroë pangiran Balian Ibelin.

Bak teumpat la'én yôh masa nyan, bubé na nanggroë Islam ka meusaboh lam masa siplôh thôn antara 1170 M sampoë 1180 M geupeusaho lam saboh seuëh dèëlat Islam lé Sultan Salahuddin al-Ayyubi. Watèë nyan Salahuddin nyang phôn-phôn geumat jabatan sidroë gubernur di nanggroë Meusé, ngon bak thôn 1169 geuraseumi jeuët meuntroë Sultan bak nanggroë Meusé ngon Suriyah. Watèe pusat peumeurèntah nanggroë geupinah u Damsyik bak thôn 1174, Salahuddin geuangkèë seubagoë sôleutan barô ngon geuraseumi nanggroë lam kuasa wangsa Ayyubi. Bak thôn 1176 Salahuddin meuhasé geureubôt banda Halab, meutamah lom ngon banda Mosul bak thôn 1183. Meunankeuh ngon seubab nyan Keurajeuën Yerussalem ka jeuët bak teungoh-teungoh lam lungkiëk nanggroë nyang na lam saboh kuwasa sultan Islam. Seugolom meusaho meunan lé teuntra Salib na cit jipeutalô Salahuddin lam Prang Montgisard thôn 1177, bak awai thôn 1180 antara Salahuddin ngon teuntra Salib geupeugot saboh janji damè hana meuprang. Tapi meunan janji damè nyan jilangga cit lé Raynald Chatillôn, awaknyan ka jisrang saboh kafilah muslim nyang pah geulingkeuë bak binèh ceuë Jerusalem di binèh kruëng Yordan. Mandum ureuëng Islam nyang na lam kafilah syahid jipoh lé teuntra Salib nyang jipimpin lé Raynald. Na lam kawan syuhada nyang jipoh nyan sidroë ureuëng inong, adoë Sultan Salahuddin. Seubab nyankeuh. janji damè nyang geupeugot yôh thôn 1180 jeuët keu bateuë. Raynald pih meutamah hana jithèe droë, ngon jigeureutak lé jih keuneuk jak srang Meukah.

Bak Buleuën Peuët thôn 1187, Raymond III jimeudamè lom ngon Salahuddin. Lam janji damè nyan geupeuidin lé Salahuddin keu meujak kirém saboh kawan teuntra u Galilia. Bak watèe nyan nibak rot rancana keuneuk jak teuntra Salib nyan na lam kuasa teuntra Islam. Ban lagèë geuatô lam janji damè, keu bèk jeuët prang antara dua pihak nyan, bubé na teuntra Islam geuminah dilèë si'at nibak rot uëh nyang keuneuk dijak teuntra Raymond. Reuncana nyang meupakat antara Raymond III ngon Salahuddin nyan pih dudoë kaco cit. Seubab na saboh kawan teuntra salib nyang jiba lé Balian Ibelin han jideungo lagèë asoë janji nyang ka geuakô lé Salahuddin ngon Raymond. Teuntra nyang jipimpin lé Balian nyan jipeurèntah lé Raymond bék teubiët dilèë di kuta awak nyan di Aufa sampoë teuntra Salahuddin geuminah di rot uëh awak nyan. Seubab han jideungo peurèntah nyankeuh, lé Salahuddin laju geupeusaho ban dum aseuka Islam keu meujak prèh teuntra salib nyang ka meulanggéh asoë janji damè. Bicahkeuh masa nyan prang ubeut bak saboh mata ië toë Nazareth antara teuntra salib nyang keuneuk jak u Galilia lawan teuntra Islam nyang geupimpin lé Al-Afdhal Bin Salahuddin bak 5 uroë buleuën Limöng thôn 1187. Hasé jih bubé na teuntra salib nyan ka geupeuhancô lé teuntra Islam. Ban jikalon meunan ka keujadian lé Raymond laju jipiké lé jih nyoë ka hana cara lé meukon keubit-keubit meuprang awaknyan lawan teuntra Islam. Keu peujak meukeusud nyan Raymond jipeugot damè ngon Guy Lusignan. Awaknyan dua jipeusapat mandum teuntra keurajeuën Yerusalem lam saboh aseuka nyang na jeumeulah 20.000 droë keuneuk jak meurumpok teuntra Islam nyang ka awai kon meusapat geupimpin langsông lé Salahuddin Al-Ayyubi.

Nibak akhé buleuën Limöng Salahuddin ka hasé geupeusapat teuntra lam jumeulah nyang paléng nibak nyang ka-ka lam seujarah angkatan prang gobnyan. Na jumeulah mandum teuntra Salahuddin bak watèe nyan 30.000 droë. Lam kawan rayeuk teuntra nyan na keuh 12.000 droë teuntra kavaleri. Mandum teuntra nyan geupeusaho ilèe di Tal Ashtara ngon tujuan geuneuk jeumeurang kruëng Yordan bak 30 uroë buleuën Nam. Di pihak teuntra Salib na meusapat teuntra lam jumeulah kureuëng nibak teuntra Salahuddin. Jumeulah teuntra Salib na 20.000 droë. Bah that leubèh kureuëng nibak teuntra Salahuddin, nyan pih nyang paléng that ramèe jumeulah teuntra salib ubé nyang ka tom jipeusaho lé angkatan prang Salib. Lheuëh damèe Raymond ngon Lusignan mandum angkatan Salib nyan meusapat toë banda Akkra. Lam peuneugah Iërupa, angkatan prang salib masa nyan na 10.000 droë teuntra biasa. Diluwa jumeulah nyan nakeuh teuntra kavaleri nyang jibantu lé teuntra panah dari kapai dagang Italia ngon nacit nyang ramèe lom teuntra jibayeuë lagèe Turcopole nyang jisiwa lé Raja Henry II dari Inggréh Na cit lam kawan nyan kawan teuntra Salib nyang ba pusaka Salib raya nyang jiba lé Uskup Akkra, seugolom nyan salib raya nyan na bak teumpat Patriark Heraklius Yerusalem.

Bak 2 uroë buleuën Tujôh, Salahuddin ka hasé geupeukaco Guy Lusignan sampoë Lusignan ka payah peutubiët teuntra jih dari mata ië nyang jijaga lé awaknyan di Safuriyah. Guy Lusignan bak watèe nyan meupisah ngon nang aseuka jih, meuhasé keuh jih nyan geudrop le teuntra Islam. Ramèe teuntra Salib nyang mate ngon nyang geutawan lé teuntra Islam. 3.000 droë seulamat ngon jipluëng u dalam kuta Tiberia. Ban ka meuhasé geureubôt mata ië nyang that peunténg nyan, Salahuddin laju geugrak teuntra gobnyan u seulingka kuta Tiberia.Ladôm nibak teuntra nyan geupeuduëk di Kafr Sabt. Bak watèe geukeupông kuta Tiberia nyan, hana reuda teuntra Islam geutimbak busu apuy u dalam kuta. Na meupadum uroë lagèe nyan sabé, ureuëng duëk lam kuta nyan mantong hana jitem talô cit lom. Lheuëh rubah saboh sagoë kuta meubarô keuh awaknyan jiseurah droë ngon mandum seunjata nyang na bak awak nyan.

Rhot kuta Tiberia, mandum ureuëng lam kuta nyan geutawan. Nyang ra'yat biasa ngon hana rôh lam prang geupeubibeuëh piléh keu dijak wèh u luwa wilayah dèelat keurajeuën Islam. Peureuté bangsawan ngon teuntra Salib na nyang geuteurimong jiteubôh lé keuluarga jih ngon payah tubiët cit awaknyan nibak wilayah Islam. Guy Lusignan, Raynald Chatillon ngon mandum teuntra Templar geuhukôm poh maté. Lheuëh nyan keuh meu akhé tarèh prang Salib II.




#Article 250: Salahuddin al-Ayyubi (331 words)


 Salahuddin Al-Ayyubi atawa Saladin atawa Salah ad-Din (Bahsa Arab: صلاح الدين الأيوبي, Kurdi: صلاح الدین ایوبی) (Sha-lah-huud-din al-ay-yu-bi) (c. 1138 - 4 Buleuën Lhèe thôn 1193) nakeuh sidroë panglima ngon mujahidin Kurdi di Tikrit (dairah barôh Irak jinoë). Gobnyan geupeudong Wangsa Ayyubiyyah di Mesir, Suriah, ladôm nibak wilayah Yaman, Irak, Mekkah Hejaz ngon Diyar Bakr. Salahuddin that meugah di dônya Muslim ngon Kristen meuseubab kri gobnyan geumat nanggroë, teuga aseuka, ngon sifeuët gobnyan nyang that gét budoë bahsa ngon rayek that haté gobnyan bak geupeumeu'ah musôh nibak watèe gobnyan dawôk lam prang Salib. Sultan Salahuddin Al Ayyubi nakeuh sidroë ulama. Gobnyan le that geusyarèh kitab ngon geupeupah matan lam padum-padum boh kitab hadits Abu Dawud.

Shalahuddin Al-Ayyubi teuka nibak bansa Kurdi. Yah gobnyan Najmuddin Ayyub ngon yahcut gobnyan Asaduddin Syirkuh hijrah geuminah nibak gampông gobnyan nyang toë ngon Tasék Fan ngon geuminah u dairah Tikrit (Irak). Shalahuddin lahé di kuta Tikrit, Irak thôn 532 H/1137 M, watèe nyan yah gobnyan teungoh geumat kuwasa Seljuk di Tikrit. Yôh nyan, gét yah gobnyan ngon yahcut gobnyan geukeurija bak Imaduddin Zanky, gubernur Seljuk keu banda Mousul, Irak. Nibak watèe Imaduddin meuhasé geureubôt wilayah Balbek, Libanon thôn 534 H/1139 M, Najmuddin Ayyub (ayah Shalahuddin) geuangkèe jeueët keu gubernur Balbek ngon jeuët keu ureuëng khadam Raja Suriah Nuruddin Mahmud. Bak masa di Balbek nyoëkeuh, Shalahuddin nyang teungoh lam masa muda geumeureunoë èleumeè prang, èleumèe meuatô prang, ngon èleumèe siyasat. Lheuëh nibak nyan, Shalahuddin geulanjôt jak meurunoë u Damaskus keu geujak èleumeè agama na trép siplôh thôn, yôh nyan gobnyan geuduëk lam istana Nuruddin. Bak thôn 1169, Shalahuddin geuangkèe jeuët keu meuntroë.

Di sinan, gobnyan ka geutuëng pusaka tugaih nyang that brat bak geupeutheun nanggroë Meusé nibak jiseurang lé Keurajeuën Latén Jerussalem nyang jipimpén lé Amalrik I. Neuduëk gobnyan y dia mewarisi peranan sulit mempertahankan Mesir melawan penyerbuan dari Kerajaan Latin Jerusalem di bawah pimpinan Amalrik I. Neuduëk gobnyan bak phôn that brat ngon payah. Hana meusidroë pih nyang geusangka gobnyan ék geupeutheun Meusé ngon that trép.




#Article 251: Keurajeuën Lamuri (783 words)


Keurajeuën Lamuri nakeuh nan saboh keurajeuën nyang na di kabupatèn Acèh Rayek ngon nang nanggroë keurajeuën nyan na di gampông Lam Rèh, keucamatan Mesjid Raya. Keurajeuën nyoë leubèh awai na yôh goh geupuga Keurajeuën Acèh Darussalam, ngon keurajeuën nyoë jeuët takheun nakeuh ukheuë nibak kerajeuën Acèh Darussalam.

Nibak peuneugah nè luwa na geuseubôt nan keurajeuën nyang leubèh awai nibak Acèh. Geukheun nan keurajeuën lam padum macam kri neukheun Lamuri, Ramni, Lambri, Lan-li, Lan-wu-li. Sidroë ureuëng teumuléh bansa China Zhao Rugua (1225) bak miseuëjih jikheun bak teunuléh Lan-wu-li tiëp thôn na geukirém pajak u San-fo-chi (Sriwijaya). Lam kitab Nagarakertagama (1365) jiseubôt Lamuri nakeuh saboh keurajeuën nyang tundôk lam kuwasa Majapahit ngon jiakô seubagoë nanggroë nyang jilindông le Majapahit. Lam peuneugah la'én ureuëng teumuléh Portugéh Tomé Pires jikheun Lamuri tundôk dimeuyub keurajeuën Acèh.

Lam saboh batèë meusurat Tanjoré thôn 1030 M yang geurumpok di India na meutuléh keurajeuën Lamuri jiprang lé keurajeun Chola nyang jipimpén lé raja Rajendracoladewa I. Meusurat kisah bak batèë Tanjoré nyang nakeuh keurajeuën Lamuri ka jipeutalô lé keurajeuën Chola bak masa nyan. Meukisah disinan nakeuh bak peutheun nanggroë keurajeuën Lamuri ka geumeuprang ngon that na gigèh. Teuma dudoë talô cit seubab keurajeuën Chola leubèh rayeuk ngon leubèh teuga teuntra bak prang nyan.

Nibak nè peuneugah ureuëng meuniaga bansa Arab, keurajeuën Lamuri nakeuh da'irah phôn teuka ureuëng meuniaga Arab ngon India, seureuta ngon nyankeuh teuka phôn agama Islam u Nusantara nyang geuba lé ureuëng meuniaga ngon ureuëng meula'ôt. Lam analisis ahli tarèh bansa Eropa jipeugah nibak thôn 1416 M mandum rakyat Lamuri ka meuagama ngon agama Islam. Lam seunurat Meulayu jameun Lamuri nakeuh saboh keurajeuën nyang phôn that geupeuturi Islam lé Syèh Isma'il seugolom Samudra Pasè. Ngon kisah Meulayu nyan ka trang beundrang nyan tarèh Lamuri nakeuh saboh keurajeuën Islam nyang awai that di Nusantara.

Masa keurajeuën Lamuri leubèh kureuëng na 600 thôn, teudong phôn bak abad 10 M sampoe abad 16 M. Thôn 1513 Lamuri ngon keurajeuën la'én, Daya, Pasè, Pidië, Peureulak seureuta Banuwa Teumiëng meusapat lam Keurajeuën Acèh Darussalam bak masa peurèntah Sultan Alauddin Ri'ayat Syah.

Nibak tarèh nanggroë curak keurajeuën Lamuri nakeuh saban sakri lagèe keurajeuën Samudra Pasè, saweuëb bandua keurajeuën nyan nakeuh saban saban keurajeuën Islam nyang geupimpén lé raja Islam. Saban cit bandua nyan nakeuh keurajeuën nyang binèh la'ôt nyang that meupeungarôh keu curak nangroë, hukôm, konsep siyasat ngon konsep struktur peumeurèntahjih. Sultan nakeuh peumimpén paléng manyang nyang geubantu lé meuntroë (wazir), keu bhah la'ôt na lakseumana, keubhah hukôm na mufti chi' ngon qadhi keu bhah meuniaga ibanda, la'ôt na syahbanda.

Keu wasé nanggroë nakeuh ra'yat lam keurajeuën geuôseuha lam bideuëng meuneugoë ngon sira cit geumeula'ôt. Bhah meuniaga keurajeuën nyan nakeuh meuhubông sabé ngon ureuëng meuniaga nyang teuka dari China, Arab ngon India seureuta bansa la'én di pulo pulo Meulayu Nusantara. Hasé nanggroë lam bideuëng meuneugoë nakeuh aweuëh, lada ngon macam hasé meuneugoë nyang la'én. Hasé bumoë meuh pih na cit di Lamuri meunan cit hasé nibak meunatang peulhara lagèe leumo, keubeuë seureuta meunatang kleuët. Ngon hasé nyan keuh teuhah pintô niaga antara bansa keunan u Lamuri meusambông lom jaya nyan dudoë trôh bak masa keurajeuën Acèh.

Na leubèh kureuëng 84 boh batèë jeurat nyang meusipreuëk bak bak 17 boh bhom, nibak nyan na 28 boh batèë nyang na meu inskripsi. Nibak 28 boh batèë nyankeuh na geuturi u nisan 10 droë raja nyang mat peurèntah di Lamuri, 8 droë ngon gla malék' nhon 2 droë meugla Sultan.

Di Lam Rèh na jeurat Sultan Sulaiman bin Abdullah (wafeuët 1211), gobnyan nakeuh raja phôn di Indônèsia nyang geuteupeuë meugla sultan. Keuneubah arkeologis nyang geuteumèë bak thôn 2007 jeuët keu leumah rahsia tarèh batèë jeurat Islam nyang that tuha di Asia Teunggara nyang nakeuh meuthôn 398 H/1007 M. Nibak inskripsi nyan jeuët geubeuët: Hazal qabri [...] tarikh yaumul Juma`ah atsani wa isryina mia Shafar tis`a wa tsalatsun wa tsamah […] minal Hijri. Teuma nibak neubeuët lé ureuëng paréksa tarèh Keurajeuën Samudra Pasè, Teungku Taqiyuddin Muhammad, batèë jeurat nyan meuthôn 908 H atawa teuka nibak keu-15.

Situs Keurajeuën Lamuri nakeuh bak binèh la'ôt gampông Lam Rèh keucamatan Mesjid Raya jinoë dairah euncit meuligoë ngon pusat keurajeuën ka keuneuk reuloh saweuëb na rancana geukeuneuk peugot saboh tanoh lapang bak ureuëng jak meu'en golf disinan lé investor.

Neuduëk nyang pah pusat keurajeuën mantong hana teutap lom lam peundapat ahli tarèh. Na nyang yakin neuduëk nyan na di Lam Rèh tapi nacit peuneugah na di Gampông Lam Krak, Keucamatan Suka Makmur, Acèh Rayek. Lam teunuléh Tomé Pires jipeugah Lamuri nyan na diantara wilayah keurajeuën Acèh ngon Biheuë, meubuju panyang dari binèh pasi sampoë lam klèk klok. Bah that meunan peundapat nyang ramèe ureuëng ngui seureuta hasé nibak geuparéksa lé ahli tarèh, peundapat nyang nakeuh Lamuri nyan di Lam Rèh nyan nyang leubèh beutôi.




#Article 252: Keurajeuën Teumiëng (282 words)


Keurajeuën Teumiëng atawa Keurajeuën Banuwa Teumiëng nakeuh saboh keurajeuën Islam Meulayu nyang na di panté timu Sumatera. Keurajeuën nyoë na toë ngon keurajeuën Peureulak nyang ka leubèh away teudong di wilayah nyan. Keurajeuën nyan teudong bak keunira thôn 960 M sampoë thôn 1500 M bak watèe keurajeuën nyan geupeusaho lam keurajeuën Acèh Darussalam.

Lam seunurat tarèh bak batèe keuneubah masa keurajeuën Sriwijaya na jiseubôt nan Negeri Tamiang seubagoë saboh wilayah nyang na lam kuwasa Sriwijaya di Palembang. Lam kitab China Wee Pei Shih Teumiëng jikheun ngon nan Kan Pei Chiang, lam kitab Majapahit Negarakertagama jikheun nan Tumiang. Meunan cit bak situs keuneubah seujarah nyang la'én lé that meuseubôt keurajeuën Banuwa Teumiëng seubagoë saboh keurajeuën nyang meujaya bak masa nyan.

Raja phôn nyang puga keurajeuën nakeuh raja Tan Gada nyang geupuga keurajeuën bak thôn 960 M. Nang nanggroë keurajeuën geupuga di Bandar Serangjaya. Banda nyan jiseurang lé raja Chola I dari India lam saboh prang, bak masa hancô keurajeuën nyan Tan Gada ka jipoh lé aseuka Chola. Dudoë lheuëh nibak prang lé aneuk raja Tan Gada nyang asé peuseulamat droë ka geupinah nang nanggroë Banuwa Teumiëng bak teumpat nyang leubéh ji'ôh ngon la'ôt. Banda barô geupuga di Bukit Karang. Bak teumpat barô nyan keurajeuën ka leubèh hayeuë ngon leubèh gét nibak nyang ka, raja raja Teumiëng nyang na meuduëk ngon meukuwasa dari sinan nakeuh Tan Penuh (1023–1044), Tan Kelat (1044–1088), Tan Indah (1088–1122), Tan Banda (1122–1150), ngon Tan Penok (1150–1190).

Watèe Tan Penok meuninggai hana geukeubah aneuk keu, nyang gantoë jeuët keu raja nakeuh geu angkèë aneuk seubôt gobnyan Pucôk Sulôh. Lam masa kuwasa wangsa raja Pucôk Sulôh nyan keuh keurajeuën Banuwa Teumiëng ka leubèh hayeuë lam tarèh keurajeuën di Bukét Karang nyan.




#Article 253: Dalông (165 words)


Dalông nakeuh saboh alat reusam Acèh bak geupeuduëk dabeuëh watèë geumè lam idang. Dalông nyoë lagèë talam, tapi meugaki nyang beuntukjih bulat ngön ruhuëng di dalam. Ruhuëng bak gaki dalông nyoë bubé pah bak ulèë, sabab watèë geumè idang, gaki dalông nyoë geupeuduëk jitamong bacut bak ulèë ureuëng nyang mè.

Biasajih dalông nyoë geupeugöt ngon bahan kunèngan atawa peurunggu. Meunyo mantöng barô wareunajih kunèng, tapi trép trép ka meuitam sabab oksidasi ngon udara. Makén tuha dalông nyoë, maken seupôt wareunajih. Teuma neuubah wareuna nyoë teugantung cit bak kualitas lugam nyang geungui keu geupeugèt dalông.

Bagian dalam dalông nyoë rata, teumpat geususôn dabeuëh idang lagèë ceupé ngon pingan keu khanduri molôd atawa dabeuëh peunuwoë watèë antat lintô atawa dara barô. Biasa pingan, ceupé atawa dabeuëh la'én geususôn sampé meupadup boh lapéh. Bah bèk rôt ceupé atawa pingan u luwa dalông, geupeugèt tham silinder bak binèh, bube seunipat binèh dalông.

Lawét nyoë ka jareuëng pandé teumpat peugèt dalông. Biasajih nyan na nakeuh ata tuha keuneubah indatu jameun.




#Article 254: Surat Asy-Syams (119 words)


Surat Asy-Syams () nakeuh surat keu-91 lam Al-Quran nyang jeumeulah ayat surat nyoe nakeuh 15 ayat. Surat nyoe nakeuh surat Makkiyah nyang neupeutrön lheueh Surat Al-Qadr. Nan Asy-Syams neucok nibak ayat phôn surat nyoe.

Surat nyoe neupeutrang bhah kaum Tsamud nyang neupeuancô lé Allah saweub hana seumatéh. Allah neupeugah meunyoe buet nyan hana sôsah bak Droeneuh, lagèe neupeujeut alam, uroe ngön malam. Allah neubri keu manusia duwa boh röt ueh: takwa atawa kaphé, nyang manusia nyan jeuet jipiléh salah saboh nibak duwa röt ueh nyan.

Surat Asy-Syams neupeutrang cit meunyoe manusia neuyue peugléh jiwa mangat meutumèe bahgia lam dônya ngön uroe akhé. Ureueng-ureueng nyang peureulöh jiwa droejih akan neubri azeub keu ureueng-ureueng nyan lagèe neubri azeub keu kawôm Tsamud.




#Article 255: Surat Al-Lail (102 words)


Surat Al-Lail (, , Malam) nakeuh surat keu-92 lam Al-Quran nyang jeumeulah ayatjih 21 ayat. Surat nyoe neupeutrön di Meukah lheueh surat Al-A'la. Nan Al-Lail neucok nibak ayat nyang phôn bak surat nyoe.

Surat nyoe neupeutrang bhah buet sidroe-droe ureueng nyang bida ngön useuha ureueng nyang la'én. Ureueng-ureueng nyang mudah bak geupubuet buet nyang göt, ureueng nyan neupeumudah lé Allah bak uroe akhé eunteuk. Ureueng-ureueng nyang mudah geupubuet buet nyang hana göt, Allah neupeumudah buet nyan keu gobnyan sampoe bak uroe akhé ureueng nyang geubri lé Allah bala atawa neubalah lé Allah ateuh pu mantöng nyang ka lheueh geupubuet yôh lam dônya.




#Article 256: Watèë seumbahyang (319 words)


Seumbahyang ta pubuët meunurot watèë-watèë nyang ka geu parèntah lé Po teuh Allah SWT.
Lagèë Geukheuën lam surat An-Nisa ayat 103:

فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمْ ۚ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ۚ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا

Arti lam bahasa Aceh:

Arti lam bahsa Indonesia

Watèë Suboh phôn ta seumbahyang ka ji tubiët faja nyang keu duwa, faja nyang keu duwa nakeuh geupeunan ngon Fajar Tsaniy atawa Fajar Shadiq. Nyang saboh teuk geupeunan Fajar Kadzib, faja sulèt. Pakon Sulèt...? Meuroë fajar nyan jipeudeuh droë sang-sang ka beungoh uroë, padahai gohlom, uroë mantong supôt.. Teuma bak takalon hi sagai ka beungoh, ka peungeuh donya. Tapih hana trép nibak nyan ka meuriwang supôt lom teuma.. Meuseubab nyan keuh geupeunan Fajar Kadzib alias fajar sulét.
Meubida that ngon fajar shadiq, nyan keuh faja nyang beutôi. Jeut ta turi fajar shadiq nyoë meuri peungeuh bak aki langèt ret timu, meulinteuëng nibak tunong u barôh.

Habéh watèë seumbayang Suboh nakeuh oh watee ka jitubiet mata uroë. Meumakna hareuëm ngon meudèecha ta seungaja ta peuteulat seumbahyang sampoë katrôh hat watèë han habéh lé lot ta seumayang lam watèë nyan, miseuë gohlom habéh ta saleuëm nibak seumbahyang ka ji tubiët mata uroë...

Ta seumayang Luho bak watèe jih oh lhueh mata uroe singèt u barat meunye bak geutanyoe di Acèh atawa dairah nyang sama.
Habeh watèe luho nyoe kira-kira bayang-bayang saboh benda ka sadum panyang ngon benda nyan tamah bayang zawal.

Oh lheuh habeh watee Luho tamong lam Watee Asha, nyakni bayang-bayang saboh benda ka sadum panyang ngon benda nyan tamah bayang zawal.
Habeh watee Asha oh watee ka ji lop mata uroe.

Ban Ka jilop mata uroe Meugreb pih jitamong, nyoe awai watee Meugreb.
Meugreb habeh watee oh ka jitamong watee Isya.

Awai watee Isya meuphon oh lheuh habeh gadoh warna mirah awan bak aki langet ret barat.
Meu akhe watee Isya nakeuh oh ka jitamong watee seumayang Suboh.




#Article 257: Al-Andalus (271 words)


Al-Andalus nakeuh nan saboh wilayah nyang bak masa dilèe jeuet keu wilayah kuasa ureuëng Iseulam di banuwa Iërupa. Neuduëk wilayah al-Andalusia nyoë na di tanjông Iberia, bak masa jinoë ka jitamong lam da'irah nanggroë Portugéh ngon Seupanyo. Keurajeuën nyan na geumat kuasa that luwah nibak abad keu-8, ngon wilayah keurajeuën trôh u Septimania nibak bagian seulatan nanggroë Peurancih. Ureuëng duëk di wilayah nyan geuturi ngon nan Muslim Seupanyo atawa Muslim Iberia. Mandum nan yang geuthée nyan leubéh umum teuka nibak bangsa Moor antara thôn 711-1492 bak masa mandum ceuë kuasa nibak wilayah nyan jiubah lè geurakan Reconquista atawa geurakan peuhancô Iseulam dari wilayah tanjông Iberia.

Phôn lheuh geupeutalô Hispania lè ureuëng Iseulam, laju geupuga wilayah keurajeuën nyang kira-kira sabè ngon da'irah nyang jinoë geupeunan Andalusia modern. Lam bhah pulitèk al-Andalusia nakeuh saboh provinsi nibak khalifah Umayyah bak masa Khalifah Al Walid I (711-750). Lheuëh nyan meusambông lom masa kuasa Imarah Cordoba. Bak masa Imarah Cordoba nyan al-Andalusia ibarat jih lagèe panyot bagi ureuëng meurunoë di Iërupa, di banda Cordoba ka jeuët keu budaya ngon ekonomi nyang paléng hayeuë di dônya. Prestasi eleumèe nyang meuceuhu that watée nyan nakeuh eleumèe trigonometri, falaq, operasi ngon eleumèe ubat.

Lam seujarah al-Andalusia rab hana tom seungap nibak gabuëk meuprang ngon ureuëng kaphè dari keurajeuën Kristen di barôh. Sampoë runtôh keurajeuën khalifah Umayyah al-Andausia ka crè brè lam padum-padum boh nanggroë ubeut. Lam saboh seurangan dari Kristen nyang that rayeuk lè raja Alfonso VI, u dairah nyan trôh beunantu nibak bangsa Al Murafid atawa ureuëng Berber. Meuseubab ngon nyan na kira-kira saboh abad leubéh al-Andalusia geuatô langsông lè bangsa Al Murafid ngon Al Muhad dari Murrakusy.




#Article 258: Haqiqat Ahlussunnah wal Jama'ah (886 words)


Hadih nibak Rasulullah Sayyidina Muhammad SAW:

إِنَّ بَنِيٓ اِسْرَآءِيْلَ تَفَرَّقَتْ عَلٰى ثِنْتَيْنِ وَ سَبْعِيْنَ مِلَّةً وَ تَفَرَّقَتْ أُمَّتِيْ عَلٰى ثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِيْنَ مِلَّةً كُلُّهُمْ فِيْ النَّارِ اِلَّا مِلَّةً وَّاحِدَةٍ قَالُوْا وَ مَنْ هِيَ يا رَسُوْلَ اللهِ ؟ قَالَ مَا اَنا عَلَيْهِ وَ اَصْحَابِيْ
رواه الترمذي

Nyang meumakna:” Bahwasajih kawôm Bani Isra-il ka meucré-bré lam tujôh plôh duwa boh agama, dan (bahwasajih) Ummat lôn ka meucré-bré lam tujôh plôh lh’èë bagoë agama…. Man bandum nyan lam nuraka kecuali saboh peureuté”. Para Sahabat geuteumanyong bak Nabi:” Soë keuh yang saboh peureuté nyan wahai Rasulullah?”. Rasulullah Geujaweuëb:” (Nyang saboh nyan) Na keuh nyang mumat/meu itikeud lagèë ‘itikeud lôn ngon ‘itikeud sahbat-sahbat lôn”.
(Hadih nyoë Geuriwayat lé At-Tarmidzi Juzu’ Limong ôn keu 109)

Hadih nyan salah saboh nibak hadih-hadih Nabi nyang Geupeu-ingat geutanyoe keu masalah cré-bré umat Islam oh lheuh wafeut Baginda Rasulullah SAW. Le lom hadih-hadih nyang lagéë nyan.

Lam hadih di ateuh nyan jeuët tacok meuphôm, antara la’én:
Nyang phôn, kawôm Bani Isra-il (aneuk cuco nibak Nabi Ya’kub AS) ka teuleubéh awai diéë meu plah-plah lam agama awak nyan. Nabi neu peuteupeuë bak geutanyoë umat-umat na nyang ka bicah, meupeureuté-peureuté. Ka meubida-bida ‘itikeuëd. Nyan na keuh peukara nyang h’an geubi lam agama.
Meunan chit na bicah umat lam agama Islam nyoë, Nabi neu peu-ingat geutanyoë keu peukara nyoë, mangat tanyoë trôk thèë beutaturi nyang beutôi.
Haba Nabi hantom sulét, ka nyata ta kalon uroë nyoë peu nyang kaleuh geupeugah lé Nabi nyan.

Nyang keu duwa, jumlah bicah kawôm Bani Isra-il nyan lét hat, sampé ‘an tujôh plôh duwa boh peureuté tapi bicah lam umat Islam leubèh lé lom, tujôh plôh lhèë kelompok. Nyang leubèh brat lom peukara lam hadih nyan Nabi Geupeugah: Chit tok saboh sagai nyang selamat la’én nibak nyan mandum asoë nuraka (Na’udzubillahi min dzalik – ta meu lindông bak Allah, bèk rôh geutanyoë lam kawan asoë nuraka nyan).

Nyang keu lhèë, golongan nyang selamat na keuh golongan nyang Geukheun lé Nabi “ Millatan Wahidatan (مِلَّةً وَّاحِدَةٍ). Teuma soë keuh nyang rôh lam golongan nyan…? Nabi Geubri thèë bahwa nyang selamat nyan : Na keuh nyang mumat/meu itikeud lagèë ‘itikeud lôn ngon ‘itikeud sahbat-sahbat lôn. Meunan kheun Nabi.
Uruëng meu itikeud lagèë ‘itikeud Nabi ngon ‘itikeud sahbat , uruëng nyang pubuët ban buët Nabi ngon buët sahbat, uruëng nyang mumat bak meuneumumat Nabi ngon sahbat urueng nyan keuh nyang geupeugah lé Nabi nyang selamat tamong syiruga.

Lam hadih la-én Nabi Neupeugah bahwa millatan wahidatan nyan na keuh Ahlu As-Sunnah Wal Jama’ah lagèë lam hadih nyoë:

و الذي نفس محمد بيده لتفترق أمتي على ثلاثة و سبعين فرقة فواحدة في الجنة و ثنتان في النار قيل : من هم يا رسول الله ؟ قال : أهل السنة و الجماعة
رواه الطبراني

Nabi Neukheuën: “ Demi Tuhan nyang mat jiwa Muhammad lam jaroë kekuasaan Droëneuëh nyan, keubit akan bicah umat lôn lam tujôh plôh lhèë peureuté, saboh tamong syiruga, dan nyang tujôh plôh duwa treuk tamong nuraka “. Na sahbat teumanyong (Tapi hana mesoë nyang teumanyong nyan) : “ Soë peureuté nyan Ya Rasulullah? ”. Nabi Geujaweuëb: ” Ahlus Sunnah Wal Jama’ah ( Uruëng nyang mumat bak Sunnah/hadis Nabi ngon Jama’ah Sahabat Nabi)” .

Asy-‘Ariyah, Maturidiyah, Sunniyah, As-Sunniy atawa Sunniyun Nyan mandum nan la-én nibak Ahlus Sunnah Wal Jama’ah.
Geupeunan Asy-‘Ariyah karena ‘itikeuëd Ahlus Sunnah Wal Jama’ah geupeubeudoh lom keulai lé sidroë ulama Ushuluddin nyang nan Geuh Syeikh Abu Hasan ‘Ali Al ‘Asy-‘Ariy (Lahé di Basrah thôn 260 Hijriyah. Wafeut Gopnyan di Basrah cit thôn 324 Hijriyah lam umu 64 thôn).
Syeikh Abu Hasan ‘Ali Al ‘Asy-‘Ariy Geupeugèt rumusan nyang meu atô lam bhah ‘itikeuëd sesuai ngon lam Al qur-an – Al Hadits, saban ngon ‘itikeuëd Rasulullah ngon para sahabat Nabi. Geuparéksa lom dali-dali lam Al Qur-an ngon Hadits mangat meuri toh nyang beutôi.
Bak masa Syeikh Abu Hasan ‘Ali Al ‘Asy-‘Ariy teungoh that meucheuhu ‘itikeuëd kawôm “Mu’tazillah” saboh kawôm nyan leubèh mendahulukan akal ketimbang Al Qur-an ngon Hadits. Syeikh Abu Hasan ‘Ali Al ‘Asy-‘Ariy na rôh lam kawan salah sidroë murid Abu ‘Ali Al Jubai… Tapi karena Faham Mu’tazilah nyan faham nyang salah maka Syeikh Abu Hasan ‘Ali Al ‘Asy-‘Ariy geutubiët nibak lingkungan faham kelompok nyan malahan bak watèënyan mulai geupeubeudoh lom faham atawa ‘itikeuëd nyang sesuai meunurôt Al-Qur-an ngon Hadits. Karena nyan keuh ‘iteukeuëd/faham nyan geupeunan Al ‘Asy-‘Ariyah atawa ‘Asy-‘Ari.

Rumusan fahaman Syeikh Abu Hasan ‘Ali Al ‘Asy-‘Ariy rupanya saban ngon faham/aqidah Rasulullah ngon Sahabat, makajih ‘itikeuëd nyang geupeutimoh lé Syeikh Abu Hasan ‘Ali Al ‘Asy-‘Ariy nyan geu anggap sama dengan Ahlus-Sunnah Wal Jama’ah. Meuseubab nyan keuh Ahluss-Sunnah Wal Jama’ah na geupeunan cit ngon Asy-‘Ariyah atawa Asy-‘Ari.
Teuma pakriban ngon Maturidiyah? Maturidiyah nyan na keuh faham nyang geupeubeudoh lé Syeikh Abu Manshur Al Maturidiy (wafeut gopnyan di gampông Samarqand, Asia Tengah bak thôn 333 Hijriyah). Faham Maturidiyah nyan saban cit ngon faham Asy-‘Ariyah terkecuali bak padum-padum boh masalah. Tapi nyan han jeuët keu beda that antara faham ‘itikeuëd duwa Ulama Tauhid nyan.
Sunniyah atawa Sunniy nyan kalimat paneuk nibak Ahlus Sunnah, jadi meukusud jih Alus Sunnah Wal Jama’ah.

Meunan keuh antara la-én nan golongan atawa kelompok yang rôh lam kawan atau saban ngon Ahlus Sunnah Wal Jama’ah. Meunye peukara nan mungkén peu mantong jeuët ta bôh nan, tapi nyang peureulèë that nakeuh ‘itikeuëd nyan beu saban lagèë kheun Nabi geutanyoë Muhammad SAW: “Urueng/golongan nyang mumat/meu itikeud berdasarkan ‘itikeud lôn ngon ‘itikeud sahbat-sahbat lôn”.

Wallahu ‘A’lam Bish-Shawab.




#Article 259: Rambeue anoe (128 words)


Rambeue anoe (nan Latèn: Carangoides caerulocpinnatus) nakeuh saboh jeunèh eungkôt nyang na di la’ôt Acèh.  Eungkôt nyoe le that udép jih hana ji'ôh nibak binèh pante. Bak laôt nyang hana that lhôk tapi meukareueng. 

Jeunèh eungkôt nyoë saban cit ngon Rambeue nyang laén, le udépjih bak laôt tropis ngon subtropis phôn di India Barat sampoë u barat La'ôt Pasifik, phôn di Afrika Seulatan sampoë u barat Jeupun ngon Kaledonia Barô rot timu trôh u Australia. Lam laôt teumpat hudép eungkôt nyoë nakeuh jipajôh udeueng, eungkôt-eungkôt halôh, biléh, ngon eungkôt noh. Lam bideueng meulaôt eungkôt nyoe nakeuh kon jeunéh eungkôt nyang that jigalak lé ureuëng meulaôt. Saweueb eungkôt nyoë jareuëng that geuteumee drop lam jumeulah nyang le. Rab saban lagee eungkôt-eungkôt raya laén, rambeue anoe hudép jih hana meukawan.




#Article 260: Geurugok, Gandapura, Bireuen (104 words)


Geurugok nakeuh gampông lam Keucamatan Gandapura, Kabupatèn Bireuen, Acèh. Lumbôi gampông nyoe lam data peumeurèntah nakeuh 11.11.07.2018.

Nan Geurugok dicok bak nan saboh gampông nyang rayek bak masa nyan dilèe (jameun) seugolom gampông nyan cré bré jeuet keu gampông ubiet la'én. Nan gampông nyan nanjih Geurugok. Na saboh calitra nan Geurugok dicok bak saboh meunatang nyang udépjih bak binèh la'ôt meuseubab toe that ngön binèh la'ôt. Meunatang nyan geukheun lé ureueng tanyoe Acèh Guerugui saboh meunatang nyang karang saban hijih ngön bieng. Meunatang nyan nakeuh badanjih kôp ubiet lom leubèhjih bak plueng nyang sép tajam lom lisék bak keumalön. Sinankeuh geucok nan gampông nyan.




#Article 261: Tingkeum Manyang, Kuta Blang, Bireuen (405 words)


Tingkeum Manyang nakeuh gampông lam Keucamatan Kuta Blang, Kabupatèn Bireuen, Acèh. Lumbôi gampông nyoe lam data peumeurèntah nakeuh 11.11.17.2015.

Gampong tingkeum manyang uroejeh woe u keucataman gandapura, dudoe rab thon 2005 meubaro jeut keu keucamatan baro lam wilayah kabupaten Bireuen.

Gampong nyoe geupeunan Tingkeum Manyang nakeuh wab uroe jeh na bak tingkeuem nyang raya-raya dan manyang lom rab bineh krueng, krueng tingkeum meusaho cabeung ngön krueng peusangan hideh di tunong, meunan geupeugah le ureung- ureung tuha awai. Tingkeum Manyang yoh masa awai nakeuh jeut keu kuta nibak padum padum boh gampong rab bineh nyan. Atawa kayem tadeungö seubagoe keumukiman Kutablang, nyang jinoe ka jeuet keu Keucamatan Kutablang.

Lam gampong nyoe na meupadum boh duson yakni : 

Meusjid di gampong Tingkeum Manyang nakeuh saboh Meusjid Keucamatan Kutablang nyang geupeunan Meusjid Raya Al-Ikhlas Keucamatan Kutablang. Lam Meusjid nyoekeuh keugiatan agama sabe-sabe geupeubuet le ureung gampong Tingkeum Manyang dan gampông-gampông laén lam wilayah keucamatan kutablang. Seumayang limöng watée, seumayang jum'at sampoe seumayang uroe raya. Pue keuh uroe raya puasa atawa uroe raya haji.

Awai seugohlom na meusjid nyoe na sit meusjid tuha blah tunông jalan, nyang geupeudöng meukeu-keu ngön meunasah gampông nibak thôn 1380H/1960M. 

Dudoe nibak nyan nibak thon 1977 ka mulai geubloe tanöh bak teumpat nyang barô, bak meusjid uroe nyoe nyang ka teudöng.

Uroe jeh seulaen bak meuseujid na sit meunasah gampong nyang geungui keu teumpat seumayang limong watee sit, 'oh lhueh nibak nyan geutamah lom deungön buet duek pakat ureung gampong meujan-jan watee sigö-gö. Meunan sit 'oh watee bayeu zakeut fitrah nyan sabe hinan i meunasah geupeugöt. Teuma jinoe ka geupuga geupeugöt beuleubeh lagak lom.

Aneuk muda lam gampông nyoe rame nyang jak beuet atawa jak sikula uluwa. Na nyang jak beuet u Samalanga, u Aceh Timu sampoe trok keudeh u Aceh Seulatan. Meunan sit nyang sikula na nyang u Bireuen, Lhokseumawe, Banda Aceh sampoe keudeh u Pulo Jawa. Meunan sit na nyang sampoe troh keudeh u nanggroe luwa, miseu lagee u Malaysia sampoe trok keudeh u Cina (Taiwan), Mesir dan Saudi Arabia.Dudoe nibak nyan Muda Berkarya ka geuboh keu nan organisasi kepemudaan / karang taruna gampong Tingkeum Manyang Keucamatan Kutablang, Kabupaten Bireuen.

Nibak buleuen lapan sampoe buleuen sikureueng thôn 2020 na geupeugöt acara tunang meu'en voli antar dusôn lam gampông Tingkeuem Manyang.
Man peuet boh dusôn ikot lam acara tunang nyan.

Peng nyang geubeulanja lam gampong nibak thon 2019 trôh sikureung reutoh juta leubeh lagèe jeut takalon lam infografik nyang na bak kanto geuchik.




#Article 262: Cicak bakôi (132 words)


Cicak bakôi nakeuh saboh jeunèh eungkôt amfibi, nyakni eungkôt nyang udép bak darat ngön lam ie. Meunatang nyoe lam `èleumèe biologi geupeunan ngön subfamili Oxudercinae, anggèeta nibak famili Gobiidae. Cicak bakôi biasa jiudép bak teumpat paseueng surôt ie la'ôt. Cicak bakôi jingui sirép dada ngön sirép keukitông keu jijak bak darat. Subfamili Oxudercinae nyoe na padum-padum boh genus, meutapi genus nyang le jitumeung di Acèh nakeuh genus Periophthalmus.

Genus Periophthalmus nakeuh genus cicak bakôi nyang paléng meuragam ngön paléng le meusipreuek. Lapan blaih spesies ka jitumeung rôh lam genus nyoe. Spesiès nyang paléng le meusipreuek ngön nyang paléng le ureueng tupeue lam genus nyoe nakeuh Periophthalmus argentilineatus. Spesies nyoe udép lam ekosistem bangka di Afrika Timu, Madagaskar, Banggali, Asia Teunggara, Australia Utara, teunggara Cina, seulatan Jeupun, trôk u pulo-pulo Samoa ngön Tonga.




#Article 263: Sawang, Acèh Barôh (124 words)


Sawang nakeuh saboh keucamatan nyang na di Kabupatèn Acèh Barôh, Acèh. Keucamatan nyoe geupeuplah keucamatan Muara Batu, Acèh Barôh lheueh geupeugöt musyawarah geumeuhimpon geuchik. Luwaih keucamatan leubeh kureueng 384,65 km2 atawa 38.465 ha.

Keucamatan Sawang geupimpin uléh sidroe camat. Mukim geupimpin lé imeum mukim dan di tingkat gampông geupimpin lé sidroe geuchik gampông.

Keucamatan Sawang Kabupaten Aceh Barôh ka lheueh geupimpin lé padum-padum droe camat, nyakni:

Dapeuta bataih Keucamatan Sawang, Kabupatèn Acèh Barôh nakeuh:

Keucamatan Sawang geubagi lam 2 mukim nyakni Mukim Sawang Tunong ngön Sawang Barôh.

Gampong nyang na di dalam Mukim Sawang Tunong nakeuh:

Gampông nyang na di dalam Mukim Sawang Barôh nakeuh:

Ureueng di Keucamatan Sawang biasajih geuhareukat bak geumeutani, geumeuniaga, geumeulampôih, geupeugöt bungong jaroe, ngön na cit la'én-la'én nibak nyan.




#Article 264: Batèe Jrat Meunyè Tujôh (109 words)


Batèe Jrat Meunyè Tujôh nyakni saboh bhôm jameun nyang na di gampông Meunyè Tujôh, Keucamatan Pirak Timu, Acèh Barôh. Bak batèe jrat nyang na di gampông nyan meutuléh dua macam haraih, nyang phôn ngön haraih Samudra atawa Sumatra masa jameun (na sit nyang peugah nyan haraih Meulayu Jameun) dan nyang keudua meutuléh ngön Haraih Arab. Nibak batèe nyan na meutuléh watèe hijrah Nabi Muhammad tujôh reutôih lapan plôh sa uroe peuet blaih buleuen Zulhijjah (Buleuen Haji).

Bak batèe jrat ngön haraih Sumatra jameun meuuké kalimah:

Nibak batèe jrat nyang saboh teuk ngön haraih Pasai atawa kayem geukheun uroe nyoe ngen haraih Jawi Pasai lam basa Arab nyang meuuké kalimah:




#Article 265: SMA Negeri Modal Bangsa (173 words)


SMAN Modal Bangsa Aceh ( سکوله منڠه أتاس نݢري مودل بڠسا اچيه ) nyakni saboh sikula nyang na di wilayah Acèh Besar. Seubagoe salah saboh sikula nyang jeuet keu uswah nibak sikula la'én nyang na di Acèh.

Phôn that geupeudöng sikula nyan nibak thôn 1994 dan neuduekjih di wilayah Lampeuneuruet, teuma lheueh nyan nibak thôn 1997 (thôn nyang keu lhèe) geupinah u Gampông Cöt Geundreut Keucamatan Kuta Barô (jinoe ka roh u kecamatan Blang Bintang) Mukim Meulayô. Nibak masa awai geupeudöng sikula nyan geuatô lé Kantô Wilayah Departemen Pendidikan dan Kebudayaan (Kanwil Depdikbud) Provinsi Acèh, na töm sit nibak saboh masa geuatô lé Dinas Pendidikan Kabupaten Acèh Besar. 'Oh lheueh nyan nibak thôn 2007 meugantoe lom soe peuatô sikula nyan nyakni geumat lom lé Dinas Pendidikan Acèh langsông di miyup Pemerintah Acèh.

Nibak phon that sikula nyoe ka le that meunang wate meuikot meubagoe tunang man saboh nyan, di tingkat kabupaten, provinsi, nasional sampoe u tingkat internasional. Di miyub nyoe na meupadub boh nan tunang nyang alhamdulillah ka lheuh keu aneuk miet nyan.




#Article 266: Masyarakat Peduli Sejarah Aceh (171 words)


MAPESA geusingkat nibak Masyarakat Peduli Sejarah Aceh atawa lam basa Acèh nakeuh Masyarakat Peureumeuen Tarèh Acèh. Mapesa nyan nakeuh saboh organisasi nyang na di Acèh nyang geupeureumeuen lam bideueng tarèh dan kusuihjih bhaih batèe jrat nyang na di Acèh jinoe dan rab binéh nyan, nyang watèe masa dilèe rôh lam wilayah Keurajeuën Acèh Darussalam.

Seubagoe saboh leumbaga swadaya masyarakat nyang sah deungön akta geupeudöng bak Notaris Lila Triana S.H, Leumboi 10, thôn 2012. Kantô Mapesa na bak alamat Jl. Bahagia, Leumboi 47, Punge Blang Cut, Jaya Baru, Banda Acèh.

Geupeudöng phôn that nibak thôn 2010, lheueh nyan geumupakat lom beuna saboh kawan nyang peureumeuen ngön beu sapue kheun keu tarèh Acèh. Nibak phôn sampoe 'an uroe nyoe kantô Mapesa teuduek di Banda Aceh, nang kuta Provinsi Acèh. Dan ka lheueh lhèe gö meugantoe ureueng urôih.

Na dua bôh tujuan inti ngön pokok nibak geupeudöng mapesa, nyakni nakeuh keu:

Seulaén nibak nyan mangat trôh sée nibak meukeusud nyan mapesa geupubuet ngön padum bôh jalan nyakni:

Mapesa seulawét nyoe lé geupeubuet keu hai:




#Article 267: Madrasah 'Ulumul Qur'an Langsa (229 words)


Dayah Bustanul Ulum, Madrasah Ulumul Qur'an Langsa yakni saboh Dayah Terpadu nyang na di gampông Alue Pineung, Langsa, Aceh.
Dayah Bustanul Ulum geupeudöng lé saboh Yayasan nyang geupeunan Yayasan Dayah Bustanul Ulum nibak thon 1981. 

Dayah Bustanul Ulum nyan na keuh saboh dayah di Aceh nyang kurikulum jih rab saban lagè dayah dayah laen di Aceh, lagè ileumè Nahwu Sharaf, Bhasa Arab, Aqidah Akhlaq, Kaligrafi dan laen seubagoejih. Laen nibak nyan na syit grupeurunoe ileumé Bhasa Inggreh, Komputer, Muhadharah Bhasa Arab, Muhadharah Bhasa Inggreh.

Sampoe uroe nyoe rame that ureung tuha man saboh Aceh nyang geujak intat aneuk miet keunan u Dayah nyan. Aceh Barat, Aceh Rayek, Banda Aceh, Pidie, Bireun, Lhokseumawe, Aceh Utara, Aceh Teungöh, Bener Meriah, Aceh Selatan sampoe Aceh tenggara pih na syit. Nyang dari luwa Aceh pih na syit, lagè Sumatra Utara dan Riau.

Lheuh nyan nyang jak beut hinan jeut geusambong lom jak kuliah sampoe u luwa nanggroe, miseu lagee u Malaysia, Mesir dan Maroko. Meunan syit di Aceh jeut geusambong u UIN Ar-Raniry atawa bak Unsyiah, dan u kampus kampus laen man saboh nyan di Indonesia.

Sampoe uroe nyoe alumni dayah nyang jak beuk hinan ka na nyang jeut keu meubagoe bagoe bideung ileumè. Miseu bak kanto Dinas Syariat Islam, kanto urosan Agama (KUA) atawa kanto laén. Na syit nyang buka dayah droe, dan na syit nyang ka jeut keu peungusaha di Aceh.




#Article 268: Beudé (536 words)


Budé (Beudé) atawa seunapang (seunampang) nakeuh alat timbak lam prang atawa keu jak meurusa, na chit keu meureunoe teumimbak bak lapangan atawa pat laén. Budé kayém that geunguy meunyö lam prang. Budé phôn that geupeugèt meunurôt geutaksé ka na lam abad keu sikureueng. Budé lawét nyoe ka leubèh gèt lom ngon ka geupeugèt lé le-le nanggroe. Le that budé nyang ka meuchuhu, leubèh-leubèh lom yôh masa-masa lam Prang Donya I ngon Prang Donya II. Budé nyang ji thèe watèe nyan nakeuh antara la'én:

Budé le geunguy lé teuntra-teuntra Amerika Serikat, budé nyoe paih that keu teumimbak jarak ji'ôh, le ji nguy lé angkatan darat Amerika Serikat lam prang donya keu duwa, mantong na geunguy sampé 'an thôn 1963 seubagoe seunjata pendukung lam militer Amerika Serikat. Na chit nyang nguy budé nyoe keu latihan atawa meureunoe, ladôm na chit geukubah keu keuneubah [koleksi] lam kawan urueng biasa.

Budé nyoe ji peugèt lé Rusia, lam padum-padum boh prang budé nyoe na geu nguy, meukeunong that keu prang meukeu-keu ngon toe musôh saweueb budé nyoe le lèt aneuk lam magazin jih, magazin jih rayeuk ngon bulat lagèe arèe paneuk, jeut timbak trôh 'an 71 go putaran.
Lam masa-masa brat gabuek prang Rusia budé nyoe cukôp na jai ji peuget, sampé 3000 boh budé lam si uroe. Watèe prang lawan Jerman budé nyoe jithèi na hayeu lé teuntra-teuntra Jerman, nyoe ta teupeu deungon na peungakuan nibak awak Jerman watèe nyan.

Submachine Gun Thompson di cok [adopsi] lé aska darat Amerika, budé nyan jithèi that lam kawan awak pramuka, bintara, komando, teuntra payông. Budé nyoe hana that geuhon, mangat bak ta rayueng, mangat teumimbak sira ta dong, ta cruep, ta jak ngon ta plueng. Budé Thomson nyoe barô hana that lé geu nguy oh lheuh piyôh prang, bah pih meunan lé chit mantong geu kalon lé urueng nyang nguy budé nyoe lagèe lam prang di Bosnia.

Watèe Inggréh meukarat bak saboh masa, tamah lom bantuan budé mitraliur Thompson bak Amerika kurueng that maka Inggréh ji upaya mita budé nyang paih, peuniléh awak nyan rhet bak budé Sten Gun, bah pih budé nyoe kon budé nyang cocok keu timbak ji'ôh tapi peureulèe that chit keu muprang meu toe-toe ngon musôh.

Budé sten nyoe adak na kurueng ret hana timang teumimbak ji'ôh tapi cukôp jeut keu gabuek teuntra Jerman lam prang Polandia ngon Eropa. Budé Sten Gun mantong geu nguy lé aska paramiliter ngon peujuang gerilyawan sampé 'an thôn 1994.

MP40 nyoe ka pasti ata Jerman, phui ngon paneuk mangat bak ta ba. budé ji tamong lam kategori semi-otomatis atawa senapan mesin ringan. Budé nyoe ji nguy lé teuntra payông, pimpinan aska, teuntra komando. Jeut tak kheun budé nyoe asai nibak budé-budé nyang geupeunan ngon senapan serbu.

Karabin (, ) budé na jithèi le jeunèh jih.

Lé that budé-budé nyang lahé nyang geucok conto nibak budé karabin nyoe, miseu ta kalon bak budé Karabin M4, na budé: 

Nan budé nyoe Brèn nyang asai jih nibak  Brno, saboh banda nyang na di Cekoslowakia, seunyata nyoe nakeuh budé nyang asai jih nibak budé ZB vz. 26, lam thôn 1930 ka di ujoe lé aseuka darat inggréh. Bak thôn 1985 geu peupaih lom beu jeut geu nguy aneuk budé ukôran 7,62x51mm Standar NATO.
Kalon lom bak 




#Article 269: Balai Pengembangan Multimedia Pendidikan dan Kebudayaan (102 words)


BPMPK yakni geusingkat nibak Balai Pengembangan Multimedia Pendidikan dan Kebudayaan atawa lam basa geukheun Acèh Balèë Peubeudöh Multimedia Peundidékan ngön Keubudayaan, nakeuh saboh kantô keu peubeudöh bhah peundidékan ngön multimedia mangat meutamah mangat buet gurèë '^oh watèë geupeurunoe aneuk miet bak sikula.

Bak situih raseumi kanto nyan na geuseudia meubagoe bagoe aplikasi lam format APK nyang jeut tapasoe laju lam hape android miseu lagèë keu bhah 'ileumèe 'Alam, ileumèe Sosiai ngön meubagoe ileumèe laèn lom dum hinan.

Kanto BPMPK nyan na i Semarang, Jawa Tengah yakni bak jalan Mr. Koessoebiyono Tjondro Wibowo,Gampöng Pakintelan, Keucamatan Gunông Pati, Kutamadya Semarang Jawa Teungöh - Indonesia




#Article 270: Majeulih Peundidekan Dairah Acèh (115 words)


Majeulih Peundidékan Dairah (MPD) Acèh yakni sabôh badan normatif masyarakat nyang independen nyangka geupeugöt beujeut keu ureung tuha keu Peumeurintah Acèh lam bhah geupeuteuntèë keubijakan lam bideung peundidékan. MPD Acèh geupeudöng nibak tanggai 31 buleun lapan thôn 1990, geupeugöt MPD Acèh lam rungka keuistimewaan Acèh lam bideueng peundidékan nyang sapue kheun ngön ureung Acèh mandum, sampoe lam Qanun Aceh Leumboi 3 Thôn 2006 ka lheueh geupeuteutap saboh Visi MPD Acèh meusigö meuhasé deungön Visi Misi. 

MPD Acèh na sit geupeuteubit sabôh Jurnal Ilmiah nyang geubôh nan Jurnal Pencerahan nyangka meusigö-sigö geukeurija ngön Universitas Syiah Kuala  lompih na sit jipeuteubiet lè portal garuda  nyang meuasoe bhah peundidékan i Acèh, göt nyang peundidékan 'Am atawa bhah Dayah.




#Article 271: Rèvolusi industri (142 words)


Rèvolusi industri nyakni saboh masa nyang jinoe geukheun Revolusi Industri Keuphôn, nibak masa nyan atawa lam thôn 1760 sampoe 1850 ka meutuka cara rab mandum bideueng le that meuubah, meutani, meuutôh, meulimeueh, kandran, ngön tèhnologi.

Teuka rayek neuubah sit lam bideueng sosial, bloe meubloe, ngön budaya man saboh donya. Meuubah sit nibak geungui eunjin geulantoe jaroe, kilang bhaih kimia ngön beusoi geupeugöt ngön cara barô 'oh ka na meusén wap nyang geungui ie di dalamjih, maju peukakaih meusén 'an teuka jibeudöh sistem kilang mèkanik nyan.

Deungön na revolusi industri meutamah bagah jai ureueng dum man saboh nyan. Tèkstil jeuet keu industri nyang paléng jai nibak rèvolusi industri lam masa phôn kön ka geungui mètode produksi modèrèn. Phôn that rèvolusi industri nyan nakeuh di wilayah Britania Raya, 'oh lheueh nyan meusipreuek laju man saboh Ierupa Barat, Amirika Utara, Jeupang, trôh man saboh donya.




#Article 272: STAIN Teungku Dirundeng Meulaboh (172 words)


Sekolah Tinggi Agama Islam Negeri (STAIN) Teungku di Rundéng Meulaboh nakeuh salah saboh  di Kabupaten Aceh Barat, Provinsi Aceh, Indonesia. 

Bak thôn 1984, Ulama ngon Peumeurintah kabupaten Aceh Barat geusipakat peudong saboh yayasan pendidikan, geuboh nan Yayasan Pendidikan Teungku Chik Dirundeng. Sithon aleuhnyan, bak thon 1985, ulama, ngon tokoh masyarakat seureuta Alumni IAIN Ar-Raniry di Aceh Barat (Koniry) ngon dukongan dari Kanto Meuntro Agama Kabupaten Aceh Barat, geumeupakat peudong Fakultas Tarbiyah. Nyang rumusan jih geujok bak Yayasan Teungku Chik Dirundeng. Aleuhnyan, Yayasan geupeuteubit Peunutoh Yayasan Nomor 06/Kep/YPRM/1985 bak 2 uroe buleun Sa 1985 yang dipeusah le Bupati Aceh Barat masa nyan,  H. Malik Ridwan Badai, SH.

Bak thon 1990, Fakultar Tarbiyah Teungku Dirundeng Meulaboh, geubah nan jeut ke Sekolah Tinggi Ilmu Tarbiyah Teungku di Rundéng Meulaboh. Bak thôn 2003, STIT meuubah jeuet keu Sekolah Tinggi Agama Islam (STAI) Teungku di Rundéng Meulaboh, kareuna na jipeuhah dua boh prodi barô, Muamalah ngön Komunikasi Penyiaran Islam.

Bak perkembanganjih thôn 2014, di barôh Ketua Dr. H. Syamsuar, M.Ag

Situs Web Resmi STAIN Teungku Dirundeng Meulaboh 




#Article 273: Kerkhof Peucut (253 words)


Kerkhof Peutjut nakeuh saboh kawan bhom awak Beulanda nyang na i Banda Aceh. lam bhom nyan i seumiyub dum awam Beulanda nyang ka mate watee prang di Aceh jameun. Nyan keuh kawan bhom nyang paleng jai i luwa Beulanda nyan sampoe uroe nyoe jipeulahra le saboh yayasan peutjut nyang na i Beulanda. 

Phon that na bhom nyan na keuh wate masa Beulanda na di Aceh. Nibak masa nyan jai that dum korban nyang mate watee prang ngön Keurajeun Aceh Darussalam. Nyang phon that na keuh yoh masa Jendral Kohler mate i Meuseujid Raya Baiturrahman nibak thon 1873.

Nibak thon 1970 na sidroe teuntra KNIL nyang ka tuha Johann Brendgen (1903-1985) jijak u Aceh lheuh prang ngön Aceh uroe jeh. Jih nakeuh sidroe teuntra Korps Marechaussee nyan ka meu thon thon ji keurija.

Leupah that seu u jikalön jrat syedara jih i Banda Aceh hana soe pakoe ka jeut keu pat ureung jak ikat leumo dum hinan. Na sit nyang ka anco meusipreuek man saboh nyan. 'Oh lheuh nyan awak Beulanda jipeugöt saboh Yayasan ngön nan Yayasan Dana Peutjut, dan ji keurjasama ngön Peumeurintah Aceh bak masa nyan lom pij ijok beulanja bacut keu na soe peusaneut jrat kerkhof nyan. Na keuh  Kolonel Brendgen nyang peudong Peujut nyan ngön dukongan awak Beulanda jjipeuripee ripee keu ijaga jrat nek tu jih nyang meuprang ngön awak Aceh jameun. Nibak thon 1979 jipeudöng Yayasan Dana Peutjut nyan sampoe uroe nyoe ka jeut keu saboh teumpat nyang jeut keu bukti seujarah kiban awak Aceh meuprang ngön Beulanda jameun.   




#Article 274: Apa Karya (461 words)


Apa Karya, nan aseuli Zakaria Saman nakeuh salah sidroe tokoh lam kawan Geurakan Acèh Meurdèka, GAM. Gopnyan lahé di Keumala, Pidie, Aceh bak tanggai 1 buluen Sa thôn 1946 Miladiyah.

Jeuët keu Meuntroe Pertahanan Geurakan Acèh Merdèka ‘oh lheuëh Teungku Daud Paneuk, yôh mantong neupimpén lé Wali Nanggroe Tgk. Hasan Muhammad di Tiro. Neuduek Zakaria Saman sibagoë meuntroe peurtahanan Geurakan Acèh Meurdéhka hana meuiseuk nibak isu internal nyang bacut meucawo, nyoë saweuëb lam sistem peumeurintahan Teungku Hasan Muhammad di Tiro titel Meuntroe Peurtahanan sabé lam jaroe droegeuh dan hana tom geuseurah u bak pihak laén, keucuwali titel Panglima Darat. Nyoë bandum sibagoe jalan strategi prang. Teuma ‘oh dudoe Teungku Malék Mahmud ka geuangkèë Zakaria Saman sibagoë Meuntroë Peurtahanan bah that pih surat angkèë nyan mantong reumang reumang lam masyarakat trôh ‘an uroe nyoë. 

Lam masa konflik di Acèh Apa Karya geutubiet u luwa nanggroe karena jimita-mita ĺé aparat keamanan Indônèsia, watèe geuplueng nyan ret Malaysia bak buluen Maret 1978 meusigo ngon Dr. Zaini Abdullah, Gubernur Acèh thôn 2012-2017. Urueng nyan geujak u Swedia, tinggai padum na trép di sidéh sampé jeut keu warga naggroe di Swedia nyan.

Apa Karya rôh lam anggèta Grup 42, areuti jih gopnyan rôh lam kawan urueng nyang meureumpok latihan di Swedia, lam thôn 1985. Apa Kayra jeut takheun gopnyan saboh angkatan ngon Muzakir Manaf, Beukaih Waki Gubernur Acèh thôn 2012-2017.

Lam thôn 2000 atawa leubèh Nan Zakaria Saman Alias Apa Karya brat jithèi trôh u luwa, saweueb gopnyan dikheun na rôh peutamong Beudé u Acèh, na nyang peugah budé nyan geucok nibak naggroe Thailand, teuma bak saboh masa awak Serambi_Indonesia na jitanyong bhaih nyan, Apa geujaweub sira geukhém: “Mana ada senjata AK di Thailand. Itu daerah wisata...ha.. ha .ha,” (Panèe na budé AK di Thailand, nyan kon dairah wisata.. Ha.. ha. ha,)
Memang Apa Karya kayém that tubiet-tamong u Thailand, karena toe ngon Acèh,meunan pengakuan Apa Karya.

Apa Karya rôh chit lam urueng peunténg bak peudong Peureuté Acèh (PA ; Partai Aceh),gopnyan rôh chit lom keu seubagoe Tuha Peuet disinan. Bak tanggai 23 Maret 2016 gopnyan geu undô droe nibak jabatan Tuha Peuet saweueb geucalon droe keu Gubernur Aceh lam Pilkada thôn 2017 ret jalur indepéndén, ngon calon wakil gubernur watèenyan Ir .H .T. Alaidinsyah, M.Eng.

Meukeusud Apa Karya geucalon droe nakeuh meutujuan keu neuk peujuang aneuk-aneuk yatim ngon fakir miskin, janda-janda korban konflik atawa non-konflik watèenyan mangat leubèh get teuhiroe ngon na soe padoli.

Apa Karya hana teupiléh keu Gubernur watényan, nyang rhet keu gubernur na keuh Irwandi Yusuf nyang meupasangan ngon Nova Iriansyah.

Jinoe Apa kayém na di gampông, di Keumala. Ka neupeuget rumoh, toe bak binèh jalan jak u Tangsé, meujan na chit ta kalon gopnyan di Lamlo, meujan na chit geuduek bak poih jaga geupoh cakra ngon urueng lingka nyang na disinan.




#Article 275: Sirul Mubtadin (211 words)


Neuringkaih Bhaih Forum Majelis Ta'lim Sirul Mubtadin
(Forum Majeulih Ta'lém Sirul Mubtadin)

Saboh Majeulih/Organisasi nyang meutujuan peusapat urueng ramèe keu geupeusaho droe lam saboh buet seumeubeuet deungon meuatô lagèe nyang na lam AD/ART nyang ka geu akui lé Keutuha MPU Acèh Barôh nyakni Abu Mushthafa Ahmad/Abu Palôh Gadéng. Majeulih nyoe hana meu ikat ngon politék, hana meukeuseud keu meupoliték.

Hana meu ikat ngon Pamarèntah bahpih meureumpok idin nibak pamarèntah saweub majeulih nyoe na Notarih, AD/ART nibak MPU Acèh Barôh, ka teudapeuta bak KesBangPol (Kesatuan Bangsa dan Politik), areuti jih kana SKT (Surat Keterangan Terdaftar).

Majeulih ẽleumèe nyoe nakeuh meutujuan keu:

Nyang jeut keu peunasihat lam Majeulih nyoe nakeuh mandum 'Além 'Ulama nyang na di Acèh nyang geu pimpén lé Abu Musthafa atawa Abu Palôh Gadéng.

Lam buet siuro-uroe, majeulih nyoe geusatoh ngon geu peutimang lé padum-padum droe gurèe:

Urueng Urôh Siuroe-uroe lam thôn 2014 sampoë 'an 2021 M

Neuduek Pusat Majeulih nyoe di Gampông Matang Lada, Kec. Seunuddon, Kab.Aceh Utara. Provinsi Aceh.

Mandum wilayah Acèh ngon luwa Acèh
Kana leubèh nibak 16 boh cabeueng majeulih nyoe di Acèh, di luwa Acèh kana di Sumatera (nyang seulaén Acèh), Batam, Malaysia ngon Norwégia.

Lam tiep-tiep dairah na koordinator wilayah nyang peutimang buet lam majeulih nyoe.

Tiep anggèta na hak antara la'én:
Watèe meninggai




#Article 276: 'Asyura (1603 words)


Asyura nakeuh uroe keu siplôh nibak buleuen Muharram (Sausén, Hasan-Husén). Seugohlom Nabi Muhammad geuangkèe jeuet keu rasul, uroe 'Asyura ka jeuet keu uroe rayek bak ladôm ureueng-ureueng di Meukah. Ureueng-ureueng Arab bak watèe nyan geupeuingat uroe nyan keu seubagoe uroe raya raseumi bansa Arab. Uroe nyan geupeurayek deungon geupuasa lam uroe nyan, geupeulagak kuta ngon banda, geusôk bajèe lagak-lagak. 

Watèe Nabi neuhijrah u Madinah, Nabi geutupeue bahwa kawôm Yahudi dipuasa bak uroe 'Asyura (Paskah Yahudi) saweueb meuikôt buet Nabi Musa nyang geupuasa kareuna leupah nibak élaya raja Fir'aun watèe geupeuseulamat lé Allah bak lingkeue la'ôt. Lheueh neutupeue nyankeuh Nabi neuparéntah bak umat beu geupuasa bak uroe 'Asyura nyan.

Na saboh kawôm di tanoh Arab, kawôm Yazidi geupeunan uroe 'Asyura nyoe seubagoe uroe meusuka-cita. Na ladôm-ladôm teumpat, lagèe di Kalimantan lam kawan ureueng Banjar geupeuingat uroe 'Asyura deungon cara geupeugöt peunajôh nyang geupeunan 'Bubur 'Asyura', nyang meunurôt peuneugah teupeugöt nibak breueh meujampu ngon 41 bagoe jeunèh makanan lagèe gulè, boh bi ngon meubagoe jeunèh kacang. Biasa geuhidang 'oh trôh watèe buka 'puasa sunat 'Asyura'. 

Na padum-padum boh peukara nyang na hubôngan ngon uroe 'Asyura nyoe, lam uroe 'Asyura nyan na keujadian:

Ureueng Syi'ah na chit geupeuingat uroe 'Asyura nyoe, nyang geupeuingat nyan keu keujadian syahid Sayyidina Husén Bin Ali ra. Bak 10 uroe buleuen Muharram thôn 60 Hijriyah atawa 10 uroe Buleuen Siplôh lam thôn 680 Miladiah bicah prang Karbala, dairah Iraq antara aseuka Bani Hasyim nyang geupimpén lé Sayyidina Husén bin Ali ngon leubèh kureueng 70 droe ureueng geulawan aseuka nibak Bani Umayyah nyang geupimpén lé Ibnu Ziyad salah sidroe nyang jiparèntah lé Yazid bin Mu'awwiyah khalifah Bani Umayyah bak watèenyan.

Lam prang nyan Sayyidina Husén bin Ali syahid, neuwoe bak Allah, meunan chit lom karab mandum meuninggai watèe nyan, na tinggai padum-padum droe, ureueng inong, rôh nyang seulamat watèe nyan aneuk agam nibak Sayyidina Husén bin Ali, Ali Zainal Abidin bin Husén nyang sa'ah nyan teungoh sakét.

Ureueng-ureueng nyang seulamat nyan jiba lé Ibnu Ziyad keudéh u Damyik jipeuhadap bak Khalifah Yazid Bin Mu'awiyah. Dudoe teuma ureueng nyan jiba u Madinah. Keu peuingat keujadian nyankeuh kawôm Syi'ah jipeurayek uroe nyan.

Di dairah Bengkulu na saboh reusam atawa tradisi nyang geupeunan Tabot atawa Tabut, saboh tradisi nyang phôn mula teuka nibak nanggroe Madras ngon Banggali, dairah röt tunong India nyang bak watèe nyan jithèe lé ureueng nyang Syi'ah di sinan. Reusam nyoe dipeudeuh lé ureueng-ureueng nyang teuka nyan, ureueng nyan nakeuh utôh batèe nyang jiba lé awak Inggréh keunan u dairah Bengkulu nyan.

Trép bak trép keureuja Tabut nyan meuluwah sampoe 'an Painan, Padang, Pariaman, Maninjau, Pidie, Banda Acèh, Meulabôh ngon Singké. Teuma dudoe keureuja nyoe ka mulai keundô, malahan ka gadoh lam padum-padum masa lheueh nyan.

Lam uroe 'Asyura nyoe keu geutanyoe umat Iseulam geuyue pubuet jroh, geuyue puasa, meuseudeukah atawa la'én nibak nyan. Geuyue peuji'óh droe nibak buet dècha.

Hadih Nabi Muhammad SAW:

Hadih nibak Sitti 'Aisyah ra, neukheun: Nakeuh Rasulullah SAW geuparèntah puasa 'Asyura seugohlom jitren parèntah puasa buleuen Ramadhan, nakeuh soe mantong nyang galak puasa beu geupuasa, soe nyang hana meuh'eut puasa kakeuh bèk geupuasa. {Hadih Muttafaqun Aléh)

Lam kitab Shahèh Muslém, nibak Sa'id Bin Jubair, nibak Ibnu Ábbas ra geukheun:

Na lam kitab Nihayatuz-Zein keunarang Syekh Nawawi, lagèe nyoe ;

وَنُقِلَ عَنْ بَعْضِ الأَفاَضِلَ أَنَّ الأَعْماَلَ فيِ يَوْمِ عاَشُوْرَاءَ اِثْناَ عَشَرَ عَمَلاً الصَّلاَةُ وَالأَوْلىَ أَنْ تَكُوْنَ صَلاَةُ التَّسْبِيْحِ وَالصَّوْمُ وَالصَّدَقَةُ وَالتَّوْسِعَةُ عَلَى العِياَلِ وَالاِغْتِساَلُ وَزِياَرَةُ العاَلِمِ الصَّالِحِ وَعِياَدَةُ المَرِيْضِ وَمَسْحُ رَأْسِ اليَتِيْمِ وَالاِكْتِحاَلُ  وَتَقْلِيْمُ الأَظْفاَرِ وَقِرَاءَةُ سُوْرَةِ الإِخْلاَصِ أَلْفَ مَرَّةٍ وَصِلَّةُ الرَّحْمِ , وَقَدْ وَرَدَتْ الأَحاَدِيْثُ فيِ الصَّوْمِ وَالتَّوْسِعَةُ عَلَى العِياَلِ وَأَمّاَ غَيْرُهُماَ فَلَمْ يَرِدْ فيِ الأَحاَدِيْثِ (نهاية الزين - ص 196)

Neucok narit nyoe nibak ladôm ulama rayek, ‘amai ‘ibadat nyang get tapubuet bak uroe ‘Asura na 12 bagoe:

Puasa ‘Asyura fadhilat jih geusampôh dècha lam sithôn, meunan lam saboh hadih Nabi.

Meunankeuh faidah-faidah nyang na lam Al-Qur’an ngon Hadih-hadih.

Keu hai puasa ngon meuluwah-luwah bak bri beulanja keu ahli keluarga nyoe na lam padum-padum boh Hadih, meunye nyang la’én nibak duwa macam nyan hana teuka riwayat hadih nyang sahèh na parèntah lagèenyan, nyan na keuh makna nyang geumuphôm lé para ulama. Adak na hadih nyang peugah na geuyue manoe sunnat atawa geuyue koh ukèe nyan hadih la’éh. Lam bhaih hadih la'èh, jeut ta mumat bak hadih la'èh keu amai linafsih (amai pribadi) h'an jeuet keu fatwa bak masalah ètikueut, hukôm-hukôm lagèe jinayat atawa la'én nibak nyan. Nyang jeut ta mumat hadih la'èh nyan bak buet-buet nyang meukayéd ngon Targhib (peugalak bak buet get) ngon Tarhib (peutakôt nibak buet brôk), nasihat, kisah-kisah, Fadha-ilil A'mal. 

 Syarat Meu 'amai ngon hadih La'èh: 
 1. Hadih bèk brat that la'èh atawa bèk hadih palsu,
 2. Meu ètikeud hadih nyan nye hadih la'èh,
 3. Bèk peuluwah atawa bèk peu meucuhu buet nyan bak urueng ramèe nyang hana meuphôm keu peukara nyan, sampé-sampé rôh di ikôt lé urueng nyan nyang geusangka nyan na teuka nibak Nabi, meunan leubèh kurueng na lam kitab Tabyinul 'Ajab bima Warada fi Syahr Rajab Keunarang Al-Hafiz Ibn Hajar 

Lam kitab I'anatuth_Thalibin Jilid 2 bak ôn 267 na geutuléh saboh faidah:
ﻓﺎﺋﺪﺓ:
 ﻋَﻦْ ﺃَﺑِﻲ ﻫُﺮَﻳْﺮَﺓَ ، ﻗَﺎﻝَ : ﻗَﺎﻝَ ﺭَﺳُﻮﻝُ ﺍﻟﻠَّﻪِ ﺻَﻠَّﻰ ﺍﻟﻠَّﻪُ ﻋَﻠَﻴْﻪِ ﻭَﺳَﻠَّﻢَ :  ﺇِﻥَّ ﺍﻟﻠﻪَ ﻋَﺰَّ ﻭَﺟَﻞَّ ﺍﻓْﺘَﺮَﺽَ ﻋَﻠَﻰ ﺑَﻨِﻲ ﺇِﺳْﺮَﺍﺋِﻴﻞ ﺻَﻮْﻡَ ﻳَﻮْﻡٍ ﻓِﻲ ﺍﻟﺴَّﻨَﺔِ ﻭَﻫُﻮَ ﻳَﻮْﻡُ ﻋَﺎﺷُﻮﺭَﺍﺀَ ﻭَﻫُﻮَ ﺍﻟْﻴَﻮْﻡُ ﺍﻟْﻌَﺎﺷِﺮُ ﻣِﻦَ ﺍﻟْﻤُﺤَﺮَّﻡِ
Nibak Abu Hurairah radhiyallahu anhu, gopnyan neukheun: Rasulullah shallallahu alaihi wasallam ka lheuh meusabda: “Keubit-keubit Allah ‘Azza wa Jalla ka lheuh geupeuwajéb keu Bani Israil puasa si uroe lam sithôn, nyankeuh bak uroe ‘Asyura’, uroe keu 10 buluen Muharram

 ﻓَﺼُﻮﻣُﻮﻩُ ﻭَﻭَﺳِّﻌُﻮﺍ ﻋَﻠَﻰ ﻋِﻴَﺎﻟِﻜُﻢْ ﻓِﻴﻪِ ، ﻓَﺈِﻧَّﻪُ ﻣَﻦْ ﻭَﺳَّﻊَ ﻓِﻴْﻪِ ﻋَﻠَﻰ ﻋِﻴَﺎﻟِﻪِ ﻭَﺃَﻫْﻠِﻪِ ﻣِﻦْ ﻣِﺎﻟِﻪِ ﻳَﻮْﻡَ ﻋَﺎﺷُﻮﺭَﺍﺀَ ﻭَﺳَّﻊَ ﺍﻟﻠﻪُ ﻋَﻠَﻴْﻪِ ﺳَﺎﺋِﺮَ ﺳَﻨَﺘِﻪِ  ﻓَﺼُﻮﻣُﻮﻩُ ﻓَﺈِﻧَّﻪُ ﺍﻟْﻴَﻮْﻡُ ﺍﻟَّﺬِﻱ ﺗَﺎﺏَ ﺍﻟﻠﻪُ ﻓِﻴﻪِ ﻋَﻠَﻰ ﺁﺩَﻡَ ﻓَﺄَﺻْﺒَﺢَ ﺻَﻔِﻴًّﺎ
Maka tapuasa lé gata ngon tameuluwah-luwah bri beulanja keu keluarga gata  bak uroe nyan, kareuna soe mantong nyang meule-le neubri keu keluarga nibak hareuta geuh bak uroe ‘Asyura, nyan geupeumudah raseuki nyang le keu urueng nyan lam sipanyang thôn nyan. Ta puasa ‘Asyura lé gata, saweueb uroe nyan: Geuteurimong taubat nabi Adam lé Allah, sampé Nabi Adam ka gléh nibak dècha.

 ﻭَ ﺭَﻓَﻊَ ﻓِﻴﻪِ ﺇِﺩْﺭِﻳﺲَ ﻣَﻜَﺎﻧًﺎ ﻋَﻠِﻴًّﺎ  ﻭَﺃَﺧْﺮَﺝَ ﻧُﻮْﺣًﺎ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻔِﻴْﻨَﺔِ  ﻭَﻧَﺠَّﻰ ﺇِﺑْﺮَﺍﻫِﻴْﻢَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﻨَّﺎﺭِ ﻭَﺃَﻧْﺰَﻝَ ﺍﻟﻠﻪُ ﻓِﻴْﻪِ ﺍﻟﺘَّﻮْﺭَﺍﺓَ ﻋَﻠَﻰ ﻣُﻮﺳَﻰ  ﻭَﺃَﺧْﺮَﺝَ ﻓِﻴْﻪِ ﻳُﻮْﺳُﻒَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴِّﺠْﻦِ
Allah ka neu beu’ôt Nabi Idris bak teumpat nyang manyang. Allah Geupeutubiet Nabi Nuh nibak kapai. Allah Peuseulamat Nabi Ibrahim nibak apui. Allah peutrôn Taurat keu Nabi Musa. Allah peutubiet nabi Yusuf nibak glap/peunjara

 ﻭَ ﺭَﺩَّ ﻓِﻴْﻪِ ﻋَﻠَﻰ ﻳَﻌْﻘُﻮْﺏَ ﺑَﺼَﺮَﻩُ ﻭَﻓِﻴْﻪِ ﻛَﺸَﻒَ ﺍﻟﻀُّﺮَّ ﻋَﻦْ ﺃَﻳُّﻮْﺏَ  ﻭَﻓِﻴْﻪِ ﺃَﺧْﺮَﺝَ ﻳُﻮﻧُﺲَ ﻣِﻦْ ﺑَﻄﻦِ ﺍﻟْﺤُﻮْﺕِ ﻭَﻓِﻴْﻪِ ﻓَﻠَﻖَ ﺍﻟْﺒَﺤْﺮَ ﻟِﺒَﻨِﻲْ ﺇِﺳْﺮَﺍﺋِﻴْﻞَ ﻭَﻓِﻴْﻪِ ﻏَﻔَﺮَ ﻟِﺪَﺍﻭُﺩَ ﺫَﻧْﺒَﻪُ
Allah peuriwang peungeuh mata nabi Ya’qub. Bak uroe nyan Allah peuglah nabi Ayyub nibak bala (Peunyakét). Bak uroe nyan Allah peutubiet nabi Yunus nibak pruet eungkôt. Bak uroe nyan Allah plah la’ôt keu Bani Israil. Bak uroe nyan Allah peu ampôn dècha nabi Dawôd

 ﻭَﻓِﻴْﻪِ ﺃَﻋْﻄَﻰ ﺍﻟﻠﻪُ ﺍﻟْﻤُﻠْﻚَ ﻟِﺴُﻠَﻴْﻤَﺎﻥَ ﻭَﻓِﻲْ ﻫَﺬَﺍ ﺍﻟْﻴَﻮْﻡِ ﻏَﻔَﺮَ ﻟِﻤُﺤَﻤَّﺪٍ ﺻَﻠَّﻰ ﺍﻟﻠﻪُ ﻋَﻠَﻴْﻪِ ﻭَﺳَﻠَّﻢَ ﻣَﺎ ﺗَﻘَﺪَّﻡَ ﻣِﻦْ ﺫَﻧْﺒِﻪِ ﻭَﻣَﺎ ﺗَﺄَﺧَّﺮَ ﻭَﻫُﻮَ ﺃَﻭَّﻝُ ﻳَﻮْﻡٍ ﺧَﻠَﻖَ ﺍﻟﻠﻪُ ﻓِﻴْﻪِ ﺍﻟﺪُّﻧْﻴَﺎ
Bak uroe nyan Allah bri karonya keurajeuen keu nabi Sulaiman. Bak uroe nyoe Allah peu ampôn keu nabi Muhammad dècha awai ngon dècha dudoe. Uroe ‘Asyura nyan nakeuh phôn-phôn uroe nyang Neupeujeuet donya lé Allah.

 ﻭَﺃَﻭَّﻝُ ﻳَﻮْﻡٍ ﻧَﺰَﻝَ ﻓِﻴْﻪِ ﺍﻟﻤَﻄَﺮُ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ ﻳَﻮْﻡُ ﻋَﺎﺷُﻮْﺭَﺍﺀَ ﻭَﺃَﻭَّﻝُ ﺭَﺣْﻤَﺔٍ ﻧَﺰَﻟَﺖْ ﺇِﻟَﻰ ﺍﻟْﺄَﺭْﺽِ ﻳَﻮْﻡُ ﻋَﺎﺷُﻮْﺭَﺍﺀَ  ﻓَﻤَﻦْ ﺻَﺎﻡَ ﻳَﻮْﻡَ ﻋَﺎﺷُﻮﺭَﺍﺀَ ﻓَﻜَﺄَﻧَّﻤَﺎ ﺻَﺎﻡَ ﺍﻟﺪَّﻫْﺮَ ﻛُﻠَّﻪُ ، ﻭَﻫُﻮَ ﺻَﻮْﻡُ ﺍﻷَﻧْﺒِﻴَﺎﺀِ
Uroe phôn that Neupeutrôn ujuen di langèt lé Allah nyan keuh bak uroe Asyura. Phôn that trôn rahmat u bumoe nakeuh uroe ‘Asyura. Si baranggasoe nyang puasa ‘Asyura, nyan saban lagèe puasa sipanyang thôn, puasa ‘Asyura nyan puasa para Nabi.

 ﻭَﻣَﻦْ ﺃَﺣْﻴَﺎ ﻟَﻴْﻠَﺔَ ﻋَﺎﺷُﻮﺭَﺍﺀَ ﺑِﺎﻟْﻌِﺒﺎَﺩَﺓِ ﻓَﻜَﺄَﻧَّﻤَﺎ ﻋَﺒَﺪَ ﺍﻟﻠﻪَ ﺗَﻌَﺎﻟَﻰ ﻣﺜﻞ ﻋِﺒَﺎﺩَﺓِ ﺃَﻫْﻞِ ﺍﻟﺴَّﻤَﻮَﺍﺕِ ﺍﻟﺴَّﺒْﻊِ
Sibaranggasoe nyang peu udép malam ‘Asyura (geu ibadat malam) nyan ka lagèe geu ibadah keu Allah miseu ibadah urueng duek di langèt nyang tujôh.

 ﻭَﻣَﻦْ ﺻَﻠَّﻰ ﻓِﻴْﻪِ ﺃَﺭْﺑَﻊَ ﺭَﻛَﻌَﺎﺕٍ ﻳَﻘْﺮَﺃُ ﻓِﻲ ﻛُﻞِّ ﺭَﻛْﻌَﺔٍ ﺍﻟْﺤَﻤْﺪُ ﻟﻠﻪِ ﻭَﻗُﻞْ ﻫُﻮَ ﺍﻟﻠﻪُ ﺃَﺣَﺪٌ ﺇِﺣْﺪَﻯ ﻭَﺧَﻤْﺴِﻴْﻦَ ﻣَﺮَّﺓً ﻏَﻔَﺮَ ﺍﻟﻠﻪُ ﻟَﻪُ ﺫُﻧُﻮْﺏَ ﺧَﻤْﺴِﻴﻦَ ﻋَﺎﻣًﺎ
Si baranggasoe ji seumayang bak uroe nyan peut raka’at, lam tiep raka’at ji beuet surat Al Fatihah sigo, beuet Surat Al-Ikhlas 50 gö, nyan geupeu-ampôn dècha-dècha jih lam 50 thôn.

 ﻭَﻣَﻦْ ﺳَﻘَﻰ ﻓِﻲْ ﻳَﻮْﻡِ ﻋَﺎﺷُﻮْﺭَﺍﺀَ ﺷُﺮْﺑَﺔَ ﻣَﺎﺀٍ ﺳَﻘَﺎﻩُ ﺍﻟﻠﻪُ ﻳَﻮْﻡَ ﺍﻟْﻌَﻄْﺶِ ﺍﻟْﺄَﻛْﺒَﺮِ ﻛَﺄْﺳًﺎ ﻟَﻢْ ﻳَﻈْﻤَﺄْ ﺑَﻌْﺪَﻫَﺎ ﺃَﺑَﺪًﺍ، ﻭﻛَﺄَﻧَّﻤَﺎ ﻟَﻢْ ﻳَﻌْﺺِ ﺍﻟﻠﻪَ ﻃَﺮْﻓَﺔَ ﻋَﻴْﻦٍ
Si baranggasoe nyang ji bri ie jép maka Allah Geubri keu jih nyan bak uroe nyang brat that grah saboh glah ie nyang h’an grah lé baranggajan ‘oh lheuh nyan. Sang-sang jih h’ana tom jipubuet maksiet keu Allah meusiklèp pih.

 ﻭَﻣَﻦْ ﺗَﺼَﺪَّﻕَ ﻓِﻴْﻪِ ﺑِﺼَﺪَﻗَﺔٍ ﻓَﻜَﺄَﻧَّﻤَﺎ ﻟَﻢْ ﻳَﺮُﺩَّ ﺳَﺎﺋِﻼ ﻗَﻂُّ ﻭَﻣَﻦِ ﺍﻏْﺘَﺴَﻞَ ﻭَﺗَﻄَﻬَّﺮَ ﻳَﻮْﻡَ ﻋَﺎﺷُﻮﺭَﺍﺀَ ﻟَﻢْ ﻳَﻤْﺮَﺽْ ﻓِﻲْ ﺳَﻨَﺘِﻪِ ﺇِﻟَّﺎ ﻣَﺮَﺽَ ﺍﻟْﻤَﻮْﺕِ
Sibaranggasoe na jimeuseudeukah bak uroe nyan deungon saboh seudeukah maka siulah-ulah jih h’an tom jitulak urueng nyang meulakèe seudeukah. Sibaranggasoe jimanoe ngon jipeugléh droe bak uroe ‘Asyura nyan,maka jih h’ana tom jiras sakét peu mantong kecuali sakét maté.

 ﻭَﻣَﻦْ ﻣَﺴَﺢَ ﻓِﻴْﻪِ ﻋَﻠَﻰ ﺭَﺃْﺱِ ﻳَﺘِﻴْﻢٍ ﺃَﻭْ ﺃَﺣْﺴَﻦَ ﺇِﻟَﻴْﻪِ ﻓَﻜَﺄَﻧَّﻤَﺎ ﺃَﺣْﺴَﻦَ ﺇِﻟَﻰ ﺃَﻳْﺘَﺎﻡِ ﻭَﻟَﺪِ ﺁﺩَﻡَ ﻛُﻠِّﻬِﻢْ . ﻭَﻣَﻦْ ﻋَﺎﺩَ ﻣَﺮِﻳْﻀًﺎ ﻓِﻲْ ﻳَﻮْﻡِ ﻋَﺎﺷُﻮْﺭَﺍﺀَ ﻓَﻜَﺄَﻧَّﻤَﺎ ﻋَﺎﺩَ ﻣَﺮْﺿَﻰ ﺃَﻭْﻟَﺎﺩِ ﺁﺩَﻡَ ﻛُﻠِّﻬِﻢْ
Baranggasoe na jigusuek ulèe aneuk yatim ngon jipubuet jroh keu aneuk yatim nyan siulah-ulah ka jipubuet jroh mandum aneuk yatim nibak aneuk-cuco nabi Adam. Sibaranggasoe jak saweu ureung sakét bak uroe Asyura’, nyan sang-sang ka saban ngon jak saweue mandum urueng sakét nibak keturunan nabi Adam.

 ﻭَﻫُﻮَ ﺍﻟْﻴَﻮْﻡُ ﺍﻟَّﺬِﻱْ ﺧَﻠَﻖَ ﺍﻟﻠﻪُ ﻓِﻴْﻪِ ﺍﻟْﻌَﺮْﺵَ، ﻭَﺍﻟﻠَّﻮْﺡَ، ﻭَﺍﻟْﻘَﻠَﻢَ ﻭَﻫُﻮَ ﺍﻟْﻴَﻮْﻡُ ﺍﻟَّﺬِﻱْ ﺧَﻠَﻖَ ﺍﻟﻠﻪُ ﻓِﻴْﻪِ ﺟِﺒْﺮِﻳْﻞَ، ﻭَﺭَﻓَﻊَ ﻓِﻴْﻪِ ﻋِﻴْﺴَﻰ  ﻭَﻫُﻮَ ﺍﻟْﻴَﻮْﻡُ ﺍﻟَّﺬِﻱْ ﺗَﻘُﻮْﻡُ ﻓِﻴْﻪِ ﺍﻟﺴَّﺎﻋَﺔُ
Bak uroe Asyura’ Allah Neupeujeuet ‘Arasy, Loh Mahfuzh, Qalam. Bak uroe nyan Allah Neupeujeuet Malaikat Jibril, ngon geu beu’ôt nabi Isa. Bak uroe nyan keuh teuka kiamat.




#Article 277: Keurajeuen (171 words)


Monarki (atawa Kerajaan; Keurajeuen) asai narit nibak Bahsa Yunani ; monos (μονος) ngon archein (αρχειν).  Monos (μονος)areuti jih saboh/sidroe, Archein (αρχειν) peumeurintah. Monarki nyan na keuh saboh bagoe peumeurintahan nyang geupimpén lé sidroe raja atawa sidroe urueng mat kuasa. Monarki nyan saboh peumeurintahan nyang paléng tuha lam donya. Sistem peumeurintahan Monarki nyoe na 2 macam: Monarki Mutlak ngon Monarki Konstitusional. Bak phôn masa abad keu-19, na kurueng leubèh  900 keurajeuen lam donya, teuma dudoe nibak nyan jitrôn tinggai 240 lam abad keu-20. Bak masa keu lapan plôh thôn lam abad keu-20 nyan, tinggai 40 boh keurajeuen. Lam kawan jeumeulah nyan, 4 boh keurajeuen sagai nyang mat kuasa monarki seucara mutlak, la'én nibak nyan geupeunan peumeurintahan sistem monarki konstitusional.

Keu contoh keurajeuen Monarki Mutlak jeuet ta kalon di miyup nyoe.

Di Yordania ngon Maroko, raja nanggroe nyan le hak kuasa tapi h'ana geukira monarki nyang mutlak. Meunye di Liechtenstein, karab duwa per lhèe asoe nanggroe nyang na hak ikôt pemilu ka geubri hak veto keu urueng nyang mat kuasa Pangeran Hans-Adam II.




#Article 278: Keumalahayati (288 words)


Lakseumana Keumalahayati (Bahsa Acèh : Keumalahayati) nakeuh sidroe peujuang dari Keurajeuën Acèh Darussalam. Nan ayah gop nyan nakeuh Lakseumana Mahmud Syah, datok nibak blah geunareh ayah gop nyan nan geuh Lakseumana Said Syah, aneuk agam dari Sôleutan Salahuddin Syah (Sôleutan Keurajeuën Acèh Darussalam nyang keu 2) nyang geuduk puerentah nibak thon 1530–1539 M. SôleutanSalahuddin Syah nakeuh aneuk phoen nibak Sôleutan Ali Mughayat Syah nyan tatupue cit gop nyan seubagoe Sôleutankeu phoen cit lom seubagoe ureueng nyang peudoeng Keurajeuen Acèh.

Lakseumana Keumalahayati nakeuh sidroe Lakseumana seureuta sidroe panglima prang ureueng inong muslimah di  nyang phôn na lam seujarah lam bumoe nanggroe Jawi. Awai phon gop nyan sidroe ureueng inong balèe nyang jeuet cit seubagoe panglima prang  watèe geupeutheun kapai-kapai Portugéh bak Seulat Malaka.

Nibak 11 uroe buleuen Sikureueng thôn 1599 watèe awai-awai phôn teuka kaphé Portugéh ngön Blanda keunoe u Tanoh Jawi, geumuprang ngön beuhô pasukan inong balèe ngön sidadu Blanda, nibak akhéjih sampoe jeuet geupoh maté Cornelis de Houtman bak ujông rincông Keumalahayati nibak watèe geulawan sa lawan sa ateueh kapai. Cornelis de Houtman nyan nakeuh sidroe ureueng Blanda nyang geuutôh lé syèedaga Blanda keu jak mita röt la'ôt nyang efisien u pulo-pulo Jawi nyang watèe nibak nyan jithèe ngön hasé bumoe reumpah ngön bungong lawang. Nibak thon 1598-1599 na jiba sit syèedarajih Frederick de Houtman nyang jiseurah droe watèe talô prang ngön pasukan Sultan Acèh lheueh nyan geupasoe lam glap di Pidie.

Lheueh nyan, Keumalahayati geujôk lakab 'Lakseumana' seubab beuhô ngön meuguna nibak geudöng keu panglima prang  nibak awai-awai Prang Aceh. Seubab cukop gagah nibak geujaga Seulat Malaka seubagoe pintô tamong Keurajeuen Aceh, sampe Ratu Elizabeth I dari Inggreh payah geuutôih James Lancaster keu  nak jeuet tamong Inggréh keudeh u Jawa nak buka teumpat meuniaga di Banten.




#Article 279: Schils (Aplikasi Pustaka Sikula) (102 words)


Sistim Pustaka Keu Sikula (School Integrated Library System) atawa geupeu'èt keu SchILS nyakni aplikasi otomatih keu pustaka nyang na bak sikula. Cara atô buku lam pustaka na meubagoe peukateun lagèe koleksi, anggota, 'an sirkulasi pih na. SchILS nyan awai phôn that geucok nibak aplikasi SLiMS nyang ka le dingui lé pustaka-pustaka man saboh nyan, nyang utama that nakeuh pustaka bak sikula. Nyan keuh nyang paléng jai awak ngui SLiMS dum. Pustaka sikula nakeuh nyang palèng paih ngui SLiMS nyan, wab nyan keu bhah meuatô data buku 'oh masa ukeu euntereuk, nyan keuh wab SLiMS geupeupaih lom ngön meusaneut keu SchILS keu sikula.




#Article 280: Malik Mahmud (111 words)


Malik Mahmud Al Haythar (lahè di Singapura, 29 uroe buleun Maret 1939) nakeuh sidroe ureueng rayeuk nibak Geurakan Acèh Meurdèka. Malik Mahmud na cit geuduek seubagoe Meuntroe Lua Nanggroe ngoen Peudana Meuntroe Geurakan Acèh Meurdèka nibak masa prang GAM ngon RI. Jinoe kalheuh geu meudamee ngon geumepakat geu teken MoU Helsinki thon 2005, Malik Mahmud jinoe ka geu angke seubagoë Wali Nanggroë Acèh.

Mak gopnyan meuasai dari, Lambaro, Aceh Rayeuk. Ayah di gopnyan nan geuh Haji Mahmud Haytar, meu asai dari Lampuuk, Banda Aceh. Ureung chiek gopnyan geu hijrah u Singapura watee jinsk droep lee sidadue KNIL Hindia Belanda nyang na di Aceh bak masa nyan, saweub ji tupue seubagoe Mujahidin.




#Article 281: Fakhriati (102 words)


Dr. Fakhriati nakeuh sidroe peuneuliti dari Aceh nyang khusuih bhah manuskrip Islam di wilayah Jawi (Nusantara). Gobnyan buetgeuh seubagoe peuneliti nibak Pusat Peuneulitian ngön Peungembangan Literatur Keuagamaan ngön Waresan, kanto Meuntroe Agama bhah Peuneulitian ngön Peulatèhan Republik Indonesya nibak phon that thon 2009.

Gobnyan le that geucok watèe nibak geuteuliti bhah manuskrip Islam phon that yôh watèe geucok kuliah Master di Universitas Leiden thon 1996 sampoe thon 1998. Lheueh nibak nyan geusambong lom beuet bhah manuskrip thon 2002 sampoe 2007 di Universitas Indonesia yoh geucok kuliah Doktor hinan.

Seulawet geupeubuet bhah peuneulitian manuskrip Aceh nyan 'oh lheueh kuliah doktor nyan nakeuh :




#Article 282: Sôleutan Mansur Syah (299 words)


Sôleutan Mansur Syah, geuturi cit ngön nan Sôleutan Alauddin Ibrahim Mansur Syah (abéh umu thôn 1870) nakeuh Sôleutan nyang keu lhèe Keurajeuën Acèh Darussalam. Gobnyan nakeuh sidroë sôleutan nyang teuka nibak wangsa Bugéh.

Yôh goh lom jeuët keu sôleutan, nan aseuli gobnyan nakeuh Tuwanku Ibrahim, aneuk agam nibak Sôleutan Alauddin Jauharul 'Alam (1795-1823), aduën gobnyan nakeuh Sôleutan Alauddin Muhammad Daud Syah I nyang jeuët keu sôleutan nibak thôn 1823 sampoë 'an thôn 1838, nibak watèe nyan Tuwanku Ibrahim geuduëk seubagoë Raja Muda. Tugaih gobnyan geubantu sôleutan nyang leumöh. Ban abéh umu sôleutan Muhammad Daud Syah I thôn 1838, neuduëk sôleutan geugantoë lé Sôleutan Sulaiman Ali Iskandar Syah, nyang mantong ubit. Ngön neuduëk aneuk keumuën nyan yang leumöh keuh jeuët deungön sigra Raja Muda Tuwanku Ibrahim neucok mandum kuasa sôleutan, meuseubab nyan gobnyan geumeuhoi Alauddin Ibrahim Mansur Syah.

Sôleutan Alauddin Ibrahim Mansur Syah geukheun seubagoë sôleutan nyang that gigèh ngon jeumot, nyang geuparèntah Keurajeuën Acèh Darussalam lam masa-masa peunténg nibak abad keu tujôh blah. Seugohlom nyan dum panglima ngön ulèebalang jeuët geupeulaku puë mantöng ban nyang hawa lam dairah-dairah Keurajeuën Acèh Darussalam. Mandum raja-raja ubit nyan geumat kuasa kuwasa bibeuëh lam dairah-dairah peuntèng nyang kaya hasè meuneugoëh padè di pantè barat. 

Nibak thôn 1850 Sôleutan Alauddin Sulaiman Ali Iskandar Syah nyang ka chik geulakée pulang hak gobnyan jeuët keu sôleutan nibak raja muda Alauddin Ibrahim Mansur Syah. Tapi lè Alauddin han geutèm peuturôt puë nyang geulakée nyan, punca nyankeuh jeuët keu pakè nyang that brat di Acéh. Dum panglima ngön kawôm ulée balang peutheun bandua blah nyang meuseulisèh, tapi ngon ceureudèk Alauddin Ibrahim Mansur Syah jeut geupeutheun Kuta Raja. Alauddin Sulaiman ALi Iskandar Syah abèh umu thôn 1857, deungön seubab nyan keuh Sôleutan Alauddin Ibrahim Mansur Syah jeuët geumat kuwasa keurajeuën Acéh sampoë 'an abèh umu gobnyan nibak thôn 1870.




#Article 283: Ilyas Leube (210 words)


Teungku Ilyas Leube (lahè di Kenawat, Linge, Acèh, thôn 1923 - abèh umu di di Jeunieb, Bireuen, Aceh, bak 16 uroë buleuën 5 thôn 1982) nakeuh sidroë ureuëng peuntèng lam Geurakan Acèh Meurdèka. Gobnyan nakeuh meuntroë nyang keu 2 Acèh Meurdèka.

Ilyas Leube lahè di Kenawat, Laut Tawar, Acéh Teungöh, nibak thôn 1923. Gobnyan nakeuh turônan Reje Linge keu XIX. Bah pih meunan Ilyas han tom geupeuleumah ri droë seubagoë kawôm ureuëng meupangkat. Gobnyan leubéh galak geuh meusapat ngön rakyat biasa, sajan ureuëng Gayo nyang meulampôh kupi di tanöh Gayo.

Ilyas Leube geuturi cit seubagoë sidroë ureuëng nyang ta'at lam bhah agama. Sidroë ureuëng rayeuëk lagée Teungku Daud Beureu'éh geupakat Ilyas Leube lam geurakan DI/TII di Acéh, lam geurakan nyan Ilyas Leube jeut keu sidroë peutuha ngon ulama DI/TII. Nan Leube bak nan gobnyan nakeuh meumakna ureuëng nyang leubéh ngon hayeuëh lam bhaih agama seureuta galak meurakan ngon beurangkasoë mantong.

Piyôh nibak prang DI/TII Ilyas Leube dudoë rôh lom lam prang Acèh Meurdèka nibak thôn 1976. Meusajan ngon Tengku Hasan Muhammad di Tiro. Antara Ilyas Leube ngon Hasan Tiro ka meuturi ngon meurakan yôh masa bandua gobnyan mantong neujak sikula pulo Jawa. Ilyas Leube meusikula di Universitas Indonesia di Jakarta thôn 1940, Hasan Tiro di Universitas Islam Indonesia di Jogjakarta.




#Article 284: Teungku di Pulo (114 words)


Teungku di Pulo nakeuh sidroe ulama Aceh nyang nan aseuligeuh nakeuh Teungku Zakaria bin Abdussalam. Nan Teungko di Pulo meuwoe keu nan gampong lahegeuh di  Pulo Lueng Teuga nibak thon 1848, saboh gampong blah röt tunông Teupin Raya .

Yoh masa ubit Teungku di Pulo geujak beuet bak Teungku Chik Teupin Raya (1800 - 1930) atawa na sit nyang hôi Teungku Harun, lheueh nibak nyan geujak beuet bak Teungku Ie Leubeue di Pidie nyang jeuet keu gurèe Tarèkat Syattariyah-geuh. Laén nibak nyan na sit geumeurunoe bak Teungku di Tiro sampoe trôh bak Teungku Abdul Wahab Tanoh Abèe.

Yoh masa udepgeuh na meupadum boh kitab nyang geusalen lam basa Arab, lagee di miyup nyoe :




#Article 285: Ie Beuna (1722 words)


Menurut  Kamus Acéh - Beulanda keureuja Hoesin Djajaningrat, Ie Beuna nyan glumbang manyang nyang asaijih di laˈöt meulanda daratan nyang geupeusabab geumpa. Na cit keutrangan la'én nyang dipesampoe ureueng-ureueng Acéh lam hai Ie Beuna nyang mak'na jih ie bala, nyang teuka di teungoh laˈöt dengon manyang seumanyang bak u.

Lam Buku Ensiklopedia tamadön Acéh nyang geususön lé Nur Aslam, dkk (2018) geusebut gobnyan bahwa di Jameun Sölutan Acéh da'ierah binèh pasi Kuta Banda Acèh lagèe Ulée Lheue, Peukan Bada Lam Barö Sikèp, Kaju ngön da'ierah laèn nyang keunong Ie Beuna dilèejih  peunoh ngön ba' bangka ngön bak lipah, meula'èn that sangkirajih tabandéng dengon jameuen jino, le that teudong keudè ngön rumoh da'ierah nyan. Meunan haba, di  jameun  dilèe ureung Acèh nyang meurunoe èlemée agama ba' dayah nyang na di binèh pasi, para ureueng nyang dang meununtöt gewajéb  lé gurèe/syèh, tiep-tiep jak, para ureueng nyang dang meununtöt geupeuwajéb sabé mé bak bangka untuk geupula di da'ierah binèh pasi, hal nyo seupaya bèk meutamah manyang ie laöt é' u darat.

Ie Beuna nyan  éleumèe ba' siteumpat nyang peureunah geuteumèe le  nèˈ éndatu ureueng Acéh segohlom jih, meuseuki éleumèe  nyan gadoh ngön hana keuneubah lom baˈ meucakarat jinoe. Haröhjih disaat geumpa ngön Ie Beuna na baˈ uroebuleuen 26 buleuen keuduwa blah 2004 hana le kurubeuen nyawˈong, teutapi sabab meucakarat hana meuphöm akan lamat Ie Beuna, baˈ masa nyan meucakarat nyang di binèh pasi geukalon ie suröt geujak coˈ eungköt-eungköt nyang beulanta, awa nyan hana ditupeue seuleusoe ie laöt suröt dudoe troh glumbang nyang leubéh rayëk u darat.

Peukara nyoe laˈén that ngön peukara geumpa dan Ie Beuna bak kabupaten Simeulue, padahai pusat geumpa terjadi toe pulo Simeulue, haröhjih di Simeulue lë keureubeuen nyawöng akan teutapi keureubeuen nyawöng 6 droe sagai. Pakön nyoe jeuet terjadi? Nyoe terjadi kareuna meucakarat Simeulue mantöng geuh éleumèe yaˈni Smong.

Smong lam makna luwah jeuet dimaknai hurô-hara nyang terjadi geuseubap bala alam contojih Ie Beuna (Tsunami). Sampoe tiep-tiep peukara geumpa bumoe nyang hibat, meucakarat Simeulue geuplueng jeuˈöh dari pasi u teumpat nyang leubéh  manyang, lagée peusan éndatu meucakarat Simeulue nyang geupesampoe dalam leungköng ca'é nyang geuseubut sangkira terjadi geumpa teuga,disetot ie laôt suröt, be' ja'  binèh pasi co' eungköt nyang deueh di binèh pasi,keureuna si'atteu' truk Smong. Sangkira nyan terjadi, plueng u gunong peuseulamat droe, aneu'-aneu', inong ngön ureueng chi' jak peujeu'öh droe di pasi, sura' smong, smong, smong (Dadek, Teuku dkk. 2019).

Tanda nyang peujeulaih haro hara Ie Beuna, bukon nyang keu phon di Acéh. Nibak saboh guha lam Gampong Meunasah Lhök Kecamatang Lhong Acéh Rayeuk. Guha é' luntie jeut sebagoe saksi mata ngön tanda keuneubah, meuleupah dasyat haro hara Ie Beuna meuribe thôn ba' jameun dilée.
Sangkira tajak ngön honda atawa moo dari Banda Acéh u guha nyan, na keuh jarakjih 50 aneuk batée atawa treb watèe ta teureupa seulingka 1 jeuem seuteungoh atawa 2 jeuem perjalanan.

Guha nyo ka di keubah tapai Ie Beuna dari masa awai phon lam jameun puroe sampoe tapak Ie Beuna nibak thôn 2004 nyang ka leupah. Dengon sabab nyan, guha nyo jeut keu anda bukti bahwasajih, Ie Beuna tom troh teuka meupadim go keuno u Acéh. Guha nyo geupeunan guha é' luntie lé meucakarat da'ierah nyan saweub dari jameun puroe kon. Le luntie dipeuget umpung lam guha nyan sampoe di meu anuek cuco.

Ladom meucakarat seulingka geucok é' luntie nyang meulawok ngön anoe lam guha nyan sebagoe baja.Nakueh tanda tapak Ie Beuna nyang tom teuka nibak jameun dilèe, kaleuh geuteuliti le ureueng meuèlemée, sampoe troh geutakse padim na manyang bakat Ie Beuna nyan tom  teuka lam guha nyan.
Sidroe pakar Ie Beuna, Nazli Ismali dari jamiah Syiah Kuala bak liputan6.com, ka geupeugah bahwasajih guha é' luntie jeut keu keuneubah sijarah Ie Beuna nyan tom teuka u Acéh, ngön jantang watèe 7.400 thôn nyang ka leupah. 

Adak pih Ie Beuna jeut keu peukara nyang jareung troh teuka, na ngön meulheung watée nyang treb, akan teutapi le ureueng meuèlemée na geutemee hase tapak Ie Beuna nyang tom troh teuka u Acéh. Nakeug tapak nyang paleng tiji, jeut geukalon nibak lapeh tanoh nyang meutimbon lam guha nyan. Lapeh tanoh nyan ji peutrang bahwa Ie Beuna nyang tom troh u Aceh meujantang lam meuribee bahkan meureutoh thôn  lheung. Dari lapeh tanoh nyan cit, ureueng meuèlemée geutudim padim manyang bakat Ie Beuna bak tanggai 26 buleuen keuduwa blah 2004 yakn' 30 mete manyang.

Keuneubah alam guha é' luntie nyo keuh nyang peutrang keu geutanyoe, bahwa Ie Beuna nyan meusipheut sabe troh  meuriwang. Cara ureueng meuèlemée geuteupu jantang watèe Ie Beuna nyang tom troh. Jeut geukalon ret é' luntie nyang jeut keu para' antara anoe nyang di ba le Ie Beuna awai ngön anoe nyang di ba le Ie Beuna dudoe. 

Ngon saweub nyan keuh, ureueng meuèlemée jeut geutakse watèe Ie Beuna nyan teuka dengon cara geukalon sipheut tanoh ngön organisme nyang meusaho lam anoe nyan, lage moluska ngön feromanifera. Jadi, guha é' luntie dipeutrang bak geutanyo bahwa Ie Beuna nyang teuka bak tanggai 26 buleuen keuduwa blah 2004 barosa, ken keuh keujadian nyan phon lam jantang watée 1000 thôn, melainkan tom teuka 2 go lam thôn  1861 ngön 1907 (factsofindonesia.com dalam Dadek, Teuku dkk. 2019).

Ureueng Singkil  geukheun  Ie Beuna deungon éstilah gloro, lage keuteurangan ureueng Singkil nyang nanjih Yarmen Dinamika, si droe ureueng nyang karang buku Tsunami Acéh Getarkan Dunia, geuseubut bahwa éstilah gloro, watée phön Singkil keunong Ie Beuna ba' thôn 1907, röh meusigo ngön keujadiyan Ie Beuna nyang tejadi di Simeulue.

Yarmen geupeugah cit lom bahwasajih gloro asaijih dari  bahsa Meulayu,  ya'ni gelora. Kareuna jeumeulah ureueng nyang di  Singkil le geupakai tutö bahsa Aneuk Jamèe ngön Bahsa Minang, lheuh niba' nyan gelora jeued keu  gloro.

Ba' buku Singkil dalam Konstilasi Sejarah Acéh keureuja Sadri Ondang geusebut bahwa ba' thôn 1861 terjadi geumpa di Singkil nyang meu'akibat gampöng Fansur karam geruso' alön. Peukara geumpa teucatét cit bak buku Beulanda nyang geusebut bahwa ka terjadi geumpa tektonik bak uro seulasa 12 buleuen keuduwa 1862 (1 Khanuri Bu (Syakban) 1277 Hijriah) nyang peuanco mandum keuneubah Beulanda thôn 1852 (Hermansyah, 2002).

Sadri geuseubut cit bahwasajih Singkil merupakan kuta tuha nyang kawômjih geuminah hana ji'ôh dari babah kuwala, dikarenakan teumpat phön awa nyan di da'ierah alue krueng keunong gloro.

Lam meucakarat Singkil keumang calitra bahwa Singkil Ka na phôn watèe jameun Nabi Sulaiman a.s, Singkil na diantara Gelombang ngön Kuala Keupung, Sölutan Daulat nyang jinoe dikheun ngön Kuta Subulussalam.

Ureung nyang tinggai di Singkil geuminah u da'ierah Singkil Lama (Old Singkill) blahdeh Kilangan (leubèh toe u babah kuala), karena glumbang ka jiöh dari bineh pasi. Dang rayeu' darat baruéh, neuyakini sebago sabab mandum nyoe. Krueng Singkil atawa geukheun krueng Souraya merupakan krueng nyang panyang that di Acéh, nyang babah kreung nyan asaijih di Alas, Acéh Tenggara.

Krueng nyoe sréng hanyot meumacam bago bahan, lagée tanoh, anoe,leuhop,ngön kayée u arah kuwala nyang di due' ba' teungoh-teungoh Pulo Sarok ngön Pasi Tengah, Glumbang la'öt dudoe ji peuek meubago bahan nyang na di binèh pasi ngön tréb-tréb watée jeutlah keu daratan baro.

Seubago tanda, da'ierah nyoe dibeudoh  laju-laju  jeued takalon dari hai hai nyang nyata nyoe. Beulanda geubangon mercusuar ba' da'ierah peulabôhan Pulo Sarok silingka thön 1900an. Ureueng lingka geuseubut dengon Lampu Babeleng. Silingka 70 thön seuneulheueh nyan, Lampu Babeleng ka tinggai jioh di darat, di binèh pasi makén meutamah jiôh 3 kilometé dari teumpat mercusuar.

Tanda laén yakni peulabôhan nyang geubangon di pasi  Pulo Sarok lam 40 thön dudoe, ka leubèh dari lhèe gö h'an jeuet gengui le, geusabab wilayah deue da'ierah peulabôhan meu'akibat peulabôhan na di darat ngön di binéh pasi tamah brat u keue. Tanda nyoe nyang peukuwat sangka bahwa da'ierah pasi kecamatan Singkil ngön Singkil Utara maken meutamah brat, nyang brat da'ierah lhö'jih. 

Teutapi, na salénan laén hai nyang nyata bahwa Gelombang nyang tingai karena ancö lulöh jiteurajang gloro. Keuneulheueh nyan, dari Gelombang ureueng Singkil geuminah u Singkil lama (Old Singkil) nyang saboh tanoh lapang dengon Gampong Kayu Menang nyang na di blahdeh Gampong Kilangan.

Meuseuki Singkil Lama hana tréb na geumukim inan, nyang geusabab ka terjadi gloro, seuneulheueh kawöm Singkil nyang seulamat geuminah u teumpat nyang meuklèh, nyang nanjih Singkil Baru (New Singkil). Singkil  Baru nyoe nyang geutanyeo turi jino, nyang phön 20 buleuen peuet 1999 nyang sah jeued ke Ibu Kota Kabupaten Aceh Singkil.

Yôh gohlom gloro 2004, teuleubèh, na dua go gloro melanda Singkil, nyang wilayahjih  landé hana bukét meusaboh pih. Phön  that, uroebuleuen 12 buleuen keuduwa 1861 nyang peujeued uroebuleuen nyoe seubago peuingat ke ureueng Singkil Lama, saweueb mukim awa nyan meugo'-go' geumpa nyang hibat that meusambong ngön gloro nyang peuancö Singkil lama ancö pura'-puranda.

Keuduwa, bak thön 1907 terjadi gloro lom di Singkil, nyang meupura'-purandakan Singkil yang meu'akibat trö' u Meulaboh dan Pulo Simeulue.

Segohlom u Ribee, Sölutan piyöh di Pasir Karam ngön yöhnyan leunuet geutanyöng ba' tukang kawai “Dipat geutanyo meulaböh di barat uroe nyan?”. Lheuh niba' nyan, Pasir Karam meu'ubah nan jeut keu Meulaböh, kheun Yanimar, Keutuwa Bideueng Tamadön Ngön Urösan Teumaca Dinaih Tamadön Urösan Teumaca Ureueng Muda Ngön Ulahraga Acèh Barat (Serambinews.com).

Riwayat laèn nyang peujeulaih bahwasajih nan Meulaböh asaijh  dari ungkapan “Disikolah Kito Berlaboh”. H M Zainuddin lam bukujih Tarikh Acéh dan Nusantara (1961) asai mula Meulaböh adalah nanggroe Pasir Karam, nanggroe nyan dibangon 1588-1604 lé Sölutan Saidil Mukamil, ngön di masa Sölutan Iskandar Muda nanggroe nyan muetamah ramé (aulia87.wordpress.com).

Lam buku Smong Purba keureuja Teuku Dadek, dkk (2019) Pasir Karam jiseubut berla'énan dengon riwayat segolomjih, lam buku Smong Purba nyo geusebut Pasi Karam.

Nan Pasi Karam meusamböng dengon geumpa nyang peusabab Ie Beuna, nyang terjadi segolom abad ke 14, dudoe nan Meulaböh na  lam peta Acéh. Peungaröh nyang disababkan Ie Beuna, meu'akibat keu meucakarat haröh minah dari pasi. 

Geukeun Pasi Karam teuntèe kon saboh kebetulan nyang gepeuninggai secara mupeusaka simata-mata, meuseuki ladum asé penelitian kheun Acéh na ba' patahan lempengen bumoe, lagée Ie Beuna 2004 nyang ka leupah nyang ka ceuleungga wilayah pasi Acéh, ada' pih gohlom nyang jipeuteubiet kee umom secara akurat, padum wilayah nyang gadoh geungamo' Ie Beuna (Dadek, Teuku ngön Hermansyah, 2013).

Sebago dasar lapöran penelitian Coastal Progradation Patterns as A Potential Tool Inseismic Hazard Assessment ka geuteumèe bahwasajih na peureunah terjadi Ie Beuna padum-padum go di bineh pasi Meulaböh. Asé dari penelitian éleumiah makén geuduköng catat-catat geumpa ngön naseukhah tulésan jaroe di Acéh, lage dipeujeulaih bahwasajih ka terjadi geumpa 8,4 Sr di Padang ngön Mentawai nyang meusabab Ie Beuna nyang landa bineh pasi barat Sumatera bak Buleueun Khanuri Bu 1211 H atawa buleuen keuduwa 1797.




#Article 286: Éleumèe Ba' Siteumpat nyang Peuselamat (470 words)


Jai that keureubeuen nyawön akibat saboh bala dipeusabab hana éleumèe, lam hai bala nyan. Seubut mantong keujadiyan geumpa bumoe nyang terjadi di Acéh bak 26 buleuen keuduwa blah 2004 dengon teugajih 9 Skala Richter bak 3o kilomete di pruet laöt siblah Barat Daya Acéh nyang peubeudoh glumbang Ie Beuna ngön kecepatan awai lingka 700 km/jeuem ka jai that taluem kurubeuen nyawˈong hingga 126.741 droe meninggai dönya. Dari jeumeulah 126.742 droe nyang meninggai, di Banda Acéh lë nyang meninggai dönya trök 61.065 droe sedangkan di Simeulue 6 droe sagai nyang meninggai dönya, nah keuh meubeda kurubeuen nyang that nyata antara Banda Acéh ngön Simeulue, sedangkan nyang tanyo tupeue Simeulue nyan wilayah nyang toe dengon pusat geumpa. Pakon jeuet lage nyan? Nyan geusebab di Simeulue na toem terjadi geumpa ngön Ie Buena segohlomjih bak thön 1907.

Bak masa nyan meucakarat Simeulue geuboh nan Tsunami dengon sebutan Smong ya’ni glumbang rayeuk. Hibatjih Smong seureuta tanda-tanda dönya nyang mendahuluinya, geucalitra ngön tutö dari reuta u reuta lam bentuk ca'e nyang geubaca keu aneuk-aneuk segohlom teungeut, nyang peunoh dengon nasihat untuk seumatéh bak ureueng chik, sepenggal calitra teuntang meninggai ureueng chik akibat keunong Smong, seureuta meupakat plueng u dairah nyang leubéh manyang, misé na geumpa nyang teuga. Lheuh niba' nyan, hana hireuen meunyö na terjadi Ie Beuna di Simeule hana lë peusabab kurubeuen nyawˈong.

Kata Smong bagian dari kosa kata aseli bahsa Simeule atau bahsa Devayan. Smong keun mantong dimaknai Ie Beuna, teutapi jeut dimaknai lam arti nyang luwah sebago bala dönya, nyang bermakna saboh –saboh hai nyang terjadi di panté, ujeuen, angèn puténg beuliyông, geulanteue, geukheun cit sebago Smong.

Berikut ca'é- ca'é nyang na Smong rèt Nandong nyang lam bét-bétjih :

Deungo saboh calitra

Bak jameun dilée

Lham saboh gampong

Meunan keuh nyang geupeugah

Meunyo geumpajih teuga

Lheueh nyan Ie laöt suröt

Bagah-bagah mita

Teumpat nyang mayang

Phön- Phön that geumpa nyang teuga

Lheueh nyan bakat ra'ksasa

Lham mandum nanggroe

Trö' hana tasangka-sangka

Nyan Keuh Smong nanjih

Sijarah nè' éndatu

Be' tuwoe mandum

Peusan ngön nasihat

Smong adalah ie manoe droe

Geumpa adalah ayôn droe
 
Geulanteue adalah kendang-kendang droe

Geulanteue adalah lampu-lampu droe

Smong adalah éleumèe ba' siteumpat nyang jeued sebago ékheutiyeu mengurangi bala, peugah hai bala hanjeut leupaih dari cara atawa kiet meu'atö bala ngön salah saboh unsur dari cara atawa kiet meu'atö bala adalah mitigas. Mitigasi adalah rangkaian ékheutiyeu untuk mengurangi bala, jeut dengön geubangon fisik atawa sadar lam pikiran ngön peu'é'kuwasa keue bala (UU Nomor 24 Tahun 2007).

Na duwa unsur mitigasi ya'ni Mitigas Struktural ngö Mitigasi Non Struktural, Mitigasi Struktural adalah ékheutiyeu untuk geubangon fisik lam hai mengurangi atawa peujeu'öh bala, lagèe Geupeugét bintéh bata Ie Buena, jeuneurob, jeunerob krueng, romoh é' jitheun geumpa.

Mitigasi Non Struktural adalah kon ékheutiyeu geubangon fisik teutapi dengön Éleumèe, buet ngön mutabakah untuk geukurangi bahya bala.Secara teukeuséh teutöp antara laén, kanun, atöran, sikula bencana.




#Article 287: Hadith (126 words)


hadith iku sing ana hadis rasullalahi sallalahu alaihi wasalam baik sing dhaif dhamire atau sahih

nig kitab al ashari radiallahu anhu (semoga allah merahmatinya) menyataaken baha kitab al arbain hadis nawawi iku sing ana hadith rasullalahi sallalahu alaihi wasalam

beliau nyataaken didalam kitab i la galigeo bab i la ataweeq rasullalahi sallalahu alaihi  wasalam nyataaken

sing dhaif iku sekang rasullalah sallalahu alaihi wasalam

wis ono perkoro karo non perkoro

opo bae tata cara sallat dan wudhu sing betul iku ana sing kedua dua bab iku pula

banyak orang sing terjerataken pergaulan karo sing ora bener seharuse ngikutaken iku wis ana sing ora tahu mungkin karena kuwe sing kubu-kubune ngajak maring kejahiliahan dalam kitab assalihin imam nawawi berkata: semoga allah merahmatinya

katakanlah bahwa rasul haq nabi haq




#Article 288: Linux (163 words)


Lautan Jakarta

Alex R.Nainggolan

jakarta jadi laut

memungut air hujan

ngalir menggapai tubuh

rumah dan kesedihan

orang-orang bertahan dalam getir

apakah takdir atau mimpi buruk?

lautan jakarta

mimpi-mimpi mengapung

coklat air yang ngalir

tak surut-surut

memasuki lorong-lorong derita

kini semuanya memanggul larat

merapal doa

semoga tak menjadi kaum nuh

yang durhaka

kapan lagi hujan turun?

langit mendung

puluhan ribu tatapan murung

di sisi jakarta

luka kembali pecah

semuanya tenggelam!

Linux itu bagus dipakai

Softwarenya banyak

Ada berbagai macam distro

Debian os tertua di indonesia dan merupakan Distro keamanan yang berbasis .sh dan .nano

Ubuntu yang merupakan bagian dari debian yang Merupakan Distro yang hampir mendekati End Of Life (Eol) 

Slax Yang sangat mewah dan berbasis ubuntu dan Distro ini Manjur dan Masyhur di Kalangan pemula dan Hacker menengah

Fedora yang sangat Bagus dan sangat mewah tuk Dipakai maupun Dipasang

Orang bijak Harus tidak Membuang software pada kesalahan

Banjir ini Bagaikan api dan batu

sampai Saat ini? Harus apakah saya

source: 

oleh mamas danisy




#Article 289: Jagong (1915 words)


Jagong (Zea mays ssp. mays) nakeuh saboh jeuneh tanaman nnyang geucok keu peunajoh. Jagong saban lagee gandom ngon pade jeuet keu peunajoh utama. Bak ureueng Amerika Teungoh ngon Selatan, jagong nakeuh peunajoh pokok, lagee ladom ureueng di Afrika, meunan cit ladom daerah di Indonesia. bak jameun jinoe, jagong le geucok keu bahan eumpeuen meulatang. Na cit geucok keu teupong atawa keu minyeuk.
Meumacam produk geupeuget keu bahan industri farmasi, kosmetika, ngon kimia.

Khusuh lam bidang biologi ngon pertanian. Dari phon abad ke-20, tanaman nyoe ka jeuet keu objek penelitian genetika nnyang intensif, dan jibantu peuget teknologi kultivar hibrida nnyang revolusioner.

Jagong nnyang dipula uroe nyoe jipeugah nakeuh jeuneh langsong nibak saboh jeuneh naleueng hi jagong nnyang geupeunan teosinte (Zea mays ssp. parviglumis). Proses domestikasi nyoe, jipeugah nakeuh dari 7000 thon nnyang ka leupah buet ureueng bak teumpat nyan, gen-gen jitamong dari subspesies laen, terutama Zea mays ssp. mexicana. Istilah teosinte nyoe seubeutoijih jikheun keu bandum spesies lam genus Zea, keucuali Zea mays ssp. mays. Proses domestikasi nyoekeuh nnyang jeuet keu seubab bak jagong h'an udep keudroe miseue lam uteun nyo kon tapula.

Bak ileumee arkeologi pula jagong paleng awai lam donya nakeuh di blah selatan Meksiko, Amirika Tengoh, dari 7 000 thon nnyang ka leupah. khot-khot tungkue jagong jameun peureumeun nnyang diteumee lam Guha Guila Naquitz, Lembah Oaxaca ka trok 6250 tahun; tungkue utuh paleng trep diteumee di guha-guha toe Tehuacan, Puebla, Meksiko, berusia sekitar 3450 SM. Bangsa Olmek ngon Maya meunurot seujarah ka jipula jagong ban sigom Amirika Tengoh dari 10 000 thon nnyang ka leupah. Teknologi ini jiba u Amirika Selatan (Ekuador) ukoran 7 000 thon nnyang ka leupah, trok u daerah gunong blah selatan Peru 4 000 thon nnyang ka leupah. Pada saat inilah berkembang jagong nyang beradaptasi dengan suhu rendah di kawasan Pegunungan Andes.. Sejak 2500 SM, tanaman ka jituri ban sigom Benua Amerika.

Trok ureueng-ureueng Eropa dari akhe abad 15 jiba jeuneh-jeuneh jagong u Donya Awai, ke Eropa atawa Asia. Penyebaran jagong u Asia bagah karna teuhah jalur barat nnyang dipeuphon le armada Ferdinand Magellan mjilingkeue Samudera Pasifik. Bak teumpat-teumpat baro nyoe jagong relatif mudah meuadaptasi sabab tanaman nyoe nakeuh tanaman nnyang plastisitas fenotipe that.

Jagong itamong u Nusantara sigohlom bangsa Eropa jipuphon meulayeue ban sigom donya. Di Jawa, istilah ka na dari masa keurajeun Kadiri seugohlom-Majapahit atawa mungken sigohlom nyan (sigohlom abad ke-11). sabab riwayat nnyang jameun that nyoe, macam jiboh nan keu tanaman nyoe. Narit jagong menurot Denys Lombard geupeupaneuk dari jawa agung, meumakna jewawut rayek, nan nnyang jingui ureueng Jawa jipeutamong lam bahasa Melayu. beuthat pih, narit agung hana lam bahasa Jawa kuna, jadi pendapat nyoe keliru. Lam Parthayajña 12.5 jipeugah bahwa jewawut ngon jagong nakeuh tanaman nnyang hana saban. Nyoe nan-nan jagong lam basa dairah len di Indonesia jagong (Sunda, Aceh, Batak, Ambon), jago (Bima), jhaghung (Madura), rigi (Nias), eyako (Enggano), wataru (Sumba), latung (Flores), fata (Solor), pena (Timor), gandung (Toraja), kastela (Halmahera), telo (Tidore), binthe atawa binde (Gorontalo dan Buol), dan barelle´ (Bugis). Di kawasan timu Indonesia le cit nnyang ngui istilah milu, Narit nyoe jicok nibak narit milho, meumakna jagong, lam basa Portugeh.

Tanaman saboh musem (annual) nnyang sigo udep trok  80-150 hari (3 - 5 buleun), teurgantung kultivar dan watee pula. Istilah seumur jagong lam basa Indonesia nakeuh geupeusaban ngon umu jagong lhee sampe peut buleuen.

Mannyang bak jagong hana saban, meumacam. Rata-rata trok 2,0 - 2,5 mete, beuthat pih na kultivar nnyang trok 12 m bak ladom teumpat. mannyang bak jagong biasa disipat dari ateuh tanoh trok atot keuneulheuh sigohlom mu bungong agam (malai). beuthat na nnyang jeuet timoh tarok (seperti padi), biasa jareueng nnyang meunan. tangke bak meuatot-atot, tiep atot kira-kira 20 cm. Bak atot nyoe keuh meukmat peuleupeuk on, nnyang nnyang jigruep tangke bak. On jagong hana tangke. Linteung on biasa 9 cm, pannyang trok 120 cm.

Jagong itamong jeuneh monokotil, jagong meuukheue rambeuk pannyang/lhok ukheue beasa trok 80 cm, beuthat lagee nyan pih le nnyang kisaran 20 cm. Bak jagong nnyang ka sep meuumu iteubiet ukheue adventif dari atot-atot bagian paleng miyup nnyang ngat bek reubah bak.

On jagong nakeuh on sempurna, mna peuleupeuk, tangke, na bideung on. Bentuk on pannyang. Antara peuleupeuk ngon tangke on na lidah-lidah (ligula). Tuleueng on santeut ngon ma tuleueng on. Ateuh on na nnyang luen, na nnyang meubulee. Stoma bak on jagong lagee halter, nyang khaih ata  Poaceae (sukee naleueng). Tiep stoma dilingka le sel-sel epidermis nyang hi kipah.

Susonan bungong jagong nakeuh diklin, yaitu na bungong agam, na bungong inongn nnyang hanna sapat tapi mantong lam sibak tanaman (monoecious). bungong meususon majemuk, bungong agam meususon lam bentuk malai, meunyo bungong inong lam bentuk tungkeue. Bak bak jagong, kuntum bungong (floret) meususon meujudo nnyang jipisah le saboh pasang glumae (gluma). Rangkaian bungong agam timoh bak bagian pucak tanaman. Serbuk sari meuwarna kuneng, mubee harom nnyang khaih. bungong inong meususon lam tungkeue. Tangke tungkeue timoh dari atot, di antara bak ngon peuleupeuk on.

Beasa, sibak bak jagong cit saboh tungkeue nnyang produktif nnyang na meuploh trok reutoh bungong inong. Ladom kultivar unggul meuhase leubeh nibak saboh tungkeue produktif, jikheun jagong prolifik. bungong agam jagong beasa siap jimeukawen bak 2-5 hari lebeh awai dari bungong inong nyan (protandri).

Beuthat le jeuneh jagong item udep  atawa jimeuadaptasi ngon cuwaca leupie dairah gonong mannyang, jagong nyoe nakeuh tanaman tanoh miyup nnyang meukeunong ngon suhu suum bacut, beukeunong mata uroe sabe. Meunyo di miyup 10 Celsius h'an item timoh le.

Jagong peureulee ie saban lagee rata-rata tanaman laen, meunyo kureueng ie watee awai tapula, 'oh' masa meubungong, ngon meuasoe tungkeue maka akan itron hase.

Jagong item timoh bak mumacam tanoh, asai baja ngon ie sep. Ukheue jagong hana lhok, Tanoh h'anjeuet kreueh. Jagong le peureulee baja, nnyang utama nakeuh nitrogen ngon fosfor. Jagong pah bak tanoh netral (pH 5 - 6,5). Meunyo bak tanoh masam, lagee tanoh gambot ngon podsolik mirah kuneng (PMK), peureulee boh gapu, ato ie beupah.

Cara peulaku lahan tapula jagong beasa dari mu'ue, peurata tanoh, peuget lueng angen, boh dolomit (meunyo tanoh masam).

Jeneh Bijeh Jagong di Indonesia

Le that ureueng nnyang geupula jagong. Bak jagong itamong lam golongan Spermatophyta, glah Monocotyledone, ordo Graminae, familia Graminaceae lam genus Zea. Nan laten Zea Mays. Jinoe jagong ka jeuet keu komoditi donya, nanggroe-nanggroe di donya ka jimeuulok pula jagong untuk ji ekspor u luwa. Salah salah saboh cara ngat le jiteumee hase nakeh jingui bijeh nnyang get. Bak takalon, bijeh jagong jeuet taweuek 3:

Varietas jagong transgenik: jagong BT, jagong terminator, jagong RR-GA21, jagong RR-NK608, dll.

Jagong peureulee cahya matauroe langsong ngat pah timoh. Dairah nyang ujeuen   85–200 mm lam sibuleuen, suhu udara 23-27 °C (ideal), dan pH tanoh 5,6-7,5 adalah ideal. jeuneh tanoh tidak terlalu penting, asalkan aerasi baik dan ketersediaan air mencukupi. Air nyang cukup pada fase pertumbuhan awal, pembungaan, serta pengisian biji adalah kritis bagi produksi jagong pipilan. Kekurangan air pada fase-fase pertumbuhan tersebut akan secara jelas menurunkan produksi.

Cara pula jagong tradisional nakeuh ngon cara tajok ngon dugai. Cara pula modern beasa ngon mekanisasi, biasa ngon meusen tabu bijeh (seed driller). Padek populasi pula biasa  nakeuh 60 000 sampai 120 000 bak per ha, nyang biasa antara bak ngon bak  (50–100 cm) antara lam bareh (10–40 cm).

Baja jagong le that peureulee. Watee phon jeuet baja organik,  meunan cit baja kimia lagee nitrogen (N, dari urea ataupun ZA), fosfat (beasa dari SP36), ngon kalium (K, beasa dari KCl) ngat meuteumee hase nyang get. Beuthat pih meunan, sejak 2000-an di Indonesia ka jipeuturi baja majemuk nyang ka na 3 boh unsur nyan. Pupok organik ie (POC) pih ka mulayi na ureueng boh.

Bak teungoh masa rayek vegetatif, jagong bak jagong jiteubiet ukheue (aerial roots) sehingga memerlukan pembumbunan untuk memaksimalkan penyerapan hara. Pengendalian tumbuhan pengganggu (gulma) dilakukan menggunakan herbisida atau dilakukan dengan pendangiran.

Penanaman jagong mengandalkan pasokan air dari hujan. Apabila mengalami kekurangan air, praktik di Indonesia pemberian air biasanya diberikan dengan cara penggenangan parit apabila hujan tidak tersedia. Air dialirkan melalui saluran irigasi atau menggunakan pompa air.

Organisme peunyaket bak jagong di daerah tropika ngon non-tropika hana saban.

Lam kawasan Asia tropika, penyaket utama jagong nakeuh:

Hama utama jagong adalah

Di Afrika tropis dikenal gulma sekaligus parasit berbahaya nyang diawasi ketat agar tidak masuk ke kawasan Asia tropika, yaitu striga.

Perubahan anatomi terjadi pada sel epidermis, jaringan mesofil dan jaringan pembuluh helaian on nyang terserang peunyaket bercak dan karat. Sayatan melintang helaian on jagong kontrol menunjukan tiga sistem jaringan nyang jelas, yaitu jaringan dermal (epidermis), jaringan dasar (mesofil) dan jaringan pembuluh (xilem dan floem). Helaian on nyang terserang peunyaket bercak juga masih memperlihatkan ketiga sistem jaringan nyang jelas namun pada helaian on jagong nyang terserang peunyaket karat sudah tidak dapat dibedakan lagi antara jaringan dasar (mesofil) dan jaringan pembuluh (xilem dan floem).

Produk utama jagong adalah bijiannya (grain). Bijian sebenarnya adalah buah dan biji nyang menyatu. Massa bijian terbesar diisi oleh endosperma nyang kaya oleh karbohidrat. Dari bijian nyang dihasilkan, jagong menjadi sumber pangan pokok manusia ketiga setelah gandum dan beras/padi. Bijian jagong dimanfaatkan sebagai pakan hewan, baik untuk unggas maupun ternak besar. Serapan terbesar di Indonesia sekarang adalah sebagai sumber pakan ternak. Olahan bijian juga diserap dalam industri pangan, farmasi, kosmetika, dan industri kimia.

Produk jagong penting lainnya adalah jagong tongkol. jagong tongkol juga dipanen dalam usia sekitar tiga minggu setelah penyerbukan untuk dijadikan sayuran atau direbus serta dibakar. jagong manis biasanya mengisi pangsa ini. Tongkol jagong nyang masih muda dan belum berkembang penuh dipanen sebagai sayuran segar nyang dikenal sebagai jagong semi atau babycorn.

Tanaman jagong utuh nyang masih hijau dimanfaatkan oleh usaha tani peternakan sebagai hijauan. Kandungan protein tanaman jagong cukup tinggi sebagai sumber pakan bagi sapi dan kerbau. Bidang bioenergi mengembangkan tanaman jagong dengan kandungan selulosa tinggi untuk dimanfaatkan biomassanya sebagai sumber energi terbarukan.

on pembungkus (braktea) tongkol jagong (disebut kelobot) nyang telah dikeringkan digunakan di Jawa sebagai pembungkus penganan maupun sebagai komponen rokok tradisional (rokok kelobot) nyang dilinting sendiri oleh penggunanya.

Bagian jagong nyang biasa jipajoh le manusia nakeuh aneuk jagong, nyang muda gohlom tho atawa nyang ka tho 'oh ruek.

aneuk jagong nyang ka tho/ruek jeuet jipeuget keu teupong jagong (maizena). Maizena biasa geucok keu bahan peuget kuweh atawa peunajoh, na cit geupeuget keu mie bihun.

Dedak jagong nakeuh jagong nyang ka jigileng haloh.

Aneuk jagong teutop gasa di Amerika Serikat jeuet keu peunajoh populer, corn flakes. Di Jawa Timu terutama,aneuk jagong ruek/tuha jitop jipeuget keu beras jagong, nyang setelah dikukus atau ditanak menjadi nasi jagong. Nasi jagong ini, murni atau bercampur nasi padi, umum sebagai makanan pokok terutama di wilayah Jatim nyang mendapat pengaruh dari budaya Madura.

Bijian utuh jagong dapat dipanggang, disangrai, atau digoreng. Gorengan bijian kering jagong dikenal sebagai marning di Jawa Tengah. Dari bijian jagong kering varietas tertentu juga dapat dibuat brondong jagong.

jagong muda biasanya dipasarkan secara utuh bersama tongkolnya. jagong manis mengisi kebanyakan pangsa ini, meskipun jagong ladang dan jagong ketan juga dipanen dalam keadaan demikian. Tongkol direbus, dipanggang, atau dibakar. Beberapa masakan sayur, seperti sayur asam dan sayur bening dilengkapi dengan potongan tongkol jagong atau bijian muda nyang sudah dipisahkan dari tongkolnya (dipipil).

Untuk unggas dapat diberikan dalam bentuk utuh (pakan burung dara), dipecah (pakan burung pengicau), dihaluskan, sampai berbentuk bubuk.

Saat ini jagong juga dijadikan sebagai sumber energi alternatif.

Leubeh nibak nyan, saripati jagong jeuet ta ubah menjadi polimer sebagai bahan campuran pengganti fungsi utama plastik. Salah satu perusahaan di Jepang telah mencampur polimer jagong dan plastik menjadi bahan baku casing komputer nyang siap dipasarkan.

dan bagian nyang dapat dicerna 90%.

Meunyo tabandeng ngon breueh, karbohidrat jagong nip dari breueh, meunyo protein leubeh le jagong.

F = perkiraan FAO




#Article 290: Taysirul Khallaq (140 words)


Kitab Taisirul Khallaq nyoe saboh kitab peulajaran akhlaq keu urueng beuet lam bahsa Arab.
Kitab nyoe kana chit teujeumah lam bahsa Indonèsia.
Asoe lam kitab nyoe:

BAB I  TAQWA
BAB II ADAB GURU
BAB III ADAB MURID
BAB IV HAK URUENG CHIK
BAB V HAK KEURABAT / SYÈDARA
BAB VI HAK JIRAN LINGKA
BAB VII ADAB BAK MEUNGON
BAB VIII RAMAH TAMAH
BAB IX MEUSYÈDARA
BAB X ADAB LAM MAJEULIH ÈLEUMÈE
BAB XI ADAB SEUMAJÔH
BAB XII ADAB JÉPIE
BAB XIII ADAB WATÈ ÉH
BAB XIV ADAB LAM MEUSEUJID
BAB XV KEBERSIHAN
BAB XVI JUJUR DAN DUSTA
BAB XVII AMANAH
BAB XVIII RENDAH HATI
BAB XIX DERMAWAN
BAB XX RENDAH HATI
BAB XXI BHAIH YUM DROE
BAB XXII DENDAM
BAB XXIII HASUD
BAB XXIV MEU UPAT
BAB XXV ADU DOMBA
BAB XXVI TEUKABÔ
BAB XXVII BHAIH SULÉT
BAB XXVIII ZHALÉM 




#Article 291: Porfirio Díaz (106 words)


José de la Cruz Porfirio Díaz Mori, dikenal sebagai Porfirio Díaz (Oaxaca de Juárez, Oaxaca, 15 September 1830-Paris, Prancis, 2 Juli 1915), adalah seorang militer Meksiko yang menjabat sebagai presiden Meksiko dalam tujuh tahun kesempatan. Secara total dia memegang jabatan presiden Meksiko selama 31 tahun.

Ia menjabat sebagai presiden negara untuk pertama kalinya secara sementara setelah kemenangan Revolusi Tuxtepec, antara 28 November 1876 dan 6 Desember 1876; dan untuk kedua kalinya dari 17 Februari 1877 hingga 5 Mei 1877. Ia memegang posisi dalam bentuk konstitusional dari tahun 1877 hingga 30 November 1880. Kemudian ia menjalankan jabatan kepresidenan negara itu tanpa henti antara tahun 1884 dan 1911.




#Total Article count: 291
#Total Word count: 91480